Full text of "Aruest Dioniseay k'erakani ew hay meknut'iwnk' norin [Ars Dionysii grammatici et Armeniaca in eam scholia]"

See other formats

Հարգելիք ընթերցող. 


ԵՊՀ հրատարակչությունը, չհետապնդելով որևէ եկամուտ, ԵՊՀ 
հայագիտական հետազոտությունների ինստիտուտի համացանցային 
կայքերում ներկայացնում է իր հայագիտական հրատարակությունները։ 
Գիրքը այլ համացանցային կայքերում տեղադրելու համար պետք է 
ստանալ հրատարակչության համապատասխան թույլտվությունը և նշել 
անհրաժեշտ տվյալները։ 



ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՄԱՏԵՆԱՇԱՐ 
ԳԱԼՈՒՍՏ ԿԻՒԼՊԷՆԿԵԱն ՀԻՄՆԱՐԿՈՒԹԵԱՆ 

ՆԻԿՈՂԱՅՈՍ ԱԴՈՆՑ 

ԵՐԿԵՐ 

ՀԻՆԳ ՀԱՏՈՐՈՎ 

Գ 

ՀԱՅԵՐԵՆԱԳԻՏԱԿԱՆ 

ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ 


ԵՐԵՎԱՆԻ ՊԵՏԱԿԱՆ ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆԻ ՀՐ ԱՏԱՐԱԿՉՈՒԹՅՈՒՆ 
ԵՐԵՎԱՆ ֊2008 


ՀՏԴ 809.198.1 
ԳՄԴ 81. 2Հ 
Ա 205 


Այլոնց Ն. Գ. 

Ա 205 Երկեր հաա. Գ., Հայերենագիտական ուսում նասիրու– 
թաւններ / Հրատարակության պատրաստեց Պ. Հ. Հով- 
հաննիսյանը. - Եր .: Երևանի պեա. համալս. հրատ., 
2008. - ՇՃՇՈ + 496 էջ + 1 ներդիր։ 

Նիկաղայռս Ադոնցի երկերի երրորդ հատորն ընդգրկում է հայոց չեղվի 
քերականությանը և ընդհանրապես հայերենին նվիրված ոաումնասիրու- 
թյունները։ «Դիոնիսիոս Թրակացին և հայ մեկնիչները » աշխատությանը 
հայերեն ըոյս է տեսնամ աոաջին անգամ, մյուսները տպագրված յինեյով 
սփյուռքի մամայի էջերում, քիչ են հայտնի ընթերցողներին։ 

Հասցեագրվում է հայագետներին և ընթերցող հանրությանը։ 


ԳՄԴ81.2Հ 


1Տա 978-5-8084-093 1-6 

© Հովհաննիսյան Պ. Հ., 2008 թ. 

© Վարդազարյան 0. Ս., 2008 թ. 

© ԵՊՀ հրատարակչության, 2008 թ. 


/ 



ԲՄ֊֊Օ^Օ Շ^ԼՕՍՏՄ ՕՍԼ 681 Տ 11 < 1 /\Իյ 


Խմբագրական հանձնաժողով 

Հովհաննիսյան Պ. Հ. 
Մադոյան Ա. Գ. 

Սաեփանյան Պ. Գ. 

Հատորը հրատարակության պատրաստեց 
Պ. Հ. ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆԸ 


ԱՕԽԱՏԱՍԻՐՈՂԻ ԿՈՂՄԻՑ 


Նիկողայռս Ադոնցի Երկերի սույն Գ հատորն ընդգրկում է նրա քերակա- 
նագիտական, լեզվագիտական, ավելի լայն առումով՝ հայերենագիտու- 
թյանը վերաբերող ուսումնասիրությունները։ Իր կրթությամբ և նախասիրու- 
թյուններով Ադոնցը առավելապես հայագեա-պատմաբան էր։ Սակայն 
չպեաք է մոռանալ, որ նա բազմակողմանի կրթության, հետաքրքրասի- 
րությունների ու պատրաստության տեր մտավորական էր։ Էջմիածնի 
Գեորգյան ճեմարանում ուսանելու տարիներին նա ստացել էր փայլուն 
կրթություն։ ճեմարանում գերակշռում էին հայագիտական առարկաները և 
մասնավորապես հայոց լեզվի գիտակարգի ուսումնառությունը, որ դասա- 
վանդում էին ժամանակի ամենափայլուն մասնագետները։ Ադոնցի և իր 
սերնդակիցների վրա մեծ ազդեցություն են գործել ճեմարանի ուսումնասեր 
միջավայրը և հայոց լեզվի ուսումնասիրության դրվածքը։ Հայոց լեզվի ու- 
սումնասիրության բնագավառում այստեղ ստացած հիմնարար գիտելիքնե- 
րը ավելի խորացվեցին ու համակարգվեցին Ս. Պետերբուրգի կայսերական 
համալսարանի պաամաբանասիրական ֆակուլտետի՝ գրականության և 
արևելյան լեզուների բաժանմունքի սանսկբիա-պարսկերեն-հայերհն մաս- 
նագիտացված դասընթացներին եետևեւիս։ Համալսարանում նա ունկնդրել 
է Ն. Մառին (հայոց լեզու), Ս. Ֆ. Օլդենբուրգին (սանսկրիտ), Վ. Կ. Երնշաե– 
դին (պարսկերեն) և այլոց։ Այստեղ նա մեծ ջանասիրությամբ ուսումնասի- 
րել է ինչպես դասական, այնպես էլ ժամանակակից լեզուներ։ Ադոնցն ա– 
զաաորեն տիրապետում էր բազմաթիվ լեզուների՝ հունարեն (հին և նոր), լա- 
տիներեն, սանսկրիտ, պարսկերեն, թուրքերեն, վրացերեն, գերմաներեն, 
ֆրանսերեն, անգլերեն, իտալերեն և ռուսերեն։ Ամենայն նրբություններով 
տիրապետում էր հին (գրաբար) և միջին հայերենի գաղտնիքներին։ 

Սակայն, հակառակ ուսուցչապետ Ն. Մառի սպասեփրների, Ադոնցը 
հենց սկզբից չմտավ լեզվաբանության ասպարեզ։ Մառը հատկապես խրա- 
խուսում էր իր այն սաներին, որոնք մասնավորապես զբաղվում էին բնա- 
գրագիտական, լայն առումով՝ բանասիրության և լեզվաբանության հարցե- 
րով։ Սակայն այդ ժամանակ Ադոնցին առավելապես հեաաքրքրում էին 
պատմագիտության խնդիրները, և պատահական չէ, որ նրա մագիստրոսա- 
կան թեզը՝ «Հայաստանը Հռւստինխսնռսի դարաշրջանում» (պաշտպանել է 
1909 թ. ապրիլի 5-ին), նվիրված էր զուտ պատմագիտական նյութի, թեև՝ 


V 


առլեցուն ուղեկցող լեզվաբանական պրպաամների արդյունքներով։ 1909 թ. 
մարտին պրոֆ. Գր. Խալաթյանցին ուղղված նամակում Աղոնցը հարկա- 
դրված էր խոստովանել, որ «Մաոը այսպիսի հարցերով (այսինքն՜ պատ- 
մագիտության - Պ. Հ.) պարապելը վաղաժամ է համարում և գովեստներ 
նրանից սպասել չէ կարելի» 1 ։ Սակայն հանուն ճշմարտության, պետք է 
նկատել, որ Մառի հարցում Աղոնցը այնքան էլ իրավացի չէր։ Որպես 
պաշտոնական ընդդիմախոս Մաոը շատ քարձը է գնահաաել իր սանի մա- 
գիստրոսական թեզը որպես «հայագիտության հույժ նշանակալից երևույթ- 
ներից մեկը» 2 ։ 

Մագիստրոսական թեզի պաշտպանությունից հետո Մառի պնդմամբ 
Աղոնցը ձեռնամուխ եղավ հայ և հայն բովանդակ քերականագիտական 
մտքի նշանակալից արդյունքներից մեկի Դիոնիսիոս Թրակացու և նրա 
հայ մեկնիչների քերականագիտական գործերի մանրակրկիտ ոաումնասի- 
րությանը։ Այդ նպատակով նա պարբերաբար այցելում է էջմիածին, 
Վիեննա ու Վհնեաիկ և պարապում տեղի ձեռագրապահոց ներում, թերթում 
բազմաթիվ բնագրեր և երկարատև ու տքնաջան աշխատանքից հետո 
պաշտպանության ներկայացնում իր դոկտորական ատենախոսությունը, 
որի պաշտոնական ընդդիմախոսներն էին Ն. Մաոը և Ս. Ն. ժհբելևը։ Թե 
նրանք որքան բարձր են արժեվորել իրենց ընթերակայի թեզը, ակներև է 
դառնում ընդդիմախոսականների հետ թռուցիկ ծանոթությունից 3 , միայն 
բավարարվենք Մառի հետևյալ եզրակացությամբ՝ «Հայկական բանասի- 
րության յուրաքանչյուր ուսումնասիրողի համար «Դիոնիսիոս Թրակացին և 
հայ մեկնիչները», անկասկած, պետք է դաոնա սնդանի գիրք» 4 ։ 

Եվ իրոք, Ն. Ադոնցի այս աշխատությունը կարևոր դեր խաղաց հայ քե- 
րականագիտական մտքի, հունաբան դպրոցի և հարակից խնդիրների հե- 
տագա ոաումնասիրության բնագավառում 3 ։ Ահա թե ինչու անհրաժեշտու- 
թյուն էր դարձել սույն երկասիրության նաև հայերեն թարգմանությունը։ Այդ 


1 Պ. Հ. Հովհաննիսյան, Նիկողայոս Ադոնցի անտիպ նամակներից, տես «Բանբեր Երևանի 
համալսարանի», 1988, >6 3, էյ 91-92։ 

2 Տե՛ս Տ. յլ ձձօբբ, Տսօրյրատաւռ «ձ յջոոո՝տ ձոշշտբ՜րձւսա Ա. Ր. ձձօալդ "^բյՀտասւ 
տ 300 x 7 ւՕօաաա»" - ՚րտււօր տսօրյրաւտաու « սորտբօ&ա X « 6 « 7 , 1908 ր., ձբշււտ Ա. 8. 
ձմՅթբօ, ^.–996, .V 262, հմմա. 8. հ, Ի4աատւօտՅ, Աաւօձօճ ՅհՀօտչւ68«՝յ հմոբբ, Ի4.-/Լ., 
1949, <րրբ. 165. 

3 Զալդ ընդդիմախոսականներն էլ, որպես գրախոսություններ լայս են տեսել ս ճբոօ– 
ոօոօաճ 8օօրօ«“ պարբերականում, տե՛ս ՒԼ քԼ հՀ&բթ, /\ււօւաշւ։ծ ՓբաաճօյաՏ ո տբ– 

)ԱՅ, 1916, X. 5, ա>ա. 1, ոբ. 52-66. Շ. ԷԼ նույն անդամ, 

էյ 67-72. Տե՜ս նան Ն. Մաոի գրախոսականի երկրորդ հրատարակությանը՝ Ո. ՏԼ եմոբբ, 1ՀձՏ– 
ափ ո ծ.բ«6աա, Տբօոձռ, 1996, շրբ. 309-323. 

4 Տե՜ս Տ. Ւ4ոբբ, նչվ. աչխ., էյ 66։ 

3 Անկասկած, սույն իրոդաթյամբ է բացատրվում աշխատության ֆրանսերեն թարգմա- 
նությանը (Լավհն, 1970)։ 

VI 


ուղղությամբ մի անհաջող փորձ կատարվել էր դեռևս 1926 թ. Վիեննայի 
Մխիթարյանների նախաձեռնությամբ։ ՀՀ Ազգային արխիվի Հայկ Բեբբեբ– 
յանի թողոնում է պահվում այդ թարգմանության սևագիր օրինակը, որն 
իրականացրել է Գ. Ա. անվանաաաոերով մեկը։ Ցավոք, մեզ չհաջողվեց 
պարզհլ թարգմանչի անձը։ Ակներև է միայն, որ նա ռուսահայ է։ Ադոնցը 
ծանոթ է եղել թարգմանության այս փորձին, և մնացել է խիստ դժգոհ։ 
Հարցի պարզաբանման տեսանկյունից արժեքավոր են հատկապես 1928 թ. 
հունվարի 12֊ին «Հանդես ամսօրյա»–ի խմբագրությանն ուղղված Ադոնցի 
նամակի հետևյալ տողերը. «Երեկ միայն ստացա պխւրոնյ Բերբերյանից՛ 
վերջին քարտը, ուր ... կհարցնեք Դիոնիսիոսի թարգմանության մասին։ 

Դիոնիսիոսի սույն բնագիրը չկար հոս (այսինքն՝ Փարիզում - Պ. Հ.) և 
պետք կար ապսպբհլ Պետերբուրգից։ Հազիվ նորերս ստացվեց շնորհիվ 
Մաոի։ Պ(այան) Բհրբհբյանը, կարծեմ պխւրոն) Փաշալյանի 2 հետ նախա- 
պես պիտի ուղղեն թարգմանությունը, հետո գուցե պետք լինի աչքի անցնե- 
լու» 3 ։ Անկասկած է, որ Դիոնիսիոսի հայերեն թարգմանությունը չի գոհաց- 
րել Ադոնցին և հրատարակության համար նա չի տվել իր համաձայնու- 
թյունը։ 

Այսու ընթերցողների ուշադյաւթյանն ենք ներկայացնում Ն. Ադոնցի այդ 
գլուխգործոցի հայերեն նոր թարգմանությունը, որի արժանիքների և վրի- 
պումների մասին իր անաչառ խոսքը կասի ներհուն ընթերցողը։ Սակայն մի 
բան հստակ է և շատ որոշակի՝ Ադոնցի այս երկասիրության հայացումը 
ժամանակավրեպ չէ և համոզված ենք, որ այն դեռ երկար ժամանակ կծա- 
ռայի որպես ուղեցույց՝ հայ քերականագիտական մտքի համակողմանի 
ոաումնասիրության համար։ 

Բացի «Դիոնիսիոս Թրակացին և հայ մեկնիչները» երկասիրությունից, 
այս հատորում տեղ են գտել նաև հայոց լեզվի ուղղագրությանը նվիրված 
Ն. Ադոնցի «Գրական նշմարներ, լեզվական ուղղագրական» (1904), «Ուղ- 
ղագրական և տառերի բարեփոխության հանձնաժողովին» (1927) ծրագրա- 
յին հոդվածները, քերականագիտական մի քանի աշխատությունների վե- 
րաբերյալ լույս տեսած գրախոսությունները և ստուգաբանական աշխա- 
տություններից երեքը։ 

Նկատի ունենալով հատորի ծավալի անհարկի ընդարձակումը, ինչպես 
նաև տպագրական, տեխնիկական և այլ կարգի բարդություններ, սույն Գ 
հատորից դուրս թողեցինք Ն. Ադոնցի ստուգաբանական ընդարձակա– 

՚ Խոսքը բանասեր, պատմաբան, խմբագիր, ֆրանսահայ հասարակական աչքի ընկնող 
գործիչ Հայկ Պերպերյանի մասին է։ 

2 Ակնարկում է գրող, թարգմանիչ, ազգային պաավիրակակության խորհրդական Լեոն 
Բաշալյանին (1868-1943)։ 

3 Վիեննայի Մխիթարյանների դիվան, Ն. Ադոնցի ֆոնդ (նամակը մեզ է տրամադրել վա– 
շինգաոնաբնակ ադոնցագետ Ռ. Ադալյանը, որին հայտնում ենք մեր երախտագիտությունը)։ 

VII 


ծավալ աշխատությունը՝ «Հայերեն ստուգաբանական բառարան»–ը (ստու- 
գաբանել է 92 բառ) 1 , «Հայ-վրացերեն բաոարան»–ը (32 էջ) 2 , «Հայոց լեզվի 
փոխհարաբերությունները իրանական և հաբեթական լեզուների հետ» 
(ֆրանսերեն, ձեոագիր, 20 էջ) 3 , «Մաշի բարբառը» (20 էջ) 4 և այլն 5 ։ 
Թվարկված աշխատությունները կարիք ունեն լուրջ ոաումնասիրության, 
դրան ցից շատերի էջերը թափված են կամ ցրված թողոնի այլ թղթապա- 
նակներում։ Անհրաժեշտ է հոգածու մի ձեռք՝ դրանք կարգի բերելու և ապա 
նոր միայն հրատարակության պատրաստելու։ 

Այսպիսով առկա նյութը փաստում է, որ հայերենագիտությունը Ն. Աղոն– 
ցի համար չի եղել պատահական հրապուրանքի առարկա։ Այս բնագավա- 
ռում նրա կատարած ներդրումը հարստացրել է հայոց լեզվի քերականու- 
թյան ոաումնասիրությունը բազմաթիվ արժեքներով, որոնք իրավամբ նրան 
դասել են հայոց լեզվաբանության մեծերի առաջին շարքում։ Նշելի է նաև, 
որ երկերի սույն հատորում զետեղված 14 ուսումնասիրություններից 13-ը 
Մայր Հայրենիքում լույս է տեսնում աոաջին անգամ։ 

Ինչպես նախորդ հատորները, այս հատորը ևս ունի աշխատասիրողնե– 
րի ծանոթությունների բաժին։ Ծանոթությունների համարները դրվում են 
ծանոթագրվող հատվածի կամ բառի կողքին՝ կլոր փակագծերի մեջ, արա- 
բական թվանշաններով։ Բնագրային կրճատ գրված բառերը, կիսատ կամ 
բաց թողնված արտահայտությունները և բացատրության կարոտ տեղիները 
վերականգնել ենք դրանք դնելով ուղիղ ( ) փակագծերի մեջ։ Տեքսաային 
աոանձին վրիպակներ և ակնհայտ, հիմնականում տպագրական բնույթի, 
սխալներն ուղղել ենք առանց որևէ ծանոթության։ 

Հատորում զետեղված նյութերը հրատարակվում են նույնությամբ՝ միայն 
որոշ ուղղագրական ու կետադրական միջամտություններով և մասնակի 
խմբագրական շտկումներով։ ճշգրտել և լրացրել ենք եղված սկզբնաղ- 
բյուրների անվանումները, հեղինակների անվանաաառերը և այլն։ 

Պ. Հ. ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ 


Տես Համազգայինի Բհյրաթի գրական սյաեււց, պյւոֆ. Ն. Ադոնցի ֆոնդ, պահարան 
Թ/Ա-8։ Բառարանի մասին մոտավոր գաղափար կարող է տալ ծանոթությունների բաժնում 
դրանից բերված մի քանի բառերի ստուգաբանությանը (տես ասա, էյ 460-461)։ 

Անդ, Պահարան, I, գզրոց Բ, թղթածրար 5։ 

5 Անդ, Պահարան 1, գզրոց Բ, թղթածրար 2։ 

* Անդ, Պահարան է/Ա-8։ 

Թողոնում աոկա է նաև անավարտ, բազում էյերի ակնհայտ կորտոով մի մեծածավալ 
«Հայերեն արմատական բառարան» (անդ, Թ/Ա-8)։ 


ճքտ ա(արտււ օ&ճծաճււօւ 

61 

ճւատաճՇճ ա ռա. տշտօււճ 

Բճ\ոատ րաւօտօրա, ճսշւօատ, 

ա>րտւտ (շաաօււ, տւտրտճա տոաաաւտ, 
ւա^աւ օտւտՒՈճււտ տւ 
շւաօօւա ւ^ճօւտաւ 


ԱՐՈՒԵՍՏ ԴԻՈՆԻՍԵԱՑ ՔԵՐԱԿԱՆԻ 

ԵՒ 

ՀԱՑ ՄԵԿՆՈՒԹԻՒՆՔ ՆՈՐԻՆ 

ԴԱՒԹԻ ՓԻԼԻՍՈՓԱՅԻ, ԱՆԱՆՈՒՆ ՄԵԿՆՉԻ 
ՍՈՎՍԵՍԻ ՔԵՐԴՈՂԻ, ՍՏԵՓԱՆՈՍԻ ՍԻՒՆԵՑՒՈ8, 
ՀԱՍԱՍԻ ԱՐԵՒԵԼՑՒՈ8 ԵՒ 
ԳՐԻԳՈՐԻ ՄԱԳԻՍՏՐՈՍԻ 


ՆԱԽԱԲԱՆ 


Սույն աշխատությանը նվիրված է քերականական այն գրականու- 
թյանը, որ ծահկել էր հայոց մեջ Դիռնիսիոս Թրակացու «Քերականական 
արվեստ»–/; կապակցությամբ։ Դիոնիսիոսի ոչ ծավաթւն աշխատանքը 
ենում մեծ համբավ էր վայելում։ Թարգմանված խմելով քաղաքակիրթ գրե- 
թե բոլոր լեզուներով այն հայտնվել էր նաև հայերենով և սկիզբ դրել համա- 
պատասխան մեկնողական գրականության։ Այժմ աոաջին անգամ հրատա- 
րակվող բնագրերը հայ բանասիրության առջև ծառացած ընթացիկ խնդիր- 
ների տեսանկյանից շահեկան են ոչ այնքան որպես այղպիսիք, որքան այն 
ղերով, որ դրանք կատարել են հայ դպրության պատմության կարևորա- 
գույն մատենագրական հոսանքներից մեկի ձևավորման մեջ։ Ի նկատի ու- 
նենք Հունաբան դպրոցը, որն այժմ գայթաքար է մեր գիտության համար։ 

Հին հայկական կյանքին առնչվող բազմաթիվ հարցերի ոաումնասիրու- 
թյունն անհնար է դաոնում առանց նախապես հետազոտելա և բացածայ– 
աելու նշված դպյացի դիմագիծը։ Դա պարզ է րպոր նրանց, ովքեր աշխա- 
տում են մեր բնագավառում։ Գիտակցելով այն վճռական դերը, որ խաղա- 
ցել են քերականները հիշյալ դպրոցի սկզբնավորման և զարգացման գոր- 
ծում, մենք ձեռնամուխ եղանք հաճախ հիշատակվող, սակայն ոչ ոքի կող- 
մից չուսումնասիրված քերականական երկերի հետազոտությանը։ Այս 
նպատակով 1911 թ. մեր խնդրանքով Կայսերական գիտությունների ակա- 
դեմիան պատվիրեց էջմիածնից բերել քերականական բովանդակությամբ 
երեք ձեոագիր մատյան։ Սակայն մեզ եետաքյւքրող հեղինակների անուն- 
ները կրող այս մատյանները չայւդաբացրին մեր ակնկալությունները։ 
Ստիպված եղանք նայն 1911 թ. ամռանը մեկնել Վենետիկ և Վիեննա, 
խնդյա առարկա երկերը փնտրելու, իսկ հաջորդ 1912 թվականին էջմիա- 
ծին, այնտեղ պահպանվող ձեոագիր նյութերին անձամբ ծանոթանալու 
նպատակով։ Աշխատանքի ընթացքում մեկ անգամ ևս, 1913 թ. ամռանը, 
հարկադրված եղանք ուղևորվել Վենետիկ։ 

Պրպաումները մեզ հանգեցրին այն եզրակացության, որ աոաջին քերա- 
կանների՛ Դավթի, Մովսեսի և Սաեփանոսի բան հեղինակային երկերը, 
որպես աոանձին գործեր, մեզ չեն հասել (1)։ Այն նյութերը, որ ձեռագրերում 
կրում են նրանց անունները, ոչ այլ ինչ են, եթե ոչ Մովսեսի «Քերականու- 
թյան» Ստեփանոս Սյանեցա աստվածաբանական մեկնությունները (2)։ 


XIII 


Մեզ հաջողվեց պարզել որ փնտրվող երկերը պահպանվել են Գրիգոր 
Մագիստրոսի, Հովհաննես Երզնկացա և Եսայի Նչեցա եետնագույն քերա- 
կանական բանաքաղների կազմում։ Հաջորդ խնդիրն էր՝ համեմատելով 
նշված բանաքաղները, աոանձնացնեւ դրանց մեջ ներառված ավելի վաղ 
հեղինակների գործերը։ Ահա այս աշխատանքն է կատարված ներկա հե- 
տազոտության մեջ։ 

Ստացած արդյունքները ստուգելու և վերականգնված բնագրերի վավե- 
րականությունը կամ ընդունելիության աստիճանը որոշելու համար անհրա- 
ժեշտ համարեցինք եամեմատեւ դրանք հույն մատենագրության մեջ աոկա 
նմանատիպ լածմունք-մեկնաթյանների (տշհօետ) հետ (3)։ Մենք չէ, որ 
դատելու ենք, թե ստացած արդյունքները որքանով են արդարացնում մեր 
նախաձեռնած՝ կարծես անշնորհակալ գործը՝ ինչպես մեթոդաբանական 
դրվածքի, նույնպես և իրականացման առումով։ 

ՆԱւկալայոս) Աքդոնց) 


XIV 


I. ՁԵՌԱԳԻՐ ՀՈՒՇԱՐՁԱՆՆԵՐԻ ՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆ 


Քերականական գրականությանը և դրա նշանակությունը հին հայկական մա- 
տենագրության համար։ Սույն աշխատանքում օգտագործված ձեոագիր հուշար- 
ձանները։ Դրանց տեսությանն ըստ էջմիածնի վանքի, ինչպես նաև Վենեաիկի և 
Վիեննայի Սխիթարյան միաբանություն ների մատենադարաններում պահված 
ձեռագրերի։ 

Հին հայ մատենագրության նշանակալից ոլորտներից մեկը քերականա- 
կան գրականությունն է։ Այն, ինչպես և հոգևոր կյանքի ցանկացած այլ 
ոլորտ, ունի սեփական խնդիրներ, որոնց ոաումնասիրությունը զուրկ չէ գի- 
տական հետաքրքրությունից։ Թեև քերականական գիտությունը վաղուց 
առանձնացել է և դարձել ինքնուրույն առարկա, սակայն հնում այն ուսում- 
նասիրվում էր ճարտասանության և փիլիսոփայության հետ միասին, հա- 
մարվելով ընդհանրապես մտահայեցողական գիտակարգի անհրաժեշտ 
օղակ։ Այս հանգամանքը առավել ընդգծում էր քերականական գի- 
տելիքների նշանակությունը, դրանց հաղորդում առանձին կշիռ։ 

Աոաջին քերականի համբավը (4) ձեռք է բերել Դիոնիսիոս Թրակացին, 
որն ապրում էր Ք.ա. II դարում, Պտղոմեոս Փիլոմեաորի օրոք (180-145)։ 
Հռչակավոր Արիստարքոսի աշակերտը լինելով, նա աոաջինը համակար- 
գեց իրենից առաջ գոյություն ունեցող նյութերը մի այնպիսի շարադրանքով, 
որ այն մինչ օրս չի կորցրել իր նշանակությունը։ Նրա երկը կրում է «Քերա- 
կանական արվեստ»՝ քթռթլւսսՀդ 1 խորագիրը (5)։ Դիոնիսիոսի 

«Արվեստը» ավելի ուշ, Կոսաանդին Մեծի ժամանակները աեղավախնլու 
փորձերն այժմ վերջնականապես համարվում են անհիմն։ Մեզ հասած 
տեսքով այն արդեն ծանոթ է եղել կայսերական ժամանակների հայտնի 
քերականներին՝ Ապոլլոնիոսին և Հհրոդիանոսին, ինչպես և Ներոնի 
ժամանակակից՝ հռոմեացի քերական Ռեմմիոս Պալայմոնին (6)։ 

Դիոնիսիոսի երկը բացառապես վերաբերում է ստուգաբանությանը (7) և 
չի արծարծում շարահյուսության խնդիրներ։ Քերականության այդ մասը 
զարգացրել էր վերոհիշյալ Ապոլլոնիոսը՝ Դիսկոլոս մականվամբ (8), որն 
ապրել է Դիոնիսիոսից երկու դար հետո, Անտոնինոս Պիոս կայսեր օրոք։ 

1 Օաոյ՚տս 1հրա։ւտ ձո Օրտաոաէւօ&, Գ. Ուլի գի (0. Սհհջ) նոր քննական հրատարակության, 
ևայպցիգ, 1883 (9)։ 

XV 


Ապոլլոնիոսի «Շարահյուսության մասին» (Աշթւ ՕVV^Ճ&օ^Հ) աշխատու- 
թյունը մեզ է հասել չորս գրքով, թեև ոչ ամբողջական տեսքով։ Նրա որդին ու 
աշակերտը՜ Հհրոդիանոսը, իր հորից ոչ պակաս հոչակվհլ է որպես հունա- 
րենի առոգանության տեսաբան 1 ։ 

Դավիթ Հայի՝ Դիոնիսիոսի քերականության լուծմունքում Հերոդիանոսի 
վերաբերյալ պահպանել է մի հետաքրքիր, սակայն, ըստ երևույթին առաս- 
պելական տեղեկություն, իբր Հերողիանոսն այրել է բոլոր այլ քերա- 
կանների գործերը՝ բացի իր հոր գրքից։ Դրանով նա ցանկացել է հավեր- 
ժացնել միայն իր հոր՝ ԱպոԱոնիոսի հիշատակը, և կամ խնայել է իր հոր աշ- 
խատանքը՝ բովանդակալից լինելու պատճառով։ Դիոնիսիոսի աշխատու- 
թյունը այս տխուր ճակատագրից խուսափել է երևի Հերոդիանոսի ձեռքը 
չընկնելու պատճառով, կամ թերևս վերջինս այն պահել էր երեխաներին 
կրթելու համար։ 

Հույն մտավոր աշխարհում Դիոնիսիոսի ոչ մեծ երկին վիճակվել է 
աննախադեպ մեծ հռչակ և լայն ճանաչում։ Հնում այն ջանասիրաբար 
մեկնվել է բազմաթիվ վերլուծագրողնհրի կողմից 2 , թարգմանվել շատ լեզու- 
ներով (10), այդ թվում նաև հայերեն։ 

Ինչպես հույների, այնպես էլ հայերի մոտ Դիոնիսիոսը դարձավ քերա- 
կանական մշակույթի կենտրոն, նրանից էին մեկնում և նրան էին հանգում 
հետագա դարերի բոլոր հեղինակները։ Ե րբ է առաջացել հայերեն թարգմա- 
նությունը, ո՜վ էր դրա հեղինակը, ինչպիսի՜ մեկնություններ է ունեցել, ո՜ր 
դարին են դրանք պատկանում և ինչպե՜ս են հարաբհրակցվում միմյանց՝ 
այս հարցերը թեև արծարծվել են, սակայն տակավին լուծված չեն։ 

Այս և մի շարք այլ հարցերի ուսումնասիրությունը պահանջվում է ոչ 
միայն հանուն քերականական հուշարձանների, այլև այն նշանակության 
համար, որ քերականական գրականությունն ունի հին հայկական կրթու- 
թյան մեջ եղած գրական դպրոցների հույժ կարևոր խնդրում։ Դպրոցների 
խնդիրը՝ հայ բանասիրության ամենակնճոոտ հիմնահարցերից մեկն է։ 
Դրանց առկայությունը վաղուց է նկատվել և հաստատվել։ Դրանք երկու 
ուղղություն են, մտքի և ոճի երկու հոսանք, որ անցնում են ամբողջ հին գրա- 
կանությամբ, ավելի ճիշտ՝ դրա սկզբնական շրջանով։ Այդ հոսանքները ժա- 
մանակագրական առումով հստակ չեն տարանջատվում, ընթանում էին 
դրանք զուգահեռաբա՞ր, թե՞ հաջորդում էին մեկը մյուսին, այսինքն՝ արդ- 
յո՞ք դրանք գոյատևում էին կոդք-կոդքի, թե* մեկը մյուսին էր փոխարինում, 

1 Օոատտեշւ Օռշօւ, I, III, յ>. 129; 9/. \ ր օո Օհհտէ, Օշտօհւօհէօ ժտր Օոտօհւտշհտո Լւէշրտէսր, III 
ձսն., §§ 564-565. 

2 Դիոնիսխաին վերաբերող լուծմունքները հավաքել և երաաարակել է Ա. Հիլգարդը՝ «Հույն 
քերականներ» մատենաշարում. ՏօհօԱո ա նւօոյռս Ուատտ ձրէսա Օաաատէւօ&ա, Օրտաատէւա 
Օաշտ, V. I, բորտ III, Լւբտտտ, 1901. 

XVI 


թե* երբեմն հատվում էին՝ այս ամենը պարզ չէ, և մնում է տակավին չհետա- 
զոտված և իր բարդությամբ դժվար լուծելի։ 

Հոսանքների երկու հաները նշմարվում են ամենայն պարզությամբ, 
դրանցից մեկին արտաքինից բնորոշ է հանաբանությունների հանդեպ մեծ 
հակում, ուստի և կարող է կոչվել «հունաբան» (11)։ Բանն, իհարկե, միայն 
լեզուն չէ։ Խոսքի ուրույնությունն այստեղ զուգադրվում է մտքի յուրահատ- 
կությամբ։ Ինչպիսիք էլ լինեն դպրոցի ծագման մերձավոր դրդապատճառ- 
ները, դրանց ընդհանուր հիմքն է ակնածությունը հելլեն կրթության առջև 1 ։ 
Քերականական գրականության նշված դպրոցին պատկանելն ակներև է։ 
Իսկ դրա ազգակցությունը սույն դպրոցի ամենագլխավոր և, թերևս, ամե- 
նավաղ գործերի, այն է՝ Փիլոն Եբրայեցու երկերի թարգմանությունների 
հետ (12), դրան առաջնակարգ կարևորություն է հաղորդում։ 

Հունաբան դպրոցը ընդարձակ է և ընդգրկում է զանազան երկերի 
շրջանակ։ Այստեղ կան ոչ միայն զուտ փիլիսոփայական գրվածքներ, այլև 
բոլոր այն դավանաբանական և ջատագովական երկասիրությունները, 
որոնց մեջ նկատվում է ծանոթություն փիլիսոփայական ուսմունքներին։ Այս 
դպրոցի ոգով են տոգորված նաև ազգային պատմագրության որոշ հու- 
շարձաններ, թեև ավանդաբար դրանք վերագրվում են այլ դպրոցի և այլ մի- 
ջավայրի (13)։ Հունաբան դպրոցի կամ հոսանքի հուշարձանների հետազո- 
տումը, դրանց փոխադարձ կապերի պարզաբանումը՝ աոաջին հերթին ժա- 
մանակի առումով՝ մի խնդիր է, որի լուծումը պետք է նախորդի հին հայ մա- 
տենագրության գանձարանի համակարգման ավելի ընդհանուր փորձերին։ 

Այդպիսի համակարգման նպատակը հայերի հոգևոր կյանքի զարգաց- 
ման Փուլերի բացահայտումն է։ Այս կյանքի բազում արդյունքների կորսաի 
պատճառով այժմ մեզանից սպյւդում է նույնիսկ գրական կյանքի հաջորդա- 
կան զարգացման գիծը։ Մենք անկարող ենք դասավորել մեզ հասած գրա- 
կան գանձերն իրենց ծագման բուն հերթականությամբ, չենք կարող դբան– 
ցից յուրաքանչյուրին իր սեփական տեղը հատկացնել ժամանակագրական 
շղթայում։ Բայց այն, ինչ չի հաջողվում անել առանձին հուշարձանների 
նկատմամբ, թերևս հնարավոր կդաոնա, եթե դրանք քննենք ըստ աոանձին 
խմբերի։ Հայ դպրության սկզբնական փուլի մատենագրական ժառանգու- 
թյան ցրված լինելու պարագայում կարելի է, այնուամենայնիվ, առանձին 
հուշարձանների միջև նկատել որոշակի փոխադարձ ձգողություն։ Այն եր- 
բեմն հասնում է որակների և հատկությունների ընդհանրության՝ ընդհան- 
րություն, որ շաղկապում է հուշարձանների տվյալ դասը միասնական խմբի 
կամ դպրոցի կապերով։ Առանձին խմբերով հուշարձաններն ուտսմնասիրե– 


1 Հմմա. Մովսես Խորենացա՝ հայն գիտության մասին հիացական խոսքը, «մայր կամ 
դայեակ իմաստից» ((«Պատմութխն Հայոց»), Ա, 2)՝։ 

XVII 

2-9 


լը կարող է արդյունավետ լինել և հենակետ ընձեոել առհասարակ վիճահա- 
րույց երկերի թվագրման համար։ 

Քերականական գրականությունը վառ շերտ է Հունաբան դպրոցի մեջ։ 
Հնարավոր է նույնիսկ, որ աոաջին քերականներն են եղել նշված դպրոցի 
հիմնադիրները։ Ուստի պետք է քերականական գրականությանը մեծ նշա- 
նակություն վերագրել ինչպես դպրոցի բնութագրի, նույնպես և հայ իրա- 
կանության մեջ դրա առաջացման ժամանակը և այլ հանգամանքներ 
ճշգրտելու գործում։ Ցավոք, քերականության ոլորտը ևս կիսում է մեր հու- 
շարձանների ընդհանուր ճակատագիրը, առավել վաղ հեղինակների բան 
երկերը մեզ չեն հասել։ 

Ներկա աշխատասիրության նպատակն է պաբզել և որոշել թե մեզ հհ– 
աաքրքրող խնդրի առնչությամբ ի նչ է պահպանվել ձեոագիր գանձարան- 
ներում, ի նչ է կորել անդարձ և ի՜նչ կարելի է վերականգնել՝ վերլուծելով հե- 
տագա ժամանակների բանաքաղությունները, որ ընդգրկում էին (խնդրո 
առարկա ) մեկնությունները։ 

Շարադրանքում մենք կցանկանայինք հետևել այն հաջորդականու- 
թյանը, որով ընթացել է մեր միտքն ու աշխատանքը, ուստի նախ և առաջ 
մենք առաջարկում ենք տալ մեր աշխատանքի հիմքում ընկած կամ որևէ 
իմաստով օգտագործված ձեոագրային նյութի տեսությունը։ 

I 

Ձեռ. 2297 (= 2253 ըստ տպագրված ձեռագրացուցակի), էջմիածնի վան- 
քի մատենադարանի, փոքրածավալ մատյան (14), որ գրվել է հայտնի Գրի- 
գոր Տաթևացու ձեոքով իր ոչ պակաս հայտնի ուսուցչի՝ Հովհան Որոտնեցու 
պատվերով, հայոց տոմարի 852 թվականին (=1403) և ունի հետևյալ բո- 
վանդակություն. 

1. Ցաղագս քերականաթեան, թթ. 1-42, Դիոնիսիոսի բնագիրը։ 

2. Մռվսեսի քեբդւպի յաղագս քերականաթեանց. թթ. 43-120։ 

3. Մովսիսի քերդողաեօր մեկնաթխն քերականի։ Գրականաթխն ստու- 
գաբանի քերականռւթխնդ. թթ. 121-126։ 

4. Վերլածաթի ւնք րացերեւապէս բազմազան քառից եւ բայից յոքնա– 
խումր շարաղյաւբեամբ ար ար ե աչ զսա Առիստակիսի գրչի ի խնդյայ 
րազմաց յ արհեստ գրչաթեան։ Աստաածա գանից արանց առաջի, թթ. 
130-219։ 

5. Գէոբգեայ վայպապետի արարեաչ ի խնդյայ Սաեփանռսի մականուն 


Գոյներ Երիցանց Կայծաոաւն։ Անպարապ անձամբ ձեռնարկեցի ի 
գրնչ զսա. թթ. 219-260։ 

6. Աոստակէսի բաոագրոցն քաղեալ և այս վասն լծոյպութեան։ եւ այս 
են աոաջին ւծորդուբխնք. թթ. 260-270։ 

7. Ցաղագս եաւաքաբանռւբեան Արիստռտէլի։ Գիաեւն է ճանաչեի 
զպատճաո իրին. թթ. 273-289։ 

8. Ցաղագս պաարանաց գրոցն։ եւ այպ զի դիաաւոյաւթխն մեր է 
յաոաջիկայ յիրողաթեան խօսիչ ի սոֆիստիքա տբամաբանաթենէն. 
թթ. 290-337։ 

9. Յաղագս տրամաբանական տեղեացն։ եւ այպ վասն զի յաղագս 
տրամաբանական աեղեաց եանդերձեաւ եմք ասեր թթ. 337-368։ 

10. Ցաղագս ենգից ընթեանրից. թթ. 369-387 (բնագրի վերջում կարդում 
ենք. այսպէս իմացաւ եւ Դափր փիւիսոփոսն եայկազեան, 387)։ 

11. Գիյւք վեց սկզքանց. թթ. 388-400։ 

12. Համաոօտ եաւաքումն վեր ւուծութեան վեցից սկզբանց գրոց. թթ. 401– 
453։ 

Գլխավոր հիշատակարանը գտնվում է վերջում և հայտարարում է. 
Զստացող սորին զտիեզերաւպս մեծ վարդապետն հայոց Յովեաննէ<ս> 
Ռրոտնցի եւ զիս սակաւ աշխատողս Գրիգոր սպասաւոր նմին աղաչեմք 
զձեզ յիշեէ ի տէր ամէն. թվ ՊԾԲ գրեցաւ վերջին գիծս ընդ հովանեաւ սուրբ 
աոաքեչաթյս միաբանից ուխտիս Տաբևոյ. 

Հինգերորդ բնագրից հետո կարդացվում է. Փառք փրկչին Ցիսասի և 
յիշաաակ գրչիս Գրիգորի պիտականուն վարժապետի, ամէն. թ.260բ։ 

Առկա է նաև մատյանի վերջին տերերից մեկի հիշատակագիրը։ Սբ Կա- 
բա յպետ, Սարգիս եպիսկոպոս գինեցի զքրականս իշատակին ձեւ ծնաւղաց 
իմոցՆ այլն, 27 1ր։ 

Ազատ թերթերը լրացված են ուշ բոլորագրով. Բաոք քերականին երրորդ 
դրվագի վերջում, թթ. 126-129. Հոչովք անուանց, 272։ Վերջին էջի վրա զե- 
տեղվել է հետևյալ չափածոն. 

եւ այսաւր եղել պայծառ գարուն, 
գան եւ թռչանքն պար աոնան 
քաղցր եղանակն եաւեյաւն, 
դիյբար րւբոզ հետ ծաղկընան 
շատլբե կեն է ի վերայ վարդում։ 

Ա՜խ, ա՜խ, ինչ եմ, խիստ մեղաւոր եմ ես, վայ է ինձ, վայ է ինձ։ 


XVIII 


XIX 


II 

Ձնռ. 2359 (= 2316 ըստ տպագիր ձեռագրացուցակի), էջմիածնի վան- 
քի (15)։ Մատյանի մի մասը գրված է Եսայի վանականի՝ 1636 թ., մյուսը՝ 
Վարդերես Լեհացու կողմից, և ունի հետևյալ բովանդակությանը. 

1. Քեր ականաթխն, թթ. 1-14, Դիոնիսիոսի բնագիրը։ 

2. Մեկնաթխն բառից քերականին՝ ի յառաջն գիա ի բառգիրքն (տես 
բնագիր 4), բայց տեղ էր այս (է) սառւգխ։ Մռվսեսի Խռրենացայ բան 
իմաստաթեան, թ. 15։ 

3. Յառոգանաթեան պատառիկս զռբ գաի, թ. 18։ 

4. Բառք քերականի, 19-21. երկրորդ անգամ՝ թ. 23-25։ 

5. Նախադրաբխն բանի ի ցռյցս պատճառի եաւաքման մեկնութեան 
քերականին եւ աղերս խնդրոյ աշխատողիս Ցովեաննիսի առ սպա– 
սաւռրդ բանի. թ. 25-28։ Ի խնդրոյ տեաոն Ցակոբայ հայոց Կաթողի- 
կոսի եւ վայպապետաց մերոյ եղրարց աբաբեալ զեաւաքամն քերա- 
կանին մեկնութեան Ցովեաննիսի Երգն կաց այ ուսումնականի գրոց. 
թ. 29-158։ 

Հեղինակի հիշատակարանը գրքի վերջում պակասավոր է (տես ստորև)։ 

6. Քեր ականաթխն է եմտաթխն սաոյգ վերծանութեան եւ անթերի 
գրչութեան։ Հարցումն, քանի են մասունք քերականաթեան։ Պխ. վեց. 
թթ. 158-215։ 

7. Քերականաթխն է ը մասանց բանի։ Զի՛նչ է բան։ Պխ. բան է եետե– 
ւակ բանի շարադրաթխն. թթ. 215-234։ 

8. Նաաստ ՑռհաննԷս վարդապետի Եզնկացոյ, որ եւ Ծործորեցի, արա– 
րեալ եամառօտ տեսաթխն քերականին, թթ. 236-314։ 

9. Հարց, զի՛նչ է քերականաթխն։ Պխ. եմտաթխն է. թթ. 315-385։ Ոմն 
Դավիթ Ամդեցու գործ է, որը Հովհաննեսի քերականության վերա- 
մշակումն է հարց ու պատասխանի ձևով և հիշատակարանով. Ցիշե– 
ցէք ի մաքրափայւ յաղօթս ձեր եւ զյետնեաս յԱմ<թա>ցացն զ Դա- 
փրս, որ աշխատեցայ հետ բանական արհեստիս, այսինքն քերակա- 
նիս, զայնս, որ յառաջին քերթողաց ասաց հաչ էր եւ մեկնեաչ պարզ, 
գնա յերկաս գծեցի, այսինքն ի հարցումն եւ ի պատասխանիս, ի 
վարժումն մանկանց նորագանից, զի ի եարցանեչ միոյն հարկ Աւնիցի 
մխսոյն տալ պատասխանի, որ վասն այնորիկ յաւժարեսցին ուսանեւ 
եւ մի ՛ եեղգասցին։ Իսկ ի տեղիս տեղիս զերկարն, որ ձանձրացուցա– 


նէր զընթեր ցօղն, գնա կարճացացի, եւ զկարճսն, որ զմիտս բանին 
պարզ ոչ յայտնէր, զայն եր կարացացի չափաւոր. Այս նույն երկը 
գտնվում է, ըստ Հ. Տաշյանի ձեռագրացուցակի, նաև Վիեննայի մա- 
տենադարանի թիվ 84 (թ. 2) և թիվ 95 (թ. 1) մատյաններում։ 

10. Ցաղագս քերականաթեան եամաոօտ Լուծմունք ի տէր Աոաքեչէ 
Սխնեաց եպիսկոպոսէ ի մեկնաթխն քերականաթեանս պէսպէս 
յատկաթեամբ պարզեաւ վասն դիւրաԼար եասկանալոյ զխռրաթխն 
բանին քերականին եւ յաղագս նախերգանի քերականաթեանս առա- 
ջին, որ ասէ յաղագս քերականաթեան, թթ. 386-442։ 

Եսայիի հիշատակարանը չորրորդ՝ Բառք քերականին բնագրի վերջում 
ասում է. «զ Եսայի վարդապետ գծող քերականի բնաբանին եւ բառին յիշել 
աղաչեմ թվին ՌՁԴ (= 1636 թ.) մայիսի իէ։ Նաեւ Առաքել Սխնեցայ Լուծ- 
մունքս, որ ի վերջ գրքիս, գրեցի իմով ձեոամբ ի դառն ս. էջմիածնայ տօնի 
սբ Ցովհաննա եւ Աթանագնա, աաւր ե-շբթի եղել աւարտ։ Աւաղ կենացս 
սաթ հազար աւֆ, վայ զիս ո՜եո ՜ե»։ 

III 

Ձհո. 2372 (=2239 ապ. ձեռագրացուցակի) էջմիածնի մատենադարանի 
1621 թ. (16) հետևյալ բովանդակությամբ. 

1 . Մեկնաթխն բառից քերականաթեան. թթ. 1-4 (=ձեո. 2359, բնագիր 4)։ 

2. Ցաղագս մեկնութեան քերականին, զոր արար ե ալ է մեծ վարդապե- 
տին Վարդանայ ի խնդյայ թագատրին Հայոց Հեթմոյ. թթ. 5-63։ 

3. Աոոգանաթեան պատառիկս զոր ցտի. 63 (= ձեռ. 2359, բնագիր 3)։ 

4. Մովսեսի Խռրենացայ բան իմաստաթեան. Թթ. 64-65 (= ձեո. 2359, 
բնագիր 2)։ 

5. Նշանագիրք. թթ. 65-67։ 

6. Վեր լածաթխն բացերեւապէս բազմազան բառից եւ բայից յոքնա– 
խամբ շարագյաւթեամբ արարեաչ զսա Աոիստակիսի գրչի ի խնդրոյ 
րազմաց յարեեսա գրչութեան. թթ. 68-107 (=ձեո. 2297, բնագիր 4)։ 

7. Գէորգեայ վարդապետի արար հաչ ի խնդյայ Ստեփաննոսի մակա- 
նուն Գոյներիցանց Կայթաոաւնցոյ մեղսաներկ անձին, թթ. 108-124 
(- ձեո. 2297, բնագիր 5)։ 

Խրատք գրչութեան զոր արարեաչ էր զսա յաոաջագոյն ի խնդյայ 
ամեմնթֆ. 124-132։ 

8. Այս բառք բաղաձայնք եոմանաանց բագձաձեալ զամենայն որ ինչ 
միանգամ են անաանք եերրայեցի յաւրէնս եւ ի մարգարէս եւ ի նոր 

XXI 


XX 


կտակարանս, թարգմանեալ եւ մեկնեաւ յեբրայեցայն ի յոյնն եւ ի 
յունէն ի հայ կարդա։ ըստ նշանագրաց աւֆաբեթիցն եբրայեցաց թէ 
զինչ միաբանաթխն անաանց ունիցին. թթ. 133-152։ 

9. Այս բաոք են բեր թողա կանք վասն չափոյ հոմերական աաոիցն. թթ. 
152-226։ 

10 . Հանդես րանաստեղծաց փաղանանաբար ստորոգիլ նորավարժից ն 
սակս բաո է գեղջուկ, թթ. 226-235։ 

1 1. Թարգմանաթխն պարսիկ բառից ի Վարդան գրոց. թ. 236։ 

12. Շաղկապ է։ 

13. Հոլովք անաանց. ած՛. 

14. Այպ թուին եբրայեցիք զգիրս զայս ձեւ աւրինակի, թ. 237՝ 
ասավածաշնչյան գրքերի թվարկում։ 

15 . Բաոք Գալիանոսի բժշկի Սխիթարա վաղամեռուկ, թթ. 238-247։ 

16. Թարգմանաթխն դեղոց, զոր ընտրեալ են իմաստանք. թթ. 240-242։ 

17. Ցիշատակարան գրոցս, թթ. 247-253։ 

18. Վասն բժ-ն պարգեւաց մարդոյն. թ. 258։ 

19. Գալիանոսի. արար ած զգլախն գ մասն. թթ. 259-263։ 

20. Հարց, զի՛նչ է իմասաասիրաբխն. թթ. 263։ 

2 1 Մովսէսի քերցողի յաղագս քերականաթեանց. թթ. 264-303 (= ձհո. 
2297, թ.2)։ 

22. Մովսիսի քե բդողի հատ մեկնաբխն քերականի, թթ. 303-304, պա- 
կասավոր է (= ճեռ. 2297, բնագիր 3)։ 

23. Հց. Պղաաոն զԱրիսաոաէւ օրպէս ընղաներ, թ. 305։ 

24. Նորին Գրիգորի աշակերտի Ցոեաննա Ռրոտնեցայ լուծումն համա֊ 
ոաւտ ղժաարիմաց բանից ի գիրս գրչաթեան, որ(ո) յԱոիստակիսէ 
եոեաորէ. թթ. 306-312։ 

25. Նորին Գրիգորի լուծումն եամառաւտ ի խրատ գրչաթեան Գէոբգեա 
վարդապետի, զոր նախ խնղրեալ էր Կոստանդեա գրչի եւ ապա 
Գոյներիցանց Ստեփաննոսի. թթ. 313-319։ 

26. Դարձեաչ խրատ նոյն Գէորգ վարդապետի աո Ստեփաննոս Գոյ- 
ներիցանց գրեայ թթ. 319-321։ 

27. Ձաշխարեացն լուծմունք, թթ. 322-325։ 

28. Դափթ փիչիսոփայն է ի Հա<ր>ք գաւաոէ ի Հերերն գեղջէ, աշակերտ 
Սահակայ եւ Մեսրովբայ, քաերորղի Մովս<ի>սի քեյւղողի հատն ի 
կ ից, որբ ընտրեցան աշեղք, փափկաճայնք եւ երկարոգիք ամենայն 
աոաքինաթեամր զարղարեալ որ յետ ճժ ամի սրբոյն Գրիգորի ի 
գտանեւ գրոյն ազգիս ընտրեցան եւ յետ իը ամի գտանել գբոյն եւ 
կոտորումն սրբոց Վարդանանց, ի բաժանումն եայրապետաց յեր– 


կաս Ցոեան Մանդականի ի Պարսից կողմն կա կաթողիկոս եւ Գխտ 
ի Ցանաց կողմնս, յաշակերտաց սրբոց քահանայից ն։ Թ. 32 1 բ։ 

29. Նախ ասի գօտի կուսութեան. թ. 22։ 

Գւիւավոր հիշատակարանը զետեղված է 243-րդ թերթում. 

Փառք եւ պաաիւ հատ անեղին 
Անպար, անհաս եւ անմահին։ 

Այպ ես տկար անձն անարժան 
Գծաւղ տառիս իմաստութեան 
Հասեալ ի կէտն ավարտման 
Հնչեմ ձայնխ բան գոհութեան։ 

Եթէ կամիս ըզթվականն 
Կալ եւ եաշուեա զքսան յոբելեան 
Երկեոակի տասն բեր յայն 
Ի դոսն թխ ընդ երկոաասան։ 

( Ի դոսն, ըստ երևույթին, աղավաղված «Բ դ-սն» է, այսինքն՝ «2x4»= 8։ 
Թվականն է . 50x20+2x3x10+2x4+12=1080)։ 

Ցուսով անմահին աստուծոյ ի թվիս շրջագայութեան եայկազեան մեծ 
տաւմարի հազար եւ ութսուն գծագրեցաւ եւ յանկ ելեալ կատարեցաւ տառս 
իմաստասիրական զամենիմաստ հանճարով ճոխացեաչ գիրքս այս, որ անի 
կաճաոեաչ բովանդակ ի յինքեան զմեկնութխն քերականին բացայայտեալ 
ի տրամաբան եւ իմաստախոե մեծին Վարդանա; Այչ եւ խրատ եւ սահման 
գրչաթեան արհեստի վերլածեաւ բազմազան ճոխաթեամր վեհագոյն 
մակածութխնն Առիստագիսի գրչի։ Եւ գրերին նորա լցեալ յաւելաածով մեծ 
վարդապետին Գէորգեայ; Այչ եւ զբաոգիրքն շարագրեալ զհետ միմեանց։ 
Ընդ նմին եւ զՊաւրֆիւրն եւ զվերլածաթխնք նորին արտադրեաչ ներհուն 
հռետորին Դաւիթ Ներգինացոյ անյաղթ փիւիսոփայի։ Եւ զաշխարեաց 
գիրքն մեծ իմաստասերին Արիստոտելի եւ այւ սուդ ինչ, զոր տեսանէք։ Ընդ 
որս եւ զմեկնութխն քերականին աշխոյժ ախոյանին Մովսէսի քերթողա– 
եաւրն : 

Եւ արդ եղ եւ սկիզբն եւ կատարումն այսմ գծագրաթեանս ի յերկիբս 
Արարատեան ի յոտն Արագ ածու ի սահմանս գիւղաքաղաքին Կարփա ի 
հրեշտակաբնակ մենաստանս սբ Կարապետի ընդ եովանեաւ բարձրաբերձ 
երկնաեանգէտ սբ Ածածնի տաճարիս, որ մակադրեալ յորջորջի Ցոեանա– 
վանք, որ է այժմ դպյաց եւ ժողովեաւ կան յպով եամբակատիպ մանկունք ի 
յուսումն եւ ի վեր ծանաթխն ածաշունչ գյաց երամանալ եւ ծախիւք էոն 
Մովսէսի սրբազան կաթողիկոսի ընդհանուր եայկազեան սեռի կրկին լու– 
սաւորչի։ 


XXII 


XXIII 


Էո արդ աստանատ կամիմ եակիրճ եւ համառ աւա բաԸխ վիպել ի տա- 
ռիս զկեՕցաղավարաթխն սորա (հաջորդում է Մովսհս կաթողիկոսի կյանքի 
և գործունեության շարադրությանը, որն ավարտվում է հետևյալ գրու- 
թյուններով). 

Արդ տարփռղք իմաստութեան եւ վայելողք այսմ քերթողական արեես – . 
ախ ճոխացեաչ տառիս, յիշեցէք յաւժաբ կամաւք ի մաքուր յաղօթս ձեր 
զամէներջանիկ եւ զպաաուական հայրապեաս մեր, յորոյ սակս յայսմ վայ- 
րի բանս ճաոեցաւ, որոյ վեհ երամանալն գծագրեցաւ գիրքս այս իմաս- 
տասիրական, զ տենչալի խաղալիկս աշակերտեաւ ուսման սիրող մանկանդ : 

Նաեւ ընդ բազմավաստակ սբ եօրս յիշեցէք զբազկակից եղբարքն եւ 
զաշակերաեաչ մանկունքն խր զյոգնահանճար եւ ղբազմարուեստ զԽաչա– 
տար վարդապետն Կեսարացի եւ զմաքրասնանդ եւ զշաեողն ամենայնի 
զՓիլիպպոս վարդապետն, որ յպով եւ բազմադիմի երկ եւ աշխատանք 
ունին ընդ անարժանաթխնս մեր ուսմամբ եւ ոգէշաե խրատով, զոր տէրն 
Քրիստոս հատուցանէ վարձս րարեաց ընդ տրիտուրն աշխատանաց ասա 
եւ կրկնակի գաչստեանն ամէն։ 

Այ 1 եւ յիշեցէք ի սբ սրտի ձերում զաշակերտակից սոցա եւ զեամշիրաք 
վարդապետքն, զխարազնազգեացն գԹումայ վարդապետն եւ զԱրիստա– 
կէս վարդապետն եւ զքաջ աելեաինն զՄելքիսէթ վայպապեան <եւ> Զարա- 
րի ա վարդապետն եւ զմիւս Խաչատուր վարդապետն եւ զՑակոբ վարդա- 
պետն եւ զկայծակնամաքուրն զտէրն (յ)Եսային, որ յպով աշխատի ի վերա 
միաբանից եղբարցս, եւ զաղօթասէր եւ զբաղձալին բնաւից զեամշիրաք ն իմ 
զաէր Ղազարն եւ զտէր Յակոբն եւ զտէր Գրիգորն եւ զտէր Սիմոնն եւ գայլ 
համաշունչ եւ զմիախորեայպ եղբարքս եւ զաշակերտեալ մանկունքս, որ 
կան կաճաոեալ եւ ժողովեաւ ի համալսարանի կաթուղիկոս արանիս, զոր 
ամենագութն աստուածՆ. այլն։ 

Այ 1 ես անարժանս եւ տարորոշեաւս բացորոշաբար ի յոքանց բազմավէր 
գպով յոգի եւ ի մարմին խոցեալ եւ վիրաւորեալ ի թունալից ժանեաց բան- 
սարկուին, որ կամակար մտօք եետեւիմ դրժանաց նորին։ Զոր եւ թախան– 
ձեմ զեանղի<պ>ողք տառիս յիշել ի մաքրափայլ յաղօթս ձեր զիս զտաոա– 
պեալ մեղօք մեոեաւ Ղուկասս, որ կամ ի կաճառ վերոյգրեաւ հարցս եւ եղ– 
բարցս իբբեւ սկի բայն ի ջոլիրս խաշանց եւ որպէս զթխա տեսակ զագոաւս ի 
պարս աղաւնեաց։ Քանզի եւ ես տրուպս եղ է խուն ինչ պատճառ գրաթեան 
քերթողական տառիս այս երամանաւ սրբազան եայրապետիս մերոյ, վասն 
որոյ հայցեմ ի սուրբ հարցդ եւ եղբարցդ, յորժամ վայելէք եւ զմայլիք յայսմ 
իմաստաթենէ գինոյ, յիշման արժան աոնէք առաջի զենման անմահ գա- 
ռին ն Ցիսասի և այլն։ 

Եէ դարձեալ կրկին անգամ աղաչեմ զձեզ, ով սբ ընթերցողք, զի յիշման 


արժանի աոնէք առաջի Քրիստոսի սբ եւ մաքուր աղաւթիւք ձեր զմիաբանք 
սբ ուխտից Ցոհանավանից, որ է այժմ դպրանոց, որպէս կանխաւ ճաոեցաք. 
քանզի աստ աո դրան սբ Կարապետիս գրեցաւ եւ սրբագրեցաւ եւ ծաղ֊ 
կեցաւ եւ կազմեցաւ իմաստապատում տառս այս ի մէջ բազմահոյւ 
եղբարցս։ եւ արդ յիշեցէք զծերունի տէր Բարսեղն, որ է հայր եւ խնամածու 
մանկանցս եւ զտէր Պետրոսն համախոհ նմին եւ զՍիմէոն զաւագ սար– 
կաւագն, զծաղկօղ գրոցս եւ զՍտեփանոս քածանայն, որ մեծաւ աշխատու– 
թեամբ գրեաց զսայ ի վայելումն ուսումնասեր մանկանց, եւ զՄարտիրոս 
ջահընկաւն, որ աշխատեցաւ ի սրբագրեի եւ ի վերջ գրոցս է տետր գրեաց. 
այլ եւ զմիւս Մարտիրոսն ընթերցօղ, որ կոկեաց զթուղթն եւ զայլ համախոհ 
եղբարքս արժանի աոնէք յիշմանՆ. այլն։ 

Անդ, ազատ մնացած տեղում ստացողներից մեկի հիշատակարանն է. 
Զվերստին ըստացօղ քեր ականութեան եւ գրչութեան արհեստիս Ցոեան 
վարդապետ մակ անուն եւ տեդեաւ Կարճեւանցի կոչեցեաւ յիշեսջիք աղա- 
չեմ, ով ընթերցօղք։ 

Ուշ սեփականատիրոջ հիշատակարանը. Ցիշատակ է այս րաոք գիրքս 
Մըրայաարեցի Թաթէոսի, որդի ար Ղուկասին, մօրն Մայրեանին եւ ոբդոյն 
խրոյ Սըմրաթին, խնդրեմ և այլն, թ. 246։ Կրկնվում է թ.132, ինչպես նաև 
գլխավոր հիշատակարանից առաջ, թ. 246։ 

Երկրորդ գրչի՛ Վարդերեսի հիշատակագիրը գտնվում է չորրորդ բնագրի 
վերջում, թ. 157. Զ մեղա ար գրիչս սուտ անուն Վարդերյես Լեհըցիս յիշեցէք 
ի Քրիստոս աղաչեմ զձեզ, ինչպես և 215-րդ թերթում, զմեղապարա գրիչս 
զՎայպերեսըս Լեհըցիս յիշեցէք ի տէր. ա գրիչով լ տետր իմ գրեր, օրն ա 
տետր. 

225-րդ թերթում XXI տետրը նշանակված է հայկական և լեհական 
թվերով, իա 2յ, որոնց ներքո ծանոթագրվում է. Հային, այլ լեհի գիր է, գրել 
իմ, որ խաչատես ոչ հսապումն : 

Վարդերեսի գրությանը հանդիպում ենք ևս մեկ անգամ թ. 314. Աղաչեմ 
զձեզ, սիրելիք, վասն աստուծոյ համար, որ եթէ կա/ւդալով, եթէ օրինակելով, 
թէ ա ա սղաչ գտանէք եւ գրիս նուասաութեան համար չի լինի թէ նեղանայք^ 
որ իմ կայաղաթխնս այսչափ էր. մեղապարտ գծողս սուտանուն գ. ժ. ե. խ. 
ծ. շ. բգ –սըս յիշեսջիք ի մաքրափայլ աղօթս ձեր եւ յիշողն յիշեալ լիցի ի մխս 
անգամ հարուստն քրիստոսի ամէն՛. Հեղինակի մտահղաց մամբ նշված 
թվերի ներքո թաքնված է նրա անունը, գ. ժ. ե. խ. ծ. շ. բգ տառերի թվային 
արժեքները (=3.10. 5. 40. 50. 500. (2+3)) մի կողմից, և «վ-ա-ր-դ-հ-ր-հ» 
(3000. 1 .5000.4.5.5000.5) առանց «ս» տառի պետք է համապատասխանեն 
միմյանց։ 

Գլխավոր հիշատակարանի համաձայն, ձեոագիրը պարունակում էր 

XXV 


XXIV 


նաև Պորփյուրի երկը, որը նրա մեջ չենք գտնում։ Թերևս դրանով է պայմա- 
նավորված տետրերի համարակալման անհետևողականությանը, մինչև իա 
համարը (թ. 240) հաշիվը ճիշտ է ընթանում, սակայն հաջորդ տետրը նշված 
է լբ տառերով, որոնք ջնջված են և փոխարինված իր թվով, լուսանցքում 
արված նշումով, օրինակն եէնց էր։ Հին համարակալման թվերը ջնջված են 
և հաջորդ տետրերում ընդհուպ մինչև վերջինը, որը նշված էր չը թվով և 
շտկված է իր. Նշումից երևամ է, որ մեր ձեոագիրն ընդօրինակվել է 
վնասված օրինակից իր մեջ եղած րոլոր շտկումներով հանդերձ։ 


IV 

Ձեո. Գ.գ. 1273, Վենետիկի մատենադարանի (17). Վարդանի քերակա- 
նական աշխատության ընդօրինակությունն է, որ կատարել է 1614 թ. գրիչ 
Առաքելը, Դիոնիսիոսի բաոգրքով և Մովսեսին վերագրվող «Բան իմաստու– 
թեան» երկով հանդերձ. 

1. Մեկնաթխն բառից քերականին. թթ. 1-8. 

2. Քեր ականաթխն է եմաաթխն (Վարդանի աշխատությունը). 

3 . Մովսէսի Խռրենացայ Բան իմասաաթեան։ 

Հիշատակարանն ասում է. 

Ասաանօր յանգ ելեաւ կաաարեցաւ տառս այս իմաստապատում, որ 
կոչի քերական, արարեաչ եւ մեկնեաԼ զսա մեծ վարդապետին հայոց Վար– 
դանայ Կիղիկեցայ ի խնղրոյ բարեպաշտ թագատրին Հեթմոյ։ Ի թուիս 
հայոց ՌԿԳ (=1614 թ.), ամիս հայոց աեկի ժգ, աւարտումն եղեւ ձեոամր 
մեղապարտ եւ յեաին գրչի ի մայրաքաղաքս Կոսաանդնապոլիս ի դուռն 
սուրբ Նիկողայոս Զմիանացայ եայրապետին եւ այղ սրբոցն, որ աստ կան 
եաւաքեալ ի պաարիարգարեան Ցովհաննէս վարդապետին ի խնղրոյ 
րարեսէր եւ հեզահոգի եւ ընթերցասէր Թոյւոս սրբասուն կրօնաարի։ Առա– 
քել գրիչ, վարպետն Հիզանցի տէր Մարտիրոս քաջ փիյիսոփայն եւ 
երաժիշտն. 


V 

Ձեո. Ը.գ. 1104, (Վենետիկի մատենադրանի) (18), ժողովածու, առանց 
հիշատակարանի եւ տարեթվի, հետևյալ րովանդակությամբ. 

1. Ցաղագս <քերականութեան>, թթ. 1-16, Դիոնիսիոսի բնագիրը, 
գրված հին րոլորգրով. 

2. Հիմնարկէք եկեղեցայ։ ժողովէ ասաաածային քահանայապետն ի 
տեղին նոփրեաւ թթ. 27-43, րռլոբագիր. 

3. Սուրբ հատն մերոյ ՄովսԷս։ Քերթող է, որ զմասանս գիաէ բանին, թթ. 
4Տ-101։ Սինչև թ. 57-րդը գրչությունը երկաթագիր է, այնուհետև գափս 
է հին րոլորգիր, որով գրված է և աոաջին բնագիրը՝ Դիոնիսիոսի 
քերականությունը, սակայն աեղ-տեղ փոխարինվում է սովորական՝ 
երկրորդ հոդվածի րոլորգրով. 

4. Պիսիդեայ է պատառիկս։ Ով մշտաշարժ երկնի բնաթեան գն դաճել 
իմաստազորն ձեղաանցն. թթ. 101-105. 

5. Գչուխք երկրորդ աւրինաց. թթ. 105-115։ Երկյարդամն աւրինաց։ Այս 
են պատգամք. թթ. 1 15-259։ 

6. ժողովումն մեկնաթեան աւեաարանին Մատթէի։ Սիրոյ զաւյաւթխն 
գերազանց է. թթ. 263-441, Նեբսհս Շնորհալու մեկնությունը։ 

7. Ցաղագս խնղրոյ ընրեր ցոլածին սբ վարդապեաաց, ներածություն 
հաջորդ հոդվածի. Ամենայն աաւնից տէբանականաց. թթ. 445-482։ 

VI 

Ձեո. Աղ. 875, (Վենետիկի մատենադարանի) (19), նույնպես ժողովածու։ 
Աոկա է հետագա ստացողի և նորոգողի՝ Վարդան Բաղիշեցու հիշատակա- 
գիրը՛ ՌՃԻ թվականից (- 1671 թ.)։ 

1. Քերական ութիւն. թթ.1-24, Դիոնիսիոսի բնագիրը, սկզբի 8 թերթերը 
ավելի հին են, քան մատյանի մնացած մասը։ 

2. Գրիգորի Մագիստրոսի եւ կիտաւնաի որդոյ Վասակա մարտիրոսի 
մեկնաթխն քերականի, թթ. 25-141։ 

3. Մասունք մարմնոյն. թ. 141։ 

4. Ցաղագս ժ ստորոգաթեանց մասանցն Արիստոտելի. թթ. 142-146։ 

5. Բաոք եբրայեցաց, թ. 146։ 

6. Բաոք յունարէն, թ. 164։ 


XXVI 


XXVII 


7. Բաոք քերդողաց, թ. 165։ 

8. Բաոք որ ինչ ի խորանն եւ այչռց անյայաից, թ. 223 : 

9. Բաոք Վարդան գրոց, թ. 229։ 

10. Մեկնաթխն նշանագրաց աչֆաբենից եբրայեցոց, թ. 230։ 

11. Անուանք խեցեմռրթացն, թ. 230։ 

12. ՀանդԷսք բանաստեղծաց փաղանանարար, թ. 231։ 

13. Նշանագիրս այբուբենից, թ. 243։ 

14. Բաոք Գաղիանոսի բժշկապետի, թ. 248։ 

15. Բաոք գովասան ականք ոգեալ, թ. 255։ 

16. Դաւթի փիչիսոփայի Ներգինացայ յաոաջարանաթխն Սահմանաց 
իմասաասիրութեան . թ. 26 8։ 

17. Դատի փիչիսոփայի ընդդեմ աոարկոտեանց չորից ն Պիհոոնի, թ. 367։ 

18. Մեկնաթխն բանից Դաւթի փիչիսոփայի, որ է կատարումն նորին 
տաոի, որով վասն սաեմանացն իմասաասիրաթեան, ասացեաչ Ներ– 
սիսի, եղբաւր կաթողիկոսի եայոց Գրիգոբիսի, արամն սիրողի իմաս– 
տաթեան։ 

19. Գիր փիչիսոփայական։ 

20. ՑԱրարածոց մե կնչեն։ 

21. Պատճառ սահմանաց գրոց.՝ Մեծն Դաւիթ եւ Եզնակ Կոդբացին գնա- 
ցին յԱթենս եւ չաան եւ տեսին բիծս ի վերա վարդապեաացն եւ զայ– 
րացեաչ մեղադրեցին։ Եւ սոքա զչարեաչ ասեն զհայս կարճոգիս եւ 
չարճճիս եւ հակառակս եւ փորձողս, զոր յիշե ասաաածաբան, եւ 
խոյւեեչ չթողող զոր անդ ի եայոց ասանիչ եւ չգոյր պատճառ այլ 
բայց աւեչի իմանաչն քան զայչս ազգաց. եւ զի եր ի նոսա շատ ինչ 
եակաոակաթխն։ Պիեոոնացիք եւ սքեստացիք, որք ակաղիմեանք 
կոչին, այս ե հակառակ կալ որք սովորեցին բազում բանս ի սուրբ 
գյաց եենգնել որպես զաեյաւնիսն եւ զԴաւթի ղրանս թե «եաւաաացի 
զոր եւ խօսե<ցայ>»։ Նոյնպես եւ զիմասաասիյաւթխն անգոյ ասացին 
եւ անե եւ պատահմունք եւ անսահման։ Առնե զայս գիրք թե կարող են 
հայք զայս եւ թ<է> դուք բնդեր զայս անտես արարեաչ զհայս 
ամբաստանեք։ Ոմանք ասեն թե ի տեղն գրեաց եւ զօրինակն ի հետ 
երեր եւ կեսք թե յերկիրս գրեաց եւ աոաքեաց, որպես Մտեփաննոս 
զիւր թախթն։ Բայց յոյնք ասեն է գիրք ունեչ զԴաւթի եւ յխրեանց 
ազգե ասեն զնա. այչ յայտնի ե ազգական եւ աշակերտ ե Մովսեսի 
քերթողի եւ աո մեզ են սորա գիրք դ. ա. բարձրացա <ցեք>, 
բ. սահմ<անաց>, գ. պետքն, դ. մեկնաթխն քերականին, են եւ այչ ճաոք 
աոանձնականք եւ մեկնաթխն վերնագրաց սաղմոսին։ Կարող եր եւ 
րազմաց աստաածաաար իմաստից ն, գի զբնական եւ զշնորհականն 


քաջ աներ զատ յասմանէն։ Այլ վասն անիշխանաթեան եւ ազգիս 
անընդեչաթեանն խափան եղեւ։ Զայս գիրքս ի նոցանց գրոց եաս– 
աաաե զկարն յայտնեչ. թ. 391։ Գրված է նոր թերթի վրա, ուրիշ 
ձեռքով, կոնաձև, թերթի երկու երեսը լցնելու համար։ Արդյո՞ք դա հին 
բնագրի համառոտումը չէ։ 

22. Պատճաոք գրաթեան քերականի, թ. 393, քաղվածք Հովհաննես 
Երգնկացու աոաջաբանից։ 

23. Հարցմունք եւ պատասխանիր իմաստասիրաց. թ. 408։ 

24. Դատի փիչիսոփայի յաղագս արաեսաաար իմաստասիրաց հույն 
փիփսոփաների թվարկում։ 

VII 

Ձեո. 38 Տարեի, այժմ՝ էջմիածնի վանքի (20)։ Գրիգոր Մագիստրոսի Քե- 
րականության ընդօրինակությանն է, կատարված, ինչպես երևամ է Շմա– 
վոն վարդապետի հիշատակագրից, մինչև 1469 թվականը, երբ ձեոագիրը, 
որ դրանից աոաջ տարվել էր վանքից, վերադարձվել է ըսա պաականելոյն։ 

Գրիգորի մաժիշտոոսի եւ կիտաւնտի, որդայ Վասակայ մաբտխրոսի։ 
Մեկնաթխն քերականի, զոր եդեաչ ե զայչոց եւ զիւրոց յաւեչաածոց միտս. 
թթ. 22-124։ 

Գրիչ՝ Լևոն. Եւ յիշատակ գրչիս Լեանի ամեն։ 

Շմավոնի հիշատակագիրն ասում է. <զ>Շմաան վրդս յիշեցէք որ զքե– 
ր ական գիրքս ի <Ս>արկաւագանց վանիցն րերաք ի <վանս> Եւստաթէի 
<ս>ր աոաքեչոյս։ Գիյւքս այչ ի Տաբեւ վանիցս ե եղեչ <աարա>ծ. վյպ 
Գրիգոր Ցովաննես վէլին եր աաեչ մականուն Կարմիր, մեք այչ վերստին 
րերաք ի վանքս։ Յիշեցեք սրտի մտաւք զմեղաւք զաոածեաչս զՇմաւոն վրդս 
եւ ած գյիշաչքդ յիշե ի կեանսն ամեն։ Ի թվ. ՋԸ եր, երբ րերաք զգիրքւր. 

VIII 

Ձեո. Գ.բ. 871, Վենեաիկի Մխիթարյաննհրի մատենադարանի (21), 
Գրիգոր Մագիստրոսի քերականության ընդօրինակում, փոքրադիր, աոանց 
հիշատակարանի և տարեթվի, նոարգիր. 

Գրիգորի մաքիսարոսի եւ կինտօնտի, որդոյ Վասակա մարտիրոսի։ 
Մեկնաթխն քերականի, զոր եդեաչ ե զայչոց եւ այչ եւս յաւեչեաչ յխրոց 
իմաստից ն. 


XXVIII 


XXIX 


IX 


Ձէա. էգ. 306, Վեննաիկի մատենադարանի (22), Հովհաննես Եբզնկացու 
քերականական աշխատության ընդարձակ խմբագրության (23) հոյակապ 
ընդօրինակությունն է։ Ձեոագիրն ընդօրինակվել է նրա աշակերտ Թորոսի 
կողմից, ըստ երևույթին, հեղինակի կենդանության օրոք և ունի բնօրինակի 
արժեք։ Սկզբում, թերևս ինքն իսկ Հովհաննեսը զհտեդհլ է Դիոնիսիոսի քե- 
րականությունը։ ճեբականաթխն ե եմաութխն, թթ.1-21 (հավելվածում տե- 
ղադրված է բառգիրք՝ Բաոք քերականին, որին հաջորդում է ասաաած բա- 
ռի հոլովումը)։ 22-րդ թերթից սկսվում է Հովհաննեսի երկը՝ հանգամանալից 
նախաբանով, որը մենք վերլուծելու ենք վարը։ Ընդարձակ ավարտական 
հիշատակարանը նույնպես պատկանում է հեղինակին և հայանում է 
հետևյալը. 

Ցիշատակաբան գրոցս 

Մեծասքանչ եւ զարմանահրաշ րանաւռր կենդանիս այս մարդ միեւնոյն 
կազմած եռակի տարորոշմանը զանազանի, միտք գոչով իմանալի եւ եռա- 
մասն եա հոգի եւ մարմին զգալի . վասն ռրռյ եւ րաբեացն սորա փարթա– 
մութխն յերիս զանազանի հոգեկան եւ մարմնական եւ որ շուրջ զմարմնովն։ 
Եւ հոգ եկանք են իմասաարխն եւ հանճար, աստաածային ուսման ցն գի֊ 
աաթխն, աոաքինաթխնք անկեղծ եւ հաւատք ուղիդ։ Իսկ մարմնականք են 
քաջազգացաթխն եւ աոողջուրխն, դեղեց կութխն եւ զաւրութխն։ Իսկ որ 
շուրջ զմարմնովն իշխանական ճոխաթխն, րարետոեմաթխն ազգի, սաա– 
ց ուա ծոց փարբամութխն եւ տոեմաւոր սիրելիք։ Արդ որ զկարգ կազմածին 
խր աեսանէ, անտի եւ զիմասաագործ կարգ արարչաթեանն ասաածոյ ծա– 
նիցէ եւ զվերնոցն ազգակից միտս սկզբնատիպին բարաթեամրն կերպա– 
րեսցէ։ Իսկ որք զվերինն աո ներքինն դարձացանեն, նոքա զեոգւոյ ան– 
մարմնաթխն ի մարմնոյ թանձրուբխն յեղափոխեալ շրջեն։ Իսկ որք 
զվերինն խորհին ըստ Պասլոսի եւ ելս ի սրտի դնեն ըստ Դատի եւ յոտն 
կան եւ գնան աստի ըստ Միքեա եւ ա՜ւն յարացեալ երթիցին ընդ Ցիսուսի, 
կատարելոյն րաղձայն րարաթեան եւ զմարմին եւ զմարմնական րարիսն եւ 
որ շուրջ զմարմնովն են պանծաչիք յանմարմին եոգւռյն փոխեն յազնաա– 
կանաթխն եւ զմարմնոյ ծանբաթխն եոգիացացեալ զարարչականն ճշմար- 
տեն պատկերագործաթեանն նմանաթխն։ 

Արդ վերնական աստաածային րաբեացն ի կերպ կազմածին սաուգա– 
պէս պատկերագրողն րարեպաշտաթեան եւ իմաստաթեան տիրապէս 
տարփաարն, ասաաածասէյ ւ թագա արն հայոց Հեթում, որդի Առնի բարե- 
պաշտի, որդտյ իմաստուն արքային Հեթմոյ հատ եւ մատ Զապեւի սբբոյ 
թագաեայ, դսաեր աոաջին պսակաարին Առնի, որդայ Սաեփանեա, որդտյ 
XXX 


Լեանի, որդտյ Կոսաանդեա, որդտյ Ռաբէնի մեծ<ի> իշխանին, յերկաց 
բացատրական ցեղիցն սերեալ զարմի ի Բագրատանտյն եւ յԱրծբունտյն. 
յայսոսիկ թագընկարսց եւ յիշխանաց բարձրագահից բողբոջ բարեպաշաա– 
թեան բասեաւ եւ ծաղիկ գարնանային ի ձմեոնացեալ ժամանակիս երեւեալ, 
սաղարթատր եւ րազմոստեան արքայական տնկոյն պտուղ քաղցրաճաշակ 
ի համս եւ ի հոտս հասեալ հայկական սեոին եւ Արամեանս ազգին րեկելոց 
եւ խոցոտելոց յայլալեզու ազանց սպեղանի եւ դեղ դխրացացիչ բարեզար– 
դութեան կարդաց եւ կրաւնից եկեղեցւոյ եւ մանկանց նորին դասատրա– 
թեան պայծաոացուցիչ, վարժ աստաածային գրոց սրբոց եւ պաստադ 
ուսումնականաց եւ գիտութեան եմտականաց, բարեգութ աո ամենեսեան եւ 
խնամածու։ 

Ցորմէ եւ ես նուաստ ՑոհաննԷս Եբզնկայեցի բազում խնամ սիրոյ եւ 
աոաաաթխն գթոյ վայելեցի, եւ զի յոյժ գթասէր եւ ուսումնասեր ուներ բարս 
բարեմիտ թագատրն, որ եւ ի դ<ա>ոն ժամանակիս, յորում աշխարհ ամե- 
նայն իբրեւ զծով անդնդական խոյավք խոովեալ եւ ամբոխեալ ծփեր (24) եւ 
աւազանման որղիք Աբրաեամա անաւրեն ազգն Իսմայէլի եւ աղախնածին 
որդիք Հագ արա ծանրացեալ ի վայր քարշեալ ծածկեին զաստեղացեալ որ- 
դիս հատն եաւաաոյ վասն պայծառ լուսոյ աոաքինութեան ի նոսա նաա֊ 
զելոյ եւ րոնացեաւ ն եղեին մաշեչ սյավ եւ գեբութեամբ։ Իսկ բարեսեր թագա- 
տրն Հեթում իբրեւ զասաղ ւասանշոյւ փայէեր եւ զաղքատաթխն եկեդեցտյ 
մատ զաբղարեալ ծածկեր եւ ոչ դադարեր ի գիրս սաանալոյ եւ յ եկեղեցւոյ 
գանձս յաւելուած աոնելոյ։ Վասն որոյ եւ ես նուաստ Ցոհաննես Երզնկայե– 
ցի, բիտ բարեաց պարտական խոհեմամիտ եւ իմաստաթեան պատառդ 
արքայի, ընծայեցի զփռքր զայս գրքունք, որ կոչի քերական, աո ի քերել եւ 
սրբել, պարզել եւ զաեչ զամենայն րանախաւսաթխն եւ իրագործաթխն 
վեցեակ կատարեչաթիւ սորին մասամբքն կատարելագործել զքանատրա– 
թիւն ի վեցերեկի աւար ստեղծեալ մայւդոյն, զվեր ծանարխնսն աոոգանա– 
թեանցն ընթեոնող արաեստխ, զզրացաարաթխնն իմաստապես եւ ոչ ոամ– 
կականացն սովորաթեամբ լեզաաց գաւաոաց եւ պատմաթեանց ազանց 
եամառաւտ ծամեղախաւսաթեամր, ծամեմաաաթեանցն լծակաւք զբայիցն 
եւ զբանիցն ուղղել մետս կշռոց, զղատամն քննողաթեան առնել ի տաղիցն 
չափողաթխն եւ ի ճաոիցն ոպղամիտ եարազաաաթխն. տեղեկանալ եւ 
տաոիցն զանազանաթեան եւ րաոիցն ի բանսն շինողաթեան, վերահասու 
լինեչ վանգիցն եւ փաղաբաթեանցն փոխայեղաթեանց, բանալի անել բա- 
նին զաթնեակ մա սանս քերթռղաթեանն, առնուլ զիմաստս անաանցն հա- 
սարակաց եւ մասնականաց եւ ընդ նոքամբք անկեալ տեսակացն եւ ի 
խոնարհմանս բայիցն, յաւղելոյ եւ շաղկապելոյ եւ այլոց մասանցն արաես– 
տխ անդամոց մարմնոյ։ 


XXXI 


Արդ ի յայսմ ժամանակի, որ էր թռականիս եայկազնեան տումարի 
ՉԽԲ, գրեցաւ գրքանքս. որ եւ յայսոսիկ աւուրս ժամանակաց բազում եղեւ 
աղէտս ողորմանաց եւ զգայական սուգ եւ կսկիծ ազղողական քրիստոնէից 
ազգի յանաւբէն սողաանացն Եգիպտոսի, զորս պարտ է յիշել կարճաոաւտ 
րանխ։ Զի ՉԼԸ թուականին սողտանն Եգիպտոսի Աչֆի անուն աո զՏրա– 
պօլիս զերեքպարսպեան ամրութեամբ պաաեալն գեղեցկաշեն քաղաք, ան– 
ցեալ զաւրաւքն ընդ մուտս ծովում, յաւարի աոեալ զանչափ գանձսն, որ ամ- 
բար հաչ կայր աո փարթամացեալ բնակիչսն, աւերեալ յատակեցին զ ՛պա- 
րիսպ քաղաքին եւ քակեցին զերաշ ազարդ եկեղեցիսն։ 

Իսկ ՉԽ թուին որդին Ալֆէ, Սելիք-Աշրաֆ անուն, խակամիտ եւ գազա- 
նաբարոն աո զմեծաձոչակ եւ բազմամբոխ քաղաքն զԱքայ, զոր ունեին ազգ 
ֆբերացն, տունն Դամբլան եւ Ոսպեթալին (25). անարի եւ թոյլ գտեալ ազգն 
արիական առաջի անաւրինացն, մատնեցաւ քաղաքն ի պաշարումն եւ 
աոաւ եւ սպաոեցան սպանմամբ սրոյ եւ գերութեամբ, զի տուրք անաւրի- 
նացն զանազանածին տունկսն բանաւոր թաւթափէին զգլախսն ի մարմնոց 
իբր եւ զաերեւս ծաոոց եւ այլքն վարեցան ի գերաթխն իբր եւ զձագս եաւռւց ի 
բունոյ բնակութեանցն իլբեանց եւ ազնուականքն եւ ազատածինը, ճոխքն 
եւ փաոաւորք գնացին ի սարկաթխն, եւ մնաց քաղաքն բազմորդի իբրեւ 
զմայր սեւա զգեստ ի վերայ մանկանց խրոց։ 

Իսկ ի թուականին ՉԽԱ յաւեչաւ ահ եւ երկեղ դողումն եւ սասանաթխն 
յերկիրն եայոց ի Կիլիկիայ, զի վիշապագթւխն այն, որ աո զԱքայ, դիմեաց 
ի դարանէ <խրմէ> (26) ահագին շնչմամր եւ ցղորդեչով անհուն զաւրաւք, 
եեծելաւք եւ հեաեւակաւք, ըստ Երեմիայի գուժմանն բօթի. «ել աոխծն ի 
մորոյ խրմե սատակեյ զազգս, խաղաց եւ ել ի տեղւոջե իւրմե առնել զ երկիր 
զաւերակ եւ քաղաքք քակտեսցին աո ի չգոյե րնակչաց ի նոսա, վասն որոյ 
ասեր, ի վերայ այդորիկ քրձազ<գած մար– >՝ դասեր թա- 

գա արին. կա<յ>աք եւ մնայաք մինչեւ ի թխս թուականին ՉԽԲ եւ 
վ<ս>աաեանայաք յողորմութխնն աստուծոյ պարգեւ լինել շինաթխն 
աշխայւհիս յ<ուս>ոյ եւ սիյայ թագաարին , որ յաստուած եւ ի սուրբս նորա։ 
Իսկ աստուած, որ ոչ ամաչեցացանէ <զ>յասացեալսն խր ըստ հայցմանն 
Դատի եւ երաշխաւորաթեանն Պաւղոսի եւ որպես փորձի ի բովս ոսկի եւ 
արծաթ, նոյնպէս ընարե զսիրաս աստուած ըստ Սողոմոնի, եայեցեաւ ի 
համբերատար ժաժկաւութխն թագաարին մերոյ եւ ի նեղութխնս, զոր կրեր 


Երեմիա Մարգարեի խոսքերը (Դ, 7), որ ընդհատվում են մեկ թերթի պակաս լինելու 
պատճառով։ Սույն հիշատակարանի մի մասը, սպքյուրը չնշելով, հրաաարակել է Ղ. Ալիշանը 
«Ցիշատակագխ ւ ժամանակակից » խորագրով («Հայապատում», էշ $00)։ Ալիշանի ընդօրի- 
նակության մեշ աոկա է (բնագրի) այն մասը, որը չկա մեզ մոտ, ինչի համար և նրան ենք Խլում 
հետաքրքրվող ընթերցողին։ Այդ հիշատակարանի մեկ այլ հատված Ալիշանը զետեղել է նույն 
տեղում, էշ 511, « Յիշաաակարանք ՑռվեաԸնա Եբզնկացայ» շարքում։ 


երկիրս հայոց, եւ որ ի ձեոինն անի զսիբտս թագաարաց, որպես սահմանս 
ջուրց, եւ ընդ որ կոյս կամի նայեցացանել դարձացաճէ գնա եւ որ մինչեւ 
ցայս վայր թոյւ ետ գոռոզաբարոն սատանին սրտմտական բարկաթեամբ 
իբրեւ զեոսանս գետոց գոոաւ հեղեղաբար յարձակմամբ գերել եւ գերփել եւ 
գազանային ցասմամբ ցսպաոամն սպաոանաւ ըստ Նաբագոդոնոսորայն ի 
վերա Երասաղէմի, դարձռյց զսաեմանս սրտմտաթեան նորա եւ նայեցոյց 
խոհականին վարեւ ընտ րու<թեամր> եւ գթալ որպես Կխրոս աո գերեալսն 
յԵրուսաղեմ<է ի> Բ աբեթն։ 

Զի ի նոյն թուիս ՉԽԲ ի մատ<ս> <յա>նիս ամսոյ եկին դեսպանք պա– 
տաաւորք ի <սալ>տանէն եւ բերին աւժիտս մեծագին եւ <պատա>ական 
զգեստաց, ղալաթ <եւ> ղիլայ, ան<ձին> թագաարին եւ զ եղբաւր նորա։ 
Բերին եւ թաղթս եյսյման զսաւտանին եւ զմեծամեծ <ամի>րայոց նորա եւ 
հաստատեցին դաշինս <սիրոյ> եւ խաղաղաբեան ընդ թագաւորն Հեթում։ 
Աոին ի նմանէ ելւդամն հաստատութեան, ընկալան եւ պատմուճանս 
զարղուց ամենայն եկեալբն ի սալտանէն։ Աոաքեաց <եւ> առատամիս։ 
թագաւորն մեր բազում բեոինս արծաթաց եւ զանազան կաաւս ոսկենկար 
մետաքսից եւ բազմաթխն ձխւց եւ ջորոց եւ այւ իրս նորագխտս աղերս եւ 
հարկ սողտան։ Եւ եղեւ այս սիրոյ եւ խաղաղաբեան ե աստատաթիւն 
խնդաթխն մեծ երկթին եայոց։ Էր եւ աղերս գթաթեանն աստուծոյ ի մեզ 
բարերարեթյ յոյս եւ եաւաա եւ սեր եւ ողորմածաթիւն թագաարին, զի որ 
զդաոն ջուրն Մեոայի արար ըմպելի անուշահամ <ենոյն Իսրայելի, 
զդաոնաթխն> բարաց սատանին քաղցրացոյց ընդդեմ թագաարին մերոյ եւ 
եկեղեցայ Քրիստոսի։ 

Այպ որք ընթեոնոյք զայսքան յիշատակի եւ աւգաիք յայաւ եստ ական 
գրոյս իմաստարենե, յիշեսջիք բարի յիշմամր զբարեպաշտ թագաւորն Հե- 
թամ, հայցել ի Քրիստոսէ թողութխն մեղաց եւ խնդրեչ այւքայաթխն անմա- 
հական կենաց, յիշել ընդ նմին եւ գ ՛սրբասնունդ եւ զբարեբարա եղբարս նո- 
րա, զորս սնացաներ երկիւղիւ տեաոճ եւ ասմամր իմաստաթեան եւ զբարի 
արմատ ծնաւղք աւրհնարեան զաւակացս, զի եւ դուք գթաթեամբ յիշեալ 
Փջիք յամենաւյւենեաչ յիշումն աստուծոյ, ամեն ամեն. 

Այնուհետև գալիս է մատյանի վերջին ստացողի հիշատակարանը, զվեր– 
ջին ստացող սորա զՎարդան վայպապետն յիշեցէք յետ մահում ի սուրբ 
ախտ Ակներոյ։ 

Թ. 135. Որք հմուտ եւ տեղեակ իսկ եք աոաջնոյ աւրինակին որ յաղագս 
անաանս ճառի, եւ այժմ տեսանէք միայար եւ ըստ կարգի, զորս երեք եւ 
չորք կրկին էր եդեալ կարծեմ եւ յասամ թե ղիւրաթեամբ եւ հեշտաբար 
յընթեոնալն եւ յաւարտելն յիշէբ զսակաւ աշխատանս մեր։ 

3-9 XXXIII 


Ոն աղաչեմ զգրող սորին յիշեա. ատինակողք գրոյս, գրեցէք զչորս տողս 
րանի - այս վերջին խնդրանքը, թեև վերաբերում է Հովհաննեսի դրվագին, 
սակայն ոչ թե նրանից է, այլ իր իսկ գրչի, Հովհաննեսի աշակերտի կողմից, 
վերջինիս անձը որոշվում է թ. 162-րդի վրա գտնվող հեղինակային մի այլ 
գրությանը հավելող՝ գրչի նշումից. Դերանունս խիստ անյայա եւ խառնակ 
էր ի մեկնչացն, այլ եւ զոր հնար էր, ըստ կարի մերում պարզեալ եղես Ի 
հմտանալն քամ իմաստիցս, ո՛վ ասումնասէրղ, աղաչեմ յիշել զսակաւ աշ– 
խաաապս ի սմա զՅոեաննէս վարդապետ։ Ընդ նմին եւ զմեղաւք զաոածեալ 
անձնս, զգրոդ սորին, զԹորոս Կլայ<եցի> եւ զաշակերտ վարդապետիս 
Ցոհաննիսի։ եւ որք յիշէք, յիշեալ լիջիք ի ՔրիստոսԷ : 


X 

Ձեռ. Բ.դ. 990, Վենետիկի մատենադարանի (27) նույնպես Հովհաննես 
Երզնկացու ընդարձակ քերականության ընդօրինակությունն է։ Ձեռագիրը 
սկզբնապես պարունակել է տոմար և քերականություն։ Տոմարն այժմ պա- 
կասում է. թերևս այն պոկվել է և գտնվում է այլար։ Աոկա է Հակոբ գրչի հի- 
շատակարանը, որում նշվում է տարեթիվը, սակայն, ցավոք, այս ցուցումն 
այնքան խառնաշփոթ և անհասկանալի է, որ թվագրումը մնում է շատ 
կասկածելի։ Հիշատակարանում ասվում է հետևյալը. 

էջ յի ը. Փառք քեզ կօնի քօղ արեգսագոյն կիսայգնդի եւ Դէմեարի 
արարիչ... 

Ցամի երեսներորդի երկրորդ երրորդի (տա) յոբեւեանի միոյ բիսեքիստոնի 
մին ղիմպիադի թաաբերաթեան ժամանակի մարդեղաթենէ փրկչի. նայ եւ 
ըստ համարոյ յաբեթազին տումարի եարխր քսան եւ ութ (վերևից շտկված է՝ 
երեսուն եւ երկու) ինդոսի երկրորդին ամի եղեւ սկիզբն եւ յաւարտումն գրի, 
որ է տումար եւ քերական հետ երկոքին ի մի տեդեւ մի կապ, յամսեանն հա- 
յոց Ահեկի, տգոնի մխյ նոնոսի, յերբայեցոց յամսին բա մազի, ինդոսի միոյ 
ողոմպիադի եոոմայեցոց յամսեանն յալին աոաջնամն աւար շրթ ի ժամն ի։ 

Արդ սայ գբեցաւ ձեռամբ յոգնամեղ եւ անպիտան սոսկանան Ցակոբ 
սգաարին, արբուն անաամբ կոչեցեալ եւ գործովք ի քան մահու ընկչազեալ։ 
Այլ եւ անմեղադիր լերաք ոչ բէ հմուտ գոլով գրչաթեան արաեսաի, որպէս եւ 
<յ>այտ էի գործ<ի>ս։ Արդ երեսանկեալ մոխրայբաւաւ դիմաւք աղաչեմ եւ 
մաղթեմ զդասս լասերամ կրաւնաւորաց եւ աշխատասէր բանասիրաց որք 
աւգտիք ի սմանէ կամ աւրինակէք, յիշեցէք զտարակասեալս մեղաւք եւ 
զմոլորեաւս մտաւք, զգրապս զայս. եւ որք սրտի մտաւք յիշէք զմեզ եւ դուք 
յիշեալ լիջիք աո տէբ յաւարն ահեղ ատենին ամէն։ 

XXXIV 


XI 

Ձեռ. Աէ. 1736, Վենետիկի մատենադարանի (28), Երզնկացու քերակա- 
նության ընդարձակ խմբագրության ընդօրինակությունն է, որը թվագրվում է 
Հայոց տոմարի ռճհ տարով, այսինքն՝ մեր թվարկությամբ 1656 թվականով։ 

XII 

Ձեռ. Բ.գ. 957, Վենետիկի մատենադարանի (29), Հովհաննեսի նույն 
աշխատության նոարգիր ընդօրինակությունն է, հավանաբար՝ XIX դ. 
սկզբի։ Գրիչ՝ Սահփանոս քահանա։ 

XIII 

Ձեռ. Ը.ր. 174, Վենետիկի մատենադարանի, 1332 թ. (30), Հովհաննես 
Երզնկացու քերականության համառոտ խմբագրություն։ 

1. Ցաղագս քերականաթեան, էջ 1-45, Դիոնխփոսի բնագիրն է, հավե- 
լումով. Արծարծմանք խոնայւհմանց բայից, յաղագս աղաւթից. աղաւ– 
թական ներգործական ներքսակա ամանակի միաւորական. թթ. 45– 
48։ 

2. Այւ աստեք ճարտասան յաղագս բնաբեան։ Բան եւ սահման եւ րնա– 
թխն զմիջոցէ ասին եւ ստուգաբանի բնաբխնդ բանաթխն, որ է այս, 
որ ինչ ասին զամեքէ. թթ. 48-50։ 

3. Ցաղագս շրջագայութեան եբկնից թէ որպէս իմասաասիրացն թուե– 
ցաւ թթ. 51-54։ 

4. Ցաղագս անձբեւաց բէ զինչ է, թթ. 54-56. յաղագս բոլո, 56. յաղագս 
որոտման, թ. 57. յաղագս անաանց հողմոց, թ. 60. յաղագս փոթորիկ 
եողմո, զոր ի րաջաղանս եւ յաոասպելս վիշապ հանել ասեն , թ. 61. 
յաղագս որ յալդ նշան Աւնի պէսպէս, թթ. 61-62 (հրատ. «.Արարատ», 
1896, փետ., մարտ)\ 

5. Միշտ բաղձանք բանին րնաարեալ է. թթ. 65-373։ 

6. Այւաստ բան է։ Լծորդաբխն է. թթ. 373-392 (այս դրվագը աոկա է 
սույն ձեռագրում նաև վերը, թ. 271)։ 

7. Բան այւաստ։ Եւ զի սահման եւ րնաբխն խաաիցէ գիր եւ ամենայն 
ինչ սաեմանաւ ճանաչի, թթ. 393-403։ 

373-րդ թերթում գտնվում է մի հիշատակարան, որում ասվում է. Գրեցաւ 

XXXV 


,էրակաՏա Տ աաա Ջ 

հ*Տ2 Հ*++***«+ « ■* 

ասաաած վայելեսղ տացէ ընդ երկայն ասորս ամէն. 

XIV 

Ձեո. Եա. 289, Վննեաիկի մատենադարանի (31), Գրիգոր գրչից կա 

տարված նայն աշխատության ընդօրինակության. 

Նաասա վրդպաի 6ոհ<ա>Ա<ե>սի Եգընկեցոյ, որ եւ Ծործորեցի, 
արարեալ համաոաա « եսասիրականի. թ 3. Յոհաննու ՇոՀորեցոյ 
արարեաչ եամաոաւա մեկնաթխն քերականին, որ Երզնկացի կոչեցհալ. 


Ձեո. Թ.գ 1317, Վննեաիկի մատենադարանի (32), Հովհաննեսի նայն 
աշխատության շատ տվեյի աշ ընդօրինակություն, որ բացի Դիոնիսխաի 
բնագրից զուգորդվում է նաև Պորփյուրի «Ներածությամբ»։ Առկա է 
մատյանի ստացողի հիշատակագիրը. Ես անպիտան Յակոր եբէցս ստացա 
զսա ի վայելումն մեղապարտ անձին իմոյ եւ ի յիշատակ ծնողաց իմոց ի 
թվին հայոց ՌԾԴԼ– 1605 թ.)։ 


Ձեո. թիվ 336, Վիհննայի մատենադարանի (33), էրսայի Նչեցա քերակա- 
նական աշխատությունը։ 

Սնկնուրխն քերականի, արարեաչ Եսայեա վարդապետի, հաջորդում է 
Դիոնիսխաի բնագրին։ Ընդօրինակությանը 1360 թվականի է, նկարագրու- 
թյունը տե՜ս Հ. Տաշյան, Ձեռագրացուցակ, թիվ 336։ 

XVII 

Ձեո. Ա.գ. 994, Վննեաիկի մատենադարանի (34), Եսայիի նույն աշխա- 
տության օրինակն է։ Ինչպես և նախորդ ձեռագրում, այստեղ առկա է նախ 
Դիոնիսխաի քերականությանը, թթ. 3-38. յաղազս ոտից գւիփ վերջում, թ. 37, 
կարդում ենք. եւ տայի յիշեսցխ. Բայերի խոնարհումը խոնարհմանք բայից 
գրավում է ընդամենը մեկ էջ՝ մինչև յարակայի րազմաւորական, էկոփեայք 

XXXVI 


« 38 Այնուհետև գափս է Եսայիի երկը հետևյալ վերտառությամբ 

"՚ ա»*»#–** - *“"֊ աամ ՞ ե “ աւեա հաա ՜ 

ւոարնթիվք »Ա֊»յ« է պ» իք ա Ո ,«Տ ^ 

Ը դ ^ ւ,ք 1ո Ոաօհո է հիշատակարանի Եսայիին համարելով հեղինակ. 

Թեոևս այդպես է թեև Դիոնխփափ բնագիրը, որում գտնվում է հիշտտակա 
Թերևս ադպեԱ ^ք ^ * ն Եսայիի աշխատությանը։ Բացի այդ, Եսա– 

^«1 - * ն “– 

գիրն ու քերականության վերնադիրը : 

XVIII 

օա Եա 671, <աև««, մաաեՕտրրաՕի (35), ա»1««1>» *“«յ» 

^ Նւէ–**»»» է (Յավեաաս սպասած, «է* 

(1415 թ.)։ 

XIX 

Տհօ Դէ 46 Վ ա կ ա1,ամտաաա դ ա Ո ս,0Ի(36).Տ»16»ւ6»՚>“»1»^» 

Պակասում է նաև Դիոնիսխաի քերականությանը։ 


Ձեո Բ.զ. 442, Վենեսփկի մատենադարանի (37), ժողովածու բովանդա- 
կությամբ, փոքրադիր մատյան, որը պարունակում է. 

1. Յաղադս զոյի էության էռ պատահման ^ ^աննա Դամաս– 
կաց այն ասացեաչ եւ թարգմանծալ ի հայ չեղա ի 1 անարէ °շ° 3 
զարատա Մամիկոնեան։ Ներածաթխն իմասաասիրաթեան, որ 

1 ԱսայիՏ էյը վհրարաաւ^ված^^Դ1 ^ ** ^ 

Հարաեզեայենազրարյաճ, աախա. 91». * 


XXXVII 


իսաղռյիկի, զկնի այսր եւ զամենայն իմասաասիրոտեան գործարան, 
որ է զանունն ըստ եեյլենացւոց բարբաոի, թթ. 1 ֊44։ 

2. Դատի փիւիսոփայի էակաց գիրք, թթ. 83-96։ 

3. <Մովսեսի քերդողի յաղագս քերականութեանց։ Քերդող է, որ զմա– 
սունս - ծովական րանին> եւ ոչ անդնդական խորոց ն գիտակ. Սկիզ- 
բը պակասում է։ Վերջում գտնվում է . 

4. Մովսեսի քերդողի եաւր մեկնաբխն քերականի։ Գր ականաթխն 
ստուգաբանի մինչև ստոպ աբանաթխն (վերջինիս բացառությամբ)։ 
Սրանից եեաո զայիս է կրթական բան Մամբրէի դրվագից. Հարցնես 
այս իրք - ի բայ է (= ճեռ. 2297, էջմիածնի մատենադարան, բնագիր 
2 )։ 


Ձհո. Ս.ե. 822, Վենեաիկի մատենադարանի (38), պծա (=1402 թ.), 
բազմաբովանդակ մատյան, որը, ի թիվս այլոց, պարունակում է. 

1. ժամանակացոյցք Մովսիսի քեբթողաեաւրն։ 

Սահվւանոս (գրչի) հիշատակարանը. Արդ ի վերջին ժամանակիս ի պծա 
թաականիս ձեոիգրելոյ յիշատակիս ձեոամբ անարեեստ գրչիս տխմար եւ 
ծոյլ Ստեփանիս եւ սատանան աբեղաիս ... 

2. Հարցումն Դատի իմաստասիրի։ Փրկչական կիրընգալաթխնք միա- 
պես. թթ. 31բ–33։ 

3. Խնդիր տն Մուշեղի ընդդեմ Արիանոսի, Եւտիքե<ի> եւ Նեսաորի եւ 
Քաղկեդովնի։ ճշմարտաթխն ամենայն աստեք յայտնի. թթ. 59բ–85բ։ 

4. երանելոյն Թեոդորոսի ընդդեմ Մայրագոմացոյն (հրատ. Հովհաննու 
Օձնհցու երկերում) (39)։ 


XXII 

Ձ1ա. 47, Վիհննայի մատենադարանի, հհշր օօստ&րսա (Գիրք պաաճա– 
ոաց) ոճկգ (= 1725 թ.) (40)։ Նկարագրված է Հ. Տաշյան, Ցուցակ ձեռագրաց։ 
** թիվս այլոց պարունակում է հետևյալ բնագրերը (41). 

1 Ս,ւէւհր & ե ւ պատճառ բարձրացացե<ք>ն ճառի տեսաթ<եա>ն 

ճ ձ Ծ ^ հՈրծՈղճ արարածո 9 աստաած, որ ի սկզրանե գոյացոյց զամե- 


նայն, յետոյ եոգացեալ վասն մարդոյն, որ ի պատկեր խր արար եւ տեր եւ 
թագաւոր այլոց արարածոցն կացոյց ի դրախտին վայելչաթեան։ Իսկ յան– 
կանել նորա յարազաարճ կենացն, մահ թագաարեաց ի մարդիկ, մինչ յե– 
րեւխ (42) երկրորդն Ադա մա յ ի կերպարանս Օախաեօրն, որով փրկեցաք ի 
մաեուանէ եւ լցան տիեզերք փաոօք նորա եւ շնորհօք ամենասուրբ հոգւոյն, 
որ եեղաւ ի դասս (43) եւ նոքօք յամենայն ազգս եւ թագաարութխնս. որ եւ ի 
ճեռն Գրիգորի Պարթեւի, որ յեա Թադեոսի աոաքելոյ մեծաւ ն եղոտ համր 
չասաւորեաց զՀայասաան աշխարհս (44). եւ ի նմին հաւաաոյ 
ծասաատոտխն անշարժ կացին մինչեւ ի ժամանակս մեծին Սաեակայ եւ 
Մեսրոպայ։ Եւ մինչև ցայն ժամանակ նշանագրօք ասորոց եւ յանաց վա- 
րեին եայք, գի թեպետ եւ ունեին գիր, այչոչ գոչով ի նոսա ձայնաար, յաղագս 
այնորիկ ոչ կատարեր բան, այչ խեցբեկեւով իմն անկատար մնացեաւ եիՕեր։ 
Իսկ ի ժամանակս Սահակայ եւ Մեսրոպայ եւ Վոամշապհւռյ թագաարի 
հայոց խնդիր արարեաչ մեծաւ ջանխ սրբոյն Սաեակայ եւ Մեսրոպայ, 
գնացեալ Սեսրոպ (45) աո ասորիս եւ աո յանականսն ոչինչ օգտեցան։ 
Ցայնժամ <յ>ա ստուած ապաւինեար աղօթից պարապեին անդադար, 
մինչեւ ի հոգւոյն սրբոյ որպես աոաքեւոցն երով նոյնպես եւ աստ, իբր թաթ 
ձեոին երեւեր գրելով ի վերայ եւ հաստատելով ի սրտին իբր ի ձեան։ եւ 
այնչափ մեծագոյն էր պարգեւն, մինչ ոչ միայն հայոց, այլ եւ վրաց եւ 
աղուանից արար գիրս հաստատունս։ 

Բայց մարթ ե գիտել ըստ կար<ի> թե ուստի տուաւ այս շնորհ ազգի 
մայպկան, զի անշունչ մեւանաւ իբր կենդանի րանականաւ խօսին։ Ցետ 
ելիցն Ադամայ ի դրախտին վայեԱութ<ե>նէ ասի թե անեին ամենայն ազգն, 
որ աճեաց ի Սեթայ եւ ի տանեն Կայենի, զմի գիր, ոմանք թե զեբրայեցին եւ 
ա յ1Բ Բե զարաբացի գիրն։ Իսկ յորժամ լեզաքն բաժանեցան յաշտարակին 
քակիր 7, որով եւ քակեցաւ ի միմեանց բնութխն (46) ամենայն ազգաց, յեա 
այնորիկ եւ աոանձին ամենեցան գիր տուաւ։ Կիսոց (եւ) ազգաց լի եւ 
պատարուն, որպես եբրայեցին եւ յոյնն եւ արապն, որ կոչի պարսիկ, իսկ 
կիսոց ն այնպիսի (47) իբր եւ զմերն, որ ոչ յօդաւորեր (48) բան կատարուն։ 

Իսկ ահա յեա աոնելոյն (49,1 սրբոյն Մեսրոպայ (50) զաստաածատար 
ձիրն սկսան ժողովեւ (51) զմանկանս փափկաձայնս եւ երկարողիս եւ 
քաջամիաս ծրամանաւ Թեոդոսի կայսեր եւ Վոամշապհոյ թագաարի 
հայոց։ 

եւ արդ այսպիսի խնդրոյ դնեին (52) վարդապետք եկեղեցայ սկիզբն եւ 
պատճառ այսպես։ Ցպովս եւ զանազանս գտաք գր ծա/ պատճառս ներբողե– 
նիս անհաւասաիս թե ար եւ եր աղագաւ եւ յումէ հարկաարեալ գրեաց զսա 
մեծիմաստն Դաւիթ փիլիսոփայ։ Զի ոմանք յԱթենս ասացին ատենաբանել 
զսա եւ այւք ի Կոստանդնապոլիս եւ կէսք Ցերասաղէմ ի Գողգոթային յա֊ 


XXXIX 



ատ խաչվերաց աօնին։ Այւ ի ճշմարտապես արանց եւ <ի> քննող 
պաամութենէ գժամանակն եւ զպատճաոն այսպես գտաք գրեաչ եթե 
հոգեկիր թարգմանիչք եայրերԷՕ ընթեր ցմանց եւ գտիչք աստաածապարգեւ 
գրոյն սբն Սաեակ եւ Մեսրոպ (53) ստացան աշակերտանոցս ալֆափետաց 
մանկանս ուշեղս, փափկաձայնս եւ երկարողիս եւ կարգեցին դպրոցս 
երամանալ մեծի կայսեր Թեոդոսի եւ Վոամշապեւոյ արքային հայոց 
յամենայն տեղիս։ Եւ ապա զկատարեւագոյնսն ի նոցանե արս կորովամիտս 
եւ առաքինիս առաքեցին յիմաստասիրաթեան մայրաքաղաքն ի Բիւգան– 
ղիոն եւ յԱբենս եւ յԱղեքսանդիա(յ) այւ եւ ի կողմանս ասորոց ուսանել գզիր 
եւ զլեզ ու յռւնարեն, յ հեըենական եւ ասորերեն։ Իսկ նոցա կրթեաւք յայսոսիկ 
ի մանկականն հասակի, անղրեն դարձ հալք թարգմանեին զասաուածեղեն 
կտակարանս (54), յեղաշրջեցին ի հայ լեզու եւ զվարդապետաթխնս մեկնո- 
ղականս ասաուածաշունչ մաաենից, յորոց էր մի եւ աոաջին Դաւիթ փիԱւ– 
սոփայ, համալծորդ Մովս<ի>սի Խորենացւոյ եւ (55) Գաոնըկայ եւ Եզնի– 
կանն (56), Մամրրէի եւ Կորեան եւ այլոց յոլովից։ Եւ ի ծերութն ան եասեալ 
ժամանակ եարկաւորին (57) ի սարթ հայրապեաէն հայոց Գխտայ եւ ի 
պատուաւորաց ժամանակին ներթողել այսինքն գովել զխորհարդ խաշին 
որ այժմ կատարի նովաւ մեծամեծ սքանչելիք։ Եւ յայլոց ասի թե եր սա ի 
ժամանակս եայրապետին հայոց Յովհաննա Մանդակունւոյ եւ Վաեանայ, 
որդւոյ Մանգնոսի, որդւոյ Վարդանայ։ Այլ մեզ ստուգեւի թուի Գխտայ եայ– 
րապետութեամր եղեալ խնդիրս։ Եւ աոեաւ սարթս այս ցուցանէ թե որպես 
հին օրինակօքն եաւասաի նոր ճշմարտաթխնս եւ թե աստ (58) ի մ իա ան- 
գամ յայանութեան որդւոյ ն աստուծոյ, նա ե յոյս ապաստանի եաւատա– 
ցեթց։ Իսկ թե զինչ եր պատճառ եարկելոյն զնա յ այսպիսի մեծ խնդիր 
ասասցաք։ Էր ի ժամանակին յայնմիկ տարածեաչ աղանդն Նեստորի, որք 
ոչ աստաածածին զՄարիամ ասեին եւ ոչ զխաչն աստուածընկալ եւ աս- 
տուծոյ խաչ։ Քանզի յանդգնէին սոսկ մարդ ասել զբարձրացեալն ի վերայ 
խաշին (59). Այսպես եւ զՄարիամ մարդածին ու ոչ աստաածածին հա- 
մարեին։ Ցայսպիսի խնդրոյ հարկաարեալ սարթն այն եւ (60) սքանչեւի 
այրն Դաւիթ ի րազմախոան վկայաթեանց եւ օրինակաց, ի հնոցն եւ ի 
նորոցն, աոնա յԱդամայ եւ ի դրախտ էն մինչեւ (61) ի մխսանգամ գալուստն 
եւ համեմատն զօրինակսն ընդ ճշմարտութեանս որ ի Քրիստոսե եւ ցացանե 
զՄարիամ աստուծոյ ծնող եւ զխաչն աստուծոյ խաչ եւ եալածէ զաղանդն 
զայն ի Հայաստան երկրէս։ Եւ զի ի խնդրոյ Գխտայ եւ աոաջնորդաց 
ժամանակին եր, գտաք ի գիրս թարգման չացն ի սկիզբն այսր ճառի ընդդեմ 
խնդրողացն պատասխանի (62) այսմիկ յասելն. «Զառ ի աստաածուստ (63) 
պատուեալ գերիցս երջանկի զմեծի եայրապետիդ եւ զաթոռակալի սրրոյն 
Գրիգորի Լուսաւորչին մերոյ եւ վերա(յ)դիտողի զաստաածահրաման 

XI. 


խնդիր հարկապահանջ եոգեարական հարկին եկեղեցական գործառու֊ 
թեան (64), զոր երամայեցեր մերում կրտսերութեանս գրով դրոշմեւ ի 
քարտիսի ի մատենագրութեան, զի կացցէ մնասցե յարձանագիր անջնջելի 
յիշատակ յազգաց յազգս զկնի մեր եկելոցն, զոր ոչ այլ ազգ ինչ ինձ զմտաւ 
ածել քան թէ իշխանականդ քո ըստ գեր ազանցութեան պատիւդ նկարեչ 
զեարկեցացիչ եւ զանենարին երամանար ծանրաթխնդ, յաղագս <որո>յ 
սարսափել սարսիմ (65) եւ երկիւղ ոչ դուզն աք եայ բերեմ յիս 1 : 

Եւ էր մեծն Դաւիթ փիլիսոփայ ազգաւ ի Հարքայ ի Հերթն (66) գեղջե, 
աշակերտ Մովս<ի>սի (67) քերթողի, ի ժամանակս Վաեանայ, որդոյ Մագ– 
նոսի, որդոյ Վարդանայ եւ ի ժամանակս Ցովեաննա Մանդականոյ։ եւ 
սկիզբն աոնէ ասեխ (68) այսպես. «Բարձրարարեք զտեր ասաուած մեր, 
մարգարեն ձայնէ, երկրպագեցէք պաաուանդանի սրբոյ ոտից նորա(յք»։ 
Ասի յոմանց թե վասն գերակատար իմաստաթեան կամեցաւ ինքնախօսա– 
թեամր դնեչ սկիզբն եւ ոչ աստեք առնող վկայութխն։ Եւ մինչ զայս ած 
զմտաւ, արգելաւ իմասաութիւն (69) եւ ոչ կարաց խօսել։ Այւ ոչ է կարծել ի 
դեպ այս նմա, զի որպես յայւ ամենայն կեանսն խր խոնարհաթեամբն էր 
պայծառ, աոաւել այսու։ Այւ այսպես իմասցաք, զի որպես աստուածաբան 
(70) Գրիգոր ի մարգարէեն սկսանի ի ծննդեան ճառին յասելն. «Ուրախ 
լիցին երկինք եւ ցնծասցէ երկիր», նոյնպէս եւ սա աոնէ յասելն «Բարձրա– 
ցուցէք զտեր ասաուած մեր», ետես դարձեալ զի նոր կտակարանք (71) 
եիմնեցեալք են ի մարգարեից, զնոյն եւ սա ախոբժեւով եդ։ Եւ թե այսպես 
(72) նոցա եբամայեցաւ ի մարգարէեն րարձրացուցանել զտեր ասաուած, 
մեզ զիարդ այնպես հրամայիցի նոցա երկր պագութեամբ եւ պաաարագօք 
փառատրել եւ պատաիրանին պաեպանութեամբ եւ յիշատակաւ երախ– 
աեացն։ Իսկ մեք փաոաարիմք հաւաաով եւ սրրութեամբ, խոնարհաթեամբ, 
ողորմաթեամբ եւ չարչարակցաթեամր փրկութեան մերոյ կատարողի ըստ 
այնմ թե «փաոաար արարեք զաստաած (73) ի մարմինս ձեր» 3 , եւ չարչա– 
րանացն կցոբդաթեամր փաոացն եաղոբդիցիք 4 ։ Ցաւելա զտերն եւ զաս– 
տուած անուն ի վերայ Քրիստոսի, զի արարիչ եւ խնամիչ է ընդ հօր, տիրա- 
կան իշխանաթեամբ փրկեաց զմեզ եւ տանջէ զթշնամին մեր։ Մարգարեն 
ձայնե ի հեոաստանե, գոչեաց զայսոսիկ Դաւիթ այթվքն հանդերձ՛. Թթ 325– 
328։ 


Հմմա. Դաւիթ Անյարլթ, Վենհաիկ, (1883), էշ 102։ 
1 Անդ, էշ 103։ 

3 Ա Կոր. Ջ, 20։ 

4 Հոոմ. Ը, 17։ 


XԼI 



2. Սկիզբն եւ պատճառ Սաեմանացն գրոցն, Դաւթի վարդապետի զա– 
գեաւ ի տեսաթխն ղիւրաւոր գխտ։ 


Այսպէս պարտ է իմանալ զպատճաո գրոցս, որ Սաեմանաց կոչի։ Ցոր- 
ժամ գնաց մեծ եւ կատարեալ փիլիսոփայն Դափր ի մայրաքաղաքն իմաս– 
աաթեան յԱթԷնս եւ վարժեաւ եղեւ ամենայն իմասաութեամբ, մինչ եւ ընդ 
աոաջին իմաստանսն համարել գնա։ Եւ եղեւ ի ժամանակին յայնմիկ բա- 
զում եակաոակութխն ի մէջ իմասաասիրացն վասն իմասաաթեան, ոմանք 
անգոյ ասեչով եւ այյք օրինակ ի մէջ բերելով բէ ռրպէս էքս ի ծորման եւ ի 
հոսման են եւ ոչ անին դադարումն, այսպէս եւ իմասաասիրութխն գոյարխն 
ունի, բայց ոչ դադաբէ։ եւ ոչ միաբանէին ասացեալքն նոցա աո միմեանս եւ 
սակս այսորիկ բազում վրդով էր ի մէջ նոցա, զոր մի ըստ միոջէ ցացանէ 
մեծս Դաւիթ. յինքն աոեաչ զամենայն հոգս իրին, եղծ զամենայն եակաոա– 
կաթխնս նոցա եւ եցոյց գոյաար զիմաստաթխն եւ ասեալ զբանս նոցա եւ 
եցոյց միմեանց հակառակ գոչ։ Նախ սկիզբն դնէ եւ լուծանէ զնոցա ասա– 
ցեալսն եւ ապա հասաատէ զիւրսն, որպէս յաոաջ մատացեաւ աԱ է աո ներ– 
եակսն. երկու յեղանակօք պատահեր ձեզ ընդդիմաթեամր եւ ընդդիմայա– 
րա(յ)կայաթեամր։ Եւ զոր ասէն այսպիսի է. ընդդիմաթեամր աո տեղեաւ 
կալ ընդդէմ նոցայն բանից, իսկ ընդդիմայարակայաթեամրն այն է, զնոցայն 
եղծանել եւ զիւրն հաստատել։ Եւ այսպէս ի բազում ճաոս տրա մա տելով 
տեղեակ աոնէ զնոսա խնդրռյն եւ ցացանէ զ գպ սահման իմասաաթեան, 
զորս աոաջիկայ գիրսղ գտան ես եւ զամենայն բանս գրոց այսպէս գրելով եւ 
տալով նոցա պատասխանի։ 


Եւ յոմանց ասի դարձեալ, թէ ոչ յԱթէնս, այ Լ յորժամ եհաս համբալս այս 
ի թելիս նոթա, գալով ոմանց անտի յասամնականացն եւ պատմելով զան– 
եաշա խոովաթխն որ ի մէջ իմասաասիրացն էր։ Եւ յայնժամ ասեն արար 
զգիրս զայս եւ աոաքեաց աո նոսա, զի բարձցէ ի նոցանէ խոովաթխն։ Եւ 
արարեաւ օրինակ զայն թողա ի հայոց աշխարհիս, որ է այս գիրք ի պէտս 
բասի սպասաարաց։ 


Եւթէ ոք եարցանէթէ ի վերնադիրն զիտ անունն ընդէր ոչ է եդեալ թէ նո- 
թա արարած է այս գիրք։ Վասն զի ոչ անէին հպարտ ազգս հայոց զիմաստս 
վարդապեաաց խրեանց, ոչ եղ զանունն, զի մի ֊ կորուսցեն եւ կամ մխ առա֊ 

1 պ ^ ո Լ այԱ>։ Իս ^ Բա ^Բացացեացն սկիզրն յետոյ եղին զնորա 
ու մ եւ Սաեմանաց գիրս ոչ գտեալ եղեւ յայնժամ եւ այլ յետոյ չարարին 

էը 1 ն ր ռրա։ Ասա 9 սա ^ԲԱ գիրքն, աոաջին զԲարձրացուցէքն 
րկրորդ զ Սաեմանացն, երրորդ զՔերականին մեկնիչն, չորրորդ զ Պետքն 

Գի չ գոյը փափագանօք խնդրող, վասն այն եւ նա ոչ արար գիրք աո օի մհ՛ 


XԼII 


3. Սկիզրն եւ պատճառ քերականին Դաւթի վւիփսոփայի 

Քերականաթեան արուեստ յարտաքնոցն է. զի նոքա մեծաւ ջանխ ինք- 
նին առին զընտրութխն ձայնից եւ բառից եւ կոկորդիլ խօսից եւ թէ ոյք են 
աւետեաց ձայնք եւ ոյք ողրականք։ Եւ սկիզբն է սորա այսպէս. քերակա 
նութխն է ծմաութխն ի բուն իմասանոցն յայտնեալ եւ շարագրեալ եւ սորա 
մասունք են զ։ Աոաջին վերծանաթխնն է, արուեստ թէ որպէս ներկուռ, այս֊ 
ինքն յխր մտաց ընտրեալ գարունս ան։ Երկրորդ զրացատրութխն ներգոյս, 
այսինքն յստակ եւ քերեալ զկարգ յեղանակին։ Երրորդ ՝ թէ որպէս լեզաաց 
թարգ մանաթեամբ մարթ է զեին պաամաթխն կամ զնոր իման աչ զմեկ– 
նութխն, զոր րացատրութիւն կռչէ։ Չորրորդ ՝ թէ որպէս զստուգարանաթխն 
իմասցաք ճշգրտիւ։ Հինգերորդ ՝ թէ որպէս զեամեմատաթխն իրաց զինչ եւ է 
մարթասցուք ճանաչել։ Վեցերորդ թէ որպէս մարթ է քննել զիմաստնոցն 
քերդածս, զի եւ որք յիմաստասիրաթեան են, աոաւել սա(յ) է յատակ։ 

Այպ զի զ ասասցուք զսաեման իմասաաթեան, ցուցցուք թէ ոյք էին ասա– 
ցողքն։ Աոաջին Պիթագորաս ասաց թէ իմասաասիրութխն է գիտաթխն 
գոյիցս, ըստ որում գոյք են։ Երկրորդ ՝ Պխթաս իմաստասեր ասաց թէ իմաս– 
տութիւն է աստաածայնոց եւ մարդկայնոց իրաց։ Երրորդ՝ Պղաաոն ասաց 
թէ իմաստաթխն խոկումն մահու է։ Չորրորդ ՛ իմաստասիբութխն է աստու– 
ծոյ նմանիլ ըստ կարի, նոյն Պղատոն ասաց աստածոցն եւ սարբքն աստու– 
ծոյ դարձացին։ Հինգերորդ ՝ իմասաասիրութխն Աբիստոտէւ ասաց արհեստ 
արաեսաից եւ մակացաթխն մակացաթեան։ Վեցերորդ ՝ իմաստասիբութխն 
Պիթագորաս ասաց թէ (իմաստ ասի թէ) իմաստասիրաթեան սիրեւաթխն է 
իմաստաթխն կաաարեար Թ. 329-330։ 


XXIII 

Ձէա. Ը.ր. 632, Վննետիկի մատենադարանի (74), փոքրադիր մատյան, 
բազմազան բովանդակությամբ, առանց տարեթվի և հիշատակարանի, XV 
դարից ոչ վաղ։ Ուշագրավ են հետևյալ բնագրերը. 

1. Բարսղի Կեսարւ՜։ <Գ>ր ագիաաթխն է վարժ կրթական եմաաթխն. 
եամանգամանք եր <կ>ակի բանական, գործական վասն զեղեց - 
կասաթեան. հայերեն ուղղախաւսութխն բազմափորձ ըստ տաղից եւ 
ըստ կարդաց գիտաթխն. եւ մասունք են նորա գ. կարդացողականն, 
բացումն մեկնաթեան, դատողական կշռումն խրաքանչխր գրոց։ Ի 
կարդացռղաթենէն ոպղէ զկաո շաւիղ գրածանաթեան եայկեկելով 
ըստ առաջնորդ ասից նշանին զպարանակեալ միտսն կալեալ նշա- 
նին։ Իսկի մեկնաթենէն բանա զմիտս լեզաաց ն եւ հնագետ պատմա– 

XԼIII 



թեանցն բացատրել զսաագաբանաթխն համեմատ Ըմանեչ միմեամց 
զասումմ։ Իսկ դատողականաւն կշոեյ զաոաւելն հանել եւ գրերին 
լնուլ, գիտեւ զիւրաքանչիւր գրոցն զրաժանական։ Եւ գիծ ասի գիրն եւ 
զգծեաւն եւ դբոշմեալն, իսկ քերել ապականեւ եւ ջնջել ասէ եւ գիծ 
որպէս րիթղանն եւ ականցն գիծ եւ ի սոցանէ ինքնաձայն են ը, է. եւ 
բուն երկար ա, է, ո։Թ. 8. 

2. Ցաղագս թեաց բժ –ից. թթ. 8-9։ 

3. Մովսեսի Խորենացւռյ բան իմաստաբեան. թթ. 12-14։ 

4. Հր ց եւ պատ. թթ. 44-147 - քհրականաթյան մեկնություն հարց ու պա- 
տասխանի ձևով, սկիզբը պակասում է։ Կան հետաքրքիր տեղիներ, 
օրինակ, Դավթի տաղի մեկնություն՛, որ բհրում է Անանունն իր 
քերականության մեկնության մեջ, թ. 129։ 

5. Մովսեսի բեր դողի յաղագս քեբականաթեանց։ Քերդող է որ զմասանս 
գիտէ. թթ. 147-229։ 

6. Ցաղագս գոյի էաթեան եւ պատահման սրբոյն Ցոեաննա Դամասկա– 
ցւոյն. թթ. 248-287 (= ճեռ. Բ.գ. 442, բնագիր 1)։ 

7. Մովսէսի թարքմանչի եւ քերթողի մեկնութխն քերականի։ Քերակա– 
նոէթխնսղ անուն իսկ գրականաթխն ստուգաբանի, թթ. 281-305։ 


XXIV 

Ձեռ. է գ. 1244, Վենետիկի մատենադարանի, չծզ (1307 թ.) (75), ինչպես 
վկայում է Եզեկիել գրիչը, թ. 497։ Բովանդակությունը բազմազան է, այլոց 
մեջ աոկա է. 

1. Ցաղագս քերականին պաաճաո Դաւբի փիլիսոփայի ասացեար ճե– 
ր ականաթխն արուեստ յարտաքնոցն է (հրատարակված է Դավթի 
երկերի մեջ, էջ 599)։ Այնուհետև գալիս են. 

2. Բանք ի Սահմանաց գրոց յԱրիստոտեւԷ։ Բաոք գիրթռղականք։ 
Բաոք Փիլոնի։ Մեկնութխն բառից քերականի և այլ բաոարանային 
նյութեր։ 

3. Վարդանի «Պաամաթիւն»–ը։ 

4. Հարցումն Վաչագանա իշխանի եւ պատասխանի Պետրոսի Սիւ– 
նեաց դիտողի, թ. 620 և հաջորդը։ 


... ս ^° ^ ե։բհր “ լմ 1 հ 1 ա յր) Ղ Ալիշաճը «Հայապատում», մասն Ա, էջ 42. Դաւիթ 
փիփսռՓայՕ տաղ եւ պաամաթխՕ է աբարեալ ի վեբայ ՏիգրաեայՀա^փ. 


XXV 


Ձեռ. Թ.դ. 8, Վենետիկի մատենադարանի, պկբ (-1413 թ.) (76), պարու- 
նակում է. 

1 . Լուծմունք Պարապմանց Տաթեւացայ. 

2. Ն Դաւթի փիլիսոփայի ի խնդրոյ Աշոաոյ պատրկի։ Բան զոր 
հարցէք,բբ. 176-180։ 

3. Նորին աշակերտի Թէոդորոսի Դա կոն կոչեցեաւ աո եր կաբնակսն 
ընդդիմադրութիւն։ Անստացական բանն աստուած, թթ. 180-183։ 


Ձեռ. Ե.զ. 1232, Վենետիկի մատենադարանի (77), առանց տարեթվի, 
պարունակում է զանազան մանր բնագրեր, այդ թվամ նաև հետևյալները. 

1. Վասն պատճառի քերականիս որպէս եւ գրեաւ էր յոմանց եւ այպ 
պարզաբար ասացից ի մասունս եւթն բվոցս։ 

ա. Աոաջին օրինակն այս, որպէս անխաւս եւ խաւսուն կենղանիք ամե– 
նայնք առանց գիտելո գրի ծանացանեն միմեանց զրարս վասն սիրո եւ 
կոաոյ. եւ ոչ այսչափ միայն, այլեւ ի նոցանէ ն ախազ էտ ազդմամր աւգաեաւ 
1 ինին եւ իմաստուն մայպիկ։ 

բ. Մոյնպէս եւ որք զկնի Աղամա որղիք նորա մինչ յենովս եւ ի սմանէ 
մինչ յալեր աշտարակին առանց գրի վարեց ան Օշան ա այ 7 բանիւք եւ բա– 
ոովք, որպէս զայն նշան իքէեւ այսր է փքին եւ նոցա նշան քն ունեին չափ 
որպէս կանկան եւ քայչ ոտին որ է թվեալ գարէեատխ։ 

<գ > Եւ չափք նշանացն եին թուով ինն, որպէս եւ գլխաւոր մասունք 
քերականիս։ 

դ. Ապա վասն փոփոխման մարդկաթեանս եւ մահկանացու րնաթեանս 
ոչ կամեցան կորուսանեւ զարուեստ խաւսից զ<ուգ>ապէս եւ անմարմին 
նշանաարս։ 

ե. Նոքա որպէս եին րազմակեցիկք եւ ի լեզուս միախաւսիկք, ուժով եւ լի 
մեծ հանճայավք զվեյա<ւ>ստ աոեաւ զիմաստս ասաուածայինս զանտեսն 
ածին ի տես եւ զգեցուցին բանին մարմին, որ կապեցաւ գծխ ի նամակի 
որպէս մարգարէաթխն եղեալ սա բանին, որ մարմնացաւ աո սուրբ մարմին։ 

զ. Գտաւ գիրս ոչ միայն յԵնովսա եւ որ զկնի զոր կորուսին յաշաա– 
ր ակին, այլ եւ ազինք երեք վերստին ի շնորհացն աստուծոյ գտան գզիրս 


XI. V 



նախ քան զդասն մաաեանն Մովսեսի։ 

Է. Լաաինք եւ պաղեսաինք եւ արապիկք հաստատեցին գիրս թուով իդ, 
զոր թէպէտ <աւ>ելի անին եւ այլ ազինք, ի նոցանէ են որոշմամբ շնչով 
ճեղեալ եւ աճեցացեալ որպէս գրազում րանսն, որ են շաղկապխ 
միացուցեալ։ 

Այս են պատճառք վասն սոսկ թվոց գր իա, զոր ծանուցի եւ այպ վասն ի 
դոցանէ ծնելոցս գրերից սակս քերականիս թէ զինչ է անուն սորա, զոր են 
թուով նախկի երիս անուամր կաոուցեալ. նախ գր ականութխն, եբկյարդ 
քերթողութիւն, երբորդ քերականաթխն։ Եւ որպէս յանաոիկ ամրոց գրակա– 
նաթեանս դրամ<ր>ք մտան են ի քերթողութիւն եւ սովաւ բացեաչ ժառանգեն 
զամենալի տաճար քերականութեանն։ 

Եւ արդ քննեսցաք զնախկի ասացեալ գրականութխնս, զոր եմտաթխն 
կոչեցին վասն տառից հնոցն իդ թվոյն ալփափետաց, զոր ի մեբոց թարքման– 
չացն պատճաոաւ թանձր ւեզաիս վեցիցս վեց մերոց տառից լզ շարեւ գրիս։ 
Նախ պարտ է հմտանալ վասն նոցա եւ ձայնիցն որ ի նոսա, զոր աոո– 
գանաթեամբքն հեք եւ թանն բաղկանա եւ րանիւս սորին մասունքն գոյանա, 
զոր Դիոնեսիոս զսոսա ասաց եմտաթխն։ Թթ. 1-4։ Այսպես շարանակվում է 
մինչև թ. 6, հաջորդ թերթերը վնասված են և խաոնված։ Այստեղ շարա- 
դրվում է « Եօթնագրեանք»–\լ նման մի բան (78)։ Էջ 12-ամ զետեղված է 
աղյուսակ, և, իբրև դրա մեկնություն, հետևյսւյք Պատճէն եաւթնագրենից 
աղիաակիդ, զոր ի դիմիդ է. գիր լզ յա<յ>բէ մինչեւ ի քէ։ Քերականս ի բա- 
զում տեղիս գրած է թէ աոասպելաբանաբեամբ պատմի որ է այլաբանա֊ 
թխն։ Բայց ըստ արուեստխ սոքա այլ իմն անին իմացմանս, որպէս եւ 
գրեալ է թէ որպէս քաղաքք եւ պարիսպք, որպէս նոքա եւ սոքա են։ Եւ ասա- 
ցին քերթողքն թէ չէր պարտ ի հասարակաց ալրին ակի զսա չածանել այչ 
կնքեցին եւ զչափ սմին եւ ըստ յանականին վասն չափոյն խոնաբեմանք 
ասացին եւ ի եայք եոլովք ա նա տնեցին զչափն, որպէս աւր եւ արեգակն 
արեգական։ Եւ աղիւսակս այս անի զամենայն արաեստ գիտաթեան աո 
խր, որպէս եւ ցացից ի հին գրոց զայս. արարչական գիրքն այս ատած։ 
անձայնք են այս ր ի ծ(ը) ք և այլն մինչև թ. 30։ Վերջանամ է հետևյալ 
նշումով. Աստ եաստատեցաւ ցանկափ արհեստս ի, նախ գր ականաթխնն 
ամաոաւտ եւ ապա(յ) քերթողական արաեսաս, որ վասն տառից եաւ– 
թանցն զոր մեբոց սրբոց վարդապետացն ի սրբոյն Դաւթայ եւ Մովսիսէ եւ 
յԱնանիայէ Շիբակացոյ համտրողէ էին ի բազում գիրս տռղեալ արհեստս 
™յ Ա > հՈր Ի բազմացն գրեցի եւ լուծի ըստ արաեստին եւ ոչ ի մտացս սուտ 
ինչ կամ յաւտար գրոց աստ գծեցի, այ չ զարձան մերոց հարցն եաւատա– 
> . ա լ ի ի . ք “ էաԱէր աացց ոչ թագ ա ցի 4, զ է եզ Խ զեարկա , սԸ 

1 ա "*“ "Ոատիցտյտա արարք զտէր ՔարսԽ, է, զհտրազտա 

աւ\ 


նորին զարքայն հայոց զՀեթամ եւ զԼեւոն ոյպի նորին, աշակերտ այս 
մաաենիս, յիշեսջիք աո Քրիստոս պածեւ պսակ սր եւ թագ ամենայն հայոց 
աւծմամր ւոն եւ այ Ձի։ 

2. Վասն բառի եւ վասն բանի։ Այս են մուտք քերականիս, որ ի Դիոնե– 
սիոսէ սորին գտողէ են եդեաչ գլուխս թվով ութ, որ ի բանէ. թ. 3 1 և 
հաջորդը։ Թ. 66-ում, ի բազում գիրս քերականս գտանի թէ սերմանի 
նախ քան հնձի եւ իմացեալ յետոյ ազդի րանիւ, զոր եւ վասն այսր 
ասէ քերթողն Մովսէս, ոչ կամեցաք (ը)զսա(յ) չուծանեչ յայտնի, զի մի 
հասարակաց մանկունք ւ Խցին յարուեստս, զոր (ը)զսա տա աք 
բարձրագունիցն եւ կաաարելոցն գիտել եւ ոչ ի տկաբա գա նիցն ի 
լսելիսն արկանել զի զիմանալիսս նախկի դասէ քան զաեսանելիսս՛ . 
եւ արաեսաս քարմանի յերիս ի բարի եւ ի միջակ եւ ի չայՀ , որպէս էր 
տունկն նախա(յ)եաւրն ի մէջ ծաոոցն վասն գիտեչոյ զբարի եւ զչար. 
եւ աո ւծոյսյս անի կցոբդաթխն ընդանեւաթխնս. ասաց քերթողն թէ 
պարտ էր զլծորդս եւ զլեզաաց խաւսաթխնս քան զվերծանաթխնն 
նախդասել եւ այսու հմտանաւ եւ յայսն մտանեւ դիւրաւ ՝. 

3. Վասն անաանն ե մասանցն զորմէ խաւսեցաւ Պորփխր եւ այլա– 
բանեաց զանունն. թ. 77 և հաջորդը։ 

4. Վասն տառի եւ վասն բաոի, որ ի գյաց Արիստոտէչի մեկնաթխն 
քերականիս, թ. 90 և հաջորդը։ 

5. Ցաղագս քերականաթեան. թ. 125, Դիոնխփափ բնագիրն է. վերջին 
թերթերը վնասված են։ 

XXVII 

Ձեո. Թ.գ. 39, Վհնհաիկի մատենադարանի (79), Արիստակեսի բառգիր- 
քը, հավելված Դիոնխփափ բնագրով, թթ. 323-351։ Առկա է նաև Խորենաց– 
այ Բան իմասաութեան, թ. 355։ Գրությանը նոարգիր է, գրիչ՝ Մարկոս, զմե– 
ղօքլցեալ Մարկոս յիշեցէք, թ. 135։ 

XXVIII 

Ձեո. Դ.դ. 968, Վենետիկի մատենադարանի (80), երկու ձեռագրից ի մի 
տափի։ Աոաջինը պարունակում է զանազան բնագրեր՝ տոմար, վասն կազ– 
մութեան մարդոյ, աշխարհագրաթխն Վարդանի. գրությանը՝ նոր ժամանա– 

1 Հճճտ. Մովսէս, Մեկնաթխն, էջ 161-165։ 

2 Հննա. Դափթ, Մեկնաթխն, էյ 79 ա ։ 

3 Հմմա. անդ, էյ 84 2 յ. 2 ,, 85 Լ2 .|«։ 

ՃԼ^1 



կի շեղագիր, թթ. 1-245։ Երկրորդ մատյանը ավելի լավ որակի է, աոաջինից 
շատ ավելի հին, գրությունը քոլորգիր է, պարունակում է. 

1. Անանիայի Շիր ակունոյ երիցս երաԸեալ վարդապետին, վասն ռրպի– 
սութեան կենացն 1 , թթ. 247-254։ 

2. Քերականաթխնս, որ կոչի է ագրեանք, զուգեալ ի Դափթ յանյաղթ 
փիւիսոփայէ եւ ի եոոմայ վարդապեաէ, որ կոչի անունն Փինիկ. 


ա, ե, է, ր, ի, ո, ւ 

Եւ են այսոքիկ է, զո<ւ>գին այսպէս. րանայ զմիաս, զոր կամիս ճանաչեր 
յԱդամայ մինչեւ ի Մովս էս եւ ի Մովսիսայ մինչեւ ի Դաւիթ, ի Դաւթայ մինչ ել 
ի Քրիստոս, ի ՔրիսաոսԷ մինչեւ ի ւ էխս անգամ գալուստն կարէ գիտել այս է 
գրովս։ 

Այրն եր բորդաթխն է, որ է անբաւ հաշխ յկե եւ գնաւն պարտ է է է, որ 
մնա, դիր ի վերայ վեցին, որ է զաւրարխն իմասաութեան եւ բան ստեղծէ 
կամ ժամուց եւ զ մասամբ։ 

Կալ զգթւխ զատաւորացն եւ խաչակերպ թագաձեւ եւ զ աաոխք ի 
խոնարհ զանց արա(յ) եւ տար է-երորդին եւ այնու բովանդակի, եւ այն է 
անուն որդտյն աստուածոյ, թ. 255։ 

Աժճռ մի գործ ունին. բիմս միախորհուրդ են. գլյխ համախորհք են. 

դխնա միացեալ են. եծշր միազն են. զկհց , էհզւ , ըծպվւ , թղջբ , թ. 257։ 

Սոքաւք զմիմեանս եարցանեն, զմիմեանս քննեն եւ պատասխանեն 
յիրեաց, զի թագաւոր է այրն, երամայէ ճորտերան։ 

Արդ տուր զգիրն գրոց եւ րաժանեաքյ) ի դ մասումս, թ գիր այաւականք 
&ն, բ գիր լեր կական, թ գիր իգական, թ գիր թվական (36 տառից բաղկացած 
ամբողջ այբուբենը բաժանվում է չորս խմբի, յուրաքանչյուրը՝ իննական 
(նշան))։ 

Այս արաեսաս զոեկին, զոր գովեցան Անանիա Շիր ակաանցին եւ ասաց, 
գանձ ծածկեալ է յերկիրն հայոց եւ ակն թաքացեալ է ի տանն Թորբոմայ, 
զի մայր է սա(յ) ամենայն իմասաութեան։ Այս է եւ թաոց աղբխրն ամենայն 
իմաստաթխն հանդերձ ամենայն բաժան մամբ։ էո թէ տեսիլ 1 զսա(յ) ճար– 
աարք յանաց ի մերում նածանկիս եւ զարմացան, զի մի գիրն ժրո ճառս 
խաւսի. թ. 261։ 

եւ եթէ կամեցիս, ասիր զցանկն եւ զվկայաթխնն եւ զրովանդակն ի բերան 
էո (խորագրերն զամենայն գլխոյ էո նա(յ) քեզ պատճառ ցռ<ւ>ցանէ։ 


1877, նա1 է 9 23շ արաԿած ԱՕաՏԻայի ^ցորղթ բանից, ՍՊբ , 


զՀոմիանոսի իմաստասիրացն այչ առի այտ բերեաւ զճառն հողեպատում տե– 
սռղացն բան զոր Փինիկ վարդապետն եւ ՄովսԷս եռռմայեցին աո փիլիսո– 
փայաթեան խրեանց եղանակեցին է գիր եւ յետռյ Մեսրռբ վարդապետն մին 
չափաարելռվ ի զագագբաթխն մտացն, եւ են սռքա թռավ լզ գիր եւ առեա, 
յայտնապէս ի նոցանէ (Հը եւ) Հէրանափս բռնելով լզ գրին. թ. 27 1 : 

Բնագրին թ. 254-ում կցված է շրջանակ 36 շառավիղներով, որոնց միջև 
շրջանակով զետեղված է ա տառը այբուբենի յուրաքանչյուր հաջորդ տառի 
հետ միասին, ա, ար, ագ և այլն մինչև աք։ Կենտրոնում գտնվում է մի 

շրջանակ այս է դառն զոեկին, զոր կոչի արհեստ համարողական բառերով 
Կան տառերի և այլ շարքեր։ 


XXIX 

Ձհռ. Ա.Է. 1736, Վհնետիկի մատենադարանի (81), ռճհ (=1646 թ.) պա- 
րունակում է, ի միջի այլոց. 

1. Ցովհաննա Որոանեցւոյ մեկնաթխն Ստորոգաթեանց (կազմված է 
հեղինակի կողմից պկե = 1416 թ.)։ 

2. <Դ>աւթայ հայոց փիլիսոփայի եւ Փիլիկա եոովմայեցոց վարդապե- 
տի եւ Հոմհրայ արաեստաւորի եւ Մովսհսի քերթողի խնդիր փաՓագ– 
ման մասանց սիրոյ յաղագս վաբժողական ուսմանց։ 


XXX 

Տաթևի վանքի ձեռագրերի մեջ մենք, դեռ ուսանող եղած ժամանակ, 
նկատել էինք նույն այս աշխատության ևս մի օրինակ (82), ինչպես նշված է 
մեր օրագրում. ՝՜ ^ ^ 

Քեր ականաթխն կոչի էագբէնք, զուգեալ ի Դաւթա փիլիսոփայէ, ի 
Հոովմայ վարդապեաէ, կոչեցեալ անուն <Փ>խնիկ, թթ. 1-17։ Այժմ 
ձեոագիրը պետք է որ գտնվի էջմիածնամ։ 


4-9 






II. ՆԿԱՐԱԳՐՎԱԾ ՁԵՌԱԳՐԵՐԻ ԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒԹՅՈՒՆ 


Քերականական նյութերի համապատկերը։ Դիոնիսխաի (երկի) գրչագրերը և 
դրանց փոխհարաբերությունը։ ձմՏ, Գրիգորի, Վարդանի, Հովհաննեսի, Եսայիի քե- 
րականական երկասիրությունները և դրանց ձեռագրերը։ Մովսեսի և Դավթի անուն- 
ները կրող կամ նրանց վերաբերող բնագրերը։ Բառարանագրական նյութեր։ Ուղղա- 
գրության։ 

Վերը նկարագրված ձեոագիր մատյաններն այն մասում, որն էական է 
մեր խնդրի համար, պարունակում են քերականական բովանդակություն 
ունեցող հետևյալ հուշարձանները. 

I. Դիոնիսխաի երկը պահպանվել է բազմաթիվ գրչագրերով, որոնք 
գտնվում են 2297, 2359, Ը.գ. 1104, Ա.դ. 875, է.գ. 306, Թ.գ. 1317, Ը.բ. 174, 
Ա.գ. 294, 336, Թ.գ. 39, Ե.գ. 1232 (ինչպես նաև 2372 (=337), Բ.գ. 1273) 
Ժողովածուներում։ 

Դիոնիսխաի աշխատության գրչագրերը սովորաբար հանդիպում են 
իբրև վերը թվարկված հեղինակների քերականական գործերի նախաբան։ 
Դրանց միջև էական տարբերություն չկա, համենայնղեպս, չկան այն բնո- 
րոշ տարբերությունները, որոնք կարող էին հիմք ծառայել ղրանց խմբավոր- 
ման համար։ Դա հարկադրում է տարբերակել գրչագրերն ըստ իրենց տե- 
ղադրության, այսինքն՝ նշել այն հեղինակների անունները, որոնց գործերին 
նախադրված է (Դիոնիսխաի երկը)։ Գրչագրերի դասդասման այս՝ զուտ 
արտաքին հատկանիշի (ընտրությունը) հիմնավորվում է նաև ներքին բնույ- 
թի որոշ տվյալներով։ 

Ուստի մենք տարբերակում ենք Դրիոնիսիոսի աշխատության Գրիգոր 
Մագիստրոսի, Հովհաննես Երզնկացու, Եսայի Նչեցու օրինակները, ընդո- 
րում նշում ենք նրանց անունների համապատասխան տառերով այն գրչա- 
գրերը, որոնք օգտագործում ենք մեր՝ Դիոնիսխաի երկի հրատարակման 
քննական տողատակում. Ա ֊ Մագիստրոսի գրչագրերը, 3 - Երզնկացու, 
իսկ 1 և Ւ1՝ Եսայի Նչեցու (1 - Վհնետիկի ձեռագրում ևՒ1֊ Վիեննայի)։ 

Դիոնիսխաի երկը գտնվում է նաև քերականական մի աշխատության 
կից, որը ձեռագրերում կրում է Մովսեսի անունը, սակայն իրականում, ինչ- 
պես կտեսնենք, ոչ այլ ինչ է, եթե ոչ Մովսեսի գործի կապակցությամբ Սահ– 
վւանոսի կազմած մեկնությանը։ Ինչպես աշխատությունը, այնպես էլ դրան 

Լ 


կցված Դիոնիսիոսի բնագիրը նշում ենք ԱՏ (վհնհտիկյան ձեոագիր) և I 
(էջմիածնի, նախկին Տաթևի ձեռագիր) տառերով։ Այս գրչագիրը՝ բնագրի 
որոշ հատկություններով, իսկ Վենհտիկինը նաև ընդօրինակման ժամանա 
կով, թվում է, ավելի հին են, քան մնացած գրչագրերը։ 

Վարդանի քերականությունը, որքան մենք կարող ենք դատել, ելնելով 
մեր տրամադրության ներքո եղած գրչագրերից, օժտված չէր Դիոնիսիոսի 
բնագրով. Սակայն այն պարբերություն առ պարբերություն համարյա ամ- 
բողջությամբ բերվում է բուն մեկնության մեջ. այս նյութից մենք երբեմն քա– 

ղում էինք որոշ տեղեկություններ, արդյունքները նշված են մեր համեմատու- 
թյուններում V տառով։ 

Նման քաղվածքներ Դիոնիսիոսից հանդիպում են նաև մհր կողմից վե- 
րականգնված Դավրի, Անանունի. Աովոեոի, ՍաեվաՕոոի և Համամի մեկ– 
“ք ք ճ”“ ե ™ 1մ ՚՝ 11անք “ 2փ " մ “ »“*»վ»™ա«|»ան սկգրնաաաոերով 0 ՛ 

Հովհաննես Երզնկացու աշխատության մեջ հանդիպում են ընթերցված- 
ներ, որոնք չեն համընկնում Դիոնիսիոսի երկի իր գործածած օրինակին֊ 
Պարզ է, որ նման դեպքերում նա կախված է կողմնակի աղբյուրներից, այդ– 
պիսիները նշում ենք Տ 1 տառանիշով։ 1 9 յդ 

շով Նմա ° ատԻպ դհպՏհր ° ԵսայԻԻ էության մեջ նշվում են 3° տաոանի– 

Տշ տառանիշով մատնանշվում է Դիոնիսիոսի երկի այն գրչագիրը, որը 
կցված է նույն Հովհաննես Երզնկացու համառոտ քերականությանը (83)֊ 

Արիստակհսի բառամթերքին կցված֊ Դիոնիսիոսի «Քերականության» 
գրչագրին հղումները նշում ենք ճ տառով։ 

Դիոնիսիոսի երկի առկա գրչագրերը խոր հնությամբ չեն առանձնանում։ 
րա ք բոլորն էլ սկիզբ են առնում հետմագիստրոսյան (ք 1058 թ ) ժամա– 
նակներից։ Մասամբ, թերևս, այս պարագայով է բացատրվում դրանց վատ 
վիճակը։ Կան բնագրային թերություններ, որոնք ընդհանուր են բոլոր օրի- 
նակների համար՝ հանգամանք, որը դրանց շաղկապում է մեկ ընդհանուր 
Ժառանգական գծով։ Եթե բնագիրը միանգամայն անթերի է և գրչագրերը 
իանման են, ապա անշուշտ դրանց ծագման խնդիրը վերանում է կամ 
կորցնում է նշանակությունը։ Բայց եթե բնագիրը աղճատված է, և դրա 
Բ րություն ներին մասնակից են բոլոր գրչագրերը, ապա բնական կլինի 
դրանք բխեցնել մեկ վնասված նախագաղափարից։ 

Դիոնիսիոսի ներկա բնագրի դրսևորած թերություններն ակնհայտ են և 
տարակույսի տեղիք չեն տափս։ Քանի որ հայերեն թարգմանությանը բա- 
ռացի է, այսպես ասած «նյութական», և տառ աո տառ համապատասխա- 
նում է հունարեն բնօրինակին, աստի և վերջինիս օգնությամբ դժվար չէ դի– 


Լ1 



ահլ և հստակ որոշել հայերեն բնագրի և բնօրինակի աարաձայնալ կհահբը։ 
Երբեմն բնօրինակի անբավարար Փոխադրությունը վեբագրհլի է թարգման– 
չին։ Ներկա գրչագրերի ուշագրավ թերությունները հետևյաւներն են. 

ա. Բոլոր գրչագրերում բացակայում է հեղինակի անունը, և ոչ մեկում չի 
պահպանվել Դիոնիսիոսի անունը պարանակող խորագիրը։ Իսկ մեկ- 
նիչներից միայն Գավիթն է, որ գիահ, թե իր կողմից մեկնվող երկը պատկա- 
նում է Դիոնիսիոս Թրակացուն 1 ։ Անանունից և Մովսհսից, ցավոք, պակա- 
սում է ներածությունը, դժվար է ասել՜ նրանք ծանոթ են եղել Դիոնիսիոսի 
(անվան) թե ոչ։ ՍաեՓանոսն, ամենայն հավանականությամբ, ձեոքի տակ է 
ունեցել մի օրինակ, որում հեղինակի անունը բացակայում էր։ Համամն, որ 
ապրում էր IX դ. կեսերին, ոչ միայն չի ճանաչում Դիոնիսիոսին, այլև նրա 
աշխատանքը վերագրում է Հոմերոսին 2 ։ Անշուշտ նա ևս իր տրամադրու- 
թյան ներքո ունեցել է անանուն օրինակ և մոլորվել է այնու, ինչ ասվում է 
Հոմերոսի մասին Դիոնիսիոսի 6-րղ գլխում։ 

բ. Բոլոր օրինակներում կարդացվում է գր նալ էջ 4 1Տ , փոխանակ 
ակնկալվող մակացրնաէի, որը կհամապատասխաներ հունարեն բնագրի 
6ոք/թճփօւհ քաոին։ Որ ղրանում մեղավոր չէ թարգմանիչը և կամ այն հու- 
նարեն օրինակը, որից կատարվել էր թարգմանությունը, երևում է նրանից, 
որ ճիշտ ընթերցվածը պահպանել է Անանունի մեկնությունը 3 * * * * * * ։ 

գ. Նայ բաղաձայնների մասին ասածը, էջ 8 20 , չի համընկնում հունարեն 
բնագրի ամբողջ ծավալին, հայերեն բնագրում սկզբից եղել էր մի արտա- 
հայտություն, որ համապատասխանում էր հունարենի > հօ\ պթձ Հօձշւրա, 
ինչը պարզվում է նույն Անանունից, նայք - այսինքն խոնաւք՝. 

դ. Հոմերոսից վերցված տողը, էջ 1 1 ւ 4 –է 6 > աղճատված է. դրա աղավաղ- 
ված փնելը վկայում է բնօրինակով չհաստատվող արեւ բառը։ Թեև Դավթի 
(մեկնությունում) այս տալը մեջ է բերվում նույն խաթարված ձևով, պետք է 
խոստովանհլ, որ այն վնասված է։ Դավթի երկը, ինչպես կտեսնենք, պահպան- 
վել է ուշ հեղինակների բանաքաղհրում, այնպիսի պարագաներում, որոնք 
չէին կարող այն Փրկել աղավաղումներից կամ շտկումներից։ Ավելորդ չէ 


1 Տէս էջ 83յ., տ ։ Մխիթար Այրիվանեցա հայտնի ձեռագրում (84) նույնպես կա Դիոնիսիոսի 

բնագիրը, որի լուսանցքում, ինչպես հայանում է հ. Գարհգինը, նշված է հեղինակի անունը. 

Ցաղագս քեբակաճաթեաճ ԴիոՏեսխաի ասացեար 

Տես էջ 26934-270,, 280,3.,,, 283«., ։ ։ Ուշագրավ է, որ Հոմերոսի անունն է կրում Դիոնիսիոսի 

երկասիրությանը նաև Մաշի սբ. Կարապետի վանքի ձեռագրերից մեկում, ինչպես երևում է 

հանգուցյալ (Գ.) Սրվանձայանցի տեղեկությունից։ 1083 (=1634) թվականի այս մատյանն անի 

է* , հի %\ \ է ա* հտա ° ի։ Խկք Դաթի և (“I՝ °՝ Ը Ա հրեաբանն 

ե ՛ փականն Հոմերոսին Եւ զմեկնութխԸՕ Մաժիսաբոսին ֆիլիսոֆայ Գրիգորին», 

Դիոնիսիոսիբն՚ագիրը; 1 ^ 11 ՚ ** ^ <Ո<Տհ1ա “ ի Քե ք աէ 1 անո ^ ոլճ աս »>լով, հասկացվում է 

՞էյ 132,։ 

Տես էշ 134,, հմմա. Դափր, էջ 96,։ 


նկատել, որ մի քանի գրչագրերում ընթերցվում է պատճառ, իսկ մյուսներում՝ 
պատճառք. աոաջին ընթերցվածը թարգմանություն է տողի աոաջին կեսում 
գտնվող հունարեն ռւսրյ, իսկ երկրորդը՝ ըստ երևույթին, երկրորդ կեսի 
01711X1 ք առ Ի. մի հանգամանք, որում չի կարեյի չտեսնել անուղղակի 
ապացույց այն բանի, որ հայերենում աոկա էր նաև տան երկրորդ կեսը, այլ 
ասաաածք են ինձ պատճառք : 

ե. 14-րղ գլխում, էջ 24-25, հայերեն բնագրում զանազանվում է ութ խո- 
նարհում, մինչդեռ հունարենում՝ վեց, սակայն հետագայում թվարկվում է ոչ 
թե ութ, այլ տասը խոնարհում։ Թվում է, որ երկու դաս, այն է 8 և 9-րդը հա- 
վելվածներ են, որոնք խորթ են սկզբնական թարգմանությանը։ Այս դասերը 
առկա են արդեն Համամի մեկնությունում մի հանգամանք, որ չի կարող օգ- 
տագործվել մեր դեմ, այլ ցույց է տալիս միայն հավելվածների խոր հնու- 
թյունը։ 

զ. 17-րղ գփւում, էջ 27 յ– 4, ներկա հայերեն բնագրից պակասում է եւ ստո֊ 
բադասեալ (արտահայտությունը), սակայն սկզբնապես այն ընթերցվում էր՝ 
ինչը երևում է նույն հայերեն բնագրից, որում մի փոքր վարը բհրվում է 
որպես օրինակ, եւ ստորադասական է այս, ոբզան որ. 

է. Նույն գլխում, էջ 27, 3 , հայսով սխալ ընթերցվածը անցնում է բոլոր օրի- 
նակների միջով, մինչդեռ հարկավոր է կարդալ հայս, ով, համապատաս- 
խան հունարենի ր տ (85) ձ (86), որտեղ ո5 (բացականչությանը) 
պարզապես փոխադրված է ա/ ընդունված հնչունային համարժեքով։ 

ը. «Յաղագս նախադրաթհան» գլուխը, էջ 30, նույնպես տեղիք է տալիս 
որոշ տարակույսների։ Դավթի գործում, էջ 118 15 , կա ցուցում, որի համա- 
ձայն հունարեն լեզուն անի 18 նախդիր՝ 6 պարզ և 12 բարդ։ Այս տեղեկու- 
թյունները աոկա են նաև Դիոնիսիոսի (հունարեն) բնագրում, սակայն 
դրանք բացակայում են ներկա հայերեն թարգմանությունից։ Թերևս այս- 
տեղ Գավիթը կախված է հունարեն մեկնությունից, որը, ինչպես կտեսնենք, 
եղել է իր տրամադրության ներքո՝ իր մեկնությանը կազմելու ժամանակ։ 
Սակայն ավելի հավանական է, որ դա հիշատակվում էր նաև հայերեն 
թարգմանության մեջ, և այղ պատճառով նա հարկ է համարել կանգ առնել 
այս հանգամանքի վրա։ 

թ. 20-րղ գլխում, էջ 3 1 23 – 24 , գտնվում է բոլոր գրչագրերի համար ընդհա- 
նուր ծղացիբաոը, որը, հավանաբար, սովորական միջտողային բացատրու- 
թյուն է, հավասարազոր (բնագրի) մուրցացի (բառին), ղրանց դիմաց հու- 
նարենում առկա է ընդամենը մեկ բառ։ 

ժ. Առոգանության մասին գլուխը նույնպես ոչ լրիվ է համընկնում բնօրի- 
նակի հետ։ Բացի այդ, Դիկղիկոն աղավաղված բառը ընթերցվում է բոլոր 
օրինակներում, միայն մի մեկնության մեջ հանդիպում է Դիկլիտոն։ Աոոգա– 


Լ111 



նությանը վերա բհրող երկրորդ հատվածը որոշ մասերով ավելի մոտ է հու- 
նարենին։ Երկու տարբերակի առկայությունն արդեն իսկ բնագրի վնասված 
լինելու նշան է։ Կարելի էր կարծել, որ երկրորդ հատվածի թարգմանությունը 
կատարել է Մագիստրոսը, սակայն նրա քերականության մեջ դրա հետքերը 
չեն նշմարվում։ 

ի. Արվեստի սահմանումը, էջ 42, առկա օրինակում բացակայում է։ Այն 
մեջբերվում է Դավթի երկում, նրա՝ քերականության ներածությունում։ Դրա 
մասին խոսում են նաև հույն վհրլուծագիրները, Դիոնիսիոսին (վերաբերող) 
իրենց լուծմունքների ներածություններում։ Խնդիրը նույն է, ինչ և նախդիր- 
ների մասին գլխում, և դրա վերաբերյալ մեր նկատառումը կիրառելի է նաև 
տվյալ դեպքում։ 

լ. Ոտքերին նվիրված գփաւմ, էջ 43-44, ոտքերի (տեսակների) հերթակա- 
նությունը չի համընկնում (հունարեն) բնօրինակի հետ։ Թեև այս դեպքը կա- 
րելի է բացատրել և հունարեն բնօրինակով, որն օգտագործել էր հայ թարգ- 
մանիչը։ Նմանապես և այն հանգամանքը, որ բառի սահմանումը, էջ 12, 
հայերենում կազմում է աոանձին գլուխ, մինչդեո հունարեն բնագրում այն 
միացված է հաջորդ՝ խոսքին վերաբերող գլխին, ինչպես և այն, որ բայերի 
հարացույցներում պակասում են դերբայական ձևերը, թեև առկա է դերբա- 
յին վերաբերող գլուխը՜ (մի խոսքով,) տարաձայնության այս և նման այլ 
դեպքեր նույնպես կարող են բացատրվել հայերեն թարգմանության համար 
նախագաղափար ծառայած հունարեն օրինակի պատահական հատկու- 
թյուններով։ 

Զանց առնելով առավել կամ պակաս վիճահարույց տեղիները և հիմնվե- 
լով ակնառու այն օրինակների վրա, որոնք հավաքված և զետեղված են 
Դիոնիսիոսի բնագրի մեր ծանոթագրություններում ճրաօոատ ճեօրօբտոտ՝ 
(«աաբաձայնալ հայերենը») խորագրի ներքո, հանգում ենք այն եզրակա- 
ցության, որ մեզ հասած Դիոնիսիոսի (թարգմանության) գրչագրերը ծագում 
հն մի ընդհանուր, նշված իմաստով աղավաղված մայր-գրչագրից։ 

Քանի որ այս աղճատումներից մի քանիսը հանդիպում են (դեռևս) Հա– 
մամի երկում, դրանով որոշվում է և մայր-ձեոագրի վաղնջական հասակը, 
որն, այսպիսով, բարձրանում է ընդհուպ մինչև IX դարին նախորդող ժամա- 
նակները, այսինքն՝ հայոց դպրության նախաբագրատանյաց դարա- 
շրջանը։ 


Առկա գրչագրերի տարբերությունները ձեռագրախմբհրը զատորոշող 
բնույթի չեն, այլ բացառապես տարընթհրցումային են։ Օրինակները միմ- 
յանցից սահմանազատհլ հնարավոր չէ՝ տարընթհրցումնհրը թույլ են տափս 
որոշել միայն դրանց զարգացման ընդհանուր գիծը։ 2՝ այսինքն Երզնկացա 
օրի ակը, անշուշտ սերում է իք (Մագիստրոսի) օրինակից. 2-ից կախված հն 


ա 


2> , այԱինՔն ° ԲԻնա Կներ, որոնք կցված են Երզնկացա համառոտ քհ– 

Ջ օհ 1Բյ 7 ^ ԵԱա ր Ի Նչե9Ո1 երԿԻն։ ^ և այԱինքն Մհվսհս-Ստհփա– 
նոսի քերականությանը հարող բնագրերը, միևնույն գրչագրի տարբեր 

լյ ն ա մեօ ն հ 1 “ գԻսա1ասԻ ԳԲչագԻԲԲ – *>Վ ում ^ ճայն Կարգի է, միայն ա 
և 1-ն մեզ են հասել որոշ չավավ սրբագրված ըստ 2 օրինակների– Մեր I 

գրչագրում այդպիսի շտկումների հետքեր նույնիսկ պահպանվել են լու– 
սանցքնեթում։ ճիշտ նույն կերպ 2 2 ս Բբագրվհլ էբ ըսա ա ^ ^ ^ 

դա երևում է մեր գրչագրի լուսանցքների նշումներից։ Վարդանի գրչագիրն 
առավել մոտ է ԱՏ (օրինակին)։ Ինչպես կտեսնենք, նրա ընկերանա՝ 

ոյքւան ծ“ 1Տ՛" 51 ^ եայտնԻ էր ա հ ^8– 2 ատ հավանականի, 
որ այն ծանոթ է հղել նաև Վարդանին։ 

Ասածս լուսաբանելու համար բհրենք հետևյալ օրինակները. 

էջ 2շտ, սոցայԸ ֊խտբաթեամԱՏ 14 Բ° (=2=). 
սոցայԸ - խտրաթեանց I. 
սոցայմ - խարութեանց 2 2 2 յ 1 վ. 
էջ Յ 13 , տապալեմ ֊ յարկացոցեԸԱՏ 2 2 յ. 

տապախն ֊ յաբկացացամեմ1 V (–ացամեմ սրբագրված է) 
տապախ - յարկացոցէ 14. 

տապալէ - յարկացացանքՏ. Հ-ացամէ սրբագրված է). 

3, զռյմսԱՏ XV. 
զնռյնս 14. 
զ/ոյմս2 2 2 խ յ. 

(զայմ Հովհաննես Կաթողիկոսի մհջբերմամբ՝ Պաամաթիւն, էջ 1). 

6 22 ե։ եմ միջակքմյ եւ եմ բարակքմ 14 2. այս ընթերցվածը բացատրվում 
է արևմտյան բարբառի ազդեցությամբ, որն անցել էր Մագիստրոսից 
Անանունի բնագիրն ևս, էջ 133, 5 ։ 

7շ,, զձայմաաբսմ 2 խ յ. 

զձայմռրդսմ 14Տ I, զձ այմաւռրսմ մյուսները։ 

8ս, մի մի 14Տ I, մա մա այլ օրինակները, շաբակցեաւ ԱՏ I, շաբա– 
կացեաչ այլ օրինակները։ 2 1 

9 2 , ի եմգիցս յայսցամէ 14 2 2 2 յ=Ւվ. 

1 էշւ շշ, եզ ամճայմ\ եզաձայմՆ 12 2 2 1վ= յ. 

14,շ, ռբգռմ\ որպիսի 14 2 2 2 յ=>ք. 

14,9, ստացիւքմ\ սաացչխքմ I V, ստացչաւքմԱ Տ. 

Տ-ի) 5 , 2 ։3 ՛ մակսաԱաաթխ ^ մս *Կսաստկաթխմ 2 2 2 յ (1-ն սրբագրված է ըսա 


Լ .V 



15 շլ , անբաղդատակի 7 հէՏ, ընբաղդատակի \ք, անբադդատականին Ը 

6շ յ=Ւր. 

17ա, ենթանկեաՈ ենթակաւՆԼ՚Շ. 

19,յ, նրան) նրէնԱՏ 7. 

19 20 , ԱւարաԸյ եքՏ, ԱւարրեանՆԼ, ԱւարեանՀ Տշ I. 
ռրեւ 

10շշ, եք, ամենայն որ եւ 5. 

V 

2 Օ 24 . 25 , տոհմ, պար, ամբոխ, եոյլ եքՏ. 
տոհմ, պար, եոյլ զեհ 7. 
տոհմ, պար, զեհ, եոյւ շեղջ եք Ս 6շ 1. 

21 լ8 , ձիթենի\ իւղենի եք Տ (7 գրչագրում թերթը պոկված է). 

23 , 4 -ւտ, վարդապետեմ, սաեմանաբանեմ)վարդապետեմ կամ հակարա– 
նեմա, 7. 

23 շ։ , նորմէԱՏ, յորմէ եք 6 6 2 1 7 (սրբագրված է ըսա Տ-ի). 

24, յ, բենխ, որգոն ջամբեմ և այլն 7 եքՏ (Տշ-ն սրբագրված է ըսա 7-ի). 

25, շ, կանեմ) պահեմ 1 ( 6 2 –ամ կ–& սրբագրված է պ ըստ 7-ի). 

25շ 4 , եւ երկրորդն ոյխ եքՏ V 7 (սրբագրված է ֊ամն ըսա Ս-ի). 

եւ երկրորդումն նոխ եւ եք. 
եւ երկրորդումն ոյխ Տ Տ 2 I 
26 2< , յաբեւին 7 եէՏ) յարին եք Տ 6 2 յ. 

27 9 յարեւին ե1Տ) յարին մյուս գրչագրերը. 

33 հրաշական, իե , հրաշական բաքասականՆ քՏ Տ ։ 

5 6> եւ բաքասական > եք (ավելացված է իե). 

33, », մատարկաց եէՏ. 

մաւաարաց եք 7 (7-ի լուսանցքում մարաակցաց). 
մարտակաց 5 6շ յ. 
մարտարկաց V. 
մարտ կացն ՝Ա\ 

34, օ, մատերամանոյն եքՏ 7 1 (–լուսանցքում մաթ). 

մուբերամանոյն եմ. 
մ. թերամանոյն Տ V. 

35 , 9 . 20 , արտարերեաւ ջոկամանեն եքՏ 7. 

արտաբերեն ջոկամանեալ եք Տ 6 2 1. 

35շտ, հայսն ԱՏ եք, զայլսնճ յաս գրչագրերը. 

36շ 4 , բաղկապել եքՏ, ^այ^ադ/ծ/ մյուսները (1-ում սրբագրված է բադ–) 

Յ*», չորք 7 Տշ, երեք եքՏ եք 5 յ. 

64 ։ , երկին) եսքիՕԱԸ. 


Առաջարկած օրինակները բավականաչափ են պահպանված գրչագրե- 
րի հարաբերությանը վերաբերող մեր տեսակետը լուսաբանելու համար։ 
Դրանց հարաբերությանն ավելի ցցուն է երևում կոփե մրայի հարացույցնե- 
րի տարընթհրցումնհրում, ար տառերի մտահնար և անիմաստ զուգակցու- 
թյունները վերարտադրվում են միանման ձևով միևնույն խմբի գրչագրերում։ 

II Ձեռա ԳԲերում Մովսեսին վերագրվող քերականական աշխատու- 
թյանը իրականում Ստհփանոսի֊ Մովսեսի երկի աստվածաբանական մեկ- 
նությանն է։ Յուրաքանչյուր գլխում նախ մեջ են բհրվում Մովսեսի խոսքե- 
րը, ապա օժտվում են Սաեփանոսի մեկնությունով, ընդորում լուսանցքում 
ամեն անգամ նշվում է համապատասխան հոդվածի հեղինակի Մովսեսի 
կամ Սաեփանոսի անունը, որոշ գրչագրերում այս անունները դրվում են 
միասին համապատասխան էջերի ստորին լուսանցքում։ Երբեմն ընդօրի- 
նակողների մեղքով անունները բաց են թողնվում, երբեմն էլ ճիշտ չի նշվում, 
թե երկու հեղինակներից ում ինչ է պատկանում։ Ավելի հանգամանորեն այս 
երկի մասին կխոսվի դրա հրատարակության առիթով (87)։ Առայժմ բավա- 
րարվենք նշելով, որ այս աշխատությունը հանրածանոթ էր։ Կիրակոս 
պատմիչը Սուրբ Հոգու ծագման վերաբերող լատինների հետ բանավեճում 
հղում է դրան և երկու անգամ մեջբերում կատարում, ընդորում առաջին 
մեջբերումը սխալմամբ վերագրում է Մովսեսին, թեև երկուսն էլ պատկանում 
են Սաեփանոսին 1 ։ 

Այս աշխատությունը ծանոթ էր նաև Հովհաննես Երզնկացան, ինչպես 
կարելի է դատել նրա ակնարկություններից 2 ։ Դրա մասին գիտեր և Գրիգոր 
Մագիստրոսը, և, հավանաբար, այնտեղից է վերցրել այն ամենը, ինչ կա 
նրա քերականության մեջ Մովսեսի քերականությունից։ Դրա հռչակը վկայ- 
վում է մեզ հասած գրչագրերի բավականին մեծ քանակով։ Մենք օգտագոր- 
ծել ենք մեզ մատչելի վերը նկարագրված հինգ գրչագրերը. 

Ձեո. Ը.գ. 1104, էջ 45-101։ 

Ձեո. 2297, էջ 43-120։ 


՚ Կ եԻ ա կոս (Գանձակհցիյ, Պատմաթիւն, գլ. 48, էշ 188 Եւ Մովսէս Խորենացին աս է ի 
կեաթեան քերականին, սուրբ Խցին աոինչանակ է և այլն, եւ Ստեփանոս Սիւնեաց 
Եպիսկոպոսն ասէ. քանզի բղխէ ի եօբէ իբր յականէ և այլն։ 

Հովհաննեսն իր քերականության վերջին գլխում ոտքերի մասին նշում է. այլ ել ոմանք 
յաոաջին մեկնողացն ոչ տալով ընդաբճակաթխն ըսա տեղայն մեկնտթեանց. եւ կէսք ըսա 
այւաբանութեան բանս շարադրեցին, թ. 204։ 


1^11 



Ձնո. 2372, էջ 264-303։ 
Ձհռ. Ը.բ. 632, էջ 147-229։ 
Ձհո. Բ.գ. 422, էջ 97-163։ 


Բացի աոաջինից, մնացած գրչագրերը կազմում են միևնույն տարբերա- 
կի խումբը։ Աոաջին գրչագիրը, չնայած իր բոլոր թերություններին, մնա- 
ցածներից անհամեմատ բարվոք վիճակում է։ Մնացած չորս օրինակները 
սերում են միևնույն նախատիպից, որում ինչ-որ պատճառով թերթերը խիստ 
խառնված են եղել։ Թերևս սկգբնօրինակը հնամաշ և պատառոտված էր, և 
տգետ դպիրը ընդօրինակում էր ինչպես պատահի, անկարող լինելով հաղ- 
թահարել դժվարըմբռնելի բնագիրը։ 

«Ընդհանուր (երկակի) վանկերի մասին Դավթի փիլիսոփայի» հոդվա- 
ծից հետո (որի պատկանելությունը Դավթին մենք վիճարկում ենք 1 ) գալիս է 
մի հատված. «Արդ զերկավանգսն կաաարեաց եւ յեռավանգն փոխեցաւ եւ 
դճէ զԱրրաամ» և այլն՜ այսինքն «արդ, նա ավարտել է երկվանկ ոտքերի 
(մասին դրվագը), և անցել է հոավանկհրին և Աբրահամ (բառը) բերել է 
(որպես օրինակ)» և այլն։ 

Այստեղ խոսքը ոտքերի մասին է. հետագայում խոսվում է վերջատանջ, 
քռզարռրր, քողաղաւտ, աւարտեղ, ներգեւ, սոնք, այսինքն՝ անապեստոս, 
ամփիբրաքխա, ամփիմակրոս և այլ ոտքերի մասին։ 

Այս հատվածին անմիջապես հարում է մի ոչ մեծ դրվագ առոգանության 
մասին աոոգանուրխնք են ԺՆ այլն, որի վերջում կարդում ենք հետաքրքիր 
հիշատակարան. Ստեփ. սարկ. յեոն եւ ի քառն, այն է՝ «Սահփանոս սարկա- 
վագ. երեքի և չորսի մասին» 2 ։ Հիշատակարանը ցույց է տալիս, ի դեպ, որ 
Սաեփանոսն իր մեկնությանը գրել էր երիտասարդ տարիներին, երբ նա դեռ 
սարկավագ էր։ Դա կարևոր է պարզհլա համար, թե ինչպես են հարաբեր- 
վում Ստեվւանոսի և Մովսեսի մեկնությունները, ինչպես և Ստհփանոսի 
մյուս երկը՝ Դիոնիսիոսի (քերականության) մեկնությունը։ 

Ոտքերին և առոգանությանը վերաբերող հատվածները հայտնվել են ոչ 
իրենց տեղում՝ թերթերի հեաևաոաջ ընկնելու պատճառով։ Այս անկարգու- 
թյանն ընդհանուր է բոլոր գրչագրերի համար, ներառյալ աոաջինը, որն այլ 

1 Տես էջ 44։ 

խնԱ * ե ^ Ցովհաննէս Սարկաւա գի 

աեան ժաա , Ի ք կ է ° Ա1Այ յԽՏ եւ * քաոճ ՝ 5 ^9 Ւէ արդհօք անուանի Սարկաւագ վարդա– 

հայկական», Վհնհ1իկ Ա^էյ^ “1 է>> ՛ տեԱ «**■*■*»«**։ 

1 >յան հավաստիությունը Վհնհահնհ մաահո՛ ^ չհ “ Տա ^ հ9 սսա ւգելհ. Գաբրիեփ տեղեկա– 
ծհլու, որ նա ի նկաահ էանեոհ^ մատենադարանի տվյալներով, բայց հակված ենք մտա- 
նք։ կ Ի ե 9 ե ւ մհզ հհաաքրքրող դրվագը, սակայն շփոթել է հեղինակի անու– 

աււ 


առումով շատ ավելի բարվոք վիճակում է– 

։ւտրտ 

գրչագրերի։ աջորդականությունն ըԱԱյ չորԱ աղավաղված 

III ( <ժս> ՑԱՂԱԳՍ ԲԱՌԻ 
<ԺԲ> ՑԱՂԱԳՍ ԲԱՆԻ 
* <Ժ ՝Գ> ՀՈԱ1ՎՔՎԵՑ 

II ՚| <ԺԴ> ԽՈՆԱՐՀՈՒԹԻՒՆ ԲԱՑԻ 
՝ <Ժ ՝ Ե> ՑԱՂԱԳՍ ԼՕՈՐԴՈՒԹԵԱՆ 

< ԺՋ> ՑԱՂԱԳՍ ԸՆԴՈՒՆԵԼՈՒԹԵԱՆ 

/ ^4» Ո Տ. Ոսոո« . 


V 

( 

<ԺԸ> ՑԱՂԱԳՍ ՑԱՒԴԻ 


<ԺԷ> ԴԵՐԱՆՈՒՆ 

VII 


<Ժ֊Թ> ՑԱՂԱԳՍ ՆԱԽԱԴՐՈՒԹԵԱՆ 

I 


<Ի> ». ՑԱՂԱԳՍ ՄԱԿԲԱՅԻ 

VI 

( 

ե ԴԱ(ՐյՁԵԱԼ ՄԱԿԲԱՅ 

<ԻԱ> (».) ՑԱՂԱԳՍ ՇԱՂԿԱՊԻ 

VIII 


ե– ... բաղմաաք 



<ԻԲ ՑԱՂԱԳՍ ԱՌՈԳԱՆՈՒԹԵԱՆՑ> 

IV 

1.Լ - - 


<ԻԴ> ՑԱՂԱԳՍ ՈՏԻՑ 


Պատկերը պարզ է. բոլոր գրչագրերն անեն ընդհանուր աղճատում 22-րա֊ 

տատա 

աշխատանքի պահանջներից դարս է։ 4 * Ր դա աՎ,աւ 

համաէ Բ 2խաաաթյՈւճԻ9 ° գավհ9Ինք Մո Վ սնս Ի ք^գիրը վերականգնելու 
ամար. Բաղդատություններում այն նշփսմ է հբկոլ հեղինակների անուննհ 

^ 7 ն1ավ Գաւէէ ՝ ա ՛ “՚ 11 ՝”՛ 111 " 1 »Հ»4»յ<Ոս ՚ձ 


□X 



ա Գրիգոր Մագիստրոսի «Քհրականաթնան մեկնութխն»։ Սա այն աշ- 
խատությանն է, որ Գրիգոր (Մագիստրոսը) գրել էր իր որդու, հոչակավոր 
Գրիգոր Վկայասերի խնդրանքով 1 ։ Գրիգորի՝ մեծ հեղինակության վայելող 
քերականական երկասիրությունը հետագայում դուրս է մղվել դպրոցից և 
առհասարակ գործածությունից Հովհաննեսի ավելի հանգամանալից բանա- 
քաղով, որը լույս է ընծայվել 1293 թ.։ Դրանով է բացատրվում Մագիստրոսի 
գործի գրչագրերի համեմատաբար հազվադեպ լինելը։ Առայժմ այն հայտնի 
է միայն երեք վերը նկարագրված գրչագրերով. 

Ձհո. Թ.գ. 875։ 

Ձհո. 38։ 

Ձհո. Գ.բ. 871։ 

Մագիստրոսի երկը բաղդատություններում նշում ենք ե1 տառով, իսկ 
դրա գրչագրերը հերթով՜ 1*1,, հ1շ, 1*1 3 ։ Մագիստրոսի քերականությանն ամ- 
բողջ ծավալով ներառվել է Հովհաննեսի բանաքաղի մեջ. դրանից բազմիցս 
օգտվել էր նաև Եսայի Նչեցին։ Համադրություններում մեր կողմից ներ- 
գրավված են Հովհաննեսի, մասամբ նաև Եսայիի գործերը, Տ և I տաոա– 
նիշհրի ներքո։ 

Ամենահինը և բնագրի բարվոքության տեսակետից լավագույնը պետք է 
համարել առաջին գրչագիրը, այսինքն՜ Թ.գ. 875 ձեոագրինը։ Սակայն դա 
ևս անթերի չէ. կա էական պակասություն ընդհանուր բոլոր գրչագրերին։ 
Մագիստրոսի աշխատությունը, ինչպես կտեսնենք, բանաքաղի բնույթ ունի 
և իր մեջ ամփովաւմ է ավելի հին հեղինակների մեկնությունները։ «Յաղագս 
անուան» գրվածքն այն մասում, որը Փոխառված է Ստեփանոսի երկից, 
ընդհատվում է ընդմիջարկությամբ, որը չի համապատասխանում շարադ- 
րանքի ընթացքին։ Այն զբաղեցնում է ձեռագրի 98-99-րդ թերթերը և բերվում 
մեր 204-205-րդ էջերի ծանոթագրության մեջ։ Մենք ենթադրում ենք, որ այդ 
ամբողջ ընդմիջարկությունը, ամբողջ հատվածը պատկանում է Ստհփանո– 
սին, սակայն ինչ-ինչ պատճառներով հայտնվել է ոչ իր տեղում։ 

Նմանապես դերանունների մասին գլխում, ձեռագրի 125– 126-րդ թերթե- 
րում հանդիպում ենք մի փոքրիկ հատվածի, որը վերաբերում է «սաուգաբա– 
նութիւն», «համհմատութիւն» և «դատումն քերդածաց» (հասկացություննե- 
րին), այն է Դիոնխփոսի աոաջին գլխին։ Այն զետեղված է մեր՝ 216-րդ էջի 
ծանոթագրությունում։ 

Սաճուէլ Աճեցի, Հաւաքմունք, էյ ԱՅ։ «ծ։ սա (Վկայասէր) խՏդրեաց ի եաւրէ խրմէ 
զմեկնաթխն քերականին * , հմմա. Կիրակոս Գանձակեցի, Պաամաթխն, էջ 54. «սա խնդրեաց 
յխրմէ մեկնել զարաեսան քերականի, զի էր նա իմասաասէր եւ մեկնծաց գնա արաեսաաւոր 
րաճիւ »: 

Լճ 


Վերջապես, ձեռագրի 137-րդ էջում֊ «Յաղագս ոտից» գլխում հայտնվել 
են տողեր, որոնք, ինչպես նշվում է մեզ մոտ, էջ 124, վերաբերում են նա 
խորդ «Յաղագս առոգանութհանց» գլխին։ Ոտքի մասին գլուխը, իրեն խորթ 
հավելումով հանդերձ, գտնում ենք նաև Հովհաննեսի մոտ, որն ընդօրինակել 
էր այն Մագիստրոսի (երկից)։ Ուրեմն այս աղճատմամբ վնասված էր աը– 
դեն այն օրինակը, որը գտնվում էր վերջինիս ձեռքին։ Այն, հավանաբար, 
զերծ չէր նաև վերոհիշյալ երկու ընդմիջարկություններից։ 

Մագիստրոսի գործի առկա գրչագրերը, համհնայնդհպս, տառապում են 
նույն աղճատումից, ուրեմն, դրանք սերում են միևնույն վնասված օրինա– 
կից։ Մնացած հանգամանքներում գրչագրերն անեն ինչ-ինչ տարբերու- 
թյուններ որոնցից մի քանիսը շատ էական են։ Դրանք մեզ թույլ են սաղիս 
կապելն և ժավելի մերձավոր ազգակցությամբ։ 

Գրիգոր Մագիստրոսը, չհամաձայնելով այն բացատրության, որ Գա- 
վիթն է տալիս Հոմերոսի Նեստորին վերաբերող տողի առնչությամբ փո- 
խարինել էր այն սեփական մեկնությամբ։ Այն, ինչպես և սպասեփ էր, առկա 
է 1*1, գրչագրում, նույն մեկնության մասին խոսում է նաև Հովհաննես 
Երզնկացին։ Սակայն Ա 2 և ե1 3 գրչագրերում Մագիստրոսի բառերի Փոխա- 
րեն զարմանքով գտնում ենք Դավթի մեկնությունը։ Այս֊ ձեոագրախմբեբը 
զատորոշող տարբերությունը բավական զորեղ է Ա 2 և Ա, գրչագրերը 
հարազատացնելու համար։ *1 3 գրչի խոսքերից գիան նք, Ո ր նրան նա- 
խագաղափար ծառայած օրինակում պակասում էր մի թերթ, որում զետեղ– 
վա էր «Կապի մասին» գլխի բնագիրը՜ սկսած զի ահա հարցեր մինչև յաո– 
Օէրոք. ապա էջ 122 8 –113 10 և 154 13 –155 ո . այդ պատճառով նույն հատվածր 
պակասում է նաև ե1 3 –ի մեջ. իրեն արդարացնելու համար գրիչը լուսանցքում 
նշում է. յաւրինակն թախթ անկե Լ է. Քանի որ Ա 2 –ամ այս, ինչպես և 1*1 3 –ի այլ 
բացթողած տեղիները առկա են, ինչպես երևում է ստորև բերվող համադրու- 
թյունից, ե1 3 –ը չէր կարող ընդօրինակված լինել \1 2 –ից, սակայն երկուսն էլ 
ունեցել են մոտակա ընդհանուր նախնի։ 

Ինչ վերաբերում է դրանց հարաբերակցությանը 1*1, –ի հետ, ապա վերջի- 
նը կարելի է ընդունել որպես բնօրինակ երկուսի համար այն պարագայում, 
եթե միևնույն ժամանակ ենթադրենք, որ դրանց կապակցող միջանկյսղ 
ԸԲ 2 ագիրը որոշ չափով սրբագրված է եղել Եսայի Նչեցա դպրոցի սաներից 
մեկի կողմից Տաթևի վանքում։ Գրչագրերի տարընթերցումնհրից ուշագրավ 
են հատկապես հետևյալները. 

էշ 223), մայ կիսարո սի 1*1,, մաքիսարոսի &1 3 , մաժիշաոռսի 1*1 2 , մա- 

գիստրոսի Տ I։ 


Ս<1 



223«, եւ յխրոց յաւնչնալ յիմաստից հձ, . 

եւ այւ եւս յաւելեսղ յխրոց 0 իմասաիցն &(). 
եւ զիւրոց յաւեչաածոց միտս հ1 2 ։ 

225շյ, զյինելոցն գուշակել ^1, 5. 

գևղելռցն » ծ1 2 
զեանդեբձելոցն » Ա 3 

83 յ, խափանի \ք,, րաոնի &ք 2 \1 3 Տ, բառնա 1։ 

1 85 4 , յաոաջարկաթեամբ հ1,. 

յաոաջբեբաթեամր հք 2 ե1 3 Տ։ 

189 2 , յաւեչեայ հ1, Տ յ, փոխանակեաչ ծ1 2 , փոխան եդեաչ \1 3 (մեր 
ծանոթագրություններում նշված չէ)։ 

191 ւտ, զաւճաոնՆ I, հք 3 Տ, զպաճաոնճ ք 2 ։ 

83, ըստ գտիչ Ւ4,, զգաիչ հ1 2 , ստուգիչ հ1 3 ։ 

184յ–4, եւ արդ գտեաչ գիր նախ քաղդեացիք եւ ապա եեըենացիք եւ 
զկնի նոցա այչք մի ըստ միոջէ \1 հ1 2 6, նախ փխնիկեցիք, բ. 
եգիպտացիք, գ. եբբայեցիք, դ. արգիացիք, ե. քաղդեացիք, 
զ հեԱենացիք, է. հայք եւ ապա այյք \1 2 (ծանոթագրությաննհ– 
րամ նշված չէ)։ Բացի դրանից, &1 3 –ի լուսանցքում կարդաց- 
վում է վասն գրագխտխ Սա, երևի, դրվագի խորագիր է՝ 
դրվագ, որից Փոխառվել են հ4 3 –ամ թվարկված անունները։ 

83 19-84,, ի Աման է - սկիզբն արուեստիս) բացթողման պատճառով յաշ- 
ում կարդացվում է որպես ի րնարուեստիս ( ի ...բն արուեստիս 
ընթերցվածից)։ 

185., մեզ արաեսաաարս զորչափաթխն սորա, զոր ճաոեացն եւ 
յայտնեչ պակասում է հձ գրչագրում, ի տարբերություն Տ-ի։ 

160 7 .. , մասնական ծովագնաց է բանին եւ ոչ անդնդական խորոցն 

գիտակ, չկա իձ և Տ-ում, ի տարբերություն ա գրչագրի։ 

186շ ՚ 22 . եւ Կ ամ ճա ձ* - աղաեսան չկա *ք,–ում, ի տարբերություն Ա 2 
ծք 3 6։ 

192շւ#> վերծանման տեսակների թվարկման մեջ տարաձայնում են 
միմյանց բոլոր գրչագրերը։ 

19 « 2 –յ, այւ այչ եւս - անգեցելոյ, չունի Ւ4 2 ։ 

1374.5, Անանունի օրինակը հձ 2 –ամ փոխարինված է Դիոնիսիոսի 

150 ւ < ւ 0րԻ ° աԿոՎ ՛ Ի աա ԲԸհրությու6 Ա, ք գրչագրերի։ 

130,ւ–151 22 եւայս իմս, բաց է թոդնված 1^ 3 –ում։ 


Ա11 


ո ™ ք Վհանննս ^Կացին քերականությունը (88) կազմել է ոաոեեամ 
ների հայոց դպրության նախանձախնդիրների առաջարկոԼամո և 
խ քտ 1՛ Բա 1 ոլ 1 ս ընծայհլու ժամանակից 1293 թվահանհօ հ ւ 1 հ ր 

մեծ քանակությամբ XX X, 7՜ « 11>» բավական 

–«ՋՀ "XXX Տ րօ Տկա “ ձե ” ա 

Ձեռ. էգ. 306, թթ. 22-210։ 

Ձեռ. Բ.դ. 990, թթ. ա-յիթ. 

Ձեռ. 2359, թթ. 29-158։ 

Ձեռ. Ա.ե. 1736։ 

Ձեռ. Բ.գ. 957։ 

բվաբեքեբ այնյԼ 

տրշյ “ մ ; ա ծ եւ ” փ ա,ողշապե " «–®Տ« ^ր;ւ։ ո 

ՋեկաթՋ ^ 

իսկ երբեմն՝ Բո 990 Ն ւ. , էԻնք Աէ 1736 վագրին, 

վերաբեյաղ յա^ան^բ 

հհ Ա Ը 1 յմ “ր և Ոչ թն ձնռա ^ ընդօրինակման ժամանակը– Հէքոհճաեհ 

*« 7 տտպւտ5^տէտ–»* 

մեե^հհոսա ^ ՈԲՈշեւ11Ա մխԻթարյ ան հայրերը, ելնում էին, հավանաբար ևս 

Ո1Բհնղ1յնա ^ ձակաԼչխա– 

ա2ն ի Հ ք Ոհ * ճճէ “ «Ո. ^Աած է նաև Թորոս գրչի անունը֊ եւ զգԼ 
բոս չայ վեց իվ եւ զաշակերտ վարդապետիս Յոեաննիսի՝–. Բայց, 


1 Տե ս վերը, էջ XXXIV։ 


սա 



ճիշտն ասած, այս նշումը նույնպես վճռական չէ. քանի որ այն նույնպես 
կրկնվում է այլ ձեռագրերում, ուստի հարցն այն մասին, թե արդյո՞ք այս 
օրինակը Թորոսի ինքնագիրն է, թե՞ դրա հասարակ պատճենը՝ իր հիշա- 
տակարանի վերարտադրությամբ հանդերձ, մնում է բաց։ 

Կա հեղինակային երրորդ հիշատակագրությունից ևս՜ իր գործերը հիշե- 
լու խնդրանքով՝ զսակաւ աշխատանս մեր. գրիչն ավելացրել էր դրան նաև 
իր կողմից՝ զ գրող տողին յիշեա։ Չնայած ընդօրինակողներին ուղղված նրա 
աղաչանքին՝ գրեցեք զչռրս տողս բանի, օրինակներում դրանք միշտ չէ, որ 
պահպանվում են. այսպես, Ա.Է. 1736 մատյանում գրչի խոսքերը փոխարին- 
ված են զՍիքայէւ յիշեա գրությամբ։ Եթե 1293 թվականը ոչ միայն աշխա- 
տության ավարտման, այլև մեր գրչագրի ընդօրինակման տարեթիվն է, 
ապա վերջինս պետք է ընդունել իբրև բնօրինակ կամ դրան համազոր օրի- 
նակ, քանի որ այն գալիս է հեղինակի աշակերտից։ Թերևս ձեոագիրը 
պատկանում է իրեն իսկ՝ Թորոսին, սակայն գրվել էր ոչ թե 1293 թվին, այլ 
մի փոքր ուշ, ընդորում հեղինակի հիշատակարանին նա ավելացրել է նաև 
իր սեփականը։ 

Հաշվի առնելով այն, որ Թորոսի գրությունից բացի չկա և ոչ մի այլ 
նշում, ընդսմին ձեոագիրն ընտիր է և գրիչը, լինելով այդքան փորձառու և 
հմուտ, չէր թողնի այն առանց ընդունված հիշատակարանի, պետք է համա- 
ձայն ել, որ այն Թորոսի գրչի արդյունքն է՛։ 

Ինչ վերաբերում է տարեթվին, ապա լինի դա բուն աշխատության լույս– 
ընծայման տարին, թե ավելի ուշ, երբ, թերևս, հեղինակը տակավին ապրում 
էր, ապա այն չի նսեմացնամ ձեռագրի, որպես հեղինակային բնօրինակին 
համազոր օրինակի արժեքը։ Ձեռագրատներում մեր ոաումնասիրություննե- 
րի ժամանակ դեոևս չանեինք այն կասկածները, որ հետագայում առաջա- 
ցան։ Միանգամայն վստահելով ձեռագրին որպես Թորոսի գրչագրի, որ 
կազմվել էր 1293 թվականին, մենք չէինք տեսնում որևէ անհրաժեշտություն 
ձեռագիրը այլ օրինակների հետ համեմատելու, առավել ևս այն պատճա- 
ռով, որ աչքի անցկացնելուց և առանձին տեղեկություններ քաղելուց հետո 
մենք համոզվեցինք մեր գրչագրի՝ մյուսներից անհամեմատ լավը լինելու 
մեջ։ Թորոսի գրչագիրը նախագաղափար է ծառայել բազմաթիվ ընդօրինա- 
կությունների, ինչպես կարելի է դատել որոշ զուտ արտաքին նշաններից, 
օրինակ, որոշ ձեռագրերում դատարկ են թողնվում հենց այն էջերը, որոնք 
Թորոսի գրչագրում նույնպես բաց են մնացել։ 

թագավորի 1 է* է » 

էյմիածնի մատենադարանի եայտնհ մատ,^ ոոն հ Բ ր Ի է ընդ ° րինակել 

Ջր–»–» <*»). Ա1; Ջ" կ ““ 1 


,.յ՛ ” վ յ“1 կս ԵրզՏկա։ >> ։ " ւն 1> I֊" 1Ի քերականական աշխատարան 
(90) ավերւ եաճսսաա խմքագրաքյամր, իր մատենագրական և պաամա– 
կա արմեքրկ 2 աա ավհԱ, նվագ, քան րնգարնակ քերականարյաՕր։ Այն 
ներկայացված I վերր նկարագրված մաայաններավ հեաևյայ գրյագրհրան 
Ձեռ. Ը.բ. 174։ 

Ձեո. Թ.գ. 1317։ 

Ձեռ. Ե.ա. 289։ 

Ձեռ. 2359։ 

Այս երկի մատենագրական շահեկանությունը կայանում է դբ ա ֊ Եռայի 
Նչհցա նմանատիպ գործի և նույն հեղինակի ընդարձակ քերականության 
հետ ունեցած առնչությունը պարզերս մեջ։ Մեր աշխատության մեջ Լյս 
խնդիրը չի արծարծվում Հովհաննեսի համառոտ քերականությունը մենք 
օգտագործել ենք որպես օժանդակ միջոց ինչ-ինչ տեղեկություններ քաղելա 

VI. Եսայի Նչհցա Քերականությանը շատ բաներում նման է Հովհաննես 
քԵրզնկացույ նախորդ երկասիրությանը։ Եռային, Գլաձորի վանքի առաջ- 
նորդը, ականավոր մանկավարժը, հիմնել էր Գլաձորում մի դպրոց (91) 
որից դարս են եկել հարյուրավոր վարդապետներ։ Նա Հովհաննեսի հրեց՛ 
անակակիցն է. վերջինս եղել է նրա վանքում և նույնիսկ անկնդրել է 
նրա դասախոսականները։ Գրանով են, հավանաբար, բացատրվում երկու 
աշխատությունների միջև եղած ընդհանրություն նհրը։ Եսայիի քերականու- 
թյան գրչագրերը հետևյալն հն. 

Ձեռ. 336։ 

Ձեռ. Ա.գ. 994։ 

Ձեռ. Ե.ա. 671։ 

Ձեո. Դ.գ. 46։ 

Աոաջին՝ 1360 թվականի օրինակը, որը պահվում է Վիհննայի Սխիթար– 
յա մոա > եեղԻնա1 11 ւն գրեթհ ժամանակակից է։ Մենք օգտվել ենք 

դրանից և Սխիթարյաննհրի մատենադարանում, և՜, հետագայում, այդ ձե- 
ռագրի պատճենից, որը հատուկ մեզ տրամադրել հն Մխիթարյան ՚հայրհրր 
ինչի համար և հայտնում ենք նրանց մեր երախտագիտությանը։ Եսայիի 
աշխատությունից մեր քաղած տվյալներն, ինչպես արդեն ասացինք, ծանո- 
թագրություններում նշվում հն իր անվան սկզբնատառով՝ 1։ 

Երկրորդ, վհնհաիկյան ձեոագիրը՝ Ա.գ. 994, գրեթե հասակակից է Վիհն– 
գԲչագր Ի ն; Դհռևս պարզ չէ, արդյոք այն կարելի է համարել հհղինա– 


5-9 


ԼXV 



կային սևագրություն, բայց շատ հավանական է, որ այն կրում է Եսաւհհ 
ձեռքի հետքերը։ յւ 1 

Մննք օգտվել ենք երկու գրչագրերից էլ սակայն՝ տարաժամանակ ինյո 
բացառում էր դրանց բաղդատության հնարավորությանը։ Թհպեա նման 
բաղդատությանը մեր ներկա աշխատանքի խնդիրներից դա րս է ր։ Ըճո . 
հանուր դիտարկումները խոսում են գրչագրերի լիովին նույնը լինեւա օօ– 
տին նույնանում են նաև դրանց նախորդող Դիոնիսիոսի բնագրերը։ Եվ աս 
հասկանալի է գրչագրերը հեղինակից առանձնացնող ժամանակամիջոցի 
կարճությունից։ Թեև մենք աարընթերցամները նշում ենք մերթ առաջին 
գրչագրով, մերթ֊ երկրորդով, երբեմն էլ֊ ըստ երկուսի, ընդհանուր աոմամբ 
կի ցուցումները հարիր են և երկրորդին, ուստի պետք է ընդունել որ յ և * 

օրինակները համազոր են և Փոխարինում են միմյանց։ Լ Բ 


նկարագ * 1ծ “–"՚*– 0նրկ "– 

Ձնո. 2372, բնագիր 2։ 

Ձհո. Բ.գ. 1273, բնագիր 2; 

էտտտր ԽամաւԽԽ * 

մասերում, որոնք փոխառված 1 են ԴԽնհ ^ առա Վ հ Լ ա պնս այն 

Բարդանը նշված IV տառով աւ »ո Իոն Ի ս Իաւից։ Բաղդատություններում 
« V,, Իսկ երկրորդի ^ Ոհպքում աոաջին գրչա– 

Վարդանի մեկնությունում հանդի պ ում են հետաքրքրական տեղեկու– 


քար ք^ տ։ ՛ <այապաաՈ1մ ՛ 1 * < 70։ »»»« անծանոթ է, հափոնարար, կխխ^օ 

սօ/ւ դ ՝ 


թյուն նհր։ Շատ բարձր արժեք ունի Օրա մի դիտողությունը «Խոնարհման 
մասին» գլխի վերջին պարբերության վերաբերյալ որն ավելորդ չենք հա- 
մարում մեջբերել. զեչն եւ զայրն դասէ ի միում ԷԷգի եւ զԿորճէիցն յայտնէ 
մեզ զթանձր եւ զրաոբարիկռն՝ բառն, զի նոցայցն է այս բառս գնամ, զոր 
մեր գամ ասենք, զի զայս Բարգաշատեցին ասէ եւ Գորոզացին։ Եւ զյղար– 
կեմ-ն եւ զյղեմ-ն յղոմ եւ զչոյսն լաս ասեն ոմանք եւ զգայչն՝ գոյլ եւ զգաոն ՝ 
գոոն։ Բայց ասեն թէ կայ աո մեզ ետ զեղեց կար անաթխն, զոր այ ա չանին 
յա զգաց սոցա, դոցա, նոցսՏ. ոբք աո իս կան սոցա ասեմ, եւ զոր աո քեզ՝ 
դոցա, եւ որ յիսնէ եւ ի քենէ հեոի են, նոցա ասեմ։ Բայց յետոյ գտաւ այս 
աբաեսաաւոր րաոՄ. յ 

Մտադիր չլինելով ըստ էության քննարկելու Վարդանի խոսքերը, նկա- 
տենք ի միջի այլոց, որ դրանք ահդ չեն թողնում կասկածելու, որ հայերենի 
որոշ գավառաբարբառների համար այդքան բնորոշ առանձնահատկու- 
թյունը, այն է ետնալեզվայինների փափկացում կամ «յոտացիա» (= կյա 
գյա կխի ց/ա/ի փոխարեն), գնում է դարերի խորքը, ընդհուպ մինչև Վար– 
դանի ժամանակները և ամենևին էլ վերջին դարերի արդյունք չէ, որ ինչպես 
ընդունված է համարել ձևավորվել է թյուրք֊թաթարական բարբառների ազ- 
դեցությամբ։ ո 

VIII. Եւթնագրհանք (բառացի «յոթնաաաո» կամ «յոթ տառի մասին») 

գրվածքը ձեռագրերում հաճախ է հանդիպում։ Մեզ հասանելի են հղել հհ– 
աևյալ գրչագրերը. 

Ձհո. Դ.դ 968։ 

Ձհո. Ա.Է. 1736։ 

Ձեո. Ե.գ. 1232։ 

Տաթևի վանքի ձեռագիրը։ 

Այս աշխատությունը ոչ այնքան քերականական, որքան կաբալական 
բնույթի է։ «Յոթ տաո»–ը հասկացվում է որպես յոթ ձայնավոր, որոնք ան- 
վանվում են մնացած տառերի բանսղիներ։ Ըստ հեղինակի, ձայնավորները 
ծառայում են ոչ միայն բառերի կազմության, այլև գաղտնիքները բացահայ– 
տհլու և լուծելու համար։ Ընդորում ներկայացվում են տառերի աղյուսակներ 
և զուգակցություններ, որտեղ հաշվի է առնվում նաև դրանց թվային արժեքը։ 
Օրինակ աժճո (=1.10.100.1000), հեղինակողի դատողությամբ նշանակում է 
միևնույն գործի մասնակիցներ, բիմս (=2.20.200.2000)՝ համախոհներ և այլն֊ 
Գրվածքը վերագրվում է մերթ Գավիթ Հռոմեացուն, Փյունիկ մականու– 

| Հմմա. Դտփթ, Մհկնաթխն, էջ 93 13 .|,։ 

Հմմա Անանուն, Մհկնաթխն, էշ 149 7 . ։ ։ 


ՍՕ/11 


նով, մերթ նմանապես հռոմեացի Մովսհսին, կամ դրանց երկուսին միասին, 
հռչակավոր մաթեմատիկոս Անանիայի համահեղինակռւթյամբ։ Անշուշտ, 
չի էլ կարելի մտածել, որ այսքան պատկառելի մատենագիրներ հաղորդ են 
հղել նման բարբաջանքի։ Բայց դրա հորինողին պետք են եղել մեծահռչակ 
անուններ, որպեսզի այս անհեթեթությանը հավաստի երևար դյուրահավատ 
մարդկանց աչքերին։ Բնականաբար, նա կանգ է առել քերականական և 
մաթեմատիկական գրականության մեջ ճանաչում ստացած հեղինակու- 
թյունների՝ Դավիր, Մովսհս, Անանիա և նույնիսկ Հոմերոսի վրա։ Սկզբից, 
ըստ երևույթին, խոսքը վերաբերում էր միայն Դավթին՝ Փյունիկ մականու- 
նով։ Այս մականունը, որ նշանակում է «փյունիկեցի», պետք է ամրագրեր 
Դավթի համբավը իբրև մաթեմատիկոսի, խարդախողին ակներևաբար 
հայտնի էր ձեռքի տակ հղած գրականությունից՝ «եթէ զթաականն փիւնիկե– 
ցիքգաիճ»՝–. 

Դժվար է ասել, թե ինչ միջավայրում է առաջացել այս «Ցաւթնա– 
գրեանք»–ը և անմիջապես ինչ նպատակների էր այն ծառայում։ Այն ունի 
պատկառելի հնություն և վայելում էր անտեղի լայն ճանաչում՝ դատելով 
այն հանգամանքից, որ այն հայտնի էր դեռևս XIII դ. և հետաքրքրության 
առարկա էր նույնիսկ Կիլիկիայի արքունիքում, ինչը երևում է հետևյալ ձե- 
ոագիր հուշարձանից։ 

IX. Վհնհտիկյան մատենադարանի վերը նկարագրված ձեռագիրը՝ Ե.գ. 
1332 կազմված է երկու մասից, առաջինը վերաբերում է քերականությանը, 
երկրորդը «Եւթնագրեանք»–ն է։ Առաջին մասում խոսվում է քերականու- 
թյան ծագման մասին, ընդորում բերվում են բացատրություններ, որոնք, 
ընդհանուր առմամբ, նմանվում են Մագիստրոսի, կամ նրա աղբյուր՝ Ստհ– 
փանոսի (դատողություններին)։ Դրանց հետ ծանոթ լինելու հետքեր դիտ- 
վում են Հովհաննես Երգնկացու երկում՝ Մագիստրոսից անկախ։ 

Քերականության այս հպանցիկ տեսությունը յուրօրինակ նախաբան է 

յոթ տառի մասին կշռադատության համար։ Գյխավոր հիշատակարանում 
ասվում է (93). 

Ասա կատարեցաւ ցանկալի արհեստս երկու, նախ գրականաթխն ծա֊ 
մաոաւտ եւ ապայ քերթողական արաեսաս որ վասն տառից եաւթանցն, զոր 
ի մերոց սրրոց վարդապետացն, ի սրբոյն Դաւթայ եւ ի Մովսիսէ եւ 
յԱնանիայէ Շիրակացայ եամարռղէ էին բազում գիրս տողեաչ արաեսաս 
այս, զոր ի րազմացն գրեցի եւ լուծի ըստ արաեսաին եւ ոչ մաաց սուտ ինչ 
կամ յաւտար գրոց աստ գծեցի, ա// գարնան մերոց հարց եաւատացեալ եւ ի 
ջանասէր յաշակերտ ացն ոչ թագացի, եւ զմեզ եւ զեաբկողսն զայս մա տենիս 

Դաւիթ, Ստեմա նք իմասաասիրութհան, էշ 199։ 


մեր աղատիցդ յանձն արարի զա էր Բարսէղ եւ զեարազաա նորին զարքայ 
Հայոց զՀեթամ եւ զԼեան որդի նորին աշակերտ այս մատենիս, յիշեսջիք 
աո Քրիստոս պահել պսակ սարք եւ թագ ամենայն հայոց աւծմամբ աեաոն 
եւ Աստածոյ Ցիսասի։ 

Հիշատակարանը հետաքրքրական է, սակայն, ցավոք, ոչ այնքան 
պարզ։ Նախ, անորոշ է, արդյոք այն գրչին է պատկանում, թե հեղինակին, և 
արդյոք հիշատւսկած անձինք բոլորն են գրքի կազմման նախաձեռնողները, 
թե նրանցից առաջինը՝ Բարսհղն է հենց այն անձնավորությունը, որ գիրքը 
գրել էր թագավորի և արքայազնի պահանջով։ Տարբեր ձևով կարելի է հաս- 
կանալ նաև հիշատակարանի բուն բովանդակությունը, արդյոք հեղինակը 
հայտնում է, որ նա առաջինն է, որ կազմել է այս «Եւթնագրեանք»–ը՝ 
թվարկած հեղինակների մոտ գտած ինչ-ինչ նյութերի հիման վրա, թե խոսքը 
ինչ-որ բանաքաղության մասին է, որ կատարվել էր մինչև իր օրերը գոյու- 
թյուն ունեցող բազմաթիվ մատյաններից։ Ելնելով հիշատակարանի ընդհա- 
նուր բնույթից, մենք հակված ենք կարծելու, որ հենց Բարսեղ եպիսկոպոսը 
պետք է համարվի հեղինակ ինչպես քերականական ակնարկի, այնպես էլ 
«Եւթնագրհանք»–ի, որ նա գրել էր Հեթում թագավորի և թագաժառանգ Լեռ- 
նի խնդրանքով։ Թերևս դա նման էր գրական այն «ժ՜ղլանք»–նհրին, որոնք 
նայն թագավորը պատվիրել էր Վարդանին։ 

Բարսեղ եպիսկոպոսը վախճանվել է 1275 թ. 1 , իսկ Հհթումը գահ է բարձ- 
րացել 1226 թ. (94), և հրաժարվել դրանից իր որդու Լևոնի օգտին 1269 թ.։ 
Այս հանգամանքներով և սահմանվում է մեր հուշարձանի առաջացման ժա- 
մանակը՝ XIII դ. կեսը։ 

X. Նկարագրված ձեռագրերում Մովսեսի անունն է կրում, բացի մեր 
քննած հ1Տ աշխատությունից, Դիոնիսիափ աոաջին երեք գլուխներին նվիր- 
ված ևս մի սեղմ մեկնություն։ Այն սովորաբար հանդիպում է որպես վերը 
հիշատակված հ1Տ երկի հավելված, ինչպես դա երևում է մեր գրչագրերից. 

Ձեռ. 2297, բնագիր 3։ 

Ձեռ. 2372, » 22։ 

Ձեո. Բ.գ. 442 » 4։ 

Ձեո. Ը.բ. 632 » 7։ 

Սա ավելի շուտ քաղվածք է, որ արվել էր առավել հանգամանալից աշ- 
խատությունից, թերևս, Սաեփանոսի, համենայնդեպս, ոչ Մովսեսի մեկնու- 
թյունից, թեև աեղ-ահղ լսվում է Մովսեսի խոսքերի ազդեցությունը։ Մեզ հա- 
ջողվեց բացահայտհլ այն երկասիրությունը, որից քաղված է եղել սույն 

1 Հ. ՏաչյաՏ, Ցուցակ, էջ 906։ 


Լճ\ճ 



հատվածը, նշված գրչագրերից վերջինը 1 Ը.գ. 632 (95), դրա ամբողջական 
խմբագրությունն է։ Դրանց առնչությունների մասին մենք խոսելու ենք 
դրանք հրաաարակհլու ժամանակ։ Այժմ նշենք միայն, որ հատվածի վեր- 
ջում կա մի Փոքրիկ քերականական բնույթի մեջբերում՜ Մամբրէի Վերծա– 
Տռղի վերտառությամբ, որն առկա է նաև ամբողջական խմբագրության մեջ։ 
Այս հանգամանքը չի կարող փաստարկ ծառայել ամբողջ մեկնությունը 
իրեն՜ Մամբրհին վերագրելու օգաին։ Բովանդակության վերլուծությունը 
ցույց է տալիս, որ սա «հավաքումն» է՝ Դավթի, Անանունի և Սաեփանոսի 
երկերից, վերջինիս գերակշռությամբ։ Թերևս այս երկի հեղինակը նույնպես 
կրում էր «Մովսհս» անունը, սակայն նա չունի և ոչ մի ընդհանրություն ԱՏ 
աշխատությունում Սաեփանոսի կողմից մեջբերվող Մովսհսի հետ։ 

XI Մո 4 Ա ես Խորենացու «Բան իմաստության»՝ ձեռագրերում շատ 
հաճախ հանդիպող Փոքրածավալ գրվածք, ավելորդ չենք համարում 
մեջբերել այն ամբողջությամբ ըստ ներքոհիշյալ գրչագրերից աոաջինի. 

Ձհռ. 2359, բնագիր 2։ 

Ձեո. 2372, » 4։ 

Ձհռ. Ը.բ. 632։ 

Ձեո. Թ.գ. 39։ 

Ձեո. ծա. 671։ 


ՍՈՎՍԵՍԻ ԽՈՐԵՆԱՑՒՈՑ ԲԱՆ ԻՄԱՍՏՈՒԹԵԱՆ 

Ցասաածսյ խործրդով եւ իմասաաթեամբ եասաատեցաւ մարդկայինս 

աա՚մհ Ղ ե ՝* տաթեամր Խ ա Իտխ պարտեցաւ ի չարէԸ եւ յինքեԸԷ յե– 

աոլՓոց եղել երկոցանց ոչ ըստ բնաթեան> աղ ըԱտ 

9ա 9 կարպաթխն է կեալ իմասաաթեամբ ըստ աոաջնոյն իսկ 

Հ&շրր*»–֊** այլ որս շ Հ թեամր 

ա7ո 2 ՚ 1 ^՛ 1 " աՏի զաաե ՝ է րաոաա7աց. Հ Տ 

սյավ հիճռէտ7էառծ եոե\ * ա “ ա, ’ 4ա, է^ասաաթխժ յասաաած աեսաՏի, 

ՀաՀ^ւՏյ^ձՀրս* խ 77 խ ր*– <այլ °° ա 

տեղակ մնալով Խախտեն ե Ա ք ատերազմալւ 1 Բ ռ Փ լալեաց, ռբբ ան– 

2 ռւ Ք Գ ա Ըհ ի թագաաբս \ այճպէս է 


սա յիմաստասէրս. որպէս Տաւագնացաթխն է ծովային բանից եւ րնակէ ոչ ի 
եակամիտս, այչ <ի> հոգիս մաառուաց եւ չոչս տա շաւղաց ըստ պա– 
տուիրանին տեաոն։ 

Իսկ մ եք զքեր ականաթխն պատաեմք հանդերձ իւրովին մասամբ, զի 
սով ալ զանցեալն աեսանեմք եւ ի ներկայումս զա արճանամք եւ զապաո– 
նիսն իմանանք նոգայն ակամր։ եւ քեբականաթխն այսինքն գրականա– 
թխն։ Դարճեաչ եւ զտառ, որ է ճշմարիտ տարր, այսինքն գիր, զի սովաւ 
գոյ աց նալ անակացաւ քերականաթխն։ Դարձ ե աչ անուն եւ այչ մասունք 
բանի այսպես են ֊յորժամ զաստաած ասեմք կամ Ադամ՝ այն անուն է։ Իսկ 
ասելովն՝ արար աստաած զմարդն, արար ն բայ է։ եւ աւրհնեաց զնոսա 
աստաած <ի դրախտին>. աւյւհնարիւն ընդանելաբխն է, իսկ ի դրախտին՝ 
յալդ : եւ ո պատմեաց քեզ. քեզ-ն դերանուն է։ Նախդիրն՝ որպէս մարդն 
Ադամ, մայւդկային ազանց սկիզբն։ Իսկ մակբայ յառաջ ի դրախտին, յեաոյ 
յանիծից երկրի, դարձեաւ յերկինս։ Իսկ շաղկապ, որպէս մարմին բանին 
աստուծոյ ընդ աստաած եւ ընդ մարդ։ 

Վասն այնորիկ պատաեմք եւ մեք զարաեստս զայս, զի սովաւ անարջքն 
յայտնին, որպէս աարակասաբխն մեկնաթեանց եանգէտ եամարանա– 
թեամբ յայտ է եւ ոչ վայրաբար կամ ըստ ախորժականաց մայւդկայնոց ըստ 
ամենայնի եւ յամենայնի ւիաոս տեաոն աստուծոյ յաւիտեանս. ամէն։ 

Խորհնացին, ի հարկն, չի կարող նման աշխատության հեղինակը լինել 
նույնիսկ ենթադրաբար։ Այն պատկանում է անհայտ հեղինակի գրչին՝ 
հեղինակի, որը ծանոթ էր մեր կողմից վերը քննարկված՝ Մովսեսի անունը 
կրող՜ Դիոնիսիոսի առաջին գլուխներին նվիրված մեկնությանը։ Դրա 
առաջին արտահայտությունը՜ Գրականաթխն ստուգաբանի քերականու– 
թխնդ եւ հմուտն վեց մասամբ կաբէ վարեչ զարուեստն. իսկ ամենակատար 
իմասաաթխն աստաած է, որ իմասախ (արբ. իմասաաթեամբ ) հիմն էաբկ 
երկրի, օգտագործվել է Բան իմաստաթեան հեղինակի կողմից, որտեղ կար- 
դում ենք. կատարեաչ իմաստաթխն աստաած տեսանի, որով հիմանս էարկ 
^ԲկԲի, և, մի փոքր անց. եւ քերականաթխն այսինքն գրականաթխն : 

«Բան»–ի անհայտ հորինողը հզոր քերական չէ, ինչը և երևում է խոսքի 
մասերի իր սահմանումներից։ Բացի այդ, նրա ընկալմամբ, «զքերականա– 
թխն պատաեմք հանդերձ խյավին մասամբ, զի սովաւ զանցեաւն աեսա- 
նեմք եւ ի ներկայումս զաարճանամք եւ զապաոնիսն իմանամք նոգայն 
ակամյյ»։ Նա կարծում է նաև, որ քերականությունը պատվավոր արվեստ է, 
«զի սովաւ անարջքն յայտնին. »: Այս ըմբռնումները հարազատացնում են 
«Բան»–ը և դրա հեղինակին այն աշխարհի հետ, ուր հնարավոր էր «Եւթնա– 
գրհանք»փ նման գրվածքների ի հայտ գալը։ 


ւա 



ծ ա. 671 «Բանի» գրչագիրն ունի հիշատակարան. Գրեցաւ ՉՂԹ (=1350 
Բ-) ի յ անվարի ժէ. Մխիթարյան հայրերն այս պատճառով ամբողջ ձեոագի- 
րը թվագրում են 1350 թ., մինչդհո այն գրվել է, ինչպես երեում է Հովհաննես 
գրչի սույն հիշատակարանից, ^(–1415) թվականին։ Նշված 1350 տարհ– 
ԲԻԱօ էԻ կարող համարվել նաև «Բան»–ի շարադրման թվականը, ավելի շուտ 
դա մեր ձեռագրին նախագաղափար ծառայած մատյանի տարեթիվն է։ 

XII. Դավթի և մասամբ Մովսեսի կյանքին և գրական գործունեությանը 
վերաբերող նյութերը արվում են հետևյալ ձեռագրերում՜ 

Ձհո. 2372, բնագիր 27։ 

Ձեո. 47, բնագիր 1,2,3։ 

Ձհո. Ա.դ. 875, բնագիր 22։ 

Ձհո. էգ. 1244, բնագիր 1։ 

Կշռադատությունը քերականության սկզբի և ծագման մասին նույնա- 
նում է է գ. 1244 ձեռագրում հղածի հետ, որը հրապարակհլ են Սխիթարյան– 
նհրը Դավթի աշխատությունների հատորում՝ այն տարբերությամբ, որ այս– 
աեղ ինչ֊ինչ մասեր զեղչված են։ Խղճուկ այս պատառիկները չեն կարող 
վերագրվել Դավթին. թվամ է, որ դրա համար առիթ չի տափս նաև գայթակ- 
ղիչ վերնադիրը, եթե միայն ճիշտ ըմբռնենք այն։ Դավիթը չէ, որ ճառում է 
քերականության ծագման և սկզբնավորության մասին, այլ մեկ արիշը՝ 
ավթի քերականության «սկիզբն ու պատճառի»։ Քերականության մասին 
դրվագների վերնագրերը հարկավոր է համադրել նախորդ ՍաեմաԸաց 
վեբաքերալ դրվագների նմանատիպ և ավելի անաղարտ խորագրերի 
ա. Սկիզբն և պատճառ Մաեմանացն գրոցն Դատի վարդապետի զա֊ 
գեաէ ի տեսուրխն դիւրաւոր գխտ։ Այս, ինչպես և քերականության վերա- 
բերյալ դրվագի խորագիրը ոչ միայն հիմք չեն տափս դրանք Դավթին վերա– 

մ^ւսհն ր այւ Տն ր կաՈակն ՛ ապա9Ու9Ո1մ հն > “I 1 Ո1 0Ի2 մեկն է գրում նրա 

մասին նրա գրքի առթիվ (96)։ 41 1 

ԻՕյ վերաբերում է Դավըի և Օրա ընկերների կյանյի մասի ը հս1ավա (, օե . 

աձեա" 1 "ն * ՚""""՛ 1 հա “ Ո1մ Որն։ Տ ”<՝ “Ոէ». նրանը հա"անաե 

Ջ ֊ ք– ™ ն*11ասմ են արդեն հրաաարակվաե 

եաւանի րնա^երիը Հ է « 

ԻՕձսյես նաև Դավրի ե Սովսկսի Հա™. 
է ,Խ ։, . Ա “ Ի ԿաՕգ աօնել այս Խստվածների վրա հսե վե™ 

ն^շյալ ձեսադիր եաշարձաննհրին կանդրադասնանր սաորև 1>ԱԿ "՚” 10 ՜ 


ԼXXII 


XIII. Արիսաակեսի, Գևորգի և Գրիգոր Տաթևացու բառգրքերը և ուղղա- 
գրության կանոնները. 

Ձեո. 2297, բնագրեր 4,5,6։ 

Ձեո. 2373, « « 6, 7, 24, 25։ 

Ձեո. Թ.գ. 39։ 

Բառարանագրային նյութերից հատկապես ուշադրության են արժանի 
այն (տեղեկությունները), որոնք կապ ունեն ուղղագրության հետ։ Ուղղա- 
գրության խնդիրը վաղուց ի վեր գայթաքար է եղել հայ գբագհաների հա- 
մար։ Եվ դա միանգամայն հասկանալի է, եթե նկատի առնենք այն անդուն- 
դը, որ բացվել էր կենդանի խոսակցական և կենդանի գրական լեզուների 
միջև, և որը ժամանակին համընթաց ավելի և ավելի էր խորանում։ «Անհա- 
սանելի գրիչ» Արիսաակեսի արժանիքը հենց այն է, որ նա առաջինը ձեռ- 
նարկեց ուղղագրության ամենավիճահարույց խնդիրների վերաբերյալ որո- 
շակի նորմերի մշակմանը։ Ծագումով Մեծ Հայքից, նա ծանոթ էր նաև կիլիկ– 
յան գրական միջավայրին, վայելում՛ էր Նհրսես Լամբրոնացու բարեկա- 
մությունը։ Իր նախաձեռնության համար նա պարտական էր Գրիգոր 
Լամբրոնացուն, Սկևոայի վանքի վանահորը։ «Գրիգորից ստացած սերմերը 
Արիստակեսը բազմապատկեց պարարտ հողի նման» - ասում է նրա աշա- 
կերտ Գևորգը, - «և դբանցփց ստացած) պտուղները ծավալեց լայն և հան- 
գամանալից խրատներում»։ Արիսաակեսի կանոնները լրացրել է նրա հե- 
տևորդներից մեկը Գևորգ Սկևռացին, որը և հայտնում է մեջբերած տեղե- 
կությունները. 

Ձեռ. 2297, թ. 260. ոչ միայն ի նախագրելոցն աոաջնոց եոիտորագոյն 
գրչացն շարագրութեանց, այլ եւ ի վերջնոցն քան զնոսա նոցին հետևողացն 
ի սոյնս. այսինքն յանեաս գրչէն Գրիգորէ Ղամբրոնեցւոյ եւ եւս աոաւեչ 
յԱոիստակիսէ երբեմն նորին ծանաւթ եղելոյ ի Հայոց Մեծաց, որ պատճառս 
խրատու յաղագս այսոցիկ աո հաչ ի Օախասացեաչ գրչէն Գրիգորէ եւ ըստ 
աւրինակի պարարտ երկրի րազմապատկեալ աճեցոյց զարդխնս սեր֊ 
մանցն լայն եւ ընդարձակ խրատուց պատմաբանաթեամր ի շաե աւգտի եե֊ 
տեսպացն յայաւեստ գրչաթեան... որոց խբատացն սաղ ինչ եանղիպեալ 
յոքնաթշաաո տաոապեալս Գէռրգ, թէպէտ զբնաւն անգիտանամ, սակայն 
փոքր ի շատ է, զոր վասն խնդրոյ եղբաւր մերոյ Կոստանդեայ հարկեցայ 
ցըել անտարակոյս անի ճշմարտաթիւն։ 


ՍՕ(111 



Գևորգը, Գրիգորի զարմիկն ու աշակերտը 1 , իր կանոնները գրել է խմն) 
Կոսաանդնի և Սահփանոս քահանայի պահանջով Սահփանոս, որի մակա- 
նունը Գույներ Երիցանց էր (ավելի հաճախ հապավված՝ ԳոյՏերիցանց 
ձևով)։ Գևորգը, Սահվւանաւը և նրանց աշակերտները կոչվում են «անհա- 
սանելի գրիչներ», քանի որ գրում էին գեղեցիկ և գրագետ, և թալել են րազ– 
մաթիվ մատյաններ, որոնք այժմ մեր մատենադարանների զարդն են հան- 
դիսանում։ 

Արիսաակհսի և Գևորգի կանոնների վերաբերյալ, որոնց քննությունը 
այժմ մեր նպատակից դուրս է, բավարարվենք մեկ ընդհանուր դիտարկու- 
մով։ Սեր դիտումները ցույց են տալիս, որ ուղղագրությունն իբրև որոշակի 
գիտության, անցել է զարգացման բոլոր այն Փուլերը, ինչ և հայ դպրու- 
թյունն առհասարակ։ Ընդհանուր աոմամբ պետք է տարբերել նախաբագ– 
բաաունյաց, բագրաաունյաց և հհաբագրաաունյաց փուլերը։ Բառավերջի 
ձայնավորների խնդրում պարզվում է, որ աոաջին փուլում, որպես ընդհա- 
նուր կանոն, վերջնաձայն ա, ռ, ծ փակվում էին ֊/ձայնորդով։ Դիոնիսիոսի 
թարգմանիչը հստակորեն բացատրում է, որ հայերենում վերջատառ կարող 
են լինել բոլոր տառերը, բացի ա, ե, ո և շւ-ից։ 

Բագբատունյաց դարաշրջանում, կենդանի խոսքի ճնշման ներքո որ 
ավհփ և ավելի մուտք էր գործում գրականության մեջ, այս նորմը կորցնում է 
պարտադիր բնույթը և պահպանվում է միայն հմուտ գրիչների մոտ մեզ 
հասած հնագոլյն ձեռագրերում, որ ծագում են Բագրաաունյաց դարաշրջա 
նից, նկատվում է բառավերջի –/–ն բաց թողնելու միտումը։ 

Կիլիկյան դարաշրջանում, երբ խոսակցական լեզուն համարձակորեն իր 
ճանապարհն էր հարթում դեպի գրականություն, թվում է֊ պետք է հաղթեին 
ւղղագրությա այն կանոնները, որոնք համապատասխան են հնչունական 

.հոմ^ք ր ^ ակայճ ԻճչպեԱ նՈԲ լեզՎԻն * հա 2“ՈԱհց հասնել գրական 
1 "ք"" և “” ր կաՏ "“ ն11 ։ հարկադրված 1 ի Տ անԱ Լ 1 
»ո,մր ^ “ կ |1 ՛ ,պրա «Խ սհ 1™1 Գ շարք եպակավոր ,րի,օ նր ո1 . 

նասիրելով վաղեմի ձեոագիր ժառանգության լավագույն օրինաենեոո 

ՏՋ** “ յսպհս – ԱւՓաոակեսիՏ է պաակաճամ այՏ կաՕրնկ ճևա– 

Տ 3 ■ ”5 և հրա յ, ա Լ, Հ ա 1 

Հայապատում, էշ 505։ 


նրանց շնորհիվ է, որ այն տարածվել ու հաստատվել է ժամանակակից 
գրականության մեջ։ 

Սեր կողմից հրատարակվող հուշարձանների հիմնական մասը գալիս է 
հայ դպրության նախաբագրատանյաց դարաշրջանից, ուստի մենք մեր 
հրատարակման մեջ պետք է հետևեինք այն ուղղագրությանը, որը մենք 
ընդունում ենք այդ փուլի համար որպես կանոն։ Մյուս կողմից, ներկա 
ձեռագրերից և ոչ մեկը չի իջնում մինչև նույն դարաշրջանը, անգամ դրանց 
մհրձավորագույն նախագաղափարները այդքան հնության չեն հասնում։ 
Այս հանգամանքը ևս պետք է հաշվի առնել, քանի որ հրատարակությունը 
պետք է հարմարեցնել գրչագրերի վիճակին, և ոչ հնացնել՝ դրանց տվյալնե- 
րին հակառակ։ Մեր տրամադրության ներքո եղած բոլոր օրինակները հհտ– 

բագրատունյաց 2Բ2 ան Ից են, սակայն դրանցից շատերն ընդօրինակվել են 
նախորդ, բագրաաունյաց դարաշրջանի նախագաղափարներից։ Եվ այս 
հանգամանքն արտացոլվել է օրինակների ուղղագրության մեջ։ Գրության 
տարբեր կանոնների շփոթությունը ավելի ցայտուն երևում է բանա- 
քաղներում։ Հովհաննես Երզնկացին, իր ժամանակի օրինակելի մատենա- 
գիրն ու գրիչը, այնտեղ, ուր ինքնուրույն է գրում, հետևում է Արիստակեսի 
կանոններին, իսկ որտեղ արտագրում է հին հեղինակներից, օրինակ, Դավ– 
թից, նա շատ հաճախ պահպանում է առանց –/ձայնորդի ուղղագրությանը։ 

Սրանից, իհարկե, դեռևս չի հետևում, թե այն պարագային, երբ Դավթի 
ուղղագրությունը նույնանամ է Հովհաննեսի ուղղագրության, պետք է տես- 
նել Հովհաննեսի ազդեցությանը, նման դեպքերը կարող են վերագրվել բնօ- 
րինակի ժամանակին, քանի որ Հովհաննեսի կանոնները ոչ այլ ինչ են, եթե 
ոչ հնի վերականգնում։ * 

Այս պատճառով մենք, առանց հաշվի առնելու օրինակների խառն կամ 
երկատված ուղղագրությանը, ամենուրեք պահպանում ենք գրության 
միաձև համակարգը, որն ընդանամ է բառավերջի ֊յ–ն, ընդորում բացառու- 
թյան է արվել միայն եթե֊իԱ եթէ-ի փոխարեն, և –եի (փոխանակ ֊էի) անցյալ 
անկատարի վերջավորության, իբրև առավել բնորոշ հատկանիշների այն 
դարաշրջանի համար, որտեղից ծագում են մեր օրինակների մայր-գա– 
ղավւարները։ 

Մենք չենք անդրադառնամ այլ, ոչ պակաս բարդ ուղղագրական խնդիր- 
ներին, որոնցից մի քանիսն ունեն արդիական հետաքրքրության։ Հնչունա- 
կան պառակտումը, որ առկա է հայերենի երկու հիմնական ճյուղերի միջև, 
վաղնջական ժառանգության է, համհնայնդհպս, այն գալիս է շատ ավելի 
վաղեմի ժամանակաշրջանից, քան ընդունված է կարծել։ Լեզվի զարգա- 
ցումը վաղուց էր առաջ քաշում ձևեր, որոնց հնչունական արտահայտումը 
չէր համապատասխանում գրության հաստատված կանոններին։ Կաղա– 


ԼXXV 



պարված ուղղագրության խախտումները հին հայերեն բնագրերի հրատա- 
րակիչները դիտում են որպես ընդօրինակողների ոչ բավարար գրագիտու- 
թյուն, մինչդհո հաճախ դրանք պետք է վերագրել բուն հեղինակների գրչին։ 
Այս խնդիրները կարոտ են մասնավոր քննարկման, այստեղ բավական է 
նշել դրանց սկզբունքային կարևորությունը 1 ։ 


՚ Ոչ պակաս դժվարության է հարուցում նաև հունարեն բառերի տառադարձությանը 
Օրինակ, յլօոչր/յօսքբաոը կարող էր տառադարձվել տարբեր ձևով։ Մհլամպալեսի լուծմունք- 
ներից դատելով (Օրաաոսէևս Օրււօա, III, 3 , 15, 14 2<26 ) – 0 , երկբարբառը նրա ժամանակ ւսրաա– 

““ ^“ ւ ր "Ոպհս -ռ (–իրանս, ս) այդպիսին էր դրա արտասանությունը տակավին IX դարում 
(է սաոհաւհօր, 8/շ&ոէւու8ռհէ Լւէօրոէսր, էջ 585), ավհյի ուշ այն հնչում էր որպես -1։ օ։ - ս 

վասաՏհսոԽ են հ“ ւ ր Կ 3 Ո ՚֊ 1 ՝ ^արտադրվել –լ («վյանի») միջոցով, որը քերականները եա– 
ո™Ո,հՈհ ^ րեն Սփն։ Ոաա & ոօպոՀճք բառը «նյութական» փոխադրության դեպ– 
Թհ առաօհն հոն ^ իԱկ հն ^ տնա| 1 ան ՎԾրարաադրմամբ ս^աիկոսաբար։ 

ծոսաոաոձևո ս “ փս . նդա 1 ւա 1 ։ ԳՈագետ գրչի ներքո պետք է վերածվեր պուետի– 

^ Ին։ Այս երե » ձևե ^9 » *■ է ընդունելի մեր բնագրի համար։ Սեզ մոտ (էջ 184.) 

յշրշ ւ այ » ր« օը և մհնք Հ 

մածվել անախորժ վրիպակով՝ որպես պիեաիկռսարաբ) (98)։ 


ԼXXVI 


ա. ԿՈՐԱԾ ԲՆԱԳՐԵՐԻ ՎԵՐԱԿԱՆԳՆՈՒՄ 


Պատմագրական տեղեկություններ քերականների մասին։ Առասպելականն ա 
վավերականը ղրանց մեջ։ Հովհաննես Եբզնկացա հաղորդումները հին քերականնե- 
րի մասին։ Վաղ, այժմ կորած աշխատություններ ուշ բանաքաղների կազմում։ 
Դրանց տարանջատելու հնարները։ Դավթի, Անանունի, Մովսեսի և Ստեփանոսի 
բնագրերի վերականգնումը։ Վիճելի հանգամանքների վերլուծությանը։ Համամի 
քերականությունը։ 

Ներկա, ավելի շուտ՝ մեզ մատչելի ձեոագիր գրականության տեսությունը 
մեզ հանգեցնում է այն եզրակացության, որ ժամանակը համեմատաբար 
քիչ նյութեր է պահպանել։ (Հայկական քերականական ավանդության) 
սկզբի և Գրիգոր Մագիստրոսի դարաշրջանի միջև ընկած ժամանակամիջո- 
ցը մեզ տրամադրում է միայն Դիոնիսիոս Թրակացու թարգմանական բնա- 
գիրը և Ստեփանոսի Մովսեսի աշխատությանը նվիրված աստվածաբա- 
նական մեկնությունը, այսինքն այն գործը, որը մեզ մոտ նշված է ՒմՏ տա- 
ռանիշով։ Այսպիսին է քերականական գրականության իրական վիճակը։ 
Այն, սակայն, ամենևին էլ չի համապատասխանում պատմական գրակա- 
նության մեջ այս առարկայի մասին եղած տեղեկություններին։ 

Հնում, ինչպես հայտնի է, քերականությունը, ճարտասանության և փիլի- 
սոփայության հետ, կազմում էր բանական կամ տեսական արվեստների 
խումբը՜ 1օջւՀրլ, ի տարբերություն գործնական արվեստի՛ րՀ^»7 

ՈթՕՀՈՀդ որի մեջ մտնում էին ատաղձագործությունը, դարբնությունը և 
նման արհեստներ՜ մի բաժանում, որ համապատասխանում է արվեստի և 
արհեստի այպի ըմբռնմանը։ Ընդորում քերականությունը հասկացվում էր 
շատ ավելի լայն իմաստով, քան այժմ, և եթե ոչ հավասարազոր, ապա շատ 
մոտ է եղել «բանասիրություն» հասկացության։ Դիոնիսիոս Թրակացին քե- 
րականությունը սահմանում է իբրև գիտություն բանաստեղծական և «պատ- 
մողական» երկերի (99) մասին, դրանց փորձնական կամ գործնական ճա- 
նաչողության իմաստով։ Նա քերականության մեջ զանազանում է վեց մաս։ 

Աոաջինը՝ վերծանությունն է, կամ պարզորոշ ընթերցում՝ առոգանության 
կանոնների համաձայն։ 

Երկրորդը («զյաւցաարութիւն»)՝ մեկնողությունՕ է, այսինքն՝ ընթերցվա- 
ծի վերլուծությունն ըստ գրական հնարնհրի, այլ կերպ ասած՝ պոետիկա։ 

Երրորդը՝ լեզուների և պատմության իմացություն, որոնցից աոաջինը, 
ըստ հույների, նշանակում էր հունարեն բարբառներին ծանոթություն, և կոչ- 
վում էր «գլոսսեմաաիկա», ըստ (արդի լեզվաբանության)՝ բարբառագիտու- 
թյուն։ 


ՍՕ<^ք 



Չորրորդը ստուգաբանությունն է, որը հները հասկանում էին որպես գի- 
տություն բառերի ծագման և դրանց ուղղագրության մասին, ավելի ճշգրտո- 
րեն այն անվանվում էր «ալեթպոգիա»՝ («ճշտաբանություն»). վերջին երեք 
մասերը Դիոնիսիոսից առաջ կազմում էին «դիոբթոաիկայի», (այսինքն՛ 
«սրբագրական»յ բաժինը։ 

Հինգերորդը («համհմաաութիւն»)՝ համանմանությունն է («անալոգիա»), 
կամ բառի համանման ձևերի որոնում, ինչը հավասարազոր է «ստուգաբա- 
նության»՝ մեր կողմից ընդունված իմաստով, այսինքն՝ ուսմունք խոսքի մա- 
սերի մասին (100)։ 

Վերջապես, վեցերորդ մասը («դատումն քհրդածաց») քննադատությունն 
է, բանաստեղծությունները դատելու հմտություն, այն համարվում էր քե- 
րականության մասերից ամենակարևորը։ 

Այս սահմանումից երևում է, որ այսպես կոչված քերականական ար- 
վեստն ընդգրկում էր ոչ միայն քերականությունը՝ բառի արդի իմաստով, 
այլև մի շարք այլ գիտություններ։ Դրանք բոլորը միասին, ընդհանուր աո– 
մամբ, քերականությունը հավասարեցնում են գրականագիտություն հաս- 
կացությանը, նամանավանդ որ դրա վերջնական նպատակն էր դպրության 
ստեղծագործական ոլորտի քննությանը։ Քերականական արվեստը դիտ- 
վում է իբրև բանաստեղծական երկերի ըմբռնման բանալի։ Հայ դպրության 
վաղ, այսինքն «սուրբգրային» դպրոցը րթորթօոՀղ բառը ամենայն ճշտու- 
թյամբ թարգմանում էր որպես դպրութխն ՝ , սակայն հունաբանները, հորինել 
են նոր բաո՝ քերական՝ ինչպես կտեսնենք, հունարեն բառի 

ստուգաբանության ազդեցությամբ։ Նրանց է պատկանում նաև քերդել քեր– 
տղ, քերդած արտահայտությունները ոօւշհ, ոօւտղց, ոօւրյթս («ստեղ- 
ծել», «ստեղծագործ», «ստեղծագործության») նշանակությամբ։ Քանի որ 
քերականության բոլոր թվարկված բաժինները համարվում էին անհրաժեշտ 
աստիճաններ, որ տանում էին դեպի բանաստեղծական երկերի ըմբռնումը, 
ապա, բնականաբար, դրանց ճանաչումը հավասարապես պարտադիր էր 
իրենց բանաստեղծների համար։ Ինչպիսին և լիներ ստեղծագործական 
Իրքը, որպեսզի այն դրսևորվեր պատշաճ ձևերով, հարկավոր էր հիմնովին 


Հ\^ր ։թխՄ ՚ թ 

Տ55525; Տ ս ր րքում 6 ր բառը 

հունարեն Յոբանասնհւք է * պրՈ,թ * ա& Ցս Փք. պարզվեց, որ տողը վիճահարույց է. 

ԱաայՋե^ սաե^ օ ձք ք ^ ՚™ 1 ՛ 5 ենՏ ՛ ** օս« 

“ կ ;լ ՎաաԻկա6ի 01 ՍԻԾա ^ 01ժ ւոոսսևէն 
մապաաասխանում է հայերեն բնագրին– աՈԿա 1 ° աև Ըն|>հրցվածը, որը հա– 

ՍՕ(^11 ր «ան- 


ծանոթ ւինհլ այն գիտության, որը զբաղվում էր հենց այս ձևերով, այսինքն՝ 
քերականության։ Այսպիսով, քերականն ու բանաստեղծը գտնվում էին 
ստեղծագործական միևնույն ոլորտում, մեկը՝ իբրև տեսաբան, մյուսը՝ և 
իբրև տեսարան, և իբրև գործադրող։ 

Դրանով է բացատրվում այն հանգամանքը, որ հայ հեղինակների գոր– 
ծածմամբ քերդռղ եզրույթը նշանակում է ոչ միայն «բանաստեղծ», այլև 
«քերական»։ Երկրորդ նշանակությունը, թերևս, գերակշռում է. «քերդռղ է, որ 
զմասանս բանին ցիտէ», ասվում է Մովսեսի մեկնությունում։ Դավիթը և հե- 
տագա վհրլուծագիրնհրը քերդռղաթխն բառը գործածում են քեր ա կան ու֊ 
թխն իմաստով 1 ։ Էլիասի մեկնության հայերեն թարգմանության մեջ քերդռղ 
բառով հավասարապես թարգմանվում է հունարեն բնագրի և՜ ոօւտդհ-դ, և՜ 
■/թօթթռո ՀՕհ-զ : 

Վերլուծելով քերդռղ եզրույթը, մենք ձեռք ենք բերում այն ուղեցույցը, որը 
օգնելու է մեզ հայկական դպրության մեջ փնտրել քերականներին։ Հայ մա- 
տենագիրների մեջ քիչ չեն քերդող մակդիրով հորջորջվողները, իսկ ոմանց 
համար այն անբաժան մականուն է։ Պետք է կարծել, որ դրանով նրանք 
պարտական են իրենց՝ քերականական գրականության մեջ վաստակած 
համբավին՝ կամ որպես հեղինակներ, և կամ որպես գիտակներ։ Լայն ճա- 
նաչում էր վայելում Մովսեսը, որին անվանում էին ոչ այլ կերպ, եթե ոչ 
քերդող կամ քեր դողաեայր. Ոչ պակաս հնչեղ էր Դավթի անունը, որին 
հորջորջում էին անհաղթ փիչիսոփա կոչումով։ Նրանց կողքին հաճախ հի- 
շատակվում է նաև Մամբրեն, որին անվանում էին վերծանող ^V^քV^ձօ'^ր|^, 
եկեղեցական իմաստով, թե քերականական՝ հայտնի չէ։ Ավանդությունը 
նշված անձանց նույնիսկ կապում է ազգակցական կապերով. Մամբրեն 
համարվում է Մովսեսի եղբայրը, իսկ Դավիթը՝ նրանց զարմիկը՝ տեղեկու- 
թյուններ, որոնք խիստ տարակուսելի են և արժանի չեն վստահության։ 
Ինչևիցե, մեզ այժմ չի զբաղեցնում նրանց անձնավորությունների խնդիրը, 
որը լուծելու ենթակա էլ չէ. ավելի քան վտանգավոր է հավատ ընծայել 
ակներև առասպելական պատումներին։ 


1 Քերական բառը կազմվել է քթսրթռոՀՕհ եզրույթի հունարեն ստուգաբանության ազդե- 
ցության ներքո՝ ստուգաբանություն, որ բխեցնում է այս եզրույթը քբճէխո բառից, հասկանալով 
այն քմա-ի («քերել») իմաստով, տես Դիոնխփոս, 4»։ Ինչ վերաբերում է քերդող, քեբդել բառե- 
րին, ապա դրանց մեջ, ամենայն հավանականությամբ, պետք է տեսնել Արշակունյաց դարա- 
շրջանի կերտող, կերտել ձևերը։ Ուշ արտասանությամբ երկու ձևն էլ համապատասխանում են 
հին պարսկերենի է&րէտ և միջին պարսկերենի էշրժշռ «ստեղծել»՝ ոօւշհ, ոօւդրդք իմաստով, 
ինչպես երևում է նաև Դիոնիսիոսի թարգմանությունից։ Բայց կան նաև քերթել «կաշին պոկհլ», 
և քթթել «քոր գալ» հայերեն բառերը, և վրացերեն ;Է|ճա>6.» «կեղևհլ» («կեղևը պոկհլ») բառը։ Այս 
բառերն իմաստով հարում են «քերել» բաոին, և, հավանաբար, ոչ առանց դրանց ազդեցության 
էր, որ քերդող բառը ստացել է նաև «քերական»–ի նշանակություն։ 

2 էլիաս փիլիսոփայի Մեկնաթխն, էջ 54», 55շ, հրատ. Հ. Մանանդյանի, (ՍՊբ.), 1911։ 

Լճճ\ճ 



Դավթի և Մովսնսի անունները չարաբաստիկ դեր են խաղացել հայկա- 
կան մատենագրության մեջ։ Նրանց շուրջ անորոշության մի այնպիսի մշուշ 
է կուտակվել, որ հնարանքի շերտերում գեթ ինչ-որ ճշմաաություն որսալը 
տակավին մնում է հայագիտության ամենաբարդ և ամենակարևոր խնդիր- 
ներից մեկը։ Այս անունները ձէաք են բերել հանգուցային կետերի նշանա- 
կություն. որոնց հսաակհցումը խոստանում է լույս սփռել երկու ուղղությամբ՝ 
և նրանցից առաջ, և նրանցից հետո եկող դարաշրջանի վրա։ Ցավոք, փաս- 
տական տվյալները խիստ սակավ են, իսկ պահպանված պատումները՝ 
այնքան խառնաշփոթ, որ անգամ իրականը ոչ պատմական բնույթի գունա- 
զարդ փառից մերկացնել անչափ դժվար է։ 

Պատումներից ամենահհտաքրքրականն է՝ «Հայոց Սուրբ վարդապետ- 
ներ Մովսեսի և Դավթի վիճաբանությունը երկաբնակների հետ» 1 ։ Սույն 
ավանդությունից են ընձյուղում և այն կցկտուր զրույցները, որոնք մեջ բեր- 
վեցին վերը՝ ձեռագրերի նկարագրության բաժնում։ Քննադատ հայացքով 
դիտելով «Վիճաբանությունը», չի կարելի չնկատել, որ այն կազմված է 
տարբեր, վերոհիշյալ հայրերի կյանքի այս կամ այն դրվագները ներկայաց- 
նող կտորներից, որոնք սկզբնապես, հավանաբար, շրջաբհրվում էին 
առանձնաբար, և միայն հետագայում ի մի են բերվել և կազմել մի ամբող- 
ջություն։ Որոշ, բավական ակնառու նշաններ խոսում են «Վիճաբանու- 
թյան» մի քանի տարբերակների առկայության մասին, նկատելի է նույնիսկ 
աաբաբանություննհրի ամհնացայաուն դրսևորումները հարթեցնելու մի- 
տում։ Ինչևէ, կանգ առնել այս խնդրի վրա և զբաղվել պատումների քննաբկ– 
մամբ, որքանով էլ դա ցանկայի լիներ, կնշանակեր առանց անհրաժեշտու- 
թյան շեղվել մեր անմիջական խնդրից։ Այժմ այս հուշարձանում մեզ անմի- 
ջապես հետաքրքրամ են միայն նշված հեղինակների գրական գործունեու- 
թյան վերաբերող ցուցումները։ 

«Վիճաբանության» մեջ խոսքը «Անհաղթ Փիլիսոփա» կոչվող Դավթի, 
Մովսեսի, որ քհրդալների հայր և գլուխ է, Մամբբհ իմաստասերի, Աբրահամ 
հռետորի և նրանց նմանվող Պողոսի մասին է։ Նրանք կրթություն են ստա- 
ցել հունական գիտական կենտրոններում և այնտեղ երկար ժամանակ 
մնալու հետևանքով «լեզվով և կերպարանքով դարձել էին աթենացիներ»։ 
Այս դիտողության մեջ հիանալիորեն արտացոլվել է հունաբանների 
(ամենավառ) բնութագիծը՝ հունարենով նրանց հափշտակված լինելը։ Վե- 
րադառնալով, նրանք հայրենիքը գտան ծանր պայմաններում, աննպաստ 


Սրբոց վարդապետաց եայոց Մովսէսի ել Դաւթի Հարցմունք ըստ խԽ,) երկաբնակացն, 
«ես «Արարատ» ,879, ապրիլ-մայիս. Ա վեւի վաղ , 1874 թ ., այն ՈրսՀՀակՀ է է Գ.| 

Դաաեձ Ղ Կ “ ս ” ան ,ք ուպոլսում Ցա ոագս սրրոց վարդապետացն եայոց Մովսէսի Եւ 
ՋՋևՋճՏ*» ։ զ ք 61աղ մաս ° տԱ յ ա <1ր հ 1 է (*■ Կ.յ Կոնիբերը «Հանդես 
“55–– 903 թ ՚ Այս մաս 0 պակասում է « Արարատ »–ի բնագրից։ 


իրենց ունեցած գիտելիքները կիրառելու համար։ Երկիրը պառակտված էր. 
նրանց վիճակված չէր ապրել մինչև խաղաղության վերականգնումը, և 
«փուլի կուտակված գանձը, որ վաղուց ի վեր նրանք պահում էին անոթում, 
տարան իրենց հետ ձիրքեր Բաշխողի մոտ» 1 ։ 

Այս խոսքերը, իհարկե, չեն նշանակում, թե նրանք ոչինչ չեն գրել, այլ որ 
չէին կարողացել իրենց դրսևորել պատշաճ կերպով, համապատասխան 
իրենց պատրաստվածության։ Այնուամենայնիվ նրանք հասցրին ինչ-որ 
բան գրել և մեգ թողնել ինչ-որ մատենագրական ժառանգություն։ Մովսեսին, 
Հայոց Պատմություն և այլ երկեր հեղինակելու հետ մեկտեղ, վերագրվում է 
նաև քերականության մեկնության, արար եւ զքեր ականին մեկնաթխնն։ 
Նմանապես և Դավքին, բացի «Իմաստասիրության սահմանումներ»–ից, 
հատկացվում է նույնպիսի «Քերականության» մեկնություն, արար եւ զմեկ– 
նութխն քերականին։ Նրանց մյուս ընկերները Մամբրհն, Աբրահամն ու Պո– 
ղոսը նույնպես գրել են ինչ-ինչ բաներ, բայց թե ինչ՝ հուշարձանը չի նշում։ 

Վերը բերված դրվագներում Դավթին են վերագրում, բացի հիշատակ- 
ված աշխատություններից, նաև Ներբող ի սուրբ Խաշն (ԲարձրացուցԷք) 
ճառը, Պիտոյից գիրքը, սաղմոսների մեկնություններ և առանձին ճառեր։ 
Ընդորում, ուշադրության է արժանի մի դիտողություն այն մասին, որ, ըստ 
հույների, «Դավիթը գրել է յոթ գիրք և ծագումով իրենց ազգությունից էր» 2 ։ 
Այս նայն դրվագից իմանում ենք, որ «Իմաստասիրության սահմանումները» 
և «Բարձրացուցէք»–ը սկզբից շրջանառության մեջ են դրվել անանուն, հետո 
միայն փորձեր էին արվել դրանք վերագրելու Դավթին։ Գոյություն ուներ 
(պատումի) մի տարբերակ ևս, որը կապում էր Ներբողի հորինումը 614 թ., 
Սուրբ Խաչը Պարսկաստանից վերադարձնելու պահին 3 ։ Այս տեղեկություն- 
ները կարևոր են և պետք է հաշվի առնվեն Դավթի և նրա ժամանակի 
խճճված խնդիրը լուծելու համար։ Պիտոյից գիրքը, մեզ հեաաքրքրող հու- 
շարձանի վկայությամբ, նույնպես պատկանում է Դավթի գրչին, մինչդեռ 


Եէ խնդրեցին ի Մովսիսէ գրով աա, ի նոցա գպատմոլթխն Հայոց։ Իսկ նա սկսեալ գրէր 
գպատմաթեան Հայոց պատմագիրն եւ այլ բազում ինչ արար քննութխն պէսպէս ճաոեալ ի 
տնօրինաթխն փբկչին եւ բազում ինչ, արար ել զբերականին մեկնուբխն, եւ արարին ել 
զեղանակս երաժշտականացն ճայնաարս բազումս ի պէտս եկեղեցւռյ։ Այլ վասն խօսից 
վարդապետաթեանց ոչ էր աո ուրեք վասն դաոն ժամանակին<։> արար(՛) 

եւ Դափր (գրեաց) զՍաեմանացն գիբսն, զոր էր աոեալ ի փիլիսոփայիցն. արար եւ 
զմեկնաթխն քերականին։ 

ել ոչ ժամանեցին ելանել ի խաղաղական ժամանակի, զի զաոլցեալ եւ զամբարեալ 
զգանձն զայն, որ ի վաղ ժամանակաց ի յամանի պաեեաչ անէին, զոր եւ ընդ խրեանս տարան 
աո տուողՕ պարգեւացն եւ ննջեցին րարեօք ի քրիստոս։ 

Արար ել Մամբրէ, Պօղոս եւ Աբրաեամ ճառս ոչ սակաւս պէսպէս խորերդոց։ « Հնոց Նո– 
ըոց», էջ 84-86, հմմա. «Հանդես ամսօրյաս, 1903, էջ 154։ 

1 ՝Ե։րը, է2 XXVIII։ 

3 Դափթ, հրատ, երկ., Վենետիկ, 1833, էջ 102։ 


6-9 





հայտնի է, որ ձհոագրերում որպես դրա հեղինակ նշվում է Մովսեսը՛։ 

Վիճելի չէ, համենայնդեպս, մեզ եհտաքրքրող քերականական աշխա- 
տասիրության հեղինակությանը, և՜ Դավիթը, և՜ Մովսեսը գրել են քերակա- 
նության մեկնություններ։ Դավթի մասին այս ցուցումը հաստատվում է և 
վերոբերյալ «Սկիզբ և պատճառ Քերականի» դրվագում, որից երեում է, որ 
Դավթի հեղինակությամբ ճանաչվում էր ինչ-որ քերականական աշխատու- 
թյուն։ 

Երբ այս հուշարձաններից անցնում ենք պատմագիրներին, մեզ ապշեց- 
նում է քերականներին նրանց անծանոթ լինելու փաստը։ Ընդհանուր լռու- 
թյանը առաջին անգամ խզամ է Ասողիկը, որը ճանաչում է «Մամբրհին, 
Մովսհսի եղբորը և երրորդին, ինչպես ասում էին, փիլիսոփային», ինչպես 
նաև «Դավթին Մովսհսի աշակերտին, Հարք գավառից, Հհրհան գյուղից» 2 ։ 
Բայց տեղեկությունների աղբյուրը դարձյալ մեր քննարկած ավանդա– 
զրայցն է, ընդորում դրա այն տարբերակը, որը Դավթին զետեղում է Հով- 
հաննես Մանդակունա, և ոչ Գյուտ կաթողիկոսի ժամանակներում, քանի որ 
հենց այս ժամանակագրությանն է հետևում Ասողիկը։ Նույն հեղինակը հի- 
շատակում է նաև «Եզրաս Անգհղացուն՝ Մովսհս հռետորի, Բագրևանդ գա- 
վառի եպիսկոպոսի աշակերտին, նրան, ով բազմացնում էր հռետորների 
կաճառը» 3 ։ Նրան ծանոթ է նաև Համամը՝ որպես քերականության մեկնու- 
թյան հեղինակ, որն ապրել է IX դ. կեսերին 4 ։ 

Սակայն ավելի վաղ շրջանի մեկնությունների կամ դրանց հեղինակների 
մասին Ասողիկը չի հայտնում ոչինչ։ Նրանց մասին լռում են և՜ Թովմա 
Արծրունին, և Հովհաննես Կաթողիկոսը։ Թեպետ վերջինս մատնում է իր՝ 
Դիոնիսիոսի աշխատության հետ իրականում ծանոթ լինելը։ Այստեղ 
գտնում ենք Դիոնիսիոսի բնագրից վերցված երկու արտահայտություն, «զի 
մի տղայաբար ինչ յանդգնեալ զմիանգամ գրեաւսն երկբռրղեցից» եւ «զքեր– 

թռղաց արաթխնս տապալեցից եւ զոյնս (102) վերծանողացն ծիծաղելս 
յար կացացից» : 

փհտրվա^ աբհԳ|18 էՀոփւհՓհ։ " 6 1– Դալ ^ <^Ո1>ացի ել Պիտոյից գիրքը, «Արարատ», 1908, 

<ձ^1 Ամ Ժ ^ մաՏակի Խէբայք Մո ^ ս ե՛ ասեն երրորդ գտեալի փիփսոփայս 

աարըԸթհրց. 4^, գտեալ փ իլ իաւփայ> դաոնայր ի Հայս, Եւ Դաւիթ աշակերտ Մովսիսի ի 

ահս ՍաեՓանոս Տաւանե9այ 

Քա1ոև Ց ա% 1մԺամԱ է 6ակյ * Եհբաս * Ա * է * ս ** ՝» 2 *Կերտ ճարտասանին Մովսիսի եպիսկոպոսի 
^ մ ր աաԱաճ/,Տճ ^ացացանէր», անդ, էջ 82 ակնարկվամ է 
Ի ^փ Աաա Փոր կաթողիկոսին նա ևս անվանում է «փիւիսոփայ», էջ 8 1 : 

նհ յ ։ – ^®^ կյա – Պատմութիւն, էջ 4 = Դիոնիոիոս, էջ 2 յ։ –3 ։ ։ ՀբաաաքաԿությտն– 
աՋՏՀ^լՇ"ձ^ խարեն , սխ ։ 7 մամք դԲփսմ Է ««V* Ս՜ոսկովյան հրատարակության մեջ 
ԼXXX 1 1 ^ ^ ր է արուեսա, ընթերցված, որը հանդիպում է նաև Դիոնիսիո– 


Հայոց իշխաններից մեկի կողմից արաբներին հասցրած պարտության 
առթիվ նայն պատմիչը մեջբերում է Դիոնիսիոսի խոսքը, «եւ աո նմա յարա– 
ոոցեալւինէր մակսասաաթխն միռյն աո բազումս ասել թէ Դաւիթ արաորա– 
գոյն քան զգէթացիսն» 1 ։ Դիոնիսխաին վերաբերող գրականության հետ 
ծանոթությունը նշմարվում է նաև նրա՝ Հովհաննես Օձնեցու մասին հայտ- 
նած կարծիքից, իբրև մի մարդու, որ լավատեղյակ է բանաստեղծական ար- 
վեստին, խոսքի մասերին ու դրանց պարագաներին 2 ։ Դիոնիսխաին ծանոթ 
է նաև «Աղվանից պատմության» խմբագիրը 3 ։ 

Մեզ հետաքրքրող հեղինակների մասին Բագրատունյաց դարաշրջանի 
պատմագիրների թողած տեղեկությունների սղությունը հատուկ է նաև ավհ– 
փ ուշ դարաշրջանի պատմիչներին։ Սամուել Անհցին, Կիրակոս քԳանձա– 
կհցիՕյ, Վարդան քԱրևնլցին), Մխիթար (Այրիվանեցինյ կրկնում են նրանց 
մասին միմիայն այն, ինչ կարդացել են մեր քննած աղբյուրներում։ 

քԹվարկած պատմիչներից) աոաջինը տալիս է նոր անձանց անուններ. 
775 թ. ներքո նա հիշատակում է «Ցայնմ ժամանակի էր Սաեփանոս դրան 
երէց որ բանիբուն ճանաչիդ ւ։ Եեաս ի կատարումն ամենայն իմաստութեան 
եւ գրամարաիկոս այւեեսաից հանդերձ եոգեարական աոաքինութեամր»։ 
Կային Հայոց աշխարհում և այլ վարդապետներ, շարունակում է նույն 
պատմագիրը՝ «ընտրեալք և ւասաարք տէր Եփրեմ եւ Անաստաս եւ Խաչիկ՝ 
եւ Դաւիթ Հռոոմայեցին. եւ մեծ իմաստասերն Սաեփանոս Սխնեցին ՝ աշա- 
կերտ Մովս էսի»*–. 

Այստեղ կրկնակի հիշատակվող Ստեփանոսը՝ փիլիսոփան և երեցը՝ 
միևնո՞ւյն անձնավորությունն է, թե տարբեր, այնքան էլ պարզ չէ։ Տարա– 

սի երկի ձեռագրերում։ Այս օրինակը ցույց է տալիս, թե ինչպես հեղինակները երբեմն սրրբա– 
գրվեչ են ըստ իրենց օգտագործած աղբյուրների։ 

Կարապհտ վարդապետի, այժմ արդեն՝ եպիսկոպոսի հրատարակած մասում՝ Խոսաովա– 
նաթխն անշարժ յասոյ մարմնանալոյ րանին, կարդում ենք. Եւ արդ օ՜ն աոեալ զարեամարե– 
փսն նոցա բանս ծիծադելիս յարկացացից Եւ աապաւեցացից ի գաւրաթենէ պատրաստ օգնա- 
կանին մերոյ Քրիստոսի, էջ 5։ Դիոնիսիոսի արտահայտության ազդեցությունը այս խոսքերի 
վրա ակնառու է։ Այն հանգամանքը, որ այս բնորոշ արտահայտությանը հանդիպում է և՛ Հով- 
հաննես Կաթողիկոսի («Պատմության»), և «Խոստովանության» մեջ, կարող է կռվան ծառայել 
«Խոստովանությանը» Կաթողիկոսին, և ո՜չ Օձնեցան վերագրելու օգաին։ 

1 Նայն տեղում, էջ 192– Դիոնիսիոս, էջ 15։ 

Հմուտ եւ տեղեակ գոյով քերթողական շարագ <րա>ծաց, մասանց բանի Եւ մասնակա– 
նաց, նայն տեղում, էջ 57. ապա գալիս է. այլ եւ վարժից սեոից եւ որք ընդ գոյացաթեամր են սե- 
ռական տեսակարարաթխնք մինչեւ ցանեատ վայր եւ տարրերաթեանցն եւս եանգամանաց եւ 
պատահմանը անանջատից ոչ անտեղեակ ինչից երևամ է Արիստոտելի և Պորփյուրի աշիւա– 
աաթյ անների հետ ծանոթ լինելը։ 

3 Մովսէս Կաղանկաաաացի, Պաամաթիւն Աղաւոնից, էջ 71. շ արագը ած յաղագս...ըստ 
ներգոյս զրացատրարար - Դիոնիսիոս, էջ 1, եմմտ. նաև Կիրակոս Գանձակհցի, էջ 96։ Նշենք 
նաև Դիոնիսիոսի ենագէտ պատմութեանց արտահայտությանը (էջ 1) Մնացորդաց գրքերի 
նախադրության մեջ։ ՝ 

Սամուէլ Անեցի, Հաւաքմանք ի գրոց պաամագրաց, էջ 89։ 


սօօօււ 



կուսանքը չի լուծում նաև Կիրակոս պատմագիրը, որը բառացի արտագրում 
է այս տեղին Սամուելից 1 . թեև նա դրանից առաջ էլ աոիթ է ունեցել խոսելու 
Ստեփանոսի գործունեության մասին՝ Դավթի և Մամբրեի կապակցու- 
թյամբ 2 , այստեղ նա կրկին անդրադառնում է նրան, և Սամուելի խոսքերին 
ավելացնում է այն, ինչ մասամբ արդեն հայտնել էր ՍտեՓանոսի մատենա- 
գրության վերաբերյալ։ Նա լրացնում է Ստեփանոսի երկերի ցանկը մի 
քանի նոր, այդ թվում նաև «Մեկնող էխն քերականին» գործով։ Սակայն 
արդյո՞ք այս Ստեվւանոսն էր այն «դրան երէց>»ը, որ հասել է «ի կատա- 
րումն ամենայն իմաստասիրութեան եւ գրամարտիկոս արհեստից», որին 
Կիրակոսը հիշատակում է Սամուելի խոսքերի հիման վրա, թե դա բոլորովին 
այլ անձնավորություն էր, ըստ երևույթին, պարզ չէր իրեն իսկ Կիրակոսին։ 
Սամուելի (տվյալներից ելնելով), նա Սահփանոսին տեղադրում է Հայոց 
թվարկության 222 թվականի ներքո, ինչը հավասար է 775 թվականին, քանի 
որ Սամուելը Հայոց թվարկության սկիզբը համարում է 553 թվականը։ Այս 
երկու Ստհփանոսներին ամենայն վստահությամբ նույնացնելուն խոչընդո- 
տում էր հենց այս տարեթիվը, ինչպես մենք, այնպես էլ նշված պատմիչները 
տեղյակ են եղել, որ Սաեփանոս Սյունեցին, որը հայտնի էր Կոստանդնու– 
պոլսի պատրիարք Գեբմանոսի (715-730) հետ վարած նամակագրությամբ, 
ապրում էր VIII դ. սկզբին, Հովհաննես կաթողիկոս Օձնեցու օրոք, ուստի, 
նա չէր կարող նշված փնել 775 թվականի ներքո։ Անանիա կաթողիկոս 
Մոկացին (941-965) իր նամակներում Խաչենի ժողովի մասնակիցների 
թվում հիշատակում է նաև ոմն «հայր Սաեփաննոս, որ կոչէր քերական » \ 
Դժվար է կարծել որ այս Ստեփանոսը որևէ առնչություն ունենար «ղրան 
երէց» Ստեփանոսի հետ, քանի որ նրանց տարանջատում է ժամանակի մեծ 
հատված։ 

Մեզ հետաքրքրող տեղեկությունների համար Սամուել ժամանակագիրը, 
ըստ երևույթին, պարտական է Ստեփանոս Սյունեցու թարգմանական գոր- 
ծերի՝ Նեմհսիոսի, Դիոնիսիոս Արիսպագացու և Կյուրեդ Ալեքսանդրացա 
երկերի վերջում դրված հիշատակարաններին։ Դրանք հար և նման են 
իրար և հայտնում են այն մասին, թե թարգմանությունները կատարված են 
Կոստանդնապոլսում «ի ճեռն Դաւթի եիպատոսի եւ թագաարական սեղա– 
նոյն կինաոի, եւ ի ձեոն Ստեփանոսի քահանայի եւ քեյւդողի, աշակերտի 
տեաոն Մովսիսի Սխնեաց եպիսկոպոսի»՛. Տարբերությունը միայն տարեթվի 
մեջ է։ Վերջինս որոշվում է երեք աշխարհի արարչագործության, ինդիկ– 
տիոնի և կայսեր գահակալության տարեթվերով։ Թվային ցուցումները մեկը 

1 Կիրակոս Գանձակեցի, Պաամաթխն, էշ 40-41։ 

2 Անդ, էշ 17։ 

Գալուստ (Տեր-Մկրաչյան), Անանիա Մոկացի, «Արարատ», 1897, մարա, էշ 134։ 


մյուսին չեն համընկնում, և ակներևաբար աղավաղված են՛։ Սակայն բանն 
այդ չէ։ Հիշատակարաններից մեկում, որը կից է Նեմհսիոսի աշխատու- 
թյանը, թվագրությանը տրվում է նաև ըստ Հայոց թվարկության, այն է 
միա = 772 թ.։ Սա, անկասկած, ուշ ընդմիջարկություն է և խորթ է հիշատա- 
կարանի հեղինակի գրչին։ Ընդմիջարկությունը բավական հին է և հասնում 
է մինչև XII դարը, Սամուեփ և Կիրակոսի (ժամանակը)։ Այն արդեն առկա 

1 Դիոնիսիոս Արիսսլագացա թարգմանության հիշատակարանում, որ մեշրերամ է Գ. Զարբ– 
եանալյանը («Մատենադարան հայկական թարգմանաթեանց նախնհաց» Դար Դ-ԺԳ, Վենե– 
աիկ, 1889, էշ 388), որպես տարեթիվ նշվում է. 

«Ի վեցհազարերորդի երկհրխրորդի քսաներորդի (6220) ամի արարածոց աշխաբհիս<,> 
ըստ յանարէն թոայ ի չորեքաասաներորդի (14) դիկտխԸին, 
յհրկրոբդ (2) ամի թագաարռւթհանն Փիլիպպոսի (711-717)»։ 

Կյուրեդ (Ալեքսանդրացա) «Պաբապմանց գրքի» հիշատակարանում, որը տպագրված է 
անդ, էշ 519. 

«Ի վհցհազարեբկիւբհրորդի քսաներորդի չորրորդի (6224) ամի արարածոց աշխարհիս, 
ըստ յանարէն թոայ ի չորեքաասաներորդի (14) Եճդիկախնի ՝ 
յերկրորդ (21) ամի թագաաբաթեան Անասաասի (713-716)»։ 

Նեմհսիոսի երկի հիշատակարանում, անդ, էշ 371, ինչպես և հրապարակված բնա- 
գրում (103), էշ 162. 

«Ի վեցհազարերորդի երկերիւրորդի քսաներորդի չորրորդի (6227) ամի արարածոց 
աշխարհիս, 

ըստ յանարէն թոայ ի չորեքաասաներորդի (14) ինդիքաիոնի. 

իսկ ըստ հայումս ՄԻՍ (772) <,> 

աոաշին ամի թագաարաթեանն Լհանի (717-741)»։ 

Թվերի անճշտությանը երևում է նրանից, որ 6220-ից մինչև 6227 թվականը, այսինքն՝ 7 
տարվա մեշ երեք անգամ ցույց է տրվում ինդիկտիոնի 14-բդ տարին, որ ակներև անհեթեթու- 
թյան է. եթե 6220 թ. - ինդիկտիոնի 14-ը, ապա 6224 թ. = ինդիկտիոնի 3-րդ տարվան, իսկ 
6227 թ. = 6-րդ տարվան։ Հ. Տաշյանը («Մանր ոաամնասիրութխնք», էշ 14) գտնում է, որ արար- 
չագործության 6227 թ , որը հավասար է Ք հ 719 թ , համապատասխանում է ինդիկտիոնի 14– 
րդ տարվան։ Այս հաշվարկն այնքան էլ ճիշտ չէ, քանի որ ինդիկտիոնի տարին որոշելու հա- 
մար հարկավոր է ոչ թե 719-ը բաժանել 15-ին, ինչպես անում է Հ. Տաշյանը, այլ 719+3, 
որովհետև մեր թվարկության աոաշին տարին համընկնում է ինդիկտիոնի 3-րդ տարվան։ 
Ուստի 719 թ = ինդիկտիոնի 2-րդ տարվան։ 

Թվերը հնարավոր է ուղդհլ հետևյալ կերպ։ Տարեթվերից ամենավստահելին և ճշգրիտը՛ 
Լևոն թագավորի աոաշին տարին է, 717 թ.։ Աշխարհի արարչագործության տարեթվի հետ այն 
համաձայնեցնելու համար պետք է կարդալ 6225՝ 6227-ի փոխարեն իսկ ինդիկտիոնի ճիշտ 
տարեթիվն էլ կլինի 15-ը՝ և ոչ 14, որն ընդունելի կլիճեր միմիայն այն դեպքում, եթե Լևոնի 
(գահակալությունը) սկսվեր 716 թվականից։ Ըստ այսմ հարկ է շտկել և մնացած տարեթվերը. 
Անաստասի 2-րդ տարվա փոխարեն կարդալ 3-րդ տարի =“716 թ., որ հավասար է ինդիկտիոնի 
14-րդ տարվան և աշխարհի արարչագործության 6224 թ.։ Այնուհետև, աոաշին հիշատակա- 
րանում սրբագրել ինդիկտիոնի 14-ը, վերածելով այն 10-ի (ժդ-ի փոխարեն ժ), ինչը համընկ- 
նում է աշխարհի արարչագործության 6220 թ. և Փիլիպպոսի 2-րդ տարվան, այն է՝ 712 թ : 

Այս հրեք հիշատակարանների դիտարկումը տեղիք չի տալիս որևէ տարակուսանքի, թե 
երրորդ հիշատակարանի Հայոց թվականը ընդմիջարկություն է, ներմուծված տգետ դպրի 
ձեռքով։ Մ Չամչյանի օրինակում (Պաամաթխն, II, էշ 555) այն սրբագրված է՛ ճկծ = 716։ 
Մ. Բրոսսհի (ԱԱտսո Ժօ 1յ Տւօսուշ, ր.83) տեղեկության համաձայն, Կյարեդի աշխատության 
Ջուղայի օրինակում ևս նշված է Հայոց թվարկության ՄԻԸ =■= 779 թ., որ նույնպես պետք է հա- 
մարել ընդմիջարկություն։ 


(–XXXV 



Էբ Նհմեսիտփ գործի այն օրինակում, որից օգտվել էր Սամահլը. այնտեղից 
էր վերցված 775 թ., կամ, ինչպես Կիրակոսի մոտ, Հայոց թվարկության 222 
թվականը։ Սաեփանափ ժամանակակիցների թվամ հիշատակված Դավիթ 
Հռոմեացին ոչ այլոք է, եթե ոչ հիշատակարանի Դավիթ հյուպատոսը (104)։ 
«Դրամ երէց» տիտղոսը, որով Սահվւանոսին մեծարում է Սամուելը, ամե- 
նայն հավանականությամբ, թելադրված էր այն հանգամանքով, որ Սաե– 
փանոսը համագործակցում էր պալատական և թագավորական սեղանի 
կենար Դավթի հետ՛։ Հիշատակարանի Հայոց թվականի պատճառով մոլոր- 
ված Սամահլը ստիպված էր բաց թողնել դրա վերջին մասը, որտեղ խոսվում 
է Սաեփանափ իբրև Մովսհսի աշակերտի մասին, գտնելով, որ այն չի 
համապատասխանում այն Փաստերին, որ իրեն ծանոթ էին շատ ավելի 
վաղ ապրած Մովսհսի աշակերտ Սահփանոսի մասին։ Մինչդեռ Կիրակոսն 
արտագրում է հիշատակարանն ամբողջությամբ, անպատասխան թողնելով 
երկու Սահփանոսնհրի նույնության հարցը։ 

Մեր նկատառումները գալիս են համոզելու, որ 775 թվականի ներքո հի- 
շատակվող «գր ամարաիկոս արհեստից» կատարելության հասած Սահփա– 
նոսը հենց ինքը՝ Ստհփանոս Սյունհցին է։ 

Այս հանգամանքը կարոտ է հաստատման, քանի որ Սահփանոսի ան- 
վան ներքո, ինչպես կտեսնենք, պահպանվել է քերականական երկու աշ- 
խատություն, ուստի և ենթադրությունն այն մասին, որ բացի Ստհփանոս 
Սյանհցուց գոյություն է ունեցել ևս մի համանուն հեղինակ, կարող է որոշ 
գայթակղություն առաջացնել։ 

Այսպիսով, մեր ստացած տեղեկությունները հանգեցնում են միայն այն 
(եզրակացության), որ Գավիթը, Մովսհսն ու Ստհփանոսը քերականական 
երկեր են գրել։ Այս տեղեկությունները պատշաճ հաստատում և լուսաբա- 
նում են գտնում քերական Հովհաննես Երզնկացա մոտ։ Հովհաննեսը՝ երևե– 
փ գրական անձնավոբություննհրից է հայ դպրության այն սահմանագծա- 
յին ժամանակամիջոցում, երբ հայոց անցյալի մասին դարերի ընթացքում 
ձևավորված պատկերացումը վերջնականապես քարանում է յուրատեսակ 
դոգմատիկ անսասանության մեջ։ 4 

առընթեր ^ահանպի 1 ՛ իմատ^վ^ եասկանա ՚– պատրիարքարանին 

նահանգին Սիսականի, էօ 961 Խոսօոււ «քո < “ Ո1 Է Սաեկ,անոս °1՝1 ւե Ա ան Ի (ՊաամաթխՕ 

Դանայ եւ սնանէո եւ ոոա1 ր * ^ հ “ա որդի աւաց երիցա մեծ մայրաքաղաքին Հայոց 

ճաբանելու մեզ հեաաքրքրալ ղրան եոէօ ահաոո1 հ ՚ հ . ավանա 1 ւա 1 1 . նպատա Կ ® ւ0 Ի մե Կ՜ 
չափազանց ներբողական ^ըԴ/տեփա նԼսհ^ւաՕոհ Ա Վ Ստհփանոս Օրբհլյանի 

Գ նոր՝ մեզ որևէ այլ աղբյուրից հաւանհ ա,ք,^րհ պաամեփս, չի հաստատվում և ոչ 

ապա (շարադրանքի) միտումնավոր և երբեմն՛ նուրնհսև թե նկատւ 1 ամ է “իևէ նոր բան, 

դրա արժանահավատությունը։ ^ Բ ^ մ ° Տ յ ° Ի կ ա “ասպհլական բնույթը վերացնում է 
1— XXXVI 


Մեզ հեաաքրքրալ բնագավառում Հովհաննեսի աշխատությունը նշանա- 
վորում է ավարտվածության հենց այսպիսի պահ։ Այն տսաա&հսա (ամփո- 
փումն) է այն ամենի, ինչ արվել էր դրանից առաջ քերականական արվես- 
տում և աղբյուր է վերջինիս գոյատևման համար նաև հետագա դարերում։ 
Այս երկասիրության մեջ Հովհաննեսը ոչ միայն հանրագումարի է բհրում 
Փաստական նյութը, այլև հաղորդում բարձրարժեք պատմագրական և մա- 
տենագրական տեղեկություններ։ Դրանց մասին նա խոսում է իր երկի նա- 
խադրության մեջ, որը մենք հարկ ենք համարում մեջբերել ամբողջությամբ 
(105)։ 

ՆԱԽԱԴՐՈՒԹԻՒՆ ԲԱՆԻ Ի ՑՈ8ՑՍ ՊԱՏՃԱՌԻ ՀԱՎԱՔՄԱՆ 
ՍԵԿՆՈՒԹԵԱՆ ՔԵՐԱԿԱՆԻՆ. ԵՒ ԱՂԵՐՍ ԽՆԴՐՈ 0 ԱՇԽԱՏԱՏՐԻՍ 
8ՈՀԱՆՆԻՍԻ ԱՌ ՍՊԱՄԱՒՈՐԴ ԲԱՆԻ 

ճշմարտաթեան եաւատոյ բանին աղից դաւանաթեան պաեռղաց եւ 
անախտ երկանց ծննդոց դաստիարակ որդայ եոգեւորաց, քան զմեղա եւ 
կաթին քաղցրորակ, ճաշակաց, իմաստաթեանն սաեամրք սնընդագոր– 
ծացդ. ընդ ձեզ եւ մանկանց ձերոց նոբաբոյս եւ ուսամնատենչ համբակաց, 
նորոյ Սիոնի սբբոյ գերագոյն գրկաց զգան աչ զաւակաց, ագարակին գան– 
ձոյ եւ մարգարտին մեծագնոյ ընդ անցաւոր գոյիս գնողաց, որոց ցանկալի 
ճոխաթխն բանի քան սոփերականն ոսկի, եւ քան զականս լոաանշռյւս 1Պ ս 
մտաց եւ ճրագ ընթացից շաւղաց իմաստաթեան ջահ տեսողաց. ընկալա– 
րօ ՜ւք զաղերս բանի ի շրթանց եւ ապա զընծայս կաոկաոեալ բազկաց, եթե 
եաճոյ թաեսցի ձեզ ըմպել ջուր ի ստոմանէ կաթի ջրոյ կարաւաացելոյ եւ 
կերակրիլի նկանակէ հացից քաղցի սեղանոյ անկեալ փշրանաց։ 

Հաւանեցոացէ զձեզյայս աննախանձաթխն բարուց եւ հեզաթխն հոգայ 
եւ իմաստաթեան քաղցր բաղձանք, մի՛ ներհակաբար վարիք ի վարձ 
քրաանց վաստակաարի եւ մի սիրով տոչոբեցելոյ ի գութ ասամնակցացն 
ազգի զանընդանակն գթութեան շնորհիցէք զատելաթխն։ Զի թէպէտ ոչ աղ– 
րխր ջրոյ նոր պատառեցաք եւ ոչ ի կորդ ագարակի սերմանց որայս բարդից 
ենձեցաք, այլ միայն զխցեալ ջրհորս հարց մերոց բացաք եւ ի նոցունց 
համբարաց ցորենոյ հաց ի կերակուր գործեալ հասուցաք, բայց ոչ առանց 
աշխաաութեան ուշոյ եւ խստխ զստինս խոյւհրդոց ճմչեւոյ։ 

եւ այս ոչ ինքնաձեոք համարձակութեամր վսաահացեալ ի զաւրաթխն 
եւ կամ զգիտութեան փաոս յանձն անփառունակ ձգելով այլ հնազանդ 
երամայապ եարանց եւ եղբարց եարազաաաց խնդրոյ եղաք եւ ի յոբդորմա– 
նէ յարակցաց յայս յաւժարեցաք։ 


(–XXXVII 



Զի ի պատաեեչն մեր յերբեմն ժամանակի ՉԼ թոփն մերոյ գնալ յաս– 
աաածային քաղաքն Երուսաղէմ, ի աեսաթխն փրկագործ անատինաթեան 
Քրիստոսի աստածոյ մերոյ։ Եւ եկաք յերկիրն հայոց ի Կիլիկէ, ի թագաւո– 
րաթեանն Լեռնի բարեպաշտի որ յՌորինեացն, որդի Հեթմոյ աստաածասի– 
րի, եւ կացաք ժամանակս ինչ աո վերադիտաւղն աթռոոյ սուրբ Լասաարչին 
մեբոյ կաթողիկոսն հայոց աէր Ցակոբ, հեղինակն հոգաց եւ եանճարոյ 
իմաստաթեամբ վարժն աստաածաշանչ գրոց, հմուտ եւ գտաւղ բանից 
իմասանոց, աննախանձ արար սիրողն եւ պատաաւղն ոաամնասիրաց։ Որ 
եւ հայրն մեր եոգեար ծրամայեաց մեգ ասել զքեբ ականն դաս խրոց աշա֊ 
կերաաց, եւ ախորժելի եւ ծաւանական եղեւ։ 

Վասն ռրոյ խնղրեաց ի մէնջ պարգուրխն առնել մեկնաթեան նորին եւ 
լնող գրերին մնացեաւ ի վերլուծական բանից մեկնողացն։ Որ եւ աւուրս ինչ 
մնաց գործն անկատար սակս անպարապ գոլոյ եւ անդորր ի տեղւոյ։ 

Եւ ապա շնորհազարդ ոմն ի վաբդապետաց եկեդեցւոյ, Ցովհաննէս 
անուն, հեզհոգի եւ աոաքինասէր, կացեալ ժամանակս յոլովս ի պաշտաւն 
սպասաարաթեան եկեդեցւոյ ի դուռն սուրբ Կարապետին որ ի Տարաւն, եւ 
ըստ շնորհի յաջողեթյն աստածոյ հասեալ ի վարդապետական աթոռ ասել 
դաս եւ մեկնել գզիրս աստաածաշանչ աշակերաելոցն եկեդեցւոյ մանկանց. 
նա իսկ թախաւ Սելի թղթով եւ աղերսական րանիւ խնղրեաց ի մէնջ զայս 
իրագործաթխն, իբր յոյժ տեղեակ գոլոյ խր լուծողական մեկնաթեամբ 
յայտնեցելոցն եւ անյայտ եւ ծածուկ մնացելոցն։ 

Այլ եւ որ աո մեգ հին ասամնակիցք եղրարք փափաքելով փաթացացա– 
նեին զմեզ յայս։ Եւ մեր զի թէպէա առձեռն էր պատճառն ակարութխն 
մարմնոյ եւ անբաւականաթխն բանի, եւ տեղի եւս անպատշաճ անոդի, եւ 
կեանս ամբոխականս վասն նեդաթեանցն, որ յ աւուրս մերոյ ժամանակիս, 
մնայր անգործ յաւժաբաթխն խնդրոյն։ 

Իսկ շնորհ ողորմաթեանն աստածոյ գթացեաւ ի մեգ, այն որ տա թեւս 
ադա ւ նայ եոգւոյն արժանաւորաց եւ յարուցանէ զանկեաւ բազմամեա ան– 
դամալոյծն, արձակեաց եւ զիս ի կապոյ շղթայից երկրաար ցնորից։ Եւ ետ 
ղազնաքեա անապատ ի հանգիստ եւ գխա աւթեւանի եւ եասոյց ի լեաոն 
հանգստեան սուրբ Լասաարչին մերոյ սրբոյն Գրիգորի (106), յանապաասն 
որ ընդ եովանեաւ նորին, յորում մանկական հասակին էաք վարժ հաչ 
յասումն դպրութեան, յանապատն որ յանուն սուրբ Սինասին։ 

Անդ սկիզբն արարաք եղբարց ոմանց ասել գզիրս աստուածաշանչս եւ ի 
յիշամն ածաք զխնդիրս պատկառելի եղբարցն։ Եւ յաստուած ապափնեալ 
եւ ի շնորհս սուրբ Լասաարչին, եւ եկեղեցեաց սուրբ չերին ս, եւ յաղաւթս եւ 

յոյս խնդրողացն, զայս աոաջին պտուղ յանապատի կենաց ընծայեցաք 
սուրբ եկեղեցայ մանկանց։ 


Բայց ցացից ձեզ եւ զայս, գի մի՜ յաւելորդ եւ յանպէտս թաիցի աշխա– 
տաթխնս մեր։ Վասնզի մեծապատխ իշխան Մագիստրոս, որդի Վասակայ 
մարտիրոսի եւ հայր կաթողիկոսին աեաոն Գրիգորի սի, աէր Վահրամ 
կոչեց եթյ, աշխատել էր ի ծաւաքամն մեկնաթեան սորա, եւ մինչ աո մերս 
ժամանակ այնա վարժեին վաբդապետքն մեր զաշակերտեաչսն խրեանց։ 

Ապա զինչ հարկ էր այլոց ի մէնջ զայս խնդրոդաց, կամ մեր աո այս 
ձեոնարկաթխն յաւժարեւոյ։ Եւ ասացից նախ զպակասութխն աոաջնոյն.եւ 
երկրորդ զմերն յաւելաած բանից, եւ երբորդ սակաւ ինչ պատաէր հանճա- 
րասիրտ ցդ աւանդեցից։ Զի հմուտն իմաստաթեան Մագիստրոս իշխանն, 
աշխատեալի սմա, եւ երեք մեկնչաց բանս աո միմեանս եդեալ զԴաւթի փի- 
լիսոփայի եւ գՍհվսԷսի քերթողի եւ զմիւս իմասանոյ, որոյ ոչ էր գրեալ 
անունն, արարեալ եւ ինքն յաւեթւած բանից յինքենէ, որոյ աացէ աէր 
վարձս աշխատանացն, զի ընդ իշխանական հոգ աբարձաթեանն եւ զայս 
ընձեոեաց մեզ աւժիտս։ 

Բայց զքանս մեկնողացն ոչ էր խաոնեալ ընդ միմեանս եւ ոչ 
զիւրաքանչիւր մեկնաթխն եանդէպ եւ կշիո բանին եդեալ։ Էին եւ այչ 
մեկնիչք որբ ոչ էին եանդիպե<ա>լ նմա։ Եւ բազումք ի մասանց բանին ոչ 
ռւնէին գմեկնաթխն. եւ էր գի կրկին եւ երեքկին էր եդեալ գերից մեկնչացն։ 
Եւ կարգ շարադրաթեան, թէ ո՜ր աոաջին եւ ո~ր երկրորդն, ոչ ունէր 
գյարմարութխն։ Սակս այսորիկ որոց ոչ գոյր լուծումն տաբակոյս աոնէր 
մաաց եւ որոց կրկին էր ՝ ձանձրաթխն ընթերցողին։ Եւ նախադասաթխն եւ 
սաորադասաթխն ոչ ըստ տեղւոյ գոչով աշխաաանս էր շարաբանաթեան։ 

Իսկ մեր ժամանակաւ աարեալեոգք ժողովել զմե կնաթխնս քերականին եւ 
գտաք առանձնակի զամենեցանց արարեալսն եւ եդեալ ի մի գիրք։ Զոր ու- 
սումնասեր պարոնն Ցոհաննէս, որդի մեծապատխ եպիսկոպոսին մայրաքա- 
ղաքին Եզնկայի, գտեալ ուրեք աւրինակս հին եւ աուեալ փոխել յորում էր 
Դաւթի փիլիսոփայի եւ Մռվսիսի քերթողին եւ այլ գ մեկնիչս առանց անուան 
մեկնողին, էր ի նմա եւ Բարսդի մեկնաթխն։ Գաայ եւ յանապատն Դեր ջնա 
զՀամամայ Արեւելից վարդապետի մեկնաթխնն. այլ եւ ի բաոագրոցն 
Ըոստակիսի, յայսոցիկ մեկնողաց գրոց, այլ եւ աստի եւ անտի լուծումն 
բանից արարեալ մերոց իմասանոց։ Եւ էր զոր յայչ իմաստասիրական գրոց 
զյարմարն եւ զդէպն եւ գնմանն րերեաւ եղաք ընդ եամազաւրի բանին եւ 
յայսցանէ ամենեցանց արարաք զ մեկնուբխնս զայս։ Եւ էր գի ի զաւբաթենէ 
ացան եւ շնորհաց ի մերս ծնանէր պիտանաթխն բանի ի միտս։ Եւ գամենայն 
մեկնողացն բան կշիո եւ եանդէպ բանին եղաք, զկրկին եւ զեբեկքին բանիցն 
եր կարաթխն ի միաւորաթխն խաոնեցաք. եւ որոց ոչ գոյր լուծումն մասանց 
բանի, լիով եւ անթերի գտեաչ լցաք զթեբաթխն։ Բազում եւ այլ ղրանս 
բանական արաեստի յայլմէ տեղւոյ աո ազգակիցն խաոնեալ յաւելաք։ 


ԼXXXVIII 


Լճճճ\ճ 



Էր զի եւ յ արու ես տ բանականաթեանս անաանց գյոլովս, որ անծանաւթ 
էր մերում ազգի, որոց հասա եղաք, փոքր ի շատէ նշանակելով, ծանաւթ 
մանկանց եկեղեցայ արարաք։ Եւ այսպէս զմերս դիտատրաթեան աար– 
աեալ մատ մեր եկեղեցայ սրբոյ ընծայեցաք եւ զմանկանս ուսման ի փոյթ 
սորին յաւժարամիա արարաք։ 

Վասն որոյ պաաոփրեմ ձեզ եւ յոյժ աղաչանաւք հայցեմ, մի՛ անփոյթ 
աոնէք կրթիւ վարժմամր փռքու այսու գրովք, զի մեծամեծ եւ յոթվս է 
աուաս ւ գամումն մաաց եւ րազմաց է սա բանալի իմասաոտեան ղրանց։ 

Եւ յոյժ սրաաբեկեալ խոցիմ, յորժամ աեսանեմ զազգս մեր անփոյթ 
արարեալ զիմասաասիրական ուսման ց եւ զ եմաոտենէ արհեստից րանա– 
կանաց, մինչ զի զեանգամանս անաանց իմաստասիրացն գրոց անտեղեակ 
գոլով զորս յայտնեալ են ծարքն մեր ի գիրս խրեանց, զոր ընթեոնամք, զոր 
այժմ երկարաթխն համարի մ յիշեչ զանաանսն եւ կամ զպատճաո հեղգա֊ 
թեան ազգիս։ 

Այ1 միայն զայս պաաոփրեմ, մի՜ ոք որ անտեղեակն է արհեստի գրչու– 
թեան ձեոնարկեսցէ գրել զսա եւ տապաչել զերկս աշխաաութեան բանասի֊ 
թացն, այլ ստոյգ եւ ուղիղ գրչաց տացէ փոխեյ զի խր եւ այլոց լիցի պի- 
տանացու։ 

Եւ մի ՛ ոք նեղապատեալ ձանձրութեամբ թողցէ զսակաւ րանք նախա– 
դրութեան իբրև զաւելորղ, որք փոխէքդ աւրինակաւ, կամ որք ասէք զայն 
աշակերաաց իբր յոլով աշխատաթեան գսակաւն ոչ աաթվ բարեմտու– 
թեամր փոխարէն սիրոյ. եւ այսոքիկ այսքան։ 

Այսահետև ի սկիզբն եկեսցաք առաջիկա գրոցս, զոր տէր աոաջնոր– 
դեսցէ։ Ո՜ե զաղքաաս ի պատաական գանձէս յիշեա ի տէր։ 

Հովհաննեսի հաղորդման մեջ կան մեր խնդրի լուծման համար մի քանի 
արժեքավոր ցուցումներ։ Ամենայն հստակությամբ այս ցուցումները հաս- 
տատում են Դավթի, Մովսհսի և երրորդ, իր իսկ Հովհաննեսի կողմից Անա- 
նուն կոչված մի անհայտ հեղինակի, քերականական աշխատությունների 
գոյությունը։ 

Դրանցից է օգտվել Գրիգոր (Մագիստրոսը) իր քերականությունը կազ- 
մելիս և օգտվել է այնքան լայնորեն, որ իր գործը ներկայացնում է հիշյալ 
հեղինակներից քաղվածքների «հավաքումն»՝ տեղ-տեղ իր սեփական հավե- 
լումներով հանդերձ։ Ապա Հովհաննեսը հավաստիացնում է, որ ինքը ևս իր 
տրամադրության ներքո ունեցել է Դավթի, Մովսհսի և Անանունի գործերը՝ 
այն ընդօրինակությամբ, որն իրեն տրամադրել էր ուսյալ այր Հովհաննեսը, 
ծննդյամբ այն նայն Երզնկա քաղաքից, որից սերում էր նաև մեր հեղինակը։ 
Երեք հեղինակների երկերը ամփոփված էին միևնույն մատյանում, որում 

X^ 


առկա էր նաև Բարսհղի Մագիստրոսին անծանոթ կամ նրա կողմից չօգտա- 
գործված հեղինակի մեկնությունը։ Հովհաննեսը հայթայթել է նաև Համամի 
մեկնությունը, որը նույնպես Մագիստրոսի ձեռքի տակ չի եղել։ Բացի այդ, 
նա ներգրավել է նաև Արիստակհսի բառգիրքը, ինչպես և արիշ՝ փիլիսոփա- 
յական կամ այլ բովանդակության աղբյուրներ և հենվելով այս ամբողջ 
նյաթի վրա, կազմել է իր երկասիրությանը։ Հովհաննեսը կանխատեսում է 
այն հարցը, որ կարող է ծագել ընթերցողի մտքում, և ինքը բացատրում է թե 
Մագիստրոսի֊ այդ մեծահամբավ հեղինակի աշխատության առկայության 
պարագային՝ աշխատություն, որ դպրոցներում որպես ձեռնարկ էր ծառա– 
յռւմ, կարիք կա ր Հովհաննեսի մի նոր ձեռնարկության։ 

Ինչպես պարզաբանում է Հովհաննեսը, Մագիստրոսի գործը զերծ չէր 
որոշ թերություններից։ Դրանցից ամհնաէականը՝ շարադրանքի անկանո- 
նությունն է։ Դա կայանում էր նրանում, որ հրեք հեղինակների մեկնություն- 
ները նա «ոչ էրխաոնեաւ Ը ն Ո միմեանս», այլ դրանք գալիս էին մեկը մյուսի 
հետևից աոանձին-աոանձին, ինչի պատճառով մեկնությունն իր գրաված 
տեղով չէր համապատասխանում մեկնաբանվող բնագրային (հատվածին)։ 

Այս վկայության իմաստն ըմբոնելու համար պետք է իմանալ, որ հիշված 
հեղինակների Դավթի, Մովսհսի և Անանունի երկերը ոչ այլ ինչ էին եթե ոչ 
Դիոնիսիոսի բնագրի մեկնություններ։ Ընդորում յուրաքանչյուր գլուխ 
քննվում էր ըստ աոանձին մասերի և պարբերությունների։ Այսինչ գլուխն 
ասենք, մեկնվել էր Դավթի, Մովսհսի և Անանունի կողմից։ Մագիստրոսը բե- 
րում է դրանց մեկնություններն այնպես, ինչպես դրանք կան, դասավորելով 
մեկը մյուսից հետո։ Մինչդեռ կարելի էր խմբավորել դրանք ըստ պարբերու- 
թյունների, այսինքն՝ մեկնությունից առանձնացնել այն, ինչ նրանցից յու- 
րաքանչյուրն ասում է տվյալ պարբերության վերաբերյալ, հավաքել (քաղ- 
վածքները) և դնել (համապատասխան) պարբերության ներքո։ 

Նյութի զատումն ըստ պարբերությունների Հովհաննեսին թվում է ավելի 
հստակ և նպատակահարմար, քան՝ ըստ գլուխների։ Այդպիսի շարադրանքի 
դեպքում բացառվում են կրկնությունները, որ Մագիստրոսի որդեգրած հա- 
մակարգի դեպքում անխոաաՓհլի էր։ Կարդալով, որևէ խոսքի մասին՝ դիցուք, 
անվան վերաբերող, Դավթի մեկնությունը, ընթերցողը պատրաստ է անցնելու 
հաջորդ խոսքի մասին։ Սակայն նրան առաջարկում են ևս մի մեկնություն, 
թեև այլ հեղինակի, բայց նույն առարկային, նույն խոսքի մասին վերաբերող, 
այնուհետև գալիս է նաև երրորդ մեկնությունը՝ Անանունը։ Ահա այսպիսի 
կրկնությունների, միևնույն թեմաներին անընդհատ վերադառնալու համար է 
դժգոհում մեր հեղինակը, այն համարելով ձանձրալի։ 

Գրիգոր Մագիստրոսի աշխատության թերությունների թվում Հովհաննե- 
սը նշում է դրա մեջ հղած բացթողումները, ինչպես և պակասավոր լինեա՝ 


X^I 



այն իմաստով, որ հեղինակը չէր օգտագործել որոշ նյութեր, օրինակ՜ Բար– 
սհղի, Համամի և այլոց մեկնությունները։ Հովհաննեսի հավելումներն ու լրա- 
ցումները, այն ամբողջ ավելցուկը, որը դիտվում է նրա երկում Մագիստրոսի 
(մեկնության) համեմատ, մենք ուսումնասիրել ենք ըստ իրենց աղբյուրների։ 
Բայց առայժմ գործի այս կողմը չէ, որ մեզ հուզում է։ Ներկա աշխատասի- 
րության մեջ մեզ բացառապես հհտաքրքրամ է այն, ինչ միավորում է Հով- 
հաննեսի և Մագիստրոսի երկերը, այն, ինչ ընդհանուր է դրանց միջև։ Մա- 
գիստրոսի, մասնավորապես նրա շարադրակարգի նկատմամբ Հովհաննե- 
սի քննական դատողությունները մեզ ընձեռում են բանալի մի քանի կորած 
երկերի բացահայտման և վերականգնման համար։ 

Հովհաննեսի քերականական աշխատությունը առանձնանամ է որոշ 
հետաքրքրական հատկանիշներով։ Այն գրական խճանկարի հետաքրքիր 
մի նմուշ է՜ վարպետորեն կարած զանազան աղբյուրներից քաղված կտոր- 
ներից։ Ներածական և ամփոփիչ գլուխները չհաշված, ամբողջ գրքում իրեն՝ 
հեղինակին է պատկանում մի քանի էջ։ Նրա խնդիրն էր՝ մի ամբողջության 
մեջ շաղկապել տարբեր, շատ հաճախ միմյանց խորթ հատվածները։ Հով- 
հաննեսի երկի գլխավոր արժանիքն այն է, որ նա, գերազանց բանասերի 
հմտությամբ յուրաքանչյուր մեջբերման դիմաց՜ լուսանցքում, նշում է հեղի- 
նակի անունը, կամ աղբյուրը, որից այն փոխառված էր։ Շարադրանքի 
նման ոճը նկատելի է նաև Վարդան վարդապետի, հայտնի պատմագրի եր- 
կում, նրա՝ Ծննդոց գրքի մեկնության մեջ (107)։ Այս աշխատությունը դեռևս 
հրատարակված չէ և մեզ մատչելի եղավ Վհնհաիկի ու Վիեննայի Մխիթար– 
յանների ձեոագիր օրինակներով։ Մենք նկատեցինք, որ լուսանցքներում 
նշված են մեջբերումների աղբյուրները։ Վարդանից, հավանաբար, այս 
հնարը ժառանգել է և Հովհաննեսը, որ ինքն իրեն Վարդանի աշակերտ է 
համարում : Աղբյուրների նշման շնորհիվ Հովհաննեսի գործը պատմագրա- 
կան մեծ հետաքրքրություն է ձեռք բերում։ Գրիգոր Մագիստրոսի քերակա- 
նության բացակայության պարագայում անգամ, միայն Հովհաննեսի երկի 
շնորհիվ մենք կկարողանայինք պատկերացում կազմել մեզ չհասած որոշ 
ստեղծագործությունների մասին։ Հարկավոր էր (միայն) դրանից առանձ– 
ացնհլ հատվածներ, որոնք նա վերագրում է այս կամ այն հեղինակին, ի մի 
բ րել և դասավորել Դիոնիսիափ քերականության (շարադրանքին) համըն- 
թաց։ Այս դեպքում, (սակայն), տարակուսելի կմնար, թե որքանով այս կեր- 
պով վերականգնված՝ այսպես ասած, լաթակաոր բնագիրը ամբողջական է, 
և արդյոք այն չունի միջանկյալ բաց թողած մասեր։ 

եիշաաակարանամ՝ ծ» (աասա ՑոէաէՈս 
Հայապատում Է՜Ն 512 ^ 9 ^ ՝° ք ° & ^ ա Ոապետին Վարդաճայ, ահ ս Ղ. Ափշամ, 

X^^I 


Մագիստրոսի աշխատությանը Փարատում է այս, (անշուշտ) արդարա- 
ցի կասկածները։ Երկու հեղինակների համատեքստերի բաղդատությամբ 
երևան է գափս մի հետաքրքիր իրողություն, այն ինչ Հովհաննեսը բերում է 
ցրված, կցկտուր ձևով երբեմն աոանձին արտահայտությամբ կամ նույնիսկ 
բառով, Մագիստրոսի մոտ ներկայացված է միասնական, ամբողջական 
հատվածով։ Այլ կերպ ասած, Մագիստրոսն ու Հովհաննեսն իրենց տրամա- 
դրության ներքո են ունեցել միևնույն աղբյուրները, բայց օգտվել են տարբեր 
կերպ. Մագիստրոսը Փոխառում է ամբողջական հատվածներով, իսկ Հով- 
հաննեսը նույն հատվածները տրոհում է մանր կտորների և զետեղում ցրիվ, 
միահյուսհլով դրանք այլ հեղինակներից քաղած նմանաբնայթ մեջբերում- 
ներին։ Մագիստրոսն իր աղբյուրները չի նշում, իսկ Հովհաննեսը յուրա- 
քանչյուր մեջբերման դիմաց լուսանցքում գրում է հեղինակի անունը։ Հով- 
հաննեսի ցուցումները միաժամանակ (կարող են) հիմք ծառայել Մագիստ- 
րոսի երկի վերլուծության, մասնատման և դրա կազմից՜ օգտագործած յու- 
րաքանչյուր հեղինակին պատկանող հատվածների առանձնացման հա- 
մար։ Մեր խնդիրն է՝ երկու հեղինակների՝ Մագիստրոսի և Հովհաննեսի շա- 
րակարգի բաղդատությամբ վերականգնել նրանց կողմից ներառված ավելի 
վաղ երկասիրությունները։ 

Նշված խնդիրը լուծելու համար նախ հարկավոր էր պարզհլ Հովհաննե- 
սի ցուցումների հավաստիության աստիճանը՝ ցուցումներ, որոնք մեր աշ- 
խատանքի ելակետ և հիմք էին կազմում, պարզել, թե որքան մեծ կարող է լի- 
նել մեր վստահությունը դրանց հանդեպ։ Լուսանցքներում ցրված ցուցում- 
ները ստուգելու համար պահանջում էր քննական համակարգ, որը բնավ չէր 
(կարող) սպառվել գրչագրերի սովորական բաղդատությամբ։ 

Բանն այն է, որ ոչ միշտ պարզ է բնագրի և լուսանցքում դրան կցվող հե- 
ղինակի անվան առնչությունը։ Շատ հաճախ դժվար է որոշել տվյալ անվան 
վերաբերող հատվածի սկիզբն ու վերջը։ Հովհաննեսն ագատ է վարվում իր 
աղբյուրների հետ՝ փոխառելով դրանցից էջեր, արտահայտություններ կամ 
աոանձին բառեր, նա չի առանձնացնում, չի մեկուսացնում դրանք, այլ շա- 
րում է կապակցված շարադրանքի ընդհանուր թեփ վրա, այլ հեղինակներից 
համանման փոխառությունների հետ մեկտեղ։ Երբեմն ստացփոմ է այնպի- 
սի խառնուրդ, որ հեղինակը ստիպված է լինում դրա դիմաց դնել մի քանի 
անուն միասին։ 

Դրա հետևանքով միշտ չէ, որ հաջողվում է որոշել, թե ինչն ում է պատ- 
կանում։ Այս գործը վեր է հղել նաև ընդօրինակողների՝ սովորական դպիրնե- 
րի ուժերից, նրանց գրչի ներքո լուսանցքում նշվող անունները վհրև-Օհրքև 
էին ցատկում՝ երբեմն մի քանի տալով, նախ և առաջ զուտ արտաքին պատ- 
ճառներով։ Արքան որ գրագիրները ցանկանային հնարավորին չափ հարա– 


ՃՇ111 



զաա մնալ նախագաղափար ձեռագրին, չէին կարող այնպես համակերպ- 
վել, որ պաաճհնհին այն տող աո տող։ Չավահրի աարրերաթյունն անգամ 
քավական էր, որպեսզի տալերը այլ կերպ բաշխվեին, աստի և խառնաշփոթ 
առաջացնեին հեղինակների անունների՝ համապատասխան տողերի դի- 
մաց դասավորության մեջ։ 

Մեր կողմից կատարված՝ ձեռագրերի բաղդատությունը դժվար թե 
նպաստեր այս գործին։ Թեպետ կարիք էլ չի հղել, մեր աշխատանքի հիմք 
ծառայած՝ Թորոս խրչի) օրինակի անկասկած բարձր որակի պատճառով՛ 
Այնուամենայնիվ երբեմն մենք ստիպված ենք եղել դիմելու այլ օրինակների 
ևս։ Լինում էին դեպքեր, երբ լուսանցքում չկար ակնկալվող անունը, կամ 
նկատվում էր, որ անունը համապատասխան տողերից տեղաշարժվել էր 
վերև կամ ներքև։ Պարզ էր, որ լավագույն օրինակը ևս զերծ չէ թերություն- 
ներից : Ձեռագրերն անզոր էին վերացնել աշխատանքի ընթացքում ծագող 
կասկածները։ Այսպիսի դեպքերում մեզ փրկում էր միմիայն մեր աշխա- 
տանքի հիմնաքարը կազմող մեթոդը։ 

Հայ հեղինակների քերականական գրվածքներն ըմբռնելու համար նախ 
և առաջ հարկավոր է Դիոնիսիոսի բնագրի կատարյալ իմացություն։ Բոլոր 
գրվածքները շրջաբհրվում են Դիոնիսիոսի Արվեստի շուրջ, որը առավելա- 
գույնս (բոր 0X611^00) կոչվում էբ քերականության՝ քերական <108)։ Ուստի 
մենք ձեռնամուխ եղանք Դիոնիսիոսի ուսումնասիրությանը և ավելորդ չհա- 
մարեցինք բազմաթիվ ձեռագրերի նհրգրավմամբ վերստին հրաաարակհւ 
խրա երկը) : Գրիգոր քՄագիսարոսն) ու Հովհաննեսն ընթանում են Դիո- 
նիսիոսի հետքերով, ընդորում ամեն անգամ բհրում են նրա խոսքերը և 
հետո միայն աոաջարկելով սհվւական մեկնությունը։ Նայն կարգին հետևել 
են նաև այն ավելի վաղ հեղինակները, որոնց երկերից նրանք օգտվել են՛ 

Ուշադիր կարդալով Գրիգոր ւՄագիստբոսի) բնագիրը, դժվար չէ նկա– 
ահլ որ նայն պարբերության ներքո մեծ մասամբ զետեղված են մի քանի 
մեկնության, միևնույն հարցին հեղինակը վերադառնում է մի քանի անգամ։ 

^ ԻԲ ա “ ջև է անե9ել տա ԲԲեր հեղինակների երկերը և մհջբհ– 

1 ա ր րանցից յուրաքանչյուրի խոսքերը։ Ովքեր են նրանք և ում ինչ էր 

1հ“ Հ°։ն այ ։ հ ։ ր9 , նրտ ** * ***** - 

ւ ^ ։ ա ր ա ագւա1 ս Գրիգորից ” ^ ան . 

Ո1> , կ էլ բհրում է մ ոլյ օ կշոադասաէբյուՏյ բ աժաՏ . բաժան կ ա ո ր օ նւտ վ, 

Փաբիզբյ ԱզգայիՕ գբադաբանաԱ^ 1830 թ ։ է Ա ) ն պատրաստվել էբ 

օրինակների հիման վրա քՀ 1 Շահան Տաււհո^րւք ^ ե ննես խնկացա քմեկնաթյանյ հրկա 
* էՆսօօ, “ա աօս 8 ^ ւ1 Շ Բ ազատասիրությամբ՝ Օ ոաւաս։ <յ 6 0<։ և 
X^|V Տ * “ 18160է ** *է բտէօւտ քմաաենաշարամյ (109)։ 


որոնք երբեմն ներմուծվում են այլ աղբյուրներից փոխառված խոսքի մեջ։ 
Սակայն նա լուսանցքում ամենուրեք, յուրաքանչյուր մեջբերման դիմաց 
նշում է, թե ով է հեղինակը։ Այս պարագայում ցուցումներում պատահող ան- 
ճշտությունները, որոնց մասին ասացինք վերը, բազում դեպքերում այլևս 
լուրջ խոչընդոտ չեն հարուցում։ Եվ իրոք, եթե այն, ինչ ցրիվ է Հովհաննեսի 
մոտ, ամբողջական տեսքով կա Մագիստրոսի մեկնությունում, ուրեմն ամե- 
նևին էլ դժվար չէ Մագիստրոսի բնագրի հիման վրա որոշել, թե որտեղ է 
տվյալ հեղինակի պատառիկի սկիզբն ու վերջը, եթե անգամ դրա հեղինակի 
անունը լուսանցքում նշված փնի անճշտորեն՝ իրեն պատկանող տալերից 
բարձր կամ ցածր։ Մի խոսքով, Հովհաննեսի օգնությամբ որոշում ենք 
հատվածի հեղինակին, իսկ Մագիստրոսի բնագրով՝ դրա ճշգրիտ ծավալը։ 

Այս ամենը և առհասարակ մեր աշխատանքի ընթացքը ընթերցողի հա- 
մար ավելի ակնառու կլիներ, եթե մենք Մագիստրոսի աշխատության հետ 
մեկտեղ հրաաարակեինք նաև Հովհաննեսի երկասիրությունը։ Սակայն 
վերջինիս հրատարակումը հարկ եղավ հետաձգհլ։ Թեպետ, Մագիստրոսի 
քերականության հրապարակումը այնպես է կատարված մեր կողմից, որ 
առանց այդ էլ գործի էությունը մեր առջև երևան է գալիս ամենայն պար- 
զությամբ։ ՝ ՚* “ 

Մագիստրոսի երկը, որը ներառել էր վաղ հեղինակների մեկնություննհ– 
Բ0. Ինքն իր հերթին ամբողջությամբ ներմուծվել է Հովհաննեսի քերականու- 
թյան կազմի մեջ։ Մագիստրոսի առնչությունը ներգրավված հեղինակների 
հետ, ինչպես և Հովհաննեսի առնչությունը Մագիստրոսի հետ, ցայտուն կեր- 
պով երևամ է մեր հրատարակության մեջ։ Մագիստրոսի համահավաք աշ- 
խատությանը տարալուծված է բաղադրամասերի, կողքից, տալի սկզբից, 
յուրաքանչյուր հատվածից առաջ մենք նշում ենք դրա հեղինակի անունն 
ըստ Հովհաննեսի տվյալների և սահմանազատում ենք այն փակագծով աջ 
կողմից 1 ։ Ստացած արդյունքը միանգամայն արդարացնում է Մագիստրոսի 
աշխատության խորագիրը, որը վկայում է, որ երկը բաղկացած է «այլոց» 
գործերից հեղինակի հավելումներով։ «Այւք»–ը, պարզվեց, Դավիթը, Անա- 
նունը, Մովսհսն ու Ստհփանոսն էին։ Առանձնացնելով այն, ինչ պատկա- 
նում էր նրանցից յուրաքանչյուրին, մենք զեահղեցինք համապատասխան 
անունների ներքո։ 

Ստացվեցին քիչ թե շատ ամբողջական գրվածքներ, հատկապես՝ Դավ– 
թինն ու Ստեփանոսինը, որոնք համապատասխանում էին Դիոնիսիոսի 
բազմաթիվ դրվագներին։ Գրվածքների ըմբռնումը դյուրացնելու նպատա– 

1 Նույնպիսի փակագծերով՝ երկու կողմից դրված, նշվում են նաև մեր սրբագրումները, եթե 

մեր կարծիքով, տվյալ անունը պակասում էր. կլոր փակագծերը ցույց են տալիս, որ անունն 
ավելորդ է։ 1 


ՃՇ\/ 



կով մենք հարկ համարեցինք յուրաքանչյուր հատվածին նախադրել Դիո– 
նիսիոսի համապատասխան դրվագը կամ պարբերությունը, անջատելով 
բնագրից հատուկ փակագծով 1 ։ Լուսանցքում նշվում են Մագիստրոսի և 
Հովհաննեսի երկերի թերթերը ըստ Ա. դ. 875 և է գ. 306 ձեռագրերի 2 ։ Այս 
ցուցումները կոչված են լուսաբանելու, թե ինչ կապակցությամբ կամ հաջոր- 
դականությամբ են ընթանում տվյալ բնագրի մասերը երկու բանաքաղ հեղի- 
նակների մոտ։ Ինչպես ասվեց, տարբեր հեղինակներից Փոխառված հատ- 
վածները նրանց մոտ միախառնված են։ Լուսանցքում մեր մատնանշած 
էջերը փաստում են միայն փոխառված հատվածի սկիզբը, անկախ նրանից, 
թե հատվածը ձեռագրում որքան թերթ է գրավում։ Եթե միևնույն էջում բնա- 
գիրն ընդհատվում է մի քանի անգամ, ապա ամեն անգամ նշվում է թերթի 
համարը, իսկ եթե բնագիրը ընթանում է անընդմեջ մի քանի էջում կամ 
թերթում, ապա բավարարվում ենք միմիայն սկզբի էջի նշմամբ։ 

և 6 նիշերի կրկնությունների հաճախականությունից ելնելով, կարեփ 
է դատել այն մասին, թե որքան հաճախ է ընդհատվում բնագիրը խորթ 
տարրերով թե՜ Մագիստրոսի երկում, և թե՛ Հովհաննես Երզնկացա։ Նույն 
դիտարկումը հնարավորություն է ընձեռում ստուգելու Հովհաննեսի դատո- 
ղությունը Մագիստրոսի գործի, ինչպես և իր՜ դրա հետ առնչվելու մասին։ 

Նախ՜ որոշ տարակուսանք է առաջացնում Հովհաննեսի խոսքն այն մա- 
սին, թե Մագիստրոսն օգտվել էր հրեք մեկնիչների՜ Դավթի, Մովսհսի և Ա– 
նանունի երկերից։ Մինչդեռ Մագիստրոսի աշխատության վերլուծությունը 
ցույց է մւսւլիս, որ նա օգտվել էր նաև Սահփանոսից։ Իհարկե, Ստեփանոսի 
անվան բացթողումը կարելի է վերագրել գրչագրի խաթարվածությանք 3 , 

բայց թվամ է, թե սա սովորական գրչի սայթաքում (եւբտստ) է, որ թայլ է ավեր 
հեղինակն ինքը։ 

Հովհաննեսի հավասամամբ, «զբանս մհկնողացն ոչ էր խաոնեալ ընդ մի– 
մհանս» : Այս դրույթն ընդհանուր աոմամբ արդարացված է. իսկապես, բա- 
ցի երկու առաջին գլուխներից, որտեղ Մագիստրոսը փորձում է միախաոնհլ 
իր աղբյուրների տվյալները, բոլոր մնացած մասերում նա աշխատում է հե- 
տևել Հովհաննեսի նշած համակարգին։ Դա կարելի է դիտել և մեր հրատա– 
րակած բնագրում։ Երրորդ գլխից սկսած. Մագիստրոսը բերում է հիշված 
հեղինակների հատվածներն աոանձին-աոանձին. այսպես, օրինակ՜ 


դ յ.6ա կ ը։ ճաե։1, " 1ր ՓաԿաԳԻծ չԿա ԴէանԻս ^ ս Ի Իասքհրը Ահշ բհբել է ինբԾ մհկնյսթյան հհ . 

ր ս« 2 ՀՏՀ5Ջ^ * վհրօ նշամ ե6 ձհոա ^ 2 «~ն Իշից հեաո՝ թհրբհրՏ 

^ 1 ՚™"՛ 1 * ն ""–՚ 

Ասա, էշ ԼXXXVIII: 

X^VI 


3- րդ գլխում հերթով գալիս են Մովսհս, Դավիթ, Անանուն, Սահփանոս, 

4- րդ գլխում՝ ՍաեՓանոս, Մովսհս, Անանուն, Դավիթ, 

5- րդ գփաւմ՝ Դավիթ, Անանուն, Մովսհս, 

6- րդ գլխում Դավիթ, Անանուն, Ստեփանոս, Մովսհս և այլն։ 

Մագիստրոսի և Հովհաննեսի շարադրանքի տարբերությունը ցայտուն 

կերպով երևան է գափս 13-րդ՝ «Ցաղագս անվան» գլխում 1 ։ Մագիստրոսը 
բհրում է Դավթի մեկնությունը (որից հետո գափս է իր իսկ Մագիստրոսի 
հավելումը), այնուհետև նույն թեմային վերաբերող Անանունի, ապա Սահ– 
փանոսի և, վերջապես, Մովսհսի մեկնությունը։ Մինչդեռ Հովհաննեսը չորս 
հեղինակների մեկնությունները միահյուսհլ է, որի հետևանքով Դավթի միա- 
հետ բնագիրը նա մասնատելէ մոտ երեք տասնյակ կտորների։ Դիոնիսխաը 
տարբերակում է անունների առնվազն 23 տեսակ։ Մագիստրոսը զետեղում է 
բոլոր 23 հատվածների մեկնությունները նախ ըստ Դավթի, ապա՝ ըստ 
Անանունի և այլն։ Իսկ Հովհաննեսը յուրաքանչյուրից վերցնում է այն, ինչ 
ասվում է անվան ամեն մի տեսակի վերաբերյալ և բոլորը զետեղում է միա- 
սին։ Այսպես, օրինակ, Դավթի՝ փաղանաճ (հոմանիշ) (հատվածին) վերա- 
բերող խոսքերից հետո (էջ 109 16 19 ) Հովհաննեսն անմիջապես բհրում է 
Անանունի մեկնությունը նույն բանի վերաբերյալ (էջ 144 22 . 24 ), ապա Սահ– 
փանոսի խոսքերը (էջ 209 14 . 18 )։ Եվ միայն հետո Հովհաննեսը անցնում է ան- 
վան հաջորդ՝ րերանան տեսակին, և հերթով բհրում է նույն հեղինակների 
մեկնությունները, սկսելով Դավթից (էջ 109 20 21 )։ 

Աշխատելով այս եղանակով, Հովհաննեսը, բնականաբար, երբեմն փո- 
խատեղում է արտահայտությունները, կամ շարադրում սեփական խոսքե- 
րով, կամ բաց է թողնում առաջացած ավելորդ կրկնությունները՝ շարադ- 
րանքն ավեփ կուռ և հավաք դարձնելու նպատակով։ «Ցաղագս անաան» 
դրվագի վերջում նա զհահղել է մի դիտողություն, որը պարզաբանում է նրա 
վերաբերմունքը Մագիստրոսի բնագրի նկատմամբ. «Որ ք հմուտ եւ տեղեակ 
իսկ էք առաջնռյ աւրինակին, որ յաղագս անուանն ճաոի եւ այժմ տեսանէք 
միայար եւ ըստ կարգի, զորս երեք եւ չորք կրկին էր եդեալ կարծեմ եւ յու– 
սամ, թէ դիւրութեամբ եւ հեշտարար յընթեոնողն եւ յապտիլն յիշէք զսակաւ 
աշխատանս մեր» 2 (110)։ Հեղինակի դիտողությունը միանգամայն արդա- 
րացվում է Փաստացի դրությամբ։ 

Զանազան մեկնությունները միասնական գրվածքի վերածելու Հովհան- 
նեսի ծրագիրը դյուրին չէր։ Սակայն հակառակ աշխատանքը, այն է՝ այս 
գրվածքը սկզբնական բաղադրամասերի տարրալուծելը, շատ ավեփ դժվար 


՚ էշ 238-245։ 

2 Տե ս վերը, էշ XXXIII։ 
7-9 


ՃՇ\/\\ 



Բնագրերի հրատարակությանը աղեկցող ծանոթագրությունների մեջ 
մենք վերլուծում ենք վիճահարույց դեպքերն ու տեղիները, և ըստ կարհլվոյն 
տալիս ենք դրանց րացատրությունները։ Դեպքերի մի մասը իրենց ծագման 
առումով բավականին պարզ են, աստի և կարիք չկա դրանց անդրադառնա- 
լու։ Դրանք ավելի շուտ աղավաղված տեղիներ են և վեճի առարկա չեն։ 
Այդպես են բոլոր այն դեպքերը, երբ Հովհաննեսի հատվածները Մագիստ- 
րոսի համեմատ (այս կամ այն հեղինակին) սխալ են վերագրվում։ Դրանցից 
գլխավորներն են. 

էջ 83 16-19, 85շ.4, 85,., 4 . առաջին երկու հատվածները սխալմամբ նշված են 
Այլ Այթաա, իսկ հաջորդը վերագրված է Ստեփանոսին։ 

94ս. 17 , որտեղ բաց է թողնված Դավթի անունը՝ դեպքը հատկանշական 
է. զբնաթեամբ եբկարսն սղիցն բառերը Տ, այսինքն՝ Հովհան- 
նեսի բնագրում հետևում են Անանունի խոսքերին առանց հե- 
ղինակի մատնանշման։ Բայց որ դրանք պատկանում են ոչ թե 
Անանունին, այլԴավթին, երևում է ոչ միայն Մագիստրոսի մեկ- 
նությունից, այլև այն հանգամանքից, որ վերջին արտահայտու- 
թյունը որք ի ձգելն սղիցն, Հովհաննեսը բհրում է կրկին ան- 
գամ, և հաջորդող խոսքերի հետ միասին վերագրում է Դավթին։ 

95յ–4, Օոյնպէս -ատինակիդ ներմուծված է Համամի խոսքի մեջ, (իսկ) 
ծանոթագրություններում նշված չէ։ 

95 10 .ո , արտահայտությունը կցված է Անանունի խոսքերին, թեև 
պատկանում է Դավթին։ 

96շ,, վանկի մասին գրվածքին անմիջապես հարում են նույն առար- 
կային վերաբերող խոսքեր, էջ 135 2 . 7> որոնք պետք է վերագրել 
Անանունին, թեև Հովհաննեսի մոտ նրա անունը նշված չէ։ 

101 , 4 . բաց է թողնված Դավթի անունը, այս մասը և հաջորդը՝ մինչև էջ 
շ«, 1 02շ Մագիստրոսի երկում զետեղված է նախորդ, ԺԱ գլխում։ 

1 10, . 4 , բհրված է Այլ անվան ներքո։ 

1 12ւ–շ, հի երկոքամք հարկաար է կարեչ աԸաան Հովհաննեսի գրված- 

քում գտնվում է Սաեփանոսի խոսքերի մեջ։ Հաջորդ արտա- 
հայտությունը՝ վասն զի-֊Էին Մագիստրոսը կապում է հաստա– 
ա ադրռւթխ նք – ի հետ, սակայն հնարավոր է, որ այն հաջորդ 
գլխի ներածականն է։ 

X^VIII 


1 30 5 . 7 , սխալմամբ վերագրված են Մովսհսին։ 

135շ. 7> բաց է թողնված Անանունի անունը և այն կարող էր սխալմամբ 
ընկալվել իբրև Դավթի մեկնության շարունակություն։ 

168շ.5, հաջորդում է Անանունի, էջ 136շ, խոսքերին, սակայն պատկա- 
նում են ոչ թե նրան, այլ ուրիշ հեղինակի՝ հավանաբար, Մով– 
սհսին։ 

Նույն բնույթի են նաև էջ 147 2 , 147շ 3 .շ 4 , 149 5 6 , 150 17 –151 2 , 187 5 7 , 191, 4 –2յ, 
21 1 23-25 և այլ տեղիների խաթարումները։ 

Բայց կան իսկապես վիճահարույց, ավելի իրազնին լուսաբանման կա- 
րոտ դեպքեր։ Թե ինչպիսիք են այդ դժվարությունները և ինչպես են հաղ- 
թահարվում, կերևա հետևյալ օրինակից։ Խոսքն այն մասին է, թե ինչ է նշա- 
նակում ողբերգություն ու կատակերգություն։ Բերում ենք Մագիստրոսի 
բնագիրն ամբողջությամբ. 

* Իսկ ողբեբգութխն նոխազեբգաբխն ասի ըստ յանականին աո ի 
պաշտաւն առեաչ Դիոնխսեա ումեմն ատողի որթոյ, որ է պատմաթխն 
յա յանի։ 

Ե. Եւ է ողքերգութխնդ ոչ աշխարհական քան թէ արարաած քերդողաց 
զքաջացն գործեցեալ իրս եւ զաւրաթխնս պատմել ածաարապէս եւ չքնաղ 
հան գոյն ըստ գործեց ելոցն գերազանցտթեամբ ամենայնխ դիւցազնարար 
եւ ոչ կաղս ի կաղս ինչ եւ քամաեելիս։ 

Շ Իսկ զկատակերգաթխն, որ եւ արարաածք քերրողացն ըստ խրամ 
պատշաճի։ 

»ւ. Քանզի զողրերգաթխնն սակս այնորիկ ասեն նոխազերգաթխն, զի 
զողբերգութխնս խրեանց ի սկսանելն եւ ի կատարեի նոխազաւք մեծարեաւ 
փնէին, որք նաիրէին ձաւնեաւք Դխւնխսի զտողի որթոյ։ 

ե, . ծ։ զողբերգութխն դիւցազնարար, քանզի արարաած քերրողացն է։ 

8շ. Նա և մխիթարական, զորս ի վեբայ մեռելոց եւ կամ այւ ինչ 
թշուառաթխն կրելոց առնեն։ 

Ե 2 . Իսկ դիւցազնարար՝ զյոբդռբականն ասէ եւ զքաջալերականն եւ 
զն երթող ականն ի կենացս վաղճանեւոցն։ 

°ւ®շ– Իսկ ասելն եթե զկատակերգաթխն աշխարհաւրէն. կատակել ւ– 
ֆութխն արարաած է քերդողաց, յանղիմանաթխն վատ կենցադավարեւոց 
եւ անարի ծայիցն եւ ընչասիրացն, որ ունի խրատս եւ յանդիմանաթխնս 


ՃՇ\Ճ 



պիտանացու յաշխարեա<կա>Ո ի(ւ)րս։ Խ ի վերայ այսպիսեացն զեպե– 
րակաճն եւ զւ հեգնականն աոնեւ ճառս եւ սոիչս որպէս ոամիկքն սովորաբար 
ստեղծանեն աո այնոսիկ. խույնպիսեաւ վարծսցիս եւ դու յընթեոնողն 
զայնոսիկ։ 

Կայքից * ե օ աաոնբով նշված աոաջին հատվածը վերաբերում է «ող– 
րերգաթխն», «դիւցազնարար» և «կատակերգութխն» բառերի մեկնությանը։ 

Երկրորդը՜ »,Ե ։ տառերով, արծարծում է միմիայն աոաջին երկու բա- 
ռերը։ 

Երրորդ 8 2 ե 2 հատվածը նույնպես վերաբերում է այս երկու բառերին։ 

Եվ, վերջապես, վերջին հատվածում քննվում է «կատակերգութխն» բա– 
ոը, ընդորում հնարավոր չէ չնկատել, որ այստեղ ևս կա կրկնակի մեկնու- 
թյան։ 

Պարզ է, որ այստեղ բհրվում են հրեք հեղինակներին պատկանող խոս- 
քեր։ Աոաջինին պատկանում են տեօ-ն, երկրորդին՝ » ։ Ե,, երրորդին՝ 8 2 հ 2 , իսկ 
վերջին հատվածը ներառում է երկու հեղինակների մեկնությունները՝ օ,օ 2 ։ 
Ովքեր են այս հեղինակները՝ հարցին պատասխանում է Հովհաննեսը։ Իմա- 
նալով Հովհաննեսի աշխատանքային հնարնեբը, կարելի է, նույնիսկ չնայե- 
լով բնագրին, ասել, որ նա այս ամբողջ նյութը շարադրելու է հետևյալ հեր- 
թականությամբ. տե տխ, 8 2 ե 2 և հետո նոր՝ օ,օ 2 ։ Եվ իրոք, Հովհաննեսի բնա- 
գիրը համոզում է մեզ, քոր դա այդպես էյ, և դա երևում է հետևյալից՝ 

». Զի զողրեբգութխն ի հայումս նոխազերգաթխն ասի դա*իթ 
ըստ յանականին աո ի պաշտաւն աոնելոյ Դիոնեսեա ունեմ ն 
զտողի որթոյ, որ է պատմաթխն յայտնի։ 

*>• Եւ զալբեբգութիւն սակս այնորիկ ասեն նոխազերգու– անան. 
թխն, գի յողրերգութխնս խրեանց ի սկսանելն եւ ի կատարելն 
նոխազաւք մեծարեալ լենեին, որք նուիրեն 
ձաւնեաւք Դիոնիսեա։ 

հ. Եւ դիւցազնարար ասէ. զի է ողրեբգութխՕ ոչ աշխար– Դա֊ԹԻ 
հական ձայն գոեհկաց քան թէ արարուած քերբողացն վեհա– 
կանաց, գքաջացն գործեալ իրս եւ զաւրութխնս պատնեշ 
ահաւորապէս եւ չքնաղ եանգոյնս գործեց ելոցն գերազանցա– 
թեամր ամենայնխ դիւցազնարար եւ ոչ կաղս ի կաղս հնչ եւ 
քամածեչիս։ 

հ| – Զ Հ Քերթողացն է արարուած էս զի դիւցազանց իմն 
եղելոց իրք են եւ պիտանացու։ 


Շ 


ՍՏԵՓ. 


8 2 . Նաև մխիթարական, զորս ի վերայ մեոելոցն եւ կամ 
այւ ինչ թշուաոաթխն կրելոցն առնեն։ 

հ 2 . Իսկ դիւցազնարար՝ զյորդոբ ականն ասէ էս զ քաջա- 
լերականն եւ զներրողականն ի կենցաղս վաղճանելոցն։ 

0 ւ 0 2 . Իսկ ասելն զկատակերգաթխն աշխաբեաւրէՕ կա֊ դաւթի սւ֊ 
աակերգաթխն արաբուածք է քերթողացն, որ եւ պիտանացու անան. 
իսկ է ք եւ բաժանի երկակի, ոմանց յանդիմանաթխն վատ 
կենցաղավարութեան էս ոմանց յաւժարաթխն ի բարի կեՕ– 
ցաղավայաւթեան), որ անի խրատս բազումս պէսպէս դի֊ 
մաւք։ Կարգ նաշ յաւբինակ եւ ի խրատ վայելչական պի- 
տոյից ն։ 

Վատ կենցաղավարելոցն եւ անարի էս ծալիցն եւ ընչասի– ստեփ 
բացն էս ի վերայ նոյնպիսեացն զեպեբ ականն էս զեեգՕա– 
կանն առնել ճռաս էս սոիչս, որպէս ոամիկքն սովորաբար 
ստեղծանեն աո այնոսիկ։ Սոյնպիսեաւ վաբեսցիս էս դու յըն– 
թեոնողՕ։ 

Այստեղից երևում է, որ մեջբերված հատվածներն իրոք պատկանում են 
տարբեր հեղինակների՝ Դավթին, Անանունին և Ստեփանոսին։ Մեր կռա- 
հումը շարադրակարգի վերաբերյալ արդարանում է միայն Դավթի և Անա- 
նունի նկատմամբ։ Սաեփանոսի 8 2 ե 2 խոսքերը շղթայի մեջ չեն տեղադրված, 
այսինքն՝ 8 2 չի հետևում 8 ր ին, իսկ Ե 2 –ը՝ Ե ր ին, ինչպես սպասելի էր, այլ հա- 
րամ են Անանունին այնպես, ինչպես Մագիստրոսի գրվածքում։ Թերևս այս 
դեպքը պետք է բացատրել այն հանգամանքով, որ Մագիստրոսի մոտ նույն- 
պես դրանք ինքնուրույն քերականական կշռադատություն չեն, այլ կապ- 
ված են Անանունի նախորդ՝ խոսքերի հետ, ուստի և Հովհաննեսը անկարելի 
համարեց խզել այս կապը։ 

Ինչ վերաբերում է կատակերգության մեկնությանը, այսինքն՝ օ պ շ 2 
հատվածներին, ապա Հովհաննեսը, հավատարիմ մնալով իր որդեգրած հա- 
մակարգին, զեաեղել է դրանք միասին։ Դժվար է տարրալուծել և մատնա- 
նշել, թե ում ինչ է պատկանում, գլխավորապես այն պատճառով, որ Հով- 
հաննեսի և Մագիստրոսի շարակարգերը փոքր-ինչ միմյանցից տարբերվում 
են։ 

Ըստ Մագիստրոսի, Դավթին է պատկանում օ արտահայտությունը, այն 
է՝ իսկ զկատակերգաթխն <աշխարեաւրէն>, որ են արաբուածք քերթողացն 
ըստ խրամ պատշաճի, իսկ պ օ 2 դրվագներից պ-ին պետք է վերագրել առա- 
ջին մասը, այսինքն՝ մինչև ընչասիրաց յաշխարեական իրս, իսկ մնացածը 


01 



ր Կ րր ա< է Ի րէ Ը։ Հովհաննհս Ի մեկնությունում Դավթի օ-ն միաձուլվել է 

Անանունի աոաջին արտահայտության հետ, ուստի և նրանց անուններ 
լուսանցքում նշված են միասին։ Հովհաննեսը կարդում է ինչ-ինչ բաոհր որ 

հ ն ք ԱաԲՈԱԻ մՈա – ա1պյՈ ՞ Բ ® ան » ՝*ետք է համարել հեղի 
հակային հավելում, թե դրանք իրոք եղել են Հովհաննեսի օգտագործած 

(Մագիստրոսի երկի) օրինակում։ Վերջին դեպքում ավելորդ արտահայ– 

Լ աԺաԸի մԻճշև բարի կենցաղավարաթեան ավե^լ 

ճիշա կլիներ վերագրել Դավթին։ Դրան հաջորդող և իմաստով համազոր 
շտահ այա ո լ թյոլ ն ° ոթ աճի, մինչև պիառյիցն, որը Մագիստրոսը տեղա 
դրում է որ ունի խրատս մինչև իրս (հատվածի) համատեքստում պատ- 
կանում է այլ հեղինակի, այն է Անանունին (111)։ Իսկ այն ինչ հետևսմ է 

ս7ահսհ Ո ^ աննեԱԻ ®ր ա9ման համաձայնւ Փ^աօված է ՚Ստեփանոսից 
Այսպիսի նկատաոոաներով ենք մենք ղեկավարվել վիճահարույց կետերը 

Դավթի գրվածքը շեշտի մասին Մագիստրոսի մոտ ավարտվում է֊ ո, > 
*Խց, նախադասելով սորա զպռրակն> րաճ^ ճա^ա^ր^ է 

։։ր ա րր ա ։ բ։ Այնոլհեաև գաւԻս են շ./ 

աո Բաբերյալ խկ ասեւճ ՜ ԳՊարոյկն, 129,, . 22 , և անմիջապես հհ– 

դար աւ տարակուսելի է թե ընդէր արդեւք զպորակն կիտին նախա 

ձճճճ ™ ա ”– ւ3 °՛ այս «■- « 

մասին Խոսոհււ հ կ ^ 1Ի խՈԱք ԲԸ դրանց Վերջում, Անանունի֊ ստորակետի 
ր իւոսքերից հետո, տրամախոեոահւնն (\\ 0 ^ սր ս Բ 

ր ե “ ա " վօ ™ ։ 

տր \ 6 ւ ։ր րի ^ 

կային խոսքի սեփականությանն է և ո ս՛ ° ախ և աասջ> շեշա °՝ մաւպ ՜ 
Փոմ է տրոհության նշաննհոհՈ հ ւ «, ^ 2 2աբ ^ սոսք ^ 1 մեջ իսկ նախոր– 
մեջրհրումը Հս մտքի ^ ^ակասելի է ֊ հբաՀն 

հակառակ, չի կ արւպ> պաակա 1 6 կ“ ն ՚ և> < ո Վհաննհսի ցուցման 

է *–«օ Թերևս այս Հք 


011 


թի նման, ավարտում էր շեշտի մասին իր ճառը, կամ սկսում էր հաջորդ՝ 
(տրոհության) նշանների մասին գլուխը։ Անանունը շատ բանով կախված է 
Դավթից. այս խոսքերը նա Փոխառել է Դավթից, և Հովհաննեսը հիմք աներ 
դիտել դրանք իբրև Դավթի սեփականության։ 

Մագիստրոսի տրամադրության ներքո եղած Դավթի մեկնության օրի- 
նակը, հավանաբար, գլուխների ցանկ չի ունեցել։ Այս պատճառով Մա- 
գիստրոսն երբեմն չէր կարող որոշել, թե ինչին է վերաբերում տվյալ արտա- 
հայտությանը՜ արդյոք այն ամփոփում է գլուխը, թե սկսում է նորը։ Օրինակ֊ 
այսպէս դնելով երկայնս եւ սաղս (98 ա ) խոսքերը ավարտում են երկար վան- 
կի մասին գրվածքը Մագիստրոսի ձեռագրի էջ 68 -ում, և կրկին հայտնվում 
են էջ 71-ում, կարճ վանկի մասին գլխի սկզբում, էջ 98 13 ։ 

Կարճ վանկի մասին գլխում Մագիստրոսը նախ դնում է ընդհանուր վան- 
կերին վերաբերող Դավթի մեկնությանը, սակայն անսպասեւիորեն ընդհա- 
տում է այն այսպիսի բառից հետո (99 3 ), տեղ տալով կարճ վանկի մասին 
Անանունի գրվածքին ( 1 36 3 ։ . շ։ )։ Դրան հաջորդում է հասարակ վանկերին 
վերաբերող մի նոր գլուխ, իսկ եասարակաթխն ( 168749 ), որը Հովհաննեսը 
բերում է դարձյալ Դավթի անունով։ Ապա սկսվում է նոր գլուխ֊ « Ցաղագս 
հասարակ շաղաշարաց», որում աոաջին տեղը գրավում է առարկային 
վերաբերող Անանունի մեկնությունը (137 2 . |3 ), իսկ դրանից հետո ներմուծ- 
վում է Դավթի «Ցաղագս հասարակ շաղաշարաց» այն գրվածքը, որի մի 
մասը մինչև այսպիսի բառը զետեղված էր նախորդ գլխում, ընդորում այս 
մասը կրկին ներկայացվում է և շարունակվում մինչև 98 19 –100| ։ հատվածի 
վերջը։ 

Անկանոն շարադրանքը և մեկնիչների խոսքերի անՓույթ ավանդումը՝ 
այն, ինչում Հովհաննեսը մեղադրում է Մագիստրոսին, այնուամենայնիվ, 
անակնկալ հետաքրքրություն է ներկայացնում այն առումով, որ դյուրաց- 
նում է զանազան հեղինակներից Փոխառված մասերի բաշխումն ըստ իրենց 
պատկանելության։ 

Հովհաննեսը Դավթին է վերագրում միևնույն֊ «Ցաղագս հասարակ շա- 
ղաշարաց» թեմայով երկու գրվածք։ Դրանցից մեկը, այն է֊ իսկ եասարա- 
կաթխն, 168749 , ըստ երևույթին, պատկանում է այլ հեղինակի, ոճից դատե- 
լով֊ Մովսհսին։ Նույն հատվածը գտնվում է նաև ե1Տ երկում, Ստեփանոսի՝ 
Մովսհսի քերականության մեկնությունում, հանգամանք, որը պետք է 
նպաստի մեր կռահման այն մասին, որ այս հատվածը հենց Մովսեսին է 
պատկանում։ Սակայն և այստեղ այն անսպասելիորեն նշվում է Դավթի 
անունով։ Դա տարօրինակ է առավել ևս այն պատճառով, որ ե1Տ ամենու- 
րեք նախ ունի Մովսհսի խոսքերը, և ապա֊ Ստեփանոսի համապատասխան 


0111 


մեկնությունները, այլ հեղինակների մասին խոսք անգամ չկա 1 ։ Թե են, ահս 
պետք է բացատրել հեղինակի անստույգ նշումը՝ դա առանձին հարց է հա– 
մհնայնդեպս նշումը սխալ է։ Ոչ միայն Մագիստրոսը, այլև Հովհաննեսը 
քաջ ծանոթ են ԱՏ-ին։ Թերևս, Հովհաննեսը ԱՏ-ի ազդեցությանն է պար 

Յն Կ ո7մ 7 7 Աճ էՂ ԿեԲպՈվ ԴաՎթԻՃ է վերագւաւմ ա յ ն – Ինշ նրան չի պատ- 
կանում. Սակայն չի բացառվում և Հովհաննեսի հակադարձ ազդեցության 

հնարավորությունը հ 1 Տ–ի վրա, թեև դա նվազ հավանական է։ 
յՑաղագս բաԸի^ վերաբերող Դավթի մեկնության երկու հատված 

Բ 7 9 ք ՜ մխւ/(102 ՝"Հ և 1*» ս Կ Ա ած զաւրէն, մինչև ; 
աե ր ե Կ \02 մասամբ բառով կապակցված, առկա են նաև ԱՏ երեում 
Այս պատճառով մեկնության նշված մասը դաոնում է վիճարկեի այն կա 
|աղ է պատկանհլ ինչպես Դավթին, նույնպես և Մովսհսին • * Կ 

աո ան՛ձն ահ ^ , և 10րղ ր հ ՝֊ ախ&ե ^ նկնություններն ունեն մի ընդհանուր 
ռա ն ձ նահատ կությու ն : Դրանց մեկնությունների բնագրերը Մաօհստաահ 
մոտ ակնհայտորեն բաժանված են երկու եեսհ՛ Ըաո ւր, », ^ 

«Ոյյեգրած շսյրա^ակարգւ,, աոայիՕ մաս Տ պետք է վերագբե, Դա^ի” 7 սկ 

Խն*ա ատՈա Գ 0 ս Մօվսեսին։ Քա0|1 որ < ով յ ն Լքձ 

է երկրորդ մասի ավարտը և դնում այն Մովսհսի անվան ներքո ապա Լամ 
է, որ դրանով լուծվում է և երկրորդ մասի՝ Անանունին վհրագրելո^խնոհոո՛ 

հա ճլ չ ՚ , ՎբԻ և Անանուն 1 1 խոսքերը Հովհաննեսը բերում է այնահսհ 
կցաթյա բ, որ աոանց Մագիստրոսի դժվար կւինհբ հասկանալ թե ում 

անօոմին^Դայ^հտ՚՚՚՚՚՚՚մ '" 1կIա,1, կհսՏ – ա,ն ՛ ՈՐ ա “ 

՚ԱաՀաէ է ոո " մ 7 ։աԱ1հ “ 1 “>+ Դա 

քյո ; տօ , ր ,տտ ։։ «. 

01Փ պաականհլաթյանը ԱէւաԱաՕիՀաէ ՄովսՋՆ”։ 7 ՝"”՛*՛"*^, " ա0 ^ 

"է *>«■«-■ Փուէա» է Փակա,>Տ ո |, Հ վ Ի “ վէճահս ™ է «Փե– 

է* Սն “* Ի “ ա ՚ ա "։՛ «,»- 

մասը 123,0-124 ւր,,, Բ հ Ս ^ կնությա ն ^արույկաձև շեշտին վերաբերող 

վագրերում հայտնվել է Հ Ո Լ^. 

ն* մկքա պ ՝1 ամո1թյան ՝ 387 – ասամ է, որ Մով– 
նակների գործերից, ընդորում տափս էա միաա 1 ՛ կազմված զանազան հեղի– 

գիսարոսի, Համամի, Արիսաակհսհ Գևոոօհ I 1 կ ^ և Սսւ հՓանոսի, այլև Դավթի, Մա– 
անախորժ սայթաքում, այդպիսի կազմություն անհՀ “^րր^ 1 ՛ 0 ՛ ° ա ^“իմացություն է կամ 
և ոչ թե նչված ա գրվածքը։ Գ Բյ 1 ° Ի Հո ^անճես Երզնկացա քերականությունը, 

V 


րդ՝ «Ցաղագս ոտից» գլխի վերջում։ Նույն աղավաղված վիճակում այս 
բնագիրը գանում ենք նաև Հովհաննեսի մոտ. ակնհայտ է, որ Մագիստրոսի 
աշխատության աղճատումը տեղի է ունեցել Հովհաննեսից առաջ։ Մի՞թե 
տարօրինակ չէ, որ Հովհաննեսը, իր իսկ վկայությամբ ձեռքի տակ ունենա- 
լով Դավթի բուն աշխատությունը, բաց է թողել բնագիրը սկզբնագրով ստու- 
գելու և սրբագրելու հնարավորությունը։ 

Մենք քննեցինք ամհնախճճված դեպքերը, որոնց հանդիպեցինք մեզ հե– 
աաքրքրող բնագրերի վերականգնման ժամանակ։ Կան և այլ բնույթի ան- 
հարթություններ, որոնք երևան են գափս Մագիստրոսի և Հովհաննեսի շա– 
րակարգհրը բաղդատելու ժամանակ, դրանք շեղումներ և տարաբանու– 
թյռւններ են, թեև անկարևոր, բայց կարոտ բացատրության։ 

Մեր դիտարկումները ցույց են տափս, որ Հովհաննեսն իր բոլոր գործո- 
ղությունները կատարում է միմիայն Մագիստրոսի բնագրի հիման վրա. նա 
հավատարիմ է մնում Մագիստրոսի աշխատությանը այն մասերում, որոնք 
առնչվում են Դավթին, Անանունին, Մովսհսին և Ստեփանոսին։ Մագիստրո- 
սի չմեկնած գլուխներն ու պարբերությունները զուրկ են մեկնություններից 
նաև Հովհաննեսի գործում։ Երբեմն հանդիպում են առանձին արտահայ- 
տություններ, բառեր, նույնիսկ պարբերություններ, որոնք բացակայում են 
Մագիստրոսի մեկնությունում, սակայն դրանք չունեն և ոչ մի յուրահատկու- 
թյուն, որը թույլ տար կարծել որ դրանք իրեն իսկ Հովհաննեսին պատկա- 
նող հավելումներ են։ Այն դեպքերում, երբ նման հավելումներն, անկասկած, 
Հովհաննեսի ընդմիջարկություններն են, դրանք մենք զետեղում ենք ներ- 
քևում, ծանոթագրությունների մեջ։ Բայց լինում են վիճելի դեպքեր, երբ չի 
կարեփ վստահաբար ասել թե տվյալ արտահայտությունն արդյոք պատ- 
կանում է Հովհաննեսին, թե արդեն առկա էր Մագիստրոսի երկի այն օրի- 
նակում, որից օգտվում էր Հովհաննեսը։ Այսպիսի տեղիները, զգուշության 
համար, դրված են բնագրում անկյունավոր կիսափակագծհրով, օրինակ, 
185շ5֊186, 1 86շ. 3 , 1 87 1 շ֊ 14 » 190ււ.ւշ, 1947.8» 208 2 օ– 23 ։ Հավելումներից մի քանիսն 
այն տեսակի են, որի մասին ինքը Հովհաննեսն ասում է, թե «էր զի ... ի մերս 
ծնանէր պիտանաթխն բանի ի միտս»։ 

Երբեմն Հովհաննեսի մոտ Մագիստրոսի շարադրանքին հակառակ նկատ- 
վում են և՜ բացթողումներ և՛ հապավումներ, բայց դրանք համեմատաբար 
ավելի քիչ են, քան սպասեփ էր մի հեղինակից, որը դժգոհում է իր նախորդի 
շարադրա կարգից։ Դրանց թվում են 190 16 ւ 7 , 191 612 , 19 3 24 –շ7, 199,0,5» 201 23 – 
202 7 , 201,2, (,, Փոխարեն 2 , վրիպակ է), 204 2 6 , 214 22 –215 3 , 216, 3 ,, և այլն։ 

Դավթի բնագրում երկու տեղի կա, որոնք չունի Մագիստրոսի երկը, և 
որոնք կարող էին ճանաչվել Հովհաննեսի սեփական՝ Մագիստրոսից ան- 
կախ Փոխառություններ, այսինքն՝ Դավթի մեկնությունը Դիոնիսիոսի այն 


0 \ ք 



հատվածի վերաբերյալ, ար ճառում է դատողության քերականության լա- 
վագույն մաս լինելու մասին (86 10 . 14 ), ինչպես և հոդի մասին դրվագը (115,, 24 
և 150 2 . 8 )։ Ըստ Դավթի, «դատողական մասն...լաւագոյն է յամենեցանց. 
քանզի զեերձաածողացն ընդանայնարանաթխն լածանեւով, որք ոպղա– 
փաոութեան անաամբք կամեցան զիտեանցն արդարացացանել վրիպանս 
ի սաագխ քննաթենէ դաաեթցն յանդիմանի աւաարոտի խաոնաածն»– Թեև 
նման նկատառումներն ավելի հատուկ են ԱՏ գրվածքին, այնուամենայնիվ 
դրանց՝ Դավթին պատկանհլը հհրքելու համար չկա և ոչ մի բավարար հիմք։ 
Թերևս այս տեղին առկա էր Մագիստրոսի երկի այն օրինակում, որը հղել է 
Հովհաննեսի տրամադրության ներքո։ 

«Ցաղագս յաւդից» գլխի մեկնությունը, մեր կարծիքով, կազմված է երկու 
մասից, առաջինը մենք զհահղել ենք Դավթի, իսկ երկրորդը֊ Անանունի 
անվան ներքո։ Երկրորդ մասն առկա է նաև ԱՏ-ամ, ինչի պատճառով հոդի 
մասին դրվագը կիսում է վերը նշված 15, 16, 18 և 19-րդ գլուխների ճակա- 
տագիրը։ Հովհաննեսն իրավացի չէ, երբ երկու մասն էլ վերագրում է միայն 
Դավթին։ Ակնհայտ է երկու հեղինակների ներկայությունը։ Սնզ համար 

ավհփ շատ վիճարկելի է թվում, թե արդյոք Դավթին է պատկանում նույնիսէ 
աոաջին մասը, թհ այն վհբագրելի լ Ա նանանին> ինչպես և հրկրւտդը 

Մովսեսին. Մագիստրոսի մեկնության պահպանված օրինակներում հոդի 

^ ^ ™ ր ԻԱպաՈ բա9ակայամ է Փոխարինված է Մագիստրի 

սեփական մեկնաթյանով։ Ինչպիսին է հղել վիճակը Հովհաննեսի ձեռքի 
տակ եղած օրինակում որոշակի բան ասել հնարավոր չէ։ 

Հովհաննեսի մեկնությունում գտնվող Անանունի բնագրում նույնպես ի 
տարրհ^լթյոլն Մագիստրոսի, դիավում է «համեմատաբան» մեկնություն 
; Ա ՝ 2 , 2 ՚օ Ինչ ք Ա <<նա ^ ատ ^^ «ածանցական» անունների բացատ– 

. ո, Ո ա . ՚^ 2 ՚ . ։ ՎեԲ ^ նս Հովհաննեսի աշխատությունում հետևում է Հա– 
ամի խոսքերին (258 շյ ), և, թերևս, Հովհաննեսինն են։ 

ոոմաո^ ածԻ ո տաԿ ^ մնամ <<եամեմատ ™1>եան» և հոդի մասին վերոհիշյալ 
դրվագները։ Դա, սակայն, դեռևս բավական չէ ապացուցելու համար Հով 

ՋՏՏՏՏՏ* և «*~՚՝ - » 

Հովհաննեսի կախումը Մագիստրոսից առավել ակներև է Մովսեսհ 

ՋՋ պ 7 զ ճա0ա։ ” 4 " ֊»■» ԱևևսՋ 

, ^ ” ^ • սակայ “ կա "՚1“»1>9 <1Կ> է. »ր նա իր արամաաաայան 

1 Մ ” կ “ ե “1՛ աշէսաաոլթյանը։ 5։ այա; , ^ 0ա 

Տի« ՄօԱս^՚ՏՏ ք ԱՏան “ 1Տ11 յ*"*»։* տնպքում Ա. շեղվ ոս1 Սն^ԼՀ.՛ 

Խ– ՄսվսԽի մեկնությունները Սագիաորալը Փոխարկ էր ա աշ խ ա Տ– 


0/1 


թյունից 1 . նույն երկը ծանոթ է նաև Հովհաննեսին 2 ; Մագիստրոսը չէր ներմու- 
ծել իր քերականության մեջ այն ամենը, ինչ ԱՏ գրվածքում կրում է Մովսհ– 
սի անունը։ ԱՏ-ի առաջին գլուխը նա չի օգտագործել, մենք բերում ենք այն 
ըստ ԱՏ-ի, 159յ. |6 ։ Հովհաննեսը տալիս է դրա հարասությունը, սակայն վե- 
րագրում է ոչ թե Մովսեսին, այլ մեկ ուրիշ հեղինակի՝ Այլ Մնացածում նա 
հետևում է Մագիստրոսին։ Մագիստրոսի երկից պակասող պարբերություն- 
ներն առկա չեն նաև Հովհաննեսի մոտ։ ԱՏ-ի համեմատ Մագիստրոսի մեկ- 
նությունում բաց թողած տեղիները բացակայում են նաև Հովհաննեսի եր- 
կից։ Օրինակ՝ կիսափակագծհրում գտնվող 165 3 . 4 բառերը Մագիստրոսը, 
հավանաբար, վերագրում է Ստեփանոսի մեկնությանը, ուստի և բաց է թող- 
նում, մինչդեռ դրանք Մովսհսի խոշոր պարբերության մասն են կազմում։ 
ԱՏ գրվածքի ինքնուրույն օգտագործման պարագայում Հովհաննեսը եր- 
բեմն պետք է որ շեղվեր Մագիստրոսից՝ Մովսեսի և Ստեփանոսի բառերը 
սահմա նազատհլիս։ 

Մագիստրոսը բաց է թողնում 164 14 . 15 , 165 3 . 4 , 166 20 .շ,, 173 8 –174 6 տեղինե- 
րը, չունի Ի և ԻԳ գլուխները, դրանք չկան նաև Հովհաննեսի մեկնությունում, 
մինչդեռ առկա են ԱՏ-ում։ Եվ ընդհակառակը, կան տեղիներ, որոնք բացա- 
կայում են ԱՏ-ի մեզ հասած ձեռագիր օրինակների մեջ, սակայն դրանք 
առկա են Մագիստրոսի և Հովհաննեսի մոտ, օրինակ՝ 166, 518 , 170 ւր 171 21 , 
172,. 12 ։ Այս ամենը ցույց է տափս, որ Հովհաննեսը, թեև ձեռքի տակ ունեցել 
է ԱՏ աշխատությունը, սակայն չի օգտվել դրանից, այլ սահմանափակվել է 
միայն Մագիստրոսի տրամադրած տեղեկություններով։ 

Նույնն է նրա վերաբերմունքը և այլ հեղինակների նկատմամբ։ Արդյոք 
Հովհաննեսն իր ձեռքի տակ ունեցել է Դավթի, Անանունի և Ստեփանոսի 
երկերը՝ մի հարց է, որին կտրուկ պատասխանել հնարավոր չէ։ Ենթադրելի 
է, որ Հովհաննեսը շփոթել է իր բերած օրինակները և որպես նշված հեղի- 
նակների վավերական երկեր ընդունել է բոլորովին ուրիշ բան։ Թերևս մեր 
տարակուսանքներն անհիմն են, և պետք է հավատալ Հովհաննեսի պարզո- 
րոշ հայտարարությանը։ Միայն մի բան է մնում մեզ համար անսասանհլի՝ 
որ Հովհաննեսը չի օգտվել նշված երկերից, եթե նույնիսկ իր ձեոքին ունեցել 
է, այլ բավարարվել է սոսկ Մագիստրոսի մեկնությունից կատարած քաղ- 
վածքներով։ 

Մեր երկմտությունը ստիպում է մեզ պատասխանել ևս մի հարցի. 
Հովհաննեսը որտեղից կարող էր իմանալ, թհ հեղինակներից որի՞ն ինչ է 
պատկանում։ Չէ որ Մագիստրոսը չունի և ոչ մի ցուցում հեղինակների վհ– 


՚ Հետաքրքրական է 14Տ–ի խորագրի համընկնումը Մագիստրոսի խոսքերին՝ «Արդ պարտ 
ասեւ զառաջիկայիցս յաղագս էիՏ եբկայճոէթեաՏ», 162շ 2 ։ 

2 Տե ս վերը։ 

0/11 



բաբհրյալ նրանց անունները նշված են միմիայն Հովհաննեսի աշխա- 
տության լուսանցքներում։ Եթե նշված հեղինակների հետ Հովհաննեսի ծա- 
նոթ լինելը հերքվում է, ապա ի՞նչ Փաստերի հիման վրա նա կարողացել է 
գլուխ հանել Մագիստրոսի համահավաք բնույթի աշխատանքից և յուրա- 
քանչյուր հեղինակին հատկացնել իրհնը։ 

Մեր ենթադրությանը նպաստող կռվաններն այնքան ուժեղ են, որ մենք 
ստիպված ենք ընդունելու մեզ հասած Մագիստրոսի մեկնության օրինակ- 
ների խաթարվածությունը ևս մի պարագայում և համաձայնհլ, որ սկզբնա- 
պես Մագիստրոսի գործի լուսանցքներում նույնպես նշվում էին հեղինակնե- 
րի անունները, և Հովհաննեսն իր տրամադրության ներքո ունեցել է հենց 
այսպիսի մի ընդօրինակություն։ Հետևաբար ոչ միայն բնագրով, այլև լու– 
սանցանիշհրով Հովհաննեսը պարտական է բացառապես Մագիստրոսին։ 

Այլ դրության դեպքում հարկ կլիներ խոսաովանել, որ Հովհաննեսը Մա- 
գիստրոսի բնագրին հհաևհլ է ըստ նրա աղբյուրների, րոպեն մեկ դիմելով 
մերթ այս, մերթ այն հեղինակին՝ պարզելու համար, թե հեղինակներից ո՞ւմ է 
պատկանում տվյալ հատվածը, արտահայտությանը կամ բառը։ Իհարկե, 
կարելի է պատկերացնել աշխատանքի այսպիսի ընթացք ևս։ Անհասկա- 
նալի կմնա, սակայն, թե ինչո՞ւ դրա հետ մեկտեղ Հովհաննեսը սկզբնաղ- 
բյուրների նշված հեղինակների բուն երկերի հիման վրա չի վերացնում Մա- 
գիստրոսի սխալներն ու թերությունները, այլ վերարտադրում է դրանք 
պաաճհնողի ճշգրտությամբ։ Այսպես, օրինակ ձաբուռը, որը նշանակում 
է «աշխարհ» (թ. 98), Մագիստրոսի մոտ սխալմամբ ներկայացվում է իրրև 
երկիր «երկրորդ» իմաստով, ինչի ազդեցության ներքո նախորդ արտահայ- 
տության մեջ ներմուծվել է մի բառը՜ «նախ և առաջ» իմաստով 97 24 – Հով- 
հաննեսն ընդօրինակում է այս տեղին այնպես, ինչպես որ այն կա. մինչդեռ 
բնօրինակի հետ գործ ունենալու դեպքում նրանից սպասեփ կլիներ այլ 
վերաբերմունք։ 1 յւ 

Այնուհետև Մագիստրոսի մոտ կարդացվում է (106 24 25 ). նռյնպէս իմանա– 
1ի է։Եւ զզարմազանաթխնս և այլն։ Սխալ տրոհության պատճառով իմա– 
Օսղի բասը կապվել է նախորդ նոյնպէս-Հ հետ. մինչդեռ այն քերականորեն 
շաղկապված է հաջորդ եւ զարմազանաթխնս բառերի հետ։ Հովհաննեսը 
նույնպես պահում է սխալ ընթերցվածը, ուստի և ստիպված է լինում դուրս 

աշ 1 ^ հ\ աև1 “ ^ յ^ ագ ^ ս " > ր"՝ 1 Ի 0 ճաև աղավաղված Օախադասա– 
նահւոոո V ՓՈխադր լիԱ ՛ այԱաԽւ ա ^ աա ^9 բառը սխալմամբ տարվել է 
^ Տ Ա ^ աԱՈ1թյՈ1ն։ 011 Տա ° Ի ա ° գամ ^հաննեսը գանգատվում է, 
ր Կ Խ նԲԻ խոԱԲնր 0 խառնաշփոթ են և նրա համար դժվար է եղել 


շտւ 


դրանք պարզաբանել 1 : Մեկնիչների բուն երկերի առկայության պարագա- 
յին նման գանգատը անտեղի կլիներ։ 

Վերջապես, եթե Հովհաննեսն իր ձեռքի տակ ունեցել է մեզ հետաքրքրող 
հին հեղինակների գործերը, ապա ինչո՞ւ նա չի լրացրել Մագիստրոսի եր- 
կում հղած բացերը։ Նրա դիտողության համաձայն, բազում գլուխներ և 
պարբերություններ Մագիստրոսը թողել էր առանց մեկնությունների, և նա՝ 
Հովհաննեսը, փորձել է լրացնել բացերը։ Մենք տեսնում ենք, սակայն, որ 
եթե անգամ նա ավելացնում է ինչ-որ բան, ապա այլ աղբյուրներից, և ոչ 
վերոհիշյալ հեղինակներից։ Մի՞թե տարօրինակ չէ, որ նա զանց է առնում 
ճանաչված հեղինակությունները և դիմում է անհայտ անձանց օգնության՝ 
այլ այթւսա և այլն։ 

Այս դիտարկումները մեզ իրավունք են տալիս եզրակացնելու, որ Հով- 
հաննեսը ձեռքի տակ չի ունեցել նշված հեղինակների գործերը, եթե անգամ 
Երզնկայի անվանի քաղաքացի՝ պարոն Հովհաննեսի տրամադրած գրքե- 
րը (112) պարունակում էին մեզ հետաքրքրող աշխատությունները՝ այն իսկ 
հեղինակների, որոնց թվարկում է Հովհաննեսը, ապա նա, համենայնդեպս, 
դրանցից իր քերականությունը կազմելիս չի օգտվել։ 

Եզրակացությունը, որին մենք հանգեցինք, աննպաստ չէ նաև վերա- 
կանգնված բնագրերի քննության համար։ Եթե Հովհաննեսի քաղվածքները 
ևս հասնում են մինչև Մագիստրոսը, ապա մենք կարող ենք առավել ազա- 
տությամբ վարվել քաղված բնագրերի հետ։ Բնագրային և այլ բնույթի թե- 
րությունները չպեաք է մեզ զարմացնեն։ Կտորտանքներից կազմած բնա- 
գրերը, հարկավ, չեն կարող հավակնելայն անխաթարության, որը ցանկալի 
է։ Բայց մյուս կողմից, բանասիրական տեսակետից դրանց ընդունելի ւինելը 
կարելի է պաշտպանել ոչ պակաս, քան այլ հնագույն հուշարձանների պա- 
րագային։ Չէ որ դրանք նույնպես իրենց նախնական անձեոնմխեւիությամբ 
մեզ չեն հասել։ 

Որքան էլ կցկտուր լինեն վերականգնված բնագրերը, դրանց կարևորու- 
թյունն անժխտելի է։ Հեղինակները և գրականության այն փուլը, որին 
դրանք պատկանում են, տակավին, ինչպես հայտնի է, որոշ իմաստով մնում 
են սահդ ծված։ Այժմ կարող ենք վստահ փնել, որ մեր տրամադրության 
ներքո կան Դավթի, Մովսհսի և Սահփանոսի անշուշտ հեղինակային բնա- 
գրերը. որոշ անունների շուրջ կուտակված մշուշը փարատելու համար 
դրանք, թերևս, շատ ավելի հաստատուն հիմք են տրամադրում, քան այլ 
հուշարձաններ։ 

Ներկա բնագրերի վերականգնումով արդարացվում են և մեր կողմից 
վերը քննարկված մատենագրության մեջ առկա տեղեկությունները։ Նրանք 

1 Տես վերը, էշ XXXIII։ 

Շ1Ճ 



5 հ և ԲաԿա Փյան մհկնաթյունՕհրի մասին> հասկանաւտ , 

1սհ և Ի Ա Ո հ Ի հ Բ ր ԿաԱ , Ի1աւԲյաճ °՛ իԱկ <<մն 1 նու 1»յուննհր» ասելով֊ Դափփ 
սեսի և Սահփանոսի աշխատությունները։ Անանունի մասին չկա և ո/մհ հհ 

շաաա կ ո 1մ ։ Նայն տեղեկությունները Դավթի Ա Հսեսի անաննհն հՏա 
■>հ ^քւ֊՚֊ւ֊ որպես քերականի մասին , իա և « 

Ոաբս է ընկել մատենագրական գոոծածուաահհ^ . ^ աշխատոլ ^ ուն 0 
վին պահվում էին Դամհսն ա ւր ւ ւ, սակայն դրանում տակա– 

ծառայել նրա՝ իբրև քերականի դեմ֊ ^ ա դ1ա ձԻ կարող Փաստ 

պեիիկսւրյաճնհրը։ Թ ի պնա . 
ամենայն հավանականությամբ ա” ՎկայՈ1Բյուննն 1 1 6 Վերաբերում են, 
Դիոնիսիոսի, այլ Մհվսհսհ ոհո ^ «վատությանը, այսինքն֊ ոչ թե 

Աեինաքյանր։ Ա յս ա^աաա թ *ա8 8 է»17մն վէ ն ր 7 ն,ա ^ " աԷՓան ”՝ 1 ՛ 1 
Կէաւմ է Մովսեսի անունո հա,.ւ, ր , ւ է մհզ ՛ և * նսյ յ ած ձեռագրերում 

»ե֊ի« է պանկան^իէՋ։ “ * Փ “" կաՏ,1Ա1 * Ս “ նՓ “ ն “» <Հ֊ 

ՏԻ 2 նորհ ԻՎ րացահայավհց, որ ՍահՓանոսն 


^X 


ունեցել է ևս մի երկասիրություն, այն է֊ Դիոնիսիոսի բնագրի մեկնությունը֊ 
Մեկնաթխն քերականին, ինչպես այն ճշտորեն անվանում է Կիրակոս 
Գանձակեցին, թեև, հավանաբար, սխալմամբ դրա ներքո հասկանում է Ւ4Տ 
գրվածքը։ 

Աոաջին աշխատությունը, Մովսեսի մեկնությունը, որ Սահփանոսը հեղի- 
նակել էր դեռևս սարկավագ եղած ժամանակ, ինչպես երևում է վերևում բեր- 
ված հիշատակարանից, ոչ այլ ինչ է, եթե ոչ աշակերտի տուրք ուսուցչի հի- 
շատակին։ Մինչդեռ մեր կողմից վերականգնված Դիոնիսիոսի քերականու- 
թյան մեկնությունը հորինվել է ավելի ուշ, հավանաբար, վարդապետական– 
մանկավարժական գործունեության ժամանակ, և պայմանավորված էր, 
ինչպես և Հովհաննես Երզնկացու մեկնությունը, ուսումնական կարիքներով։ 
Ստհփանափ այս վերջին մեկնությունը հայտնի է շատ ավելի ուշ դարա- 
շրջանի քերականին, Առաքել Սյունեցուն, որի բուն հեղինակային խոսքեր 
ավելորդ չենք համարում մեջբերել, մանավանդ, որ դրանք վերաբերում են 
ոչ միայն Սաեփանոսին, այլ առհասարակ քերականական գրականության 
ակնարկ են։ Առաքելը նույնպես մեկնել է Դիոնիսիոսի երկը, այդ մեկնու- 
թյան վերը նկարագրված օրինակը մեր տրամադրության ներքո է հղել։ Այն, 
ի միջի այլոց, տեղեկացնում է. «Թէ յամմէ թարգմանեցաւ եւ ով էր որ մեկ– 
նութխն արար սորա, այսինքն (:) զի Դաւիթ փիլիսոփայն թարգմանեաց եւ 
մեկնեաց զսա(յ)։ Իսկ յետ սորա Գրիգոր Մագիստրոսն այւ ընդ(յ)արձակ 
մեկնեաց զԴաւթի մեկնեալն։ Իսկ յետոյ Ցոեաննէս վարդապետն մականուն 
Պլուզ եամաոօտեաց զնոյն վասն դիւրաչար լինելոյ։ Եւ յետ նորա Եսայի 
վարդապետն Գայւիձորոյ այլ եամաոօտեաց զնոյն, որ այժմ կայ ի միջի։ 
Սոյնպէս եւ Ծործորեցին է եամաոօտեալ։ Արդ երկու մեկնիչ կայ ի գիրքս 
այս. աոաջին Դաւիթ մեկնած է, երկրոյւդն Ստեփանոսի Սխնեաց, որ ի 
Վայոց մորն նաեաաակեցաւ»՛։ 

Թվարկված բոլոր հեղինակները մեզ արդեն ծանոթ են։ Ծործորեցա մեկ- 
նության ներքո պետք է հասկանալ նույն Երզնկացու համառոտ քերակա- 
նությունը՝ Երզնկացի, որն իր այդ մականունը ստացել է ըստ ծննդյան վայ- 
րի, և Ծործորհցի֊ ըստ բնակավայրի, իր կյանքի վերջին տարիները նա անց- 
կացրել է Արտազի հին իշխանության տարածքում (այժմ֊ Մակոփ խանու- 
թյան սահմաններում) գտնվող Ծործորի Սբ. Ասավածածնի վանքում։ 
Նշված քերականության֊ մեր տրամադրության ներքո եղած օրինակների 
խորագրում երկու մականունն էլ առկա են 2 ։ 

Իր ունեցած տեղեկությունների համար Մագիստրոսի, Հովհաննեսի և 
Եսայիի մասին Առաքելը պարտական է նրանց աշխատություններին անձ– 

1 Ձհո. 2359, յ>. 389։ 

1 Տես բնագիր, էշ XX և XXXVI։ 

0X1 



նական ծանոթության։ Ինչ վերաբերում է Դավթին և Ստհվւանոսին, ապա 
նրանց մասին նա գիտհ, ամենայն հավանականությամբ, Հովհաննես 
Եբզնկացու աշխատությունից։ Հնարավոր է, որ նա իր տրամադրության 
ներքո ունեցել է նաև այլ վավերագրեր, որոնցից և քաղել է տեղեկությունն 
այն մասին, որ Գավիթն է կատարել Դիոնիսիափ թարգմանությունը։ Որ 
այս տեղեկությունը Աոաքհլի կողմից սովորական կռահում չէ, այլ հիմնված 
է ինչ-որ աղբյուրի վրա, երևում է նաև նրանից, որ Առաքելն իր՝ Դավթի 
«Սահմանքին» վերաբերող մեկնության մեջ հաղորդում է, որ Գավիթը հայե- 
րից ճանաչում չստացավ, այլ «անարգեցին գնա եւ ղրանս նորա, եւ նարեաչ 
վիրաարեցին գնա. եւ նա գնացեալի Վիրս, անդ կացեալ վախճանեցաւ..»՛–. 

Դավթի կյանքի այս՜ վերին աստիճանի հետաքրքիր հանգամանքը այլ 
աղբյուրներից ծանոթ չէ և անկասկած մատնանշում է մի լավ վավերագիր, 
որը հղել էր Աոաքելի տրամադրության ներքո։ Գավթի և Ստեփանոսի բուն 
հեղինակային երկերը, նրանց՜ Գիոնիսիոսի Քերականության մեկնություն- 
ներն Առաքելն իր ձեռքի տակ չի ունեցել, նրա տեղեկությունները զատ մա- 
տենագրական բնույթ ունեն։ 

Հովհաննես Երզնկացին հիշատակում է նաև Համամի և Բարս եղի աշ- 
խատությունները։ Համամի մեկնությունը նույնպես չի պահպանվել, համե– 
նայնղեպս, գոնե մինչ այժմ ձեռագրերում չի հայտնաբերվել։ Գրանից 
օգտվել էր Հովհաննեսը՝ և բավական շատ. ընդարձակ քաղվածքները, որ 
նա բհրում է, մենք առանձնացրել ենք և դրել Համամի անվան ներքո։ 
Գրանք լիակատար պատկերացում են տալիս Համամի երկի մասին։ 

Գալով Բարսհղին, Հովհաննեսը ոչ մի տալ չի բերում նրա աշխատու- 
թյունից։ Երևի նրա երկասիրությանը ոչ մի շահեկանության չէր ներկայաց- 
նում Հովհաննեսի առջև ծառացած խնդիրների լուծման, այսինքն՝ իր հե– 
տապնդած զատ քերականական նպատակների համար։ Մենք հակված 
ենք կարծելու, որ Բարսհղ քերականը ոչ այլ ոք է, եթե ոչ Հեթում թագավորի՝ 
նույն անունը կրող եղբայրը, այն անձը, որին մենք անդրադարձել ենք 2 ։ 

Հետևաբար, Բարսեղի քերականական երկը, որ հիշատակում է Հովհան– 
սը, պետք է նույնացնել ե.գ. 1232 ձեռագրում գտնվող այն գրվածքի հետ 
որին ԿԻց պահպանվել է Բարսեղի հիշատակարանը 3 ։ Եթե մեր ենթադրու- 


թյունն ընդունելի է, ապա Բարսհղին կարեփ է հանել քերականների շար- 
քից, քանի որ նրա գրվածքը քերականության հետ ընղհանուր եզրեր գրեթե 
չունի։ 

Այսպիսռվ, մատենագրական տվյալները, բայց գլխավորապես՝ Մա- 
գիստրոսի և Հովհաննեսի բանաքաղների վերլուծությանը հաստատում են 
մինչև Մագիստրոսը եղած քերականական արվեստի հետ առնչվող հե- 
տևյալ անուններն ու բնագրերը՝ Գիոնիսիոս, Գավիթ, Անանուն-Մամբրհ, 
Մովսես, Ստհփանոս, Համամ։ 


I յ հ ս Ջ Տէ“& Պատմաթյուն հայ հԻն դպրայ>յան (Դ ՜ ԺԳ) ՛ Վհնհա Իկ, «««. ^ 322 

նամ յՏւ Աէ 1^7 Կ ^” 1 ք )ա , ն հրատարակիչը, (Հ.յ ՇահաՕ–Ջբպ ետ քյանն1 Իր նախաբս 
0X11 ր կ ոաամէ ՚1 >հ “կ կարալ էր փնհլայս Բարսհղը՝ թերևս XII դար 


նույնանան վանականը Քեասնից, թե Մաշկևորցին, Հովհաննեսի ժամանակակիցը (անդ, էշ 
534-536)։ Շահան-Ջրպհտյանի, ինչպես և Ալիշանի ենթադրությունները միանգամայն 
անընդունելի են։ 

8-9 


0X111 



IV. ՎԵՐԱԿԱՆԳՆՎԱԾ ԲՆԱԳՐԵՐԻ ՔՆՆՈՒԹՅՈՒՆԸ 


Քննության սահմանները։ Քննական ապարատը։ Դավբի մեկնությանը և դրա 
առնչությանը Խոյն քերականների թւծմանք ներին։ Նախերգան և ոթօճ^օր^ռ։ 
Համակարգված բաղդատության գչախ աո գթւխ և դրվագ աո դրվագ։ Համեմա- 
տության Մելամպոդեսի, Հեչիոդորոսի, Ստեփանոսի և Բյազանդացա (մեկնություն- 
ների հետ։ Մատենագրական գոպահեոներ և մերձեցումներ։ 

Այն խնդիրը, որ մենք դրել ենք մեր առջև, ճիշտն ասած, սպառված է։ 
Դա քննության առարկա բնագրերի առանձնացումն էր, վաղ քերականա- 
կան աշխատությունների վերականգնում։ Այս աշխատանքը կատարված է. 
վերականգնված բնագրերի հետ կապված կամ դրանց մեջ արտահայտված 
այլևայլ հարցերը ներկա աշխատանքի սահմաններից դուրս են։ Դրանցից 
ամհնաէականը, այն է՝ քերականական բնագրերի առնչության հարցը այլ 
հուշարձանների և դրանց՜ հունաբան դպրոցի հարակից երկերի մեջ գրա- 
ված դիրքի մասին, պահանջում է աոանձին ուսումնասիրության և նույնպես 
պետք է առայժմ մի կողմ դրվի, քանի որ դրա արդյունավետ քննարկումը 
հնարավոր է միայն նույնատիպ երկերի հետ համատեղ և դպրոցների 

ընդհանուր խնդրի սահմաններում։ 

Այդպիսի հարցադրման հնարավորությանը, իր հերթին, կախված է մի 
շարք ասնակի աշխատանքներից, որոնք պետք է նախօրոք կատարվեն 
տփա լ տեսակի յուրաքանչյուր երկի վերաբերյալ, նախքան դրանք գործած– 
վհն նախահիշյալ խնդրի քննարկման միջոցին։ Այլ վերաբերմունքի դեպ– 
քում անհնար կլինի դուրս գալ այն կախարդված շրջանակից, որ ստեղծվել 
է երկու վիճահարույց խնդիրների հարաբերություններից, մի կողմից֊ հայտ- 
նի հուշարձանների թվագրումը կախյալ է համարվում հունաբան ուղղու- 
թյան ծագման պահից, և մյուս կողմից֊ այդ պահի ամրագրումը պայմանա- 
վորվող վիճարկվող հուշարձանների հայտնվելու ժամանակով– Այդ 
պատճաոով չի հաջողվում գտնել այն հենքը, որ որոշակի կայունություն հա– 

աաոմ^ մ “ սնագ * անհ »& էակցության մեջ ^ից VIII դար հետ ու առաջ 
տարվող հուշարձաններին։ Լույս ըՕծայվող քերականական հուշարձան 

մաո «ՅՋ՚ք եճ ° գաագՈԲծվհլ ա * ա 1 լուծելու հա– 

ինոսհսև ճ ^ եթն 1111111(19 1111111 վ աաա Բվի հիշյալ աշխատանքը, 

Ինչպես և ճշտվի համանման երկերի շարքում դրանց ինքնուրույն արժեքը 


^XIV 


Մեր բնագրերին ուղեկցող քննական տողատակը նպատակ ունի զտելու 
դրանք այն տարբերից, որ սպրդել են դրանց մեջ ժամանակի ընթացքում ի 
վնաս սկզբնօրինակի մաքրության։ Այն հանգամանքը, որ դրանք մեզ են 
հասել բանաքաղությունների, այսպես ասած, օտար մարմնում, անխոաա– 
փհլիորհն, որպես այդպիսի դրության հետևանք, պետք է առաջ բհրեր 
աղճատվածություն։ Բնագրերը վերականգնելիս մենք ձգտում էինք հետևել 
միմիայն ձեոագրային տվյալներին։ Այդպես ենք վարվել, գիտակցելով, որ 
անհրաժեշտ է նախևաոաջ ներկայացնել այն, ինչ տալիս են ձեռագրերը։ 
Շտկումներն ու սրբագրումները մենք մեզ թույլ ենք տվել այնքանով, որքա- 
նով թույլ էին տալիս գրչագրերը, որքանով դրանց մեջ հիմք էինք տեսնում՝ 
առայժմ ձեռնպահ լինելով այլ բնույթի նկատառումներից։ Դեռևս գործը 
առաջ էր տարվում սոսկ ձեռագիր նյութերի շրջանակներում։ Մենք ցանկա- 
ցել ենք սպառել խնդրի այս կողմն այնպես, որ հետագայում ոչ մի երկմտու- 
թյուն կամ տարակույս չմնա, թե ինչպիսին էր դրությունը ձեռագրերում։ 
Բնագրային տարամիտումներն ու աարընթհրցումնհրը, պակասող կամ 
հավելյալ կետերը, ուղղագրական առանձնահատկությունները նշում ենք 
ամենայն ճշգրտությամբ ըստ այն գրչագրերի, որոնց արժեքը հաստատված 
է մեր կողմից, և այնչափ, որքան այս հանգամանքները կարող են պիտանի 
համարվել որևէ տեսակետից։ 

Ընթերցվածները և գրության եղանակներն ընարհփս, թերևս միշտ չէ, որ 
արդարացի ենք։ Հարկ է նշել, որ այս պարագայում ղեկավարվել ենք ոչ 
միայն լեզվաբանական, այլև բանասիրական բնույթի նկատառումներով։ 
Հայոց լեզվի պատմական զարգացման պարբերացումը դեռ ճշտված չէ, 
ավելի բարվոք վիճակում չէ և սկզբնական փուլի մատենագրական հուշար- 
ձանների թվագրությանը։ Հին հայերեն գրավոր լեզվի մեջ՜ կենդանի ժո- 
ղովրդական խոսքի տարրերի ներթափանցումը, կամ աշխարհաբարի 
ճնշման ներքո կատարվող՝ գրաբարի, այսպես ասած, ռամկացումը սկսվել է 
շատ ավելի վաղ, քան ընդունված է կարծել։ Ընդհանրապես գրական հին 
հայերենի բնույթի և վիճակի մասին՝ իր հանդես գալու պահին և հետագա 
զարգացման ընթացքում մեզ մոտ կարծիք է ձևավորվել, որը մենք մտադիր 
ենք արծարծհլ աոանձին։ Հին բնագրերում առկա ռամկարանությունների 
հանդեպ բացասական վերաբերմունքը պատմական իրականության տեսա- 
կետից միշտ չէ, որ կարող է արդարացված լինել։ Հաճախ պարզվում է բա- 
ռամթերքը, բառերի կազմությունն ու ձևերը, լեզվաբանական առումով ռամ- 
կական, իրենց գրական կյանքով ավելի հին են, քան շատ այլ բառեր, որոնք 
թեպետ ըստ էության վաղնջական են, սակայն մատենագրության մեջ 
հայտնվել են ավելի ուշ։ Գրական լեզվի և կենդանի խոսքի միջև հուշար- 
ձաններում նկատվող մրցակցությունը՝ փաստ է և կասկածի ենթակա չէ։ 


0 XV 



Բայց ոչ միշտ հին հուշարձաններում աոկա՝ ժողովրդական րառհրն ու ար- 
տահայտությունները կարող հն կասկածելի լինել իբրև հետագա սրբագրու- 
թյունների արգասիք։ Դրանցից շատերը գրական լեզվի մեջ իրենց տեղը 
նվաճել հն կամ ամհնասկգքից, և կամ առաջին փուլում։ Սի խոսքով, պետք է 
հստակորեն աարբհրհլ լեզվական տվյալների մատենագրական հնությանը 
լեզվաբանականից՝ մի հանգամանք, որ նշանակալիորեն բարդացնում է 
հայկական բնագրերի քննական հրատարակության խնդիրը։ 

Հին հայկական ժառանգության նկատմամբ աոկա թերհավաաության 
պայմաններում, իսկ տվյալ դեպքում նաև այն հատուկ հետաքրքրության 
պատճառով, որ հարուցում են հունաբան հուշարձանները, դրանց հրատա- 
րակությունը պետք է օժտված լինի ոչ միայն սովորական քննական ապա- 
րատով, այլև այս հուշարձանների արժանահավատությունը երաշխավորող 
պատմական տվյալներով։ Թե ինչ հն ներկայացնում մեր բնագրերը և թե 
որքանով դրանք վստահելի հն տվյալ դպրոցին պատկանելու կամ հին 
փնելու տեսակետից հնություն, որին դրանք հավակնում հն ըստ ավելի ուշ 
շրջանի հեղինակների, ահա այն հարցերը, որոնք անպատասխան թողնելն 
անօգուտ կդարձնի քերականական բնագրերի՝ տվյալ դպրոցի արտադրան- 
քի շրջանակի մեջ ներգրավումը։ 

Վերականգնված բնագրերից և (ստեղծման) ժամանակով և՜ ներքին 
հատկություններով առավել հետաքրքրականը, Դավթի Մեկնությանն է։ 
Մնացյալ հեղինակների մեկնությունները ցուցաբերում են Դավթի աշխա- 
տության հետ այս կամ այն աստիճանի ծանոթություն, և Դավթի (գործի) 
մասին եզրակացությունները կանխորոշում հն դրանց ճակատագիրը ևս։ 
Քերականական գրականությանը, ինչպես և հայոց դպրության յուրա- 
քանչյուր այլ բնագավառ, կազմված լինելով բյուգանդական քրիստոնեա- 
կան մշակույթի ոլորտում, կարող է և պետք է լուսաբանվի իր բյուգան- 
դական սկզբնաղբյուրների առնչությամբ։ 

Հունարեն լուծմունքների հարստագայն հավաքածուն այժմ լույս է տեսել 

Ջ^ 10 ՛^ 60 ։ մատենաշաւաՎ։ Շա «* ե Բ 1 արդ հատորն ամփոփում է 
իոնիսիոսի «Արվեստին» նվիրված լուծմունքները՝ Տօհօհօ ա Օւօորտս 1Խ«– 
ա Օրաոա^ 0 ^, 19 01 թ. (113)։ Այս ահղ զետեղված են հրեք Վատի– 
կա ի, Վհնհաիկի Սբ. Մարկոսի մատենադարանի և Լոնդոնի լուծմունքների 
հավաքածուները։ Դրանցից յուրաքանչյուրը՝ բանաքաղ է, կազմած զանա- 
զան քերականների երկերից, որոնք ամբողջությամբ չեն պահպանվել– Օգ– 
տագործած աշխատությունների հեղինակների անուններն հն֊ Մելամպո– 
դես-Դիոմեդես, Գհոբգիոս Խոյրոբոսկոս, Հհլիոդորոս, Սահփանոս Պոր– 

Փյարիոս և մի քանի ուրիշները (114)։ * Բ 

Ցավոք, նրանց թե ժամանակը և թե՜ փոխադարձ առնչությունները 


^XVI 


հայտնի չեն։ Մելամպռդհսի և Հելիոդորոսի երկերի մի մասը պահպանվել է 
նաև առանձնաբար։ Այն (նյութը), որ կրում է Մելամպռդհսի անունը, որոշ 
ձեռագրերում վերագրվում է Դիոմհդհսին։ Ենթադրվում է, որ նրանցից մեկը, 
հավանաբար, Դիոմհդհսը, օգտվել է Մհլամպոդհսի մեկնությունից։ Նույն- 
պես կարծում են, որ Հելիոդորոսի անունով հայտնի մեկնությունը ոչ այլ ինչ 
է, եթե ոչ Գեռրգիոս Խոյրոբոսկռսի երկը՝ իր իսկ Հելիոդորոսի շարադրու- 
թյամբ։ Ըստ երևույթին, Ստեփանոսը նույնպես կախված է Գեորգիոսից։ 
Պորփյ ուրխաից քիչ բան է պահպանվել, իսկ նրա անձնավորության մասին 
ոչինչ հայտնի չէ։ Հիշյալ հեղինակների և նրանց երկերի, ինչպես և լուծ- 
մունքների ժողովածուների մասին պատմվում է հրատարակությանը նա- 
խորդած՝ Հիլգարդի հանգամանալից հոդվածում, որին և հղում ենք խնդրով 
հետաքրքրվողներին։ 

Բացի նշված լուծմունքներից, համադրության համար ներգրավել ենք մի 
Փոքր մեկնություն ևս՝ Շօաաշոէտոօևւտ 0յր/ձոէաստ, տեղադրված Հիլգարդի 
հրատարակության վերջում, մեր կողմից այն մեջբերվում է «Բյուզանդացու 
մեկնություն» անվամբ։ 

Դավթի մեկնությանը նախորդում է մի պատշաճ ներածություն՝ նախեր– 
գան. Դրանում քննարկվում են արվեստին առնչվող ընդհանուր հարցեր։ 
Դատողության առարկան, իսկն ասած, արվեստի սահմանումն է, որը 
գտնվում է Դիոնիսխաի («Քերականության») հավելվածում։ Ըստ այս սահ- 
մանման, արվեստները լինում են տեսական և գործնական, աոաջինների 
մեջ են դասվում քերականությունը, ճարտասանությունը և փիլիսոփայու- 
թյունը, իսկ երկրորդների՜ ատաղձագործությունը, դարբնությունը և դրանց 
նմանները՛։ 

Նշված բաժանումը մեկնելիս, Դավիթն ելնում է մարդու երկատված 
բնությունից՝ բաղկացած «յոգայ բանականէ ե ւ ի մարմնոյ գործական է»։ 
Արվեստի երկու տեսակներից յուրաքանչյուրը, իր հերթին, տրոհվում է 
բարի, չար և միջին (մասերի)։ Դավթի կարծիքով, արվեստավորը իաւսա– 
վւում է չարից և միջակից, և հետաքրքրվում միայն բարի արվեստով, այչ 
թայլով արուեստաւռրին զչարիԼ 7 եւ զմիջակին և այլն, 80 3 ։ Սույն հղումից 
երևամ է, որ մեր հեղինակը վերլուծում է արվեստի մասին հենց այն հավել- 
վածը, որը առկա է Դիոնիսխաի հունարեն գրչագրերում, բայց չկա պահ- 
պանված հայերեն գրչագրերում։ Մենք այն վերականգնել ենք Դավթի մեջ- 
բերման հիման վրա։ 

Շարունակենք հետևել մեր հեղինակի մտքի ընթացքին հույն քերական– 

1 Հմմա. Փիլոն, Այլաբանութիւն, էջ 124. Քանզի ոմանք յաբուեսաիցն տեսա կանք են, այլ ոչ 
գործականք, երկրաչափութիւն. եւ ոմանք գործականք են, այլ ոչ աեսականք, եխսնական, 
դարբնական եւ որ միանգամ ձեոագոբծք ասին։ 


^XVII 



ների նույնանման դատողությունների կապակցությամբ։ 

<<ճա ^ ե Բ9աճ^ը համապատասխանում է ոթօձշքօբոս կամ 
“Ջ7 1 ՛ 2 ”՛ “"“ք" Լ»։»մօլՕքի Օէրածոտյաճ ոթօօֆա^ Տ; <այ 2 րե։ 
բաոի կազմության և նշանավորության մասին կխոսենք վարը– Հունաոեն 
լուծմունքների ժողովածուներում հայտնի են մի քանի նհրաԼւ թյուններ 
Դրանք ^պանվելեն Աատիկանի ձեռագրում և 

1 24, 1 5 6– 1 64-րղ էջերը։ Դրանցից քաղված են համարվում հրեք արի, 
ոթօձշրօթ^ս, զգալիորեն համառոտված խմբագրությամբ, էջ 1-4 4-7 7-^0 
Հունարեն ներածություններում քննարկվում են նույն այն հարցերը 1 
և Դավբի մեկնությունում։ Նախ քան արվեստի սահմանման անցնելը Դա 
վիթր պարզարանամ է, թե ին չ է նշանակում սահմանում ընդհանրապես 
օգտվելով «մարգս բանաւոր, մահկանացու կենդանի է» օրինակից ■ * 

Հունարեն լուծմունքները նույնպես հարց են դնում, թե «ի*նչ է սահմա– 

եենոանհ* Տ< 7 ° ԲՕհ ՛ 106շ5> և լՈաաբանում հն ա յ° ճու )ճ օրինակով՝ «մարդ է 

”»7 ր ։ստր կատատ "”՛ հ% 

Ապա Գավիթը բհրում է արվեստի սահմանումն այն ձևով հնւահս ա.ճ 

րըյ, հիշատւսկելով էպիկուրյանների և Արիստոտելի՝ արվեստին վԽաւօհոոո 

հայաց ք 0 կանգ են առնում սահմանման այն բանաձևի Հա^ 

նաև Գավիթը։ Նրանցից մենք իմանում ենք նաև ւահ ոո ^ ՚ Բ ր ,, 

3 է ն ” 1Ոացված1 Հ1»ա կ ձձ 

թյունն է, բարենպաստ որևէ կենցաղային նպատակիդ» րրրձ Հ™, 
օսօրրյքւօ տհ հա րօէձՀւեաս ձրրորսս \>էէոոր\>ր » ,, ~ ֊ ^ Լ շօս 

ճխ Հհ) թւ՜ձ, 2շ 5 8 32 1 57 (Ն\Շ% ^ Ն ր . Բ ° հ Ա Հ ^° հ ™ՀԲՈՕՀՕ\> 

ձով), ՚ 8 (և 108յ1> որտեր 1 ներմուծված է €թո€ւթա փոր– 


ՕշաթղրճսօՀ 108 37 ։ «Ի թողմանէ նախակրթեալն», ըստ Դավթի, նշանա- 
կում է «զոր ինչ եգիա ոք կրթելով, եւ յայլմէ եա մնացելովք, զկնի խր երող 
ապագ այիցն»։ Իմաստն այն է, որ արվեստները գոյանում և զարգանում են 
գիտելիքների կուտակման, սերնդից սերունդ փոխանցելու միջոցով։ Միան- 
գամայն նայն կերպ է հասկանում հույնը արվեստի զարգացման ընթացքը 
ամվափհլով է իր մտքերն քենակալ կերպով). («և այսպես արվեստները 
մեկից մյուսը փոխանցվելով, հասնում են կատարելության») աւ օաօհ 6Հ 
շւց^օ օօբոշթօււօտ^ռւ որ/ ^^XV^^ րօ ր^ձ^^օV Հ^ր^^/^^^Փ^օ^V, 109 2 ։ 

Քննության առարկա արվեստի սահմանումը դեռևս հանդիպում է Գա- 
վիթ փիլիսոփայի «Սահմանք»–ամ ավելի ճշգրիտ թարգմանությամբ, որին 
կանդրադառնանք ստորև։ 

Գավիթը արվեստ ներում զանազանում է օգտավետն ու վնասակարը 
բարին և չարը։ Հունարեն լուծմունքները, մեկնելով ՇԵՀթզօրօ^ «օգտավետ,՛ 
բարենպաստ, նպաստող» բառը, նույնպես սահմանազատում հն օգտակար 
և անօգուտ արվեստները «արվեստ»՝ իսկապես կոչվում հն միայն օգ- 
տակար նպատակների հետամուտ արվեստները, իսկ վնասակար նպա- 
տակներ ունեցողները կոչվում հն «չարարվեստ»՝ 1^^ՀՕ^^XV^^: Դրանց թվին 
հն պատկանում, օրինակ, կախարդությունը՝ րյ /օրյրտսո*դ 109 32 , դեղա- 
վաճառները կամ օծանելիք պատրաստողները 01 Փ^ԲԲ^օոև)/Լօւ ր^ջօVV օ։ 
Բ Նթշկրօւ «սուտ արվեստներ» են 1 10, 0 ։ 

Գավիթը նույնպես վնասակար արվեստներ է համարում՝ թովչաթխն, 
դիէթաթխն, կախայպութխն (116), իսկ բարի՝ գիրք եոգևորք և Երդք : 

Գործնական արվեստներից, ըստ Դավթի, օգտավետ են եխսնաթխն, 
դարրնաթխն (^ձ^^^րրՕV^x•^ 110 շօ ), իսկ վնասակար են դեղք 

մաեաբերք (հմմա. Փ^ԲԲ^օոաձօւ և րսթշփօւ)՛. 

Գավիթը տարաձայնում է հունարեն լուծմունքներին, ճանաչելով ար- 
վեստների նշված տեսակներում նաև ինչ-որ միջին, ընդ որում իբրև միջինի 
օրինակ բանական արվեստների թվից բերում է մրմանջք եւ պարք 
(Փ/77<7Ո*7/, 122 34 ), իսկ գործականներից՝ աղեղնաարութխն եւ գեղար– 
դաար լինեչ (հմմա. օրթռրրյջւՀդ 110 21 )։ 

Հունարեն լուծմունքները տրոհում հն ձօջւՀօւ («բանաւոր») արվեստնե- 
րը «գործնականների»՝ յւօպոՀօւ V «տեսականների»՝ ՕշաթրյոՀսւ, և ա– 
ոաջինի մեջ ղասում են ատաղձագործությունն ու դարբնությունը, իսկ երկ- 
րորդի աստղաբաշխությունն և իմաստասիրությունը։ Այն ինչ Գավիթն ան- 
վանում է «միջին», հունարեն լուծմունքներում դրվում է ոբօՀՈՀօւ «գործ- 
նականների» մեջ. օրթՕէրրյջւՀղ (ռազմավարություն) և օթxր)օր^Հր^ (պարա- 
յին արվեստ)։ 

Հունարեն լուծմունքները զանազանում հն նաև ի 1 * 1 (ս (խառը) արվեստ– 

շա 



ննր, որոնք կարելի է նույնացնել Դավքի «միջին»–ի հետ։ Սակայն, դատելով 
(օրբւրրրյ խբժշկաթխն») օրինակից, դա այդպես չէ։ Ըսա Դավթի, «բանա- 
կան» ձօջաւ քարվհսանհրն հնյ իմաստասիբութխն, բանական բժշկու– 
թխն– քեբդողաթխն, ճաբաասանաթխն. Դիոնիսիոսի մոտ «բանականները»՝ 
ձօյրւու ունեն միայն հրեք ստորաբաժանում՝ «իմասաասիրութիւն»՝ 
ՓԱօօօֆա, «քերականռւթիւն»՝ –(փօփիճէււէդ, «ճարաասանութխն»՝ բրյրօ– 
թսպ. Բժշկությունը չի հիշատակվում։ Լուծմունքներից մեկում ասվում է, որ 
Դիոնիսիոսը հակիրճության համար նշում է արվեստների երկու տեսակ. 
5մօ բոս օսրօհ €17է€ V Տա րօ Փ^օօմսրօբօս, իսկ իրականում հարկ է 
ճանաչել հրեք տեսակ՝ «բանական», «գործական» և «խառն»՝ X օջւու, 
ոբօՀրւո ւ, թւտրսՀ և որպես վերջինիս օրինակ բհրվում է «բժշկություն»՝ 
արբւրօյ, ինչպես անում են նաև մյուս վերլուծողները, բայց հավհլհլով «քե- 
րականությունը»՝ –/թսբբօրադ 162 8 ։ 

Դավիթը կարծես թե ընդունում է «խաոն»՝ բւՀրժ տեսակը այնու, որ հի- 
շատակում է բժշկաթխն արթւրօյ, բայց նա դասում է այն ոչ թե աոանձին 
«բանականների»՝ ձօյոՀժ և «գործականների» ոբսՀրւոէ շարքը այլ՛ 
աոաջին տեսակի մեջ։ 

Դավթի՝ արվեստի տրոհումը ըստ կայուն եւ հասարակաց ի ինչպես և 
անցական եւ աոանձինն ֊ի, հիմնվում է, ըստ երևույթին, արվեստի ճանաչո- 
ղական նշանակության վրա՝ համեմատված գիտության հետ, և այս իմաս- 
տով համադրելի է լուծմունքների խոսքերին. ք«Քանի* եղանակով է տար- 
բերվում արվեստը գիտությունից։ Երկու՝ <որպհս> ամենաընդհանուրն ու 
ամհնամասնավորը, նաև <ոբպհս> սխալվող և անսխալ, ընդհանուրին վայել 
է անսխալը, իսկ մասնավորին՝ սխալականը»)՝ որձ ոօօօսց րթճոօսշ 
Տաֆտբօւ ր^սրյ Խարրյբվզ; որձ Տմօ, որձ րօ ոՕօ^աօբօս ու 
Բ€ք> ւ *օ>րտթ°ս, ու <որձ րձ> որաօրծս ու ձորօսօրօս– ոբօօրյու 61 րզ> 
ոՕօձւ*գ> րօ սորսւօրօս, ր<ի Տո բշբավ) րօ որօոօրօս, 1 62 ս – 
Լուծմունքներում ընդունված գլուխները րձ օԽՑօո էտՓ&աօ, 159, հի- 
շատակում է նաև մեր քերականը։ Սովորաբար փնում է այդպիսի ՛ութ 
գլուխ» ( ), ինչպես դա երևում է ընդարձակ ներածականներից՝ 

ոթօ տրօբօսս-ի ց. էնպատակը, օգուտը, վավերականությունը, խորագիրը 
տրոհումը ուսուցանման եղանակը. Իիխիսոփայության) որ քբաժնում) է 

հ ^ ծ ^ տ °^ րծր ^ Նաքթրթէ1 

Լա^7 հ թյՈ "“՜ յՈ1մ / վարկ Վ“ 1 մ է միայն յոթ գլուխ, «ոաուցման 

, ա ^ Ի>> ° 5ւ6սօ * ս ***°հ րթօոօհ բացառությամբ, 123-124։ Իսկ համա– 
ա խմբագրսւթյաը ^օ^^ճր-յամ նշվում է միայն վեց «գլուխ». է ան– 
ր ժհշտ է ... վեց գլուխ հետազոտել որոնք և կարևոր են. խորագիր, հեղի– 


^XX 


նակ, նպատակ, օգուտ, կարգ, կատարում) Տշէ Տշ ձո-ջոաՀ... րձ ՏՀ 
ՀշՓ<*ձ Աա ճ *" րօՇրս ու ասրս ս\>օւ՚/ուօւ 5\րրս, ՏաջբսՓ^, 
օսքքթ^Փ^ օ՚էօոօս, Հթղօտօս, րճՀւ\>, ր&օզ, 3-4։ 

Այս խոսքերից երևամ է, որ հեղինակին ծանոթ են և այլ գլուխներ, բայց 
ձ^քոա «անհրաժեշտ» կամ «կարևոր» նա համարում է միայն վեցը։ 
Նրան համամիտ է մեր Դավիթը։ ճիշտ է, նա ասում է՝ հաբկաաբաբաբ 
(ձ\սր/ոաՀ) ենգխ կատարի, սակայն իրականամ թվարկում է ոչ թե հինգ, 
այլ վեց գլուխ, դիաաւորաթխն, եարազատութխն, վերադիր, վարդապետա- 
կան, ըսա մասին բաժանումն, յոբում եւ օգտակարն, այսինքն 6 ՕՀՕոծհ, րօ 
^րյօւօս, րյ տա րթ Ա ՓԳ օ ՏւՏօօոձւոց, րյ Տաւբրյօւց, րօ Հթրքօւթօր. 

ՏՄք/թսՓշմհ («հեղինակ») ասելով, հասկանում են րօ յրսրյօւօմ վավերա- 
կանություն, ինչպես երևամ է բացատրությունից, քիսկ հեղինակը՝ Դիոնի– 
սիոս Թրակացին է) ՕՆքքթսՓա 6է ձ^մօւօս րօV 6բձո. 4 ս , 124 3 , 160 24 ։ 
Ուրեմն, Դավթի և հույն մեկնիչի տարբերությունն ա է, որ Դավիթը 
«կարգի»՝ րճՀւց և «ավարտման»՝ րշձօց փոխարեն դնում է «վարդապետա- 
կան»՝ 6 ՏւՏճԾո2սրժց և «բաժանումն»՝ րյ Ցաւբրյօւց. Հիմնվելով ք«կարգ, 
քանի որ դրանով բարեկարգված է ամբողջ վարդապետությունը»)՝ րձՀւ V, 
Տո ճսրճ> ոսաՀրօՀ ոձօօ րյ ՏւՏօօոձա, 4 17 բացատրության վրա, կարելի 
էր ենթադրել, որ հեղինակը շփոթում է «կարգը»՝ ր սՀէհ «վարդապետակա- 
նի»՝ ՏւՏօօոձւՀժհ-ի հետ։ Այդ դեպքում երկու հեղինակների միջև իբրև 
տարաձայնության միակ կետ մնում է «կատարումն»՝ րճէօվ «բաժանման»՝ 
Տաքթրյօւհ փոխարեն։ Հետաքրքիր է, որ Դավիթը մեկնելիս փոխարինում է 
ըսա մասին բաժանումն ՝ ըսա մասին կատարումն արտահայտությամբ, այ- 
սինքն՝ ձւօսբդօւց-ի փոխարեն գործածում է րշճօց։ Հույնը մեկնաբանում է. 
խկաաարումն, քանի որ ընթանում է մինչև եզրահանգում»)՝ րշձօհ, 6ո 
բտՀթւ րօս օսբոտբճօբսրօհ ՏէՓբՀտա, 4,,։ Նույնպիսի իմաստ է դնում 
Դավիթն իր արտահայտության մեջ, երբ ասում է, որ ըստ մասին կատա- 
րումն նշանակում է «թեպէա ի բերականաթենէ սկիզբն աո նեյով աոաջնորդէ 
մինչեւ ի վերջին մասն, եւ կամ ի վերջի մասնէն մինչեւ ի գյխաարագոյն 
սկիզբն»՛. Երկու հեղինակների խոսքը նույն պահանջի մասին է՝ որ դրված 
խնդիրը քննարկվի ամբողջությամբ։ «Գյխաարագոյն սկիզբն» ասելով, 
Դավիթն, ըսա երևույթին, ի նկատի ունի Դիոնիսիոսի բուն քերականությու- 
նը, իսկ «վերջին մաս»՝ արվեստի մասին հավելվածը։ Դավիթը արվեստի վե- 
րաբերյալ ընդհանուր հարցի քննարկումը համարում է քերականության 
մաս և գանում է, որ շարադրանքը կարելի է սկսել կամ քերականությունից, և 
կամ արվեստի սահմանումից, բայց երկու մասն էլ պետք է քննվեն ի շահ 
առարկայի ամբողջության։ 

Դավթի ազգակցությունը համառոտ ներածականների հետ հասաաա– 

^XXI 



վում է նաև այ նա, որ դրանց մեջ էլ, ինչպես և Դավթի ներածության մեջ 
քննարկվում է քերականության սկզբնավորման խնդիրը, 4 20 , մինչդեռ այ| 
լածմունքնհրտմ այս հարցը զհահղված է Դիոնիսխաի երկի աոաջին գլխի 
մեկնությունում։ 1 

Ըսա Դավթի, «սկիզբն առեաւ քերդողակաԸիս (քերդողական՝ «քհրա– 
կան»–ի իմաստով) յաոաջ գաշոյ յերաժշտականէ անտի, վասն զի բնաարե– 
ցաւ երկայնիւք և սղիւք յխրն վարիչ նաագաար երգս» (82 ս ), այսինքն՝ երգի 
հիմքում ընկած են երկար և կարճ վանկերը՛։ Ըսա երևույթին, Դավթի այս 
խոսքերում արտացոլվել է այն կարծիքը, թե աոոգանությունը քերականու- 
թյան մասն է, և թե հենց առոգանությունից պետք է սկսել քերականության 
շարադրությանը։ Այդպես էր կարծում նաև Պորվւյուրիոսը, որից պահպան- 
վել է առոգանության մասին հանգամանալից մի գրվածք՝ Ոոբւ ոբօօաՏար 
«Առոգանության մասին»), 128-150, որտեղ և միտքն է արծարծվում թե հա- 
կառակ Դիոնիսխաի, պետք է սկսել («հենց առոգանությունից»)՝ ձո * «ճրոշ 
րրչհ ոբօօաՏաց. Նույն տեղից իմանում ենք, որ Դիոնիսխաի («Արվեստին») 

Թեոդոսխաի 1 ° աՈՈգա ° Ո1թյան մաս Ի ն պատկանում է ոչ թե նրան, այլ ոմն 

1 ° աև այն էհնղԻնաԿներ ^ Կարծիքը, ովքեր կնախընտ– 
իհին սկսել հնչյունից֊ «ի մ այն է, իրր թե ձայնս է նխթ բա նականաթեան որ– 

պէս հխսնականին փայտ և դարբնականին երկաթ, այչ եւ վայելչութխնքեւ 
կարգք աշխարհիս ճայնխ ասացեալ յարմարին. եւ հաստատելով յայս, զի 
բա խ վարդապետեին եւրանխ աշակերտեաչք կբթեին» (82,,)։ 

Հունարեն լուծմունքներում այս կարծիքը հիմնավորվում է փոքր ինչ այլ 

կ րպ. այսպես օրինակ, ըստ Հհլիոդորոս քերականի, («քանի որ հնչյուննհ 
րը բաղկացած են ձայնից, իսկ հնչյունը֊ մ աոաջին և անմ * սն * ն է 

1 մ . ե< 1 նա * և հասկանալ այն ինչ վերաբերեմ է 

^ Ր Փ( °^ հ րձ ° ր ° 1 * շԽ օր օԼխօս Ցտ 

2 Ո ՈԲ<օրրւ *** ձ ^ԲՈհ րօս ճսՑբձոօս ֆադ, րյսճց ոոբւ 

թյ ն նյութ է) շւ ր<*Բ սձրյ րԲԱիիՕՈՀդհ ձՀՀւզՆ. այլն)։ 

1 ո ա ր յն կ “^ ծԻտԻ 1ր և հռչակավոր քերական Ապո Ա ոնիոս Դիսկաոսո 
(«նրա նք^ովք հր սկսում են ձայնից, ինչպես և Ապոըոնիև Դիսկոլոսը»)՝ ն 

***օ+ՈՊՀ**ա\ •ձաօաոօէձձմտսձՀԼ– ™ ^ օ1 

Դավիթը հիշատակում է հնչյունի սահմանումը իբրև «վիրաարութիւն 

թէպէա եւ զպա^Էօս^պգիաէ ^աբմծքաճ^հ թէ էճ Խ ո մՕ բՕաթեամբ եբկարք եՏ, 

Հօթօորտխոէրրօր բ«*թմ ձօրւ, րր]V նՏ օր/րք^ րչյ թօսօւպ 

0 ) 0(11 


աւդոյ» <վԵւ ասացին) զձայն վիրաարութիւն աւդոյ, աւրինակաւ 
գխիէոՕ Ը ն Ո իրեարս րաղխեւով զի վիրաարեաչ աւդն ի միջոցին աացէ 
նայն, իսկ անգայտն եւ կակուղն ոչ աացէ զհնչամն» (82 շյ )։ 

Հհլիոդոյասը վկայում է, որ Դիոգենես Բաբելոնացին հնչյունը սահմա- 
նում է իբրև «օդ հարվածյալ» («վիրավորեալ») (118) ֆասրլ Խոս ճէչթ 
ոտոճղջբտսօհ, բայց քանի որ ըսա Պլատոնի օդը մարմին չի ճանաչվում, 
ըսա այդմ նա ձևափոխում է Դիոգհնեսի սահմանումը, դարձնելով այն «օդի 
հարվածում»՝ ոձրլջէլ ձշբօզ, 482 5 (հմմա. ոձրքքւց ձշբօզ 312,)։ Այս նայն 
բանաձևը մեջբերվում է Դավթի «Սահմանքում». քանզի քերթոդքն ի 
սաեմանել զձայն վիրաարութիւն աւդոյ ասացին, 178 - հունարենի օ1 բէ V 
րբօւպւօէՈՀօւ րտ ֆ^րչս օբւՀօսրօս ոձրլջտ ռշբօց, 41 26 ։ 

Դավիթը հաշվի է նստում նաև նրանց հետ, ովքեր համաձայն չէին 
մեջբերված կարծիքներին և ասում էին, թե «ընդ արաեստաւոբին անցանել 
խափանի եւ արաեսան», և «սկիզբն արարին ի գրոյ, որպէս զի յաոաջա– 
կայսն զյիշատակն յարաձգեսցէ» (82 26 )։ Ուրեմն, նախամեծար համարվում 
է ԳԻԲ0. Իք քե արվեստի երկերի հավերժացման միջոցի։ 

Դիոնիսիոսը, ըստ մեր հեղինակի, հաշտեցրեց երկու կարծիքները կամ 
սկզբունքները, կարծելով, «թե զձայնի բնաթխն գտանել իմաստասիբաց է, 
եւ գիրն աեսցի ի կարգի խրում, զի մի ՜ այչ ընդ այչոյ քննաթեամբ ծադր լիցի 
արուեսաաւորն. եւ խր սկսեալ բոան եեար զնոյն ինքն գիր էս, եթե “քերա– 
կանաթխն է եմտաթխն"» (83 4 )։ 

Թրակացի հորջորջված (թեև նա Բյուզանդիայից էր) (119) Դիոնիսխաի 
և նրա աշխատության մասին հունարեն լուծմունքները մեծ գովասանքով են 
արտահայտվում, 158, 7 ։ 

Այն կարծիքը, թե հնչյունի ուսումնասիրությունը պատկանում է փիլիսո- 
փայության բնագավառին, կարդում ենք Դավթի «Սահմանք»–ում. եւ դար֊ 
ճեալ իմասաասիյռոթխն գիտէ զրնաթխնս ձայնից, 177 - հունարենի 
ո<Աւս ւ) ֆւձօօօֆա ջւսաԾւաւ րղս ֆմօւս րղզ ֆասրլզ, 40 2 ,։ 

ԱպոԱոնիոսի որդի Հերովդիանոսի մասին հիշատակվում է հունարեն 
լուծմունքներում ևս՜ 6 6շ ՚Աբւօձւ^ծհ օսրօց սւօհ բոս ջտջօսոս 
՚ձոօձձասւօս 70սոււ<յ.տ ձ սօՀօձօս, 129. սակայն Դավթի պատմածը նրա 
մասին, թե նա այրել է քերականական երկերը, հույն աղբյուրներին ան- 
ծանոթ է՛։ 


1 Հաճօնճաճ աբաբք եբրայական ծագումնաբանական գբբեյփ նկատմամբ վերադրում էին 
Հ հբ«վղհօ ի6, ահ՛ս էոտհբիսո Կհսաբաբ^, ՊաամաթիւՏ Եկեղ Եցայ, է; 41 (120)։ 

0 ) 0(111 



$1. Քերականության ճասին 

Քերականաթխն է եմտաթխն որք ի քեբդռղաց եւ ի շարագրաց իբրու բա- 
զում անգամ ասացելոց։ 

Դա վիթը սկսում է իր մեկնությունը նույնից, ինչից և հունարեն լուծմունք- 
ները։ Նրան հայտնի է ոմանց տարակուսանքը՜ նրանց, ում թվում էր, թե Դիոնի– 
սիոսի եմտաթխն խատա բառը տանում է ավելի շուտ դեպի անմտության, 
քան դեպի իմացության։ Նա այս կարծիքին համամիտ չէ և կարծում է, թե «Օա 
(իմա՝ Դիոնիսիոսը) ճշմարտխ զոր ինչ եգիտն և կարգեաց ի եմտաթենէ եւ ի 
րանաարութենէ»։ Ընդ որում Դավիթը բացատրում է, թե ինչ են նշանակում 
եմտաթխն և բանաարութխն հասկացությունները, «եարցեալ զքեզ բայ եւ կամ 
անուն եւ քո ոչ կարացեալ ըստ արժանայն պատասխանել ի նախնեացն ան- 
կար սովոբաթխն ըստ նմանաթեան երթալոյ անասնոցն ի սովորական տեղիս»։ 
Սակայն բանավորությունը ունակության է «լ. ածանեչ զխնդիրն ըստ նշանաար 
հրամանաց ի լսեչռյ մարդոյ ստուգելով գրազում անգամ ասացեաչսն քեր– 
ղողաց եւ շարագրաց, ար ոչ զաւտար ինչ որ ոչ լսի բան»։ 

Դավթի շոշափած խնդիրը քննվում է հունարեն լուծմունքներում ևս։ 
Դրանցից իմանում ենք, որ այս հարցը բարձրացրել են Պտղոմեոս ճեմա– 
կանԸ և ուրիշներ, ովքեր տհաճությամբ էին վերաբերվում Դիոնիսիոսին այն 
պատճառով, որ նա «բանականագույն քերականությունը անվանել է 
“Փորձառություն”, որ ոչ այլ ինչ է, եթե ոչ միշտ իրենց հավասար իրերի 
պահպանում և անգիտակից հիշողություն»՝ 

ՍէօձտսԽց 6 ՈշբւոսոյոԽհ հա\ ՃԱօւ ոսխ շյր^օՇա ձւօսսօա 
խատաս շտրյՀօո րրյս Հօ ր ւարճրրյս րԲ^Բ^րատ րյոց խատավս) 

** Փոօ,է • «■ 

Քերականներն ու առհասարակ հին փիւիսոփայական երկերի մեկնիչնե- 
րը զա ազանում էին ատս «փորձը» և խատա «փորձառությանը» և հա- 
մադրում էին դրանք րխսրյ «արվեստ, արհեստ» և տոարտրք «գիտության» 
կա ր սաօւ հ «ճանաչողություն» (հասկացություններին)։ Ըստ Մհլամպոդե– 
սի, ատս-Ա («փորձը»՝ որևէ իրի մեկական ոչ բանական ստուգումն Ա ո 

8օ*տսօա սձօրօց, իսկ խատա֊Տ («փոբձաօու– 

րօննրոք 1 բանԻ ^ հաճս ք խակԻ Պ բանական ստուգումն էյ֊ վ ոօԱճոց 

ձօ*տսօա էԱօրօց, 10 25 ։ Սինչդեո «արվեստը»՝ 

" նրի ~ * 

։ <*>. 


Եվ երբ Դիոնիսիոսն ասում է, թե քերականությունը փորձառության է, 
վարժվածություն կամ հմտության, այդպիսով նա նսհմացնում է այս վերին 
աստիճանի բանական՝ ձօյուցարճրրյ, ամենից շատ բանականության՝ 
\6քՕհ պահանջող գիտությանը, վերածելով այն սովորական, բանականու- 
թյունից զրկված վարժվածաթյան՝ ՏօՀտսօա ճ1օքՕհ> կամ, ինչպես արտա- 
հայտվում է մեր Դավիթը, անբանության սձօ/ա. 

Լուծմունքների հեղինակները համարում են, որ սա թյուրիմացության է և 
վարձում են այն մի կերպ Փարատել։ Մհլամպոդեսին թվամ է, որ վիճահա- 
րույց բառն այստեղ գործածվում է «իմացության» բաոի փոխարեն, («այս- 
տեղ ոչ բուն իմաստով է ասում՝ ճանաչողության փոխարեն») Տահօն6օ 
ՀՍրսՀթղօրւՀձհ շւաւ V ճսս րօՕ ՚/սճօւհ, 11 2 ։ Այլ կարծիքի համաձայն, այն 
դրված է «արվհսա»–ի փոխարեն. (« փորձառության բառն այստեղ Դիոնի– 
սիոսը վերցնում է արվեստի իմաստով») է էյս քճբ խատաս շսրօսՑս 6 
ձւօսսօւօհ սսրւ րրյհ էՇՀստ շխձճխէօ, 300 26 ։ Բյուգանդական դարա- 
շրջանին պատկանող Մեկնության հեղինակը կարծում է, որ («փորձառու- 
թյուն» բառով երբեմն անվանում են անբան ճանաչողությունը, և երբեմն՝ 
բանական») խատա Տշ ^շ՚/շէսւ ոօրշ բշս րյ ճձօքօհ /սձօւց, ոօրշ Տշ *օւ 
րք Տա ձճ՚/ՕՆ քԱէծօւհ, և որ Դիոնիսիոսի գործածմամբ այս բառը պետք է 
հասկանալ հենց «բանական ճանաչողություն»՝ ձօքււժյ ք սճ>օւհ իմաստով, 
566 26 ։ 

Կա և այսպիսի մեկնություն, թե («միշտ չէ, որ քերականությունն իր նպա- 
տակին է հասնում բանականությամբ, այլ հաճախ նաև զուտ ավանդու- 
թյամբ ... հաճախ հայտնաբերում ենք, որ քերականությունը ոչ բանական 
է») ՕՆ ձՕքՕ) ոճսէՕէՇ ՀՕէՕթՕօՇէԱւ է) ՈՕձձճՀէՀ Հօ1 

փԱք) ոսբսՏօօշւ ... ոօձձճահ շսբԽոօբշս էտ ■/բօբբօուէրյս ճձօքօս, 
165 20 ։ 

Նույն միտքն է արտահայտում Ստեփանոս մեկնիչը՝ այլ ձևակերպմամբ։ 
Քանի որ քերականությունը խառն՝ բ որրրյ համակարգ է, մասամբ դա բանա- 
կան է՛ Հօ/արյ, և մասամբ գործնական՝ ոբօւՀՈՀդ («փորձառությունը որո- 
շում և սահմանում է դրա գործնական մասը, իսկ մասից տարածվում է ամ- 
բողջի վրա») Տա րօս խատա րօ ոթօՀէւՀօս բշբօց սսրրյզ ՃՓօթւՀշաւ րշ 
Հօւ օբւ(շրսւ, ձոօ Տշ բշբօսզ րծ օձօս Ցաձսբթճսշւ։ Ուստի և նրան հայտնի 
է այն կարծիքը, թե («փորձառությունը անբան վարժվածություն է և բանա- 
կան ճանաչողություն»)՝ խատա Խոս րյ ճձօքօց րբՓէյ ոա րյ \օ՝քւ*րյ 

անբան պաեպանաթխն մարդկային բազմաբար եւ նոյնաբար երեւեցելոցն - Խոն. էջ 43»։ 
՚Տր ոէտքօւ բառը ճիչա է փոխանցվել իբրև ներեմաաբխն, և նայն ներեմաաթիւն-դ սպասելի էր 
նաև Դիոնիսիոսի թարգմանության մեջ։ 

Նույն տեղում, արաեսա անակաթխն ռմն է եւ ցիաըլբի էն, 181 “ րք էմՀ\պ է(ւց քսճօւց 
Խոս, 43յշ։ Հմմա. նաև էջ 182 - հան. 44» (121)։ 


^XXV 



քաօւհ, սակայն նա չի կիսում դա, և պաշտպանում է սեփական բացատ- 
րությանը, այն է՝ որ Դիոնիսիոսի սահմանումը վերաբերում է սոսկ քերա- 
կանության գործնական կողմին, 167 Տ ։ 

Մեր Գավիթը, հավանաբար, այն տեսակետին է հետևում, որ մեկնիչների 
գանգատները անհիմն են, և Դիոնիսիոսի բանաձևը պարփակում է քերա- 
կանության ոչ միայն գործնական, այլև տեսական նշանակությանը, քանի 
որ այստեղ խոսվում է ոչ միայն եմտոտեան ՝ շբոշւբւօ, այլև փորձնական 
ճանաչողության մասին ճանաչողություն այն ամենի մասին, ինչ որ մատե- 
նագրությունն է պարունակում։ Սրա մեջ է նա տեսնամ փորձառության և 
բանականության տոշւբաՆ ձօքւՀրքի զուգակցումը։ 

եւ մասունք են նոբա վեց : Դավթի մեկնությունն (122) ասում է. 
^9Պ9 զքերդողական մասունս, որ եաաեայք են ի բոլորէ. եւ եթե զմի ոչ 
կսղցի յայսցանէ քերդողն, ոչ ասի կաաարեալ աբուեստաար։ Քանզի 
աեսակք ճարտասանականին երիտ այսոքխք կատարին եւ վարին՝ 
ատենականաւն եւ րաղխոեականաւն եւ կացրդականաւն, զագաեաւասար 
եատեալբ ի սեոէ եւ զնոյն ինքն բերելով յինքեան, որպէս զկենդանաթխն 
կենդանին, ոբոց եթե ոչ ունիցի ոք զմի ի նոցանէ ոչ կատարեաւ ասի 
ճարտասան՛ : 


Խոսքն այն մասին է, թե ինչու քերականությունը բաժանվում է մասերի, և 
ո՜չ տեսակների, և ինչ տարբերության կա դրանց միջև։ 

Մասը բմբօհ, ըստ Դավթի, ինքնուրույն մեծություն չէ, այլ ամբողջի մի 
հատված, իսկ տեսակը տւՏօց, թեև նույնպես մասնավոր հասկացություն է 
սեռի ր^օց-ի վերաբերությամբ, սակայն նա ամբողջական մի բան է։ 
Ուստի, եթե որևէ մեկը չգիահ ինչ-որ բանի մի մասը, նա չգիտհ և ամբողջը 
մինչդեռ որևէ տեսակի իմացությանն արդեն մի ամբողջականության տիրա- 
պեւոելն է։ Այս պատճառով քերականության որևէ մասի չիմացությանը 
նշանակում է քերականի անվան արժանի չլինե ա . մինչդեռ ճարտասանու- 
թյան հրեք տեսակներից մեկի իմացությանն արդեն ճարտասանի հռչակ է 


Դավթի դատողությունը համարյա բառացի համընկնում է հունարեն 
լածմունքներամ մեր ընթերցածին. (Ինչո՞ւ քերականությունը բաժանվում է 
մասերի, և ոչ տեսակների, և ի՞նչ է զանազանում մասը տեսակից։ Պետք է 
ասել որ տեսակները առանձնանում են սեռից և ինքնամփովւ են, ինչպես 
«կենդանի, սեռից առանձնանում է «մարդ» տեսակը, իսկ մասը տեսակի 
Բ Կոր , չէ որ անկատար է մարդու մասը գլուխը։ Ուստի խոսում ենք 
ճարտասանության հրեք տեսակի մասին ատենական, բաղխոհական և 
կացրղական, և նրան, ով գիտհ այս հրեք տեսակներից մեկը, կոչում ենք 

Օ0(\/1* ճ ԻԱՃէ։բք էջ 84ււ–ւ», պետք է վերցնել փակագծերի մհյ, այսինքն վերացնել։ 


կատարյալ ճարտասան, բայց նրան, ով չգիաե քերականության բոլոր 
մասերը, քերական չեն անվանում, քանի որ քերականությունը համաթվում 
է այս բոլոր մասերից) Տա ո 61 թոթդ րրլհ –/բօբթօրւՀքյհ հօ ւ օօհ 1 շւՏրյ, հօ\ 
ս ՏւօՓտբշւ բշբօհ տւՏօսզ; հօ\ ձօՀրմօս 6ս րճ շւձրլ տհ րսՀ /տար 
ՏաւբօՆ\րրօւ հօ\ օսրօրշճր) շԽւ V, օւօ\> շհ ր օՕ ՀՓ օլ> քՏ՚սօՆհ ձւօւբօսբօտ ր ծ\ք 
ճսՑբաոօս– րօ Տտ բշթօհ ձոօօոօօբճ Խո րօս օւՏօսզյօրտյԼՏհ քձթ օ\/Օբ<ձոօՆ 
բձբօհ րք ՀշՓ<*ձղ. ՚06շ^ ՚ բրլրօբւՀրլհ ձշ^օբ^ օւՏրլ րբա, օսբթօսԽսրւՀժ V, 
ՏւՀՕ\^ւՀծս / յւօ\>է)՚/ՆբւՀՕ\>" Հօւ օր։ րօս բօս շաօրճբշսօս շս րձս րբա\> 
րօսրաս շւծձս ՚բղրօբօ րշձշւօս ճշքօբշս, րօս 66 բրյ շաօրճբշսօս ոճսրօ 
րձ րրզ քբօբբօրւՀրլզ բմբրլ ■/բօթբօոՀծս օս ձշ-բօբօս– ոօսրաս քձբ օսրրյ 
րօսրաս րաս բշբաս ճսօոձղբօնրօւ, 301 30 (նաև 168 19 )։ 

ճարտասանության երեք տեսակները հիշատակվում են նաև «Սահ– 
մանք»–ում. այստեղ դրանք թարգմանված են նույն բառերով, ճարտասա- 
նական սեո գոլով յերիս բաժանի ի տեսակս ՛ յատենականն, ի բաղխոեա– 
կանն եւ ի կացրդականն, 207 = հուն. 72 5 ։ Տերմինաբանությունն այնքան 
հատկանշական է, որ թույլ է տալիս Դավիթ քերականին մասնակից դարձ- 
նել «Սահմանք»–ի թարգմանությանը։ Սակայն բանն այն է, որ «Սահմանք»– 
ում ճարտասանության տրոհումը երեք տեսակի սխալ է համարվում ոչ է 
բարաք բաժանումնդ, օս Հօճձհ շհտ։ սսրրլ րյ Տաւբշօւհ. Հետևաբար, մեր 
Գավիթը, որ այս տրոհման կողմնակից է, չի կարող լինել «Սահմանք»փ ոչ 
հեղինակը և ոչ թարգմանիչը (123)։ Նրանց գործածած եզրույթների ընդ- 
հանրությունը հարկ է վերագրել աղբյուրների նույնությանը կամ թարգմա- 
նական գրականության հանրաճանաչ ավանդության։ 

ճարտասանության տեսակների առնչությունը միմյանց և իրենց սեռին 
լուսաբանելու համար Դավիթը դիմում է համեմատության, որպէս զկենդա- 
նաթխն կենդանին, ցանկանալով ասել, որ ճարտասանության տեսակներն 
այնպիսի հատկություն ունեն, ինչպիսին է կենդանու համար «կենդանի 
լինել»–ը՛ ինչպես յուրաքանչյուր կենդանի ունի «կենդանություն», նույնպես 
և ճարտասանության յուրաքանչյուր տեսակն ունի համապատասխան 
հատկանիշ։ Դավիթն իր օրինակին է հղում մի այնպիսի անբոնազբոսա– 
թյամբ, որ թվում է, թե մեջբերված օրինակը հանրածանոթ է և (բոլորին) 
հասկանալի։ Արդյո՞ք մեր հեղինակն ի նկատի չուներ Պորվւյուրի հանրա- 
հայտ աշխատությունը՝ Ներածությունը։ 

Նախ՝ վերծանութիւն ներկուռ ըստ աոոգանութեան. Դավիթն 
իր առաջ հարց է դնում, թե ինչու Դիոնիսիոսը նախապատվություն է տափս 
վերծանությանը՝ ըստ առոգանության, այսինքն՝ թե ինչու նա սկսում է 
վերծանությունից։ Նա գանում է, որ նախապատվությունը (բաոացի 
նախադաաոթխն և ստորադասութխն, բրւօթօտւէւօ շէ թօւէբօ*Աւօ) ընդհան- 
րապես լինում է երեք տեսակ, երեք հիմքով՝ տեղ, ժամանակ, արժանիք, և 

00(711 



կարծում է, որ տվյալ դեպքում նախապատվությանն ըստ տեղի է, «քանզի 
անկար էր առանց սորա այւեա աոաջիկայիցն զյարմարաթխն անել». 

Ապա Դավիթն առաջարկում է «վերծանության» ճսճ^աԾէհ-ի մեկնու- 
թյանը։ Ըստ այդմ, վեր ծանաթխն նշանակում է «ընթերցում», իսկ փիլիսո– 
փաներն ասում են, թե (դա նշանակում էյ « վերստին ճանաչեւ (124) եոգւոյ 
զմռռացամն իմաստից աւրինակաւ գիւտի ծաոայիՖր. 

Նկատենք, որ եւ վերծանաթխն ասի ընթերցումն արտահայտությանը 
պակասում էր բնագրից, բայց այն թելադրված է ընդհանուր իմաստով։ Մեր 
սրբագրումը հաստատվում է ոչ միայն ուշ շրջանի մեկնիչ Եսայիի կողմից, 
ինչպես նշում ենք ծանոթագրություններում, այլև իր իսկ Դավթի նույն անդի 
հղմամր՝ հաջորդ, 87-րդ էջում, եւ եթե զինչ է վերծանաթխն ըստ մեզ կամ 
որպես ըստ իմասաասիրացն, քաջայայտ է. 

Դավթի այս մեկնությանը հունարեն լուծմունքներից լավագույնս հար- 
մարվում են Հհլիոդորոսի խոսքերը, («արվեստագիրը մասերի դասավորու- 
թյունը կատարել է ըստ դասավանդման հաջորդականության, նախ հրիտա– 
սարդը պետք է վերծանի... Իսկ վերծանությունը՝ հոգու նախապես սովո- 
րածների վերստին ճանաչումն է... քանի որ ասում են կա հոգեփոխություն, 
և հոգին, մտնելով մարդկային մարմին, վերստին իմանում և ճանաչում է 
այն, ինչ արդեն նախապես գիտեր»)՝ րյ րաս թշթձս րճՀւհ ոշրրօւրյրսւ ա 
ր^օրթճֆհ) *օրձ ր րյս րրյհ ՏւՏօօՀոձւնհ ՃհօՀօնՑԽա– ո Բ 6րշ Բ օ\> ր ճ Բ 
ոսռ/ւ/ասճւ Տշ։ րօս սմօռ.. Ճռ1 Խոս ձսճքսսօւհ րյ րճ^V ո Բ ձրա 
թօՑրյթճրաս րրյհ ֆս^րյհ ձ\>ո^ձ Բ ւօւհ... ֆսօ\ րձ Բ թէրտփսՀԱօւ V շհսւ «ս\ 
աց ձսՕ Բ արաւօս օձյա Փ ֆսՀրյս ձսօքսա Բ ((€^ «օձ 
տայրւ \/այ*շւ V & րյծշ րրթօշթօՕշս, 453 շյ ։ 

Այս խոսքերից պարզվում է, որ հույն մեկնիչը նույնպես, ինչպես և Դա– 
վիթը, կարծում է, թե քերականության մասերը շարակարգելիս, Դիոնիսիոսը 
պահպանում էր այն կարգը, որ պահանջում է մանկավարժությանը երի- 
տասարդ կամ անտեղյակ մարդկանց, նախ քան քերականության մյուս մա- 
սերին անցնելը, պետք է սկզբից վարժեցնել վերծանության։ 

Վերծանության սահմանումը լիովին համընկնում է Դավթի՝ Փիլիսոփա- 
ներին վերագրածին։ Թեպետ ասենք, որ ըստ ՀհԱադորոսի ևս, այս սահմա- 
նումը գալիս է փիլիսոփաներից, ինչպես երևամ է նրա խոսքերից, որ աղհկ– 
ղա են նայն սահմանման կրկին հիշատակմանը. («պետք է իմանալ (հմմա. 

ավթի եւ գիաեւի է)», որ Փիլիսոփաները վերծանությանը սահմանում են 
հետևյալ կերպ, վերծանությունը հոգու նախնական սովորածների վերստին 
ճանաչումն է»)՝ Խրժօս Տտ ծո օ։ ֆԱօօօֆօ։ Փ ձսճ^աօւս օմահ 

X Հւտտր* ™ •* 


0)0(\/111 


Հելիոդորոսը բերում է նաև այս սահմանման փիլիսոփաների բացատ- 
րությունը. «քանի որ ասում են, թե կա հոգեփոխության, և հոգին, մտնելով 
մարդկային մարմին, վերստին իմանում և ճանաչում է այն, ինչ արդեն նա- 
խապես գիտեր»։ Այս բացատրությանը չկա հայ մեկնիչի երկում, բայց այն, 
ըստ երևույթին, թաքնված է հակիրճ և անհասկանալի «աւրինակաւ գիւտի 
ծառային» արտահայտության մեջ։ Հունարեն լուծմունքներից մեկում նայն 
հարցի վերաբերյալ ասվում է. («ինչպես ասում են փիլիսոփաների զավակ- 
ները (թաբգմանհլի է նաև՝ սարակները )», կա հոգեփոխության և <հոգին>, 
մտնելով մարդկային մարմին» և այլն) ահ ֆռօւ ֆւձօօճֆաս ոռւՏշհ 
րշրտ ֆՆՀԱՕւ V Փա Հա շթ%օթ.€ VI) V ահ ձ\0 Բ աոաօ V օայա, և այլն, 305»։ 

Այստեղ հոգեփոխության մասին կարծիքը վերաբերում է ոչ թե փիլիսո- 
փաներին, այլ նրանց («զավակներին»)՝ րաւծշհ, իհարկե, ոչ բառի բան, այլ 
փիլիսոփայությանը տհասների իմաստով՝ սճօւ, եամբակք. Շատ հավանա- 
կան է, որ Դավթի ծաոայ բառը փոխանցում է ո<*ւՑշհ (բառի երկրորդ իմաս- 
տը)՝ այն բառի, որ եղել է իր ձեռքի տակ գտնված աղբյուրում։ Այդ դեպքում 
Դավթի անհասկանալի արտահայտությունը կարելի է մեկնաբանել այն 
իմաստով, որ վերծանության սահմանումը նա վերագրում է իսկական փիլի- 
սոփաներին, իսկ դրա բացատրությունը հոգեփոխության միջոցով, որը նա 
չի բերում, այլ միայն ակնարկում է՝ 7րճրւ<5ճք–փիլիսոփանհրին 1 : 

Երկրորդ մասում Շ^րյքրյօւհ բառը թարգմանված է զբուցաարաթխն, որ 
այնքան էլ ճիշտ չէ։ Ըստ երևույթին, Դիոնիսիոսի թարգմանիչն այն շվարել 
է ձւրյքրյօւհ բառի հետ, որն իսկապես նշանակում է զյայց, մինչդեռ շՀրյքրյօւհ 
բառը նշանակում է բացատրություն կամ մեկնաբանում 2 ։ Դավիթը գործա- 
ծում է զյայց և զրուցել բառերը նույն 6 ՀՀքտԽՕօւ («բացատրել, մեկնաբա- 
նել») իմաստով։ 

Այն հարցին, թե («ո՜րն է քերականության երկրորդ մասը») ր( Խո րծ 
ծշմրշթօ V Բ Շ Բ Օհ րրյհ /րօ/ւյաորժյհ, Մելամպոդեսը պատասխանում է. 
(«մեկնաբանում ըստ եղած և առկա եղանակների, որ առավել հարմար են 
բանաստեղծներին»)՝ րծ շՀրյքշԽՕա Հսրձ րօսհ 5\>րսհ հօ ւ շ-բՀտւլւԽօսհ 
րթօոօսհ րօսհ թճ/ևօրռ ոօւրյսրւհ ձ ԲԲ 6(օ\րրօհ, 13 յ# ։ Հելիոդորոսը կրկնում է 

1 Ծանոթագրություններում, է; 8$, բերում ենք մի նշում, որն աոկա է Մագիստրոսի 
մեկնության ճի գրչագրի լուսանց քամ, թերևս իբրև Դավթի խոսքերի մեկնություն։ «Ծաոայ» 
ասելով իբր պեաք է հասկանալ վաճառականների այն ծաոանեբին, ովքեր, օգավելով իրենց 
աերերի երկարատև բացակայությունից, կենակցում էին նրանց կանանց եեա։ Նրանցից 
ծնված գավակն հր ը վաճառականների վերադարնալու պահին արդեն այնքան էին մեծացած, 
որ հանգես են եկել վաճառականների դեմ ի պաշտպանություն իրենց ծառա ֊հայրերի։ 
Պատմությանը ոչ ճի կերպ չի աոնչվուճ մեր բնագրին։ Այն վերցված է Նոննոսի Գրիգոր 
Նագիանզացա ճառերի յուծմանքներից, հրասւ Հ. Հ. Մանանդյանի, էջ 54 (125)։ 

1 Հմմա. նաև Ասավածաշնչամ Շւր)՝րյօօ\ոօ ԵաաՇ զյայց, Թիւք ԺԳ 21, ծւրքյրղյա զյայց, 
Բ Օր. ԻԱ, 37։ 
ո օ 



այս արտահայտությունը, ընդորում («ըստ բանաստեղծական եղանակնե- 
րի^ Հարձ ր օԵհ ոօւրյոՀօնհ րբօոօսհ մեկնում է իբրև («ըստ առանձնա- 
հատկությունների, որ բնորոշ են բանաստեղծություններին») Հսրձ րձհ 
ւՏւժրրյրօւհ րձհ շքէրշտ^օւհ րօւհ ոօւտօւօւ հ 456 տ ։ 

Հայ մեկնիչը, սակայն, ասում է. «Եւ զրացաարութխն տոնելի է ոչ ըստ 
սովորական ինչ խաւսից, այլ կամ զքերդողացն արարուածս, կամ խրաքան– 
չիւր արուք, նոցան գաղափարաւք ձեւացացանելով զրուցել»։ Բնագրում 
առկա է գաղափարաւք բառը, այսինքն՝ րմոօէհ. հնարավոր է, որ Դավթի 
(տրամադրության ներքո հղած) օրինակում րբօոօւհ էր, բայց նա սխալ- 
մամբ կարդացել է րմո օւհ, և այդպես էլ թարգմանել է։ Այլ դեպքում այն 
պետք է հասկանալ այստեղ ւՏւօրրյրտհ («առանձնահատկություններ») 
իմաստով։ 

Զրուցաարութխն, զրուցեչ բառերը Դավթի մոտ նույնպես, ինչպես 
նշեցինք, նշանակում են շՀՓղօւհ, «բացատրել մեկնաբանել»։ 

Այս հիմամբ թերևս կարելի է Դավթին մերձեցնել Դիոնիսիոսի (Քերակա- 
նության յ թարգմանչին։ Սակայն չի բացառվում, որ բաոի սխալ կիրա- 
ռության նմանությանը բացատրվում է Դավթի՝ (Դիոնիսիոսի երկի) հայերեն 
թարգմանությունից կրած ազդեցությամբ։ 

Քերականության երրորդ մասը Մհլամպոդեսը մեկնում է իբրև («արտա- 
ռոց բառերի և պատմությունների <վերաբերյալ հարցհբի> առձեռն պա- 
տասխան») աս րձաօօրլթսրս<6ս հա I աս 6ւրլ ր րյբձ աս րյ Տրօւբօհ 

ճոօՀթւօւհ 14 20 ։ Ըստ Հհլիոդոյասի, («գլոսսա»–նհր են կոչվում բարբառային 
<բառհրը>»)՝ լյձձօօսհ ֆրլօւ րձհ ՏաձշՀրօսհ, 462 36 . իսկ ինչ վերաբերում է 
սա>բւօ։փն, ապա այն հասկացվում է երկու կերպ («և՜ որպես վաղեմի գոր- 
ծերի մասին պատմություն, և՜ որպես հների օգտագործում»յ՝ քձթ րրյս 
ծւպրլօւս աս ոձճու ոթօրլ Գ ճաս Խրօբաս ֆճթշս, հա\ րրյս աս ոսձօաս 

Հ ըստ որի զանազանում են («պատմականները» և «գրքայիննեոո»1՝ 
ԽրօթւՀօւ և թւթձաւրօւ, 470 4 ։ 

Մեր մեկնիչն ասում է. «Նա եւ հարկ է վարդապետին ոչ զաւտարինչ, այ է 
զիւրոյ է եզաին խաաս եւ պատմաթխնս ինչ նախնեացն արարեալ լաւա– 
գոյնս եամաոաւտապէս գիտել զի իբր եւ եարցանիցի, դիլրաւ ւաիցի»։ 

Վերջին արտահայտությանն իր իմաստով և կառուցվածքով համադրելի 
է հունարեն լուծմունքին, («ուստի քերականը, ասում է, հարցված լինելով թե՜ 
ի աստի, թե արտառոց բառի, և թե՜ պատմության մասին, պետք է պատ- 
րաստ փ նի տալ բացատրության»)՝ Ցտւ օօս րօս րԲ<*ԲԲ<* ™™ս Փրյաս, 
տբօաբտսօս րյ ոտբւ օրյբօօԽհ րյ ոտբւ ր ձճրր րյ հ րյ ԽրօթԽհ ոբօրՓօհ 
օոօօւՏօսօււ րրյս ա՛րաս, 1 69 |6 ։ 

Տարօրինակ է թվամ Դավթի պահանջը՝ գիտել եամաոաւտապէս, բայց 


Շ>00< 


դրա որոշ զուգահեռ է գտնվում Հելիոդորոսի (մեկնության մեջ), որը նույն- 
պես կարծում է, թե քերականը պարտավոր չէ իմանալ (պատմությունն ամ- 
բողջությամբ՝ այլ հաճախակի գործածվող (126) <դրվագնհրը>) ոձօ (XV 
Խրօթաս, ձձձձ րրյս րշրբտբշսրյս, 470 ։օ ։ 

Ուշագրավ է հայերեն թարգմանության ևս մի առանձնահատկությունը՝ 
Դիոնիսիոսի Խրօբաս բառի ենագէտ պատմությամբ (համարժեքը)։ Արդ- 
յո՞ք թարգմանիչը ծանոթ չէր այս բաոի երկակի իմաստին և արդյոք չէ՞ր 
ցանկանում որևէ կերպ ընդգծել այն իմաստը, որն ի նկատի ուներ Դիո– 
նիսիոսը։ 

Չորին՝ սառւգաբանութեան գիւտ։ Ըստ Դավթի՝ «սաագաբա ճ ու- 
թնա ն ձեւք են երեք, յիրէն, յարուեսաէն, ի ձայնէն» (եթե բառացի թարգմա- 
նենք հունարեն՝ ք«Բ ՚Պհ տրսլւօձօյԽհ րբա, շհ ոբօր/բձրօհ, 

ր ՇՀսրյհ, Փ^վՓ– «& 1 յարացոյց աոաջնամն սափոր, եւ երկրորդին փայտ– 
եատ, եւ երրորդին ճնճղուկ։ Բայց ոչ ամենեցուն է գխտս այս, այւ խոեեմա– 
գունիցն եւ եթ»։ 

Հունարեն լուծմունքներում, օրինակ, Մհլամպոդեսը ստուգաբանությունը 
հասկանում է իբրև («բառերի բանում, որի միջոցով պարզվում է իսկու- 
թյանը»)՝ րյ ձսձրրրսՕհ աս ձշէաս, 5ւ ՝ ըհ րօ ձձրյՕէհ օօՓրյսՀշրա, 14 23 ։ 
Սրան ավելի մոտ է մի այլ հայ մեկնիչի, Անանունի սահմանումը, ըստ որի 
ստուգաբանությունն է «լուծումն փաղաոաթեանց ի կաաաբեաչս եւ ի նա- 
խատիպս րաոսն», 127։ Խոսքը, հավանաբար, սկզբնական և ածանցյալ 
բառերի մասին է։ Դրան հաջորդող օրինակից երևում է, որ հայ մեկնիչը, 
ինչպես և Մելամպոդեսը, կարծում է, թե ստուգաբանության խնդիրն է՝ ըմ- 
բռնել բառը։ Մհլամպոդեսը ստուգաբանությունն անվանում է «իսկաբանու– 
թյուն»՝ ձձրլՕօձօ՚բա, և համոզված է, որ «հունարեն քառերը աոարկաների 
նկատմամբ իզուր, պատահականորեն չէին կիրառվում», այլ իմաստի վհր– 
հանմամբ՝ («ինչի՞ համար ինչ-որ բան ասվում է այսինչ ձևով»)՝ %ձԲ1 ս րւսօհ 
րօՏշ ո րօաօՏշ ձտ՚/որւո, 14 27 ։ Իբրև ապացույց բերվում են օրինակներ։ 
Նույն տեսակետի կողմնակից է նաև հայ մեկնիչ Ստեփանոսը, ըստ որի 
ստուգաբանությունն է «ուղղաթխն անաանց եւ բայից, վասնզի յանեմտա– 
թենէ խաւսից թիւրեալ են անաանք եւ բայք ամենից ազգաց բայց ի սա– 
կաաւց» 1 –. 

Քանի որ Դավթին վերագրվող ստուգաբանության (սահմանման) 

1 Սաեփանոս, է; 188։ Նկատելի է, որ ՍտեՓանոսք Օճան է Հելիայորոսին մեթոդով, որ նա 
հանձնարարում է ստուգաբանական ոաումնասիրությունների համար, եմմտ. Ստեփանոսի 
դատողությունը, 190շ. ։ Հելիոդորոսի խոսքերին, («պետք է ստուգաբանել, որպեսզի յուրաքանչ- 
յուրն ըստ աոանձին մտադրության շարժվելով, շոշափի բաոի նշանակությանը») ժ« 66 
էոբօճօքտՆ ձհ «V 1ՀՕԾՀՕհ հօհՃ 16(օս 6րոխսձտ *™օմբէ\>օհ ճորրյՀօււ րօս «օրձ ո էյս ՃՃԷւս 
օրլբաճրօբ^օս, 470»։ 





մեկնաբանումը չի համընկնում հունարեն լուծմունքների (բացատրության– 
նհրինյ, ապա դրա վավերականությունը վիճարկելի է, նամանավանդ, որ դա 
այնքան նման է Սաեփանոսի՝ նույն խնդրի վերաբերյալ ասածին։ 

Հինգերորդ մասը, համեմատությունը, ըստ Դավթի, «եամեմատաթխն է 
բայի աո բայ եւ անաան աո անուն, եթե ասասցի «անուան» աո «անուն», 
«ստեղծուածոյ» եւ կամ «կազմածոյ» եւ բեր ցին անաանք հան գոյն նորին, եւ 
աոաւեչն տանի զեասաաաութխն. նոյնպէս եւ բային՝ «ռղորմեայն» քան 
« զողորմեացն »՝ : 

Մելամպոդեսը նոյնպես «համեմատությունը» հասկանում է որպես 
բառերի համանման ձևերի համադրություն, որի միջոցով մշակվում են 
քերականական կանոնները, («ի՞նչ պատճառով “Հոմերոս” - “Հոմերոսի” և 
“ընկեր” - “ընկերոջ”»)՝ ո սօց Տաշհշա 6 "Օբղբօց րօս ՚Օբղբօս Հսւ 6 ֆԱօհ 
րօս Փ&օս 2 (127), և բանաձևում է. («անունները, բայերը և խոսքի այլ մա– 
սհրը ճշգրիտ հեաազոահլով և համադրելով նմանը նմանին, վստահելիորեն 
մշակում ենք կանոնները»)՝ շո\ ոճսրաս աս օսօբճաս աւ աս ՚բրյբճաս 
ՀԱ1 ր< ձս ճձձաս բշբձս րօս ձօջօս ձՀբւթձհ (րլրօսսրշհ *օււ րճ Ցբօա րօւց 
օթօւօւհ ոօթօոՑշբշսօւ րօսհ Հշւսօ սոց ձօՓօէձձհ ձոօՓ<ո սճբտ6ս, 15 ,,։ 

Վերջին, վեցերորդ, «դատողական» մասի վերաբերյալ Դավիթը նկա- 
տում է, որ այն, «մեծ թեպէա եւ ի վերջ է դասեալ զի սովորութխն է բանա- 
կան արու եսա աւորի յաոաջադասեւ զառամն, ոբպէս զվեր ծանաթխն, զի 
զարթոացէ զլսապսն եւ ապա ընդ միմեանս շաղկապին » \ 

Մելամպոդեսը, բացատրելով, թե ինչու «դատողական»–ը լավագույն 
մասն է, բհրում է հետևյալ նկատառումը, («եթե մեկը նախապես չի իմանում 
վերը նշված քերականության մասերը, դատողի գործը կատարել չի կա- 
րող») ու ջճբ բք) ոբօօւՑշ Ոհ րձ ոբօ^Ցոսրս բոբո րոշ րբօբբօրւՀոշ, րօ 
Տբրօս րօս «բւոՀօս ոօաս օս ձսսսրսւ, 15 3 «։ Իսկն ասած, այս 
նկատառումն ավելի շուտ պատասխանում է Դավթի առաջադրած այն 
հարցին, թե ինչու «դատողականը» համարվում է վերջին մաս։ Իսկ Դավիթն 
ինքը «դատողական »–ի այլ մասերի հանդեպ առավելությունը տեսնում է 
նրանում, որ այն «զեեր ձուածողացն ընդունայնաբան արխն ւածանեւով, 
որք աղղափաոաթեան անաամբք կամեցան զիւրեանցն աբդարացացանէդ 

վրիպանս, ի սաոպխ քննաթենէ դաաեչոցն յանդիմանի աւաարոաի խաո– 
նուածն»։ 


1 հ Բճա ^ք։ խաթարված է. վերջին բառերը ըստ քայլ) տրոհության կարելի է հասկանալ այլ 
կերպ, այսինքն ա րերցին անոանր եանգոյ6 0 որ ի ն, ե, առա Հ քպ ա Լի զէասԼսո,)^ 
նոյնպէս եւ բային «ռղորմեայն» բան «զողորմեացն»։ Բ 

Հմմա. Անանուն, Մեկնաթիւն, էջ 127։ 

այլ *» * ԵրզՕկացա «.» Ա, *»,,,■ է 

^XXXII 


Նման մի միտք նույն խնդրի վերաբերյալ արտահայտում է նաև Բյու– 
զանդացի մեկնիչը, «դատողականը» նա հասկանում է իբրև «ճշգրիտ գի- 
տություն» րյ ձՀբւթղհ քսճօւց, իսկ քերականին պարտադրում է իմանալ 
«բոլոր եկեղեցական գրքերը» րձ խթԽ րրյհ ձւօձրյօԽհ ոձսրօ, որպեսզի 
կարողանա տարբերել պարականոն գրքերը՝ («որպեսզի, եթե լսի օտար 
ձայնը կամ կեղծ աշխատությունը կամ բանաստեղծությունը, չընդունի այն 
իբրև իսկական»)՝ ւսճ Հ օրօս ձՀօմօր Փ&Պ* &սՀս ™՝ 1 ՕՆքքբճբբռրօ ղ 
ոօւրյբօ վրտսՑՀհ, բք) ՏտՀրյրօւ։ օսրօ ձհ ձձրյՑւսօս, ինչպես, օրինակ, Թով– 
մասի Ավետարանը, կամ Պողոսի՝ իրապես՝ Պողոս Սամոսատցա, կամ 
Աստվածաքանի հայտնությունը, 568, $: 


$ 2. Վերծանության մասին 

Դավթի մեկնությունը (128) ասում է. «Վեր ծանաթխն նախադասեաչ եղեւ 
իբր եւ զասաիճան աոաջին կամ զմուա դրան ի քաղաք ի մասաաթեան : 
Բայց խնղրե)ն արուեսաաւորիս զներկոա ընթեցմանս եւ զանդադար կբբա֊ 
թխնս եւ այն ըստ ենթադատաթեան, ըստ աոոգանտթեան, ըստ տրոեու– 
թեան. եւ սակս այսորիկ զգաշացացանէ զընթերցողն հմտանալ ներկոտ 
կրթաթեամր, զի մի ՜ դարձ եալ ի սովորականսն թխրեաւ ընթասցի ոպէգնա– 
ցաթխն։ 

Եւ եթե զինչ է վերծանաթխն (ձսճ–/Աև>օւհ) ըստ մեզ, կամ ոբպէս ըստ 
իմաստ ասիրաց, քաջահայտ է։ 

Բայց զարմանաչ գոյ ընդ արուեսաիս, զի յաոաջ ասաց զսորին մասումս, 
իսկ այժմ ասելոց է զմասանց մասումս մինչեւ տարեաւ եասուսցէ յանեատն, 
աստի աոաւելապէս շաեիցն մատակարարիցի աւգուա։ 

Եւ զի “ նախակարգէ զւ վերծանաթխն քերդողաց և ապա շարագբաց. 
Նախ՝ զի ամենայն արուեսաաար զիւրն կամի յ արդուն ցացանեչ. երկրորդ 
զի նախադոան իսկ եւ սկիզբ 0 բանաւոր արուեսաիս զիւրեանցն ասել ւինեչ 
քերդոդքն»։ 

Դավթի կշռադատությունից երևում է, որ քերդող բառը նա գործածում է 
քերական –ի իմաստով, եթե, նախ հանձնարարհլով վերծանաթխն քերդո- 
ղաց, Դիոնիսիոսը ցանկանում է զիւրն յարգան ցացանել պարզ է, որ խոս– 
քը քերականության մասին է։ Բացի այդ, բանական արվեստը տրոհվում է 
քերականության, ճարտասանության և Փիլիսոփայության, քերականու- 
թյունը գտնվում է աոաջին տեղում, ուստի այն համարվում է արվեստի 
սկիզբը կամ նախադուռը (129)։ 


1 Հմմա. Հե|խսբւրւաի խոսքերը, 472-3։ 


0 > 0«111 



Ենթադաաաթխն՝ սոօ«թւօւ հ Դավիթը սահմանում է այսպես, «գենթա– 
ղրաթխՕ իմանայի է նմանաթխն Ըերքոկայ դիմացն ձեավ եւ ձայնխ նմա- 
նապես, որ գործէ ընթերցողին ըստ քաջաթեան եանղիսի, յերկչոտաթենէ եւ 
ի յանդգնաթենէխոյս տայ եւ միայն միջակին սպասեյով, յորժամ խրոխաա– 
կանն գայցէրան եւ ձեւ ըստ այնմ ընթեոնալ եւ եթե խանդաղատականն 
ըստ այն մ, զի եւ խր եւ վասն որոյ բան է, ծանիցի արութխն եւ միտապա– 
յեսցի, զի մի ծիծաղեյի յսողացն յիցի», 

Հհլիոդորոսն աասմ է. («դերասանությունն է առաջադրված անձնավո– 
րությաննհրի կամ իրադարձաթյանների նմանակում խոսքի կամ արաաքի– 
ի միջոցով»^ սոօՀթապ Տշ Խո բտրյօպ աւ> ԽօՀշտԽաս ոբօօձոօ>\> ո 
ո թօւյրբօրաս րյ Տա րյ Տա ՕՀտօրօՀ, 474 2 ։ ՚ 

Ըստ ՍահՓանոսի, («դերասանությունն է նմանակում, որ հարմարվում է 
առաջադրված անձնավորաթյուննհրին խոսքով կամ արտաքինովդ֊ 

ՕՀթւօպ տօո թտրյօւզ սթյւծ(օօօս րօպ ԽօՀշտԽօպ ոբօօաոօպ Խ րրյ 
ձօրւցՀէՈ ՕՀտսո, 172 2 ։ " 

ոհր ^ Աա ^«ոզանդացու մեկնության, («դերասանությանն է ձայնի և արտա- 
քո 11 արժանահավատ վիճակ, որ վայել է առաջադրված անձնավորության 
և Իրադարձությանդ՝ սոօրրբապ Խո ֆ^րյց «| աԼո 

աՑշօւց ոբշոօսօօ ր<ի ոոօոտԽօս ոբօօձոզ, հա\ ոբճյրթօո, 568 43 ֊ 

^ սահմանումը՝ նմանաթխն ներքոկայ դիմացն ձեավ եւ ձայնխ 

ր բխՈ1մ 1 Խ11նաԲհն բնօրԻնա ԿԻց («պետք է իմանալ որ դերա- 
սանությունը առաջադրված անձնատրությունների նմանակամն է ձայնի և 

ոբօօաոօպ Տա ֆ^ Ոհ րո ա\ Տա 16 ր <օս Խո, Ուշագրավ է Դավթի 

ա 7 Բա ° Ի Բ ։ արգմանո1բ յ ոլն 0֊ ներքոկայ ենթակայի փոխարկն։ 
Այն ինչ հետագայում Դավիթն ասում է վերծանության մասին կարեփ է 

+ ***»+* պետք 1 օՏքնրցել 

Ջանևւում^ւոհ կատակերգականը Իփնյպես կյանքն այս ՞ 0ք ւր Օմա 

րօուՏոր Ո Տրձ ո ՜ հ - ր ™»™օո բտօնբշ\>օսհ յ՜էփճրարք աԽհ ո 

Ո Ր Տ ք° 1 *°™< Ո օբրՀօբԽօսզ ճսՏբսց, Ա այլն, 1 6 2 , : 7 

^«ք^ ա յ7յ° հ աթյան նշանակւսմ »• ւ» Դա, ^Ի. «*.,*«.«* 

Ստհ։հւ ր ւ. է 1– 2 շաադյաւթյունը։ Հունարեն լուծմունքում լան է՝ 

Տ,™ 7^"֊ կա ™" 1մ “*– է։և «™ աապանաթյաՕ, 

Վհր^Օկ րսա արծաթյա։, Փս է պ ռպխ , քսա 


^XXXIV 


կերի զանդամսն ոչ ուղիղ յաւշել որ է զմիաս ի մաաց եւ զ բան ի թանե ոչ 
զաաացանել» 1 , Ըստ էության նույն միտքը արտահայտել է Մհլամպոդհսը. 
(«առանձնացնում և հեռացնում է բառը հաջորդ քառից և հնչյունները՝ 
հնչյուններիցդ՝ րյ ՏաօրմձձօՆՕԱ ՀԱ՝ւ ՏաՀաբւքօսօօ րյ ձ€Հտւհ ձոօ րճ>ս 
ԽւՓ^բօբՏսօյս րյ օրօւշշա ճոօ 0 x 01 x^ 10 )^ 17 ։ , նաև 172 ։5 ։ 

Երեք կետերով ներկայացված պահանջների անհաջող իրագործումը կա- 
րող է ծաղրանք հարուցհլ. մի՛ ծիծաղեյի յսողացն յիցի 88 3 , այյ ինքն ծաղբ 
եկաց, 88$, ինքն անայաւեսա ցուցակ 88 14 ։ Բյազանդացու մեկնության մեջ. 
(«Այն ինչ կոչվում է դերասանություն, շատ է դուր գափս ունկնդիրներին, բայց 
առոգանությունը ևս երևան է հանում արվեստը և փայլուն է դարձնում վերծա- 
նությունը. և տրոհումը լավագույնս հայտնում է (բնագրում( պարունակվող 
միաքըդ՝ րյ քձբ սոօՀթւօւհ ճշ^օբԽրյ 7էճ\րս ձբԽրաւ րօպ ճՀթօշւապ– ճձձճ աւ 
րյ ոբօօաՏւս ԽՓսհշաւ րրյս x6xԽ V Խբոբմսշւ– *օւ րյ 

Տաօրօձրյ րօս ո^բ^^xօբ^VՕV սօԽ Հճձձարռ Խ Փօհու, 569 ։4 (եմմտ. 
պարանակեայն ի նմա միտք անյայտացաւ, 88, 3 )։ 

Վերծանության կանոնների բացատրությունը Դավիթն ավարտում է 
նկատելով, թե մինչ այստեղ ասվածն օգտակար է բոլոր բանավոր արվես- 
տավորներին, «իսկ յայսմ հետե զիւրեանցն ձեոնարկաթխն ի մեջ աոեալ 
քերղայացն», Խոսքը ողբերգության, կատակերգության, եղերերգության, 
հերոսավեպի և քնարերգության մասին է։ Այստեղ քեբդողք բառը Դավիթն, 
անշուշտ, հասկանում է «բանաստեղծ» իմաստով։ Թեև նա խոսում է հոգնա- 
կի թվով, սակայն պարզ է, որ նկատի ունի միմիայն Դիոնիսիոսին։ Ըստ ար- 
տահայտության իմաստի, Դիոնիսիոսը նույնպես դասվում է բանաստեղծ- 
ների կարգը (130)։ 

իբ(Հ"քև>Տա բառը Դիոնիսիոսի թարգմանության մեջ փոխադրված է ողր– 
երգութխն բառով, բառացի՝ 6բրյ\>օ>6ւօր. Մեկնելիս, Դավիթն առաջարկում է 
հունարեն բառի տառացի թարգմանությունը. «Իսկ ողբերգաթխն նոխազեր– 
գութխն Հթռ՝ք(բՏւռ ասի ըստ յանականին աո ի պաշտաւն աոեալ 
Դիոնխսեայ ումեմն տաողի որթոյ, որ է պաամաթխն յայտնխր. 

Նրա սահմանմամբ, «է այրերգաթխն ... արարաած վեեականաց զքա– 
ջաց գործեցեայ իրս եւ զաւյաւթխնս պատմել աեաարապէս եւ չքնաղ եան– 
գոյն ըստ գործեցեթցն գերազանցաթեամր ամենայնխ դիւցազնաբար եւ ոչ 
կաղս ի կաղ ինչ եւ քամաեեւիս», 

Ըստ Մհլամպոդեսի և այլ մեկնիչների, ալբեբգությունն իր անվանումը 
ստացել է այն հանգամանքից, որ «հաղթողները պարգևատրվում էին 

՚ Տես Դափր, Վհրլուծաթիւն Պորփխրի, էյ 303՝ Նման է փցուն խոհակերի, որ ոչ ըստ 
յապից առՕԷ զքակմուՕսԶ, 308 - հան. 162,, ձՀ^Հ\«ր ըռրաթրր 1օ\«ո «օր ՚ &թ8բօ րձհ րօրճք/յր) 
րրօւօ^ո. 


^XXXV 



նոխազով» 6ո րթճ^ օւ սաճս ր*Հ 1 8 3 , կամ («վաո– 

ձաաբվամ էին նոխազով»)՝ ձ\ռւթւօ6օՇ րթճ^ Աճթբ Ձ ^Հ 1 72 20 

Այս բացատրությանը գանում ենք նաև հայ Անանունի ՛մոտ ըստ որի 
«զռղրերգաթխն սակս այԸռրիկ ասեն նռխազերգաթխն, զի զողբերգաթխնս 
խրեանց ի սկսանեւն եւ ի կատարեի նոխազաւք մեծարեալ լինեին ոռս 
նաիրեին ձաւնեաւք Դխնխսեա, զտողի որթոյ», 128 Տ ։ "՚ ՚" 

Դավիթը նույնն ասում է շատ հակիրճ՝ իբրև հանրածանոթ բան, ուստի և 
նրա խոսքից այնքան էլ պարզ չի հրևամ ողբերգության առնչությանը Դիո– 
նիսոսին (131)։ Ինչպես հայտնի է, ողբերգության ծագման մեջ իսկապես 
ինչ-որ դեր է խաղացել նոխազը, որը, որպես այգիներ անայացնող, զոհ էր 
ուտացվում խաղողի այգիների հովանավոր՝ Դիոնիսոսին, և այդ ժամանակ 
երգեր էին երգում, որ կոչվում էին րթս ր <թ6Խ Կ «նոխազի զենման երգեր»։ 

իո իսոսի իբրև խաղողի վազի արարչի հիշատակումը կարելի է մեկնա- 
բանել այն իմաստով, որ Դավիթն ավելի ճիշտ է ըմբոնում ողբերգության 
ծագումը (132), քան հույն քերականները։ 

Ինչ վերաբերում է ողբերգության սահմանման որպես այդպիսին, ապա 
հունարեն լուծմունքներում կան հանգամանքներ, որ Դավթի օգաին են խո– 
սում. («ողբերգությունը բանաստեղծություն է»)՝ րթս^ՏԽ ոօպօւզ ձւս 
172,,։ («Ողբերգությունն իր մեջ պարունակում է պատմություն և հայտա- 
րարում է հղած սխրագործությունները») ր բօ րհ >6Խ արօբաս 6րտւ 

ոբճՀաս 173 3 . նաև Հհլիողորոսի մոտ, 306 2 ք և 

7ս6^Տ^ ճաՈտմ – է հն1աԱա ^ ն և գործերի մասին»)՝ 

յ վ, ամենայն լրջությամբ և հանդիսավորությամբ»)՝ 6շւ ոբաաձր 
ւ ՚օսրժօո բտ ր ճձ Ո րքյ Փաք) բտրճ ոօԱ քյզ ձ 

ր*ՕՆ 32– Սի այլ մեկնիչ խորհուրդ է տալիս վերծանել («ողբերգական 
պատմությունները վերամբարձ ձայնով, հերոսների պես»)՝ րբս րկ >6ւՀձ 
րլրրլբսրսէս սփրլձը ֆաքլ «ս6ձ>հ օւ րլբաշ ձսօքւ սաօՀշւ V, 569 2 ,– 
ատակհրգությանը նույնպես բանաստեղծների ստեղծագործական է 

ինչպես ասո7մ ԷՄԽ ճ^հ^՝ այսԻ ° Քճ էականության համաձայն,՛ 
օ Տ ԱՏ , ։ այճպեԱւ ԻՕչպնԱ * ճում 1 նաՕքամ»՝ 

և 9 ղա Հ ա ^՝*եան եւ ոմանց յաւժաբաթխն վատ կենցաղավարության» 
ոո ձէ ^ լամպՈդնսԻ – հճ Կատակեբգո^էննհքգձնե– 

ր ն ~ մհԲԿա9ն “ ւմ էԻն չար նանք վարողներին, և անար^բու– 

* ա °ւ ***** ™ 

^ € Հ րՕՆ Հ թւօսսրո Հ Հ(Հ1 X ՕՆհ X^^հ 


Օ00(\/\ 


ՃՏւՀւնէՀ Հճւբօսրաց, 19, 2 ։ Նաև («ըստ յուրաքանչյուրի կյանքի՝ որովհետև 
կա արդար կյանք, և կա անարդար»)՝ ՀՕէէճ xծV 6 հ ճօրօս ք^^ՕV 6 0X1 քձթ թւօհ 
ՏւՀօւօհ աւ թԽհ ՃՏւՀՕհ, 569 26 ։ 

Դավթի մեկնությունը եղերերգության վերաբերյալ չի պահպանվել։ Ըստ 
Մելամպոդհսի, եղերերգությունն («է կոչվում դամբանական երգ, որով սփռ– 
փանքի համար հիշատակում են հանգուցյալի արժանիքները և հորդորելով՝ 
վանում են հարազատների և բարեկամների վիշտը»)՝ Հճձշւրօււ շուՀր/Տշւօւ 
ոբծհ քծբ ոսբօբսՕԽս, xօV x^x^X^Vxր|Հ6xօՀ րճ 1 ^^X^ բVրլբօV^մօVX^հ, հօ\ 
X ^ ՕՄք/շսձս օէձրօս Հօււ ֆԱաս ր 17 ոօւբօս սրլօօւ XXIV XV ողս 
^V^^X^XXօVX^հ, 20 28 ։ x^ 6X8) ՛տա եզրույթը Դավիթը թարգմանում է դամբա- 
նական, որը համապատասխանում է մեկնիչների 67Ա*ղձ6ա (եզրույթին)։ 
Ողբերգության մեկնության մեջ Մելամպողեսի բաոերը հարմարվում են հայ 
Սաեվւանոսին վերագրվող (արտահայտությանը), նաև մխիթարական՛ , 
զորս ի վերայ մեռելոց եւ կամ ար ինչ թշաաոաթխն կր ելոց առնեն՛. Եթե այս 
խոսքերը նույնպես պատկանում են Ստեփանափն, ապա դրանք, ըստ 
երևույթին, նա փոխառել է Դավթի մեկնությունից, որտեղ դրանք վերաբե- 
րում են եղերերգության, այլ ո՜չ ողբերգության։ 

Այն, ինչ գտնում ենք Ստեփանափ մոտ եղերերգության վերաբերյալ՝ 
կսկծողական ձայնխ մակականչաթեամբ ձայն ել 193 , 6 , մեկնում է «ուժգնա– 
կի»՝ Xր]քVթ^օհ՝ցասՀւ և հիշեցնում Մելամպողեսի արտահայտությունը, («քա- 
նի որ վիշտն առավել ինչ սրությամբ է ազդում, եթե ձայնը փոխված է հեկե- 
կանքով»)՝ րյ ՚/ճբ XVող ր /7 ո^բ^xբօոքլ xր^հ ֆասղհ 6 հ xօ^ «ձօսՕբօս 
ձՀատբճ XI աճ ոսբշւօճքշւ, 21 4 ։ 

Եւ զաաղ քաջոլորակի։ Տաղ (ձևով) թարգմանվել է «վեպ»՝ տսօց բառը։ 
Ըստ Դավթի, «տաղ ասի հոմերականն, յորժամ յարմար բանիւք եւ ոլորա– 
կաւք ի սկսմանէ մինչեւ ցյանկամն զմիտս կաաարեալ բերիցէ եւ զչափս» 
(89, 5 )։ Դավթին ծանոթ է ոչ միայն հունարեն լուծմունքների բացատրու- 
թյունը. («՞վեպ” է կոչվում գլխավորապես չափածո խոսքը, և առավելապես 
“վեպ” է կոչվում հերոսական չափածոն»)՝ Տոօհ ոսբահ ծ ^բբ^xբօհ X6^/օհ• 
Հ^x ՚ 6Էշօ%ղ V 66 X 6 ղբօ) 1 Հ(ՕԱ լւ&թօս տոօհ 6^^ՃX^Ծ^V, բայց և դրա ստուգա- 
բանությունը. (“վեպ” բառը ծագում է “հետևել չափին” <արաահայաությու– 
նից>)՝ 6ոօհ 66 ձոձ xօՇ 6ոշօ6(Ո Xև) բ^xբՓ, հմմա. ի սկսմանէ մինչեւ ցյան- 
կամն կաաարեալ 89, 6 ։ Դավիթը մերձ է հունարեն լուծմունքներին սրան 
հաջորդող տաղի սահմանմամբ. բայց ասի եւ ոչորակ տաղ, այսինքն՝ ՃXXձ 
xօ 6 ււօց X^ք^x^^ հճ\ xօVՕ^^. ճիշտ այս սահմանումը, այս արտահայտու- 
թյունը կարդում ենք Հելիոդորոսի մոտ. («վեպ» է կոչվում <ձայնի պարքհ– 

1 Տես վերը, էշ X^IX-^: Բնագրի մհշ ներմուծված է 2 գրչագրի հիման վրա. ողքերգաթխճ 
զմխիթարական ասէ, որն, ըստ երևույթին, ճիշտ չէ, 193«։ 



րական> լարում)՝ րօսօզ 66 ձշրշրօւ րօ տոօհ, 476 20 (նաև 307 38 ). նրանից 
իմանում ենք, որ այս ըմբռնումը հիմնվում է Հերոդոաափ գործածության 
վրա. («այս բաները Պյութիան գաշակատսմ էր վեցաչափով (բառացի՜ վե- 
ցաչափ լարմամբ)») րյ 66 Ա ս6ւն 6 V 6Հօւբ6րբա րօսպՀԲՀ րճ6շ, I, 47, 62։ 

Տաղի երկրորդ սահմանման վերաբերյալ Դավթի դատողությունն ան- 
հասկանալի է։ Խոսքը չափերին վերաբերող ինչ-որ Օկաաառումնհրի, այն է՝ 
անգայտ, մեծասար, մեծավերջ ոսթբւՀւօհ, րբօՀէրւօհ, աբթօհ ոտքերի մա- 
սին է (հմմա. Մհլամպոդհս, 21 6 , Հհլիոդորոս, 476 1Տ )։ 

Խ զքնարական քերդութխնն ներդաշնակապէս։ Անցնելով քնարերգու- 
թյանը, Դավիթն այն սահմանում է իբրև «մասն իմաստասիրռւթեան, ըստ 
ասաեղագիտաթեան, ըստ երկրաչափականին, ըստ թաականին անի եան– 
գամանս, զի զդաշնակամն ձայնին, զռտինն եւ զաղայն ի ներքս ի յիրսն հա- 
մանման եւ ոչ աւտարս ինչ բերիցէ»։ 

Հունարեն լուծմունքներում, ինչպես, օրինակ, Մհլամպոդեսի մոտ, խոս- 
վում է («չափը պահպանել և մեղեդիների հորինման հոգալ») անհրա- 
ժեշտության մասին՜ րօ բորբօս ՏաօՀՀաս աւ րաս բոձաս մրոսօշւս րԽ 
շսբրյօւս,2 1 12 ։ ՚ 


Քնարերգության իբրև մաթեմատիկայի մասի սահմանմանը հանդիպում 
ենք Դավթի «Սահմանք»–ում։ Այստեղ խոսքը, իսկն ասած, երաժշտության 
մասին է։ Մաթեմատիկական գիտությունները բաժանվում են նշված չորս 
մասերի, քանի որ դրանց միավորող հասկացությունը՝ քանակն է որ թվա- 
բանության մեջ արտահայտվում է թվով, աստղաբաշխության մեջ՜ շարժա– 
ով՛ ^Կրաչափության մեջ՝ տարածությամբ և հրաժշաության մեջ՜ հնչյուն- 
ների տևողությամբ՛։ Մեր բնագրում առկա է իմաստասիբաթխն ուսում- 
նականի փոխարեն։ 


եւ զխանդաղատականն թալակի։ Այս մասը պակասում է Դավթի մեկ- 
նությունից։ Ըստ Մհլամպոդեսի, «խանդաղատականը» (կարեկցականը) 
(«նույնպես որոշ տեսակի բանաստեղծության է, որն ասում էին աճյունի 
ներկայությամբ, ողբերգելով իրեն հանգուցյալին»)՝ ոճխս Խո ոսձ 
ոօպբօրս, ս սաատմսօս րօս Խւփճսօս Ատջօս ՕբտօԽրշց սսր օս րօս 
րշՑսարս, 194 4 ։ ՍաեՓանոսի բառերը՝ դսրովական բանք ... երբեմն ի կեն֊ 

դանաթեանեւ երբեմնի մահու, 194 4 , թերևս փոխառված են Դավթի մեկնու- 
թյունից (133)։ ո 

Համադրեփ է Դավթի՝ եթե ոչ պահիցէ զխարաթխն (արտահայաա– 

22շ> Ին ձ պ ^^ անա Կացեալ... («հատկություններ ... այսինքն֊ այն, 
որին հաղորդ են») շ&ւզ... րօսրշօո V աս ո աս բտրմօՀՕՀ 22 % հետ (134)՝ 


^XXXVա’ Սահմաճյ1, ԱԱ * աԿ = հու6ա ր հ ® ոբօՀւտէ 


$3. Շեշտի մասին 

Ոչոբակ է բացագանչաթխն պաականաւոբ ձայնի։ Դավիթը տրամա- 
բանում է հետևյալ կերպ. Իսկ զի ասէ բացագանչաթխն՝ բացագանչաթխն 
ոլորակի սեո իմանի, քանզի եաւասարապէս անշնչիցն եւ շնչաարացն եւ 
բանաւորացն է։ Իսկ ոլորակն միայն բանականիս աո ի պաականաւոր 
ունեչոյ ձայն, եւ ոմանց ծանաւթ խալ աո ի կրկնաթենէ, որպես ի յանական 
լեզաին, իսկ այլ ազգաց ոչ եւս։ 

Եւ թերեւս աարակուսեսցի ոք, թե շեշտ վերացմանն ադագաւ ասի ոլո- 
րակ, իսկ բութն ընդե՜ր. այս է, զի որպես նա ի վեր եանէ, սա ի խոնարհ նմա- 
նապես զիջացանելով ծարթէ, որք ի մի տեղ եկեալ բաղկացացանեն զպա– 
րոյկն, ըստ առակի ծայրից ն՝ ի սպիտակեն եւ ի սեայ գորշն, իսկ ընդ մահ եւ 
ընդ կեանս ոչ է միջոց՛. 

Դավթի բառերի իմաստն այն է, որ («ձայնի անդրադարձում»)՝ 
ձորյՀրլօւց-դ սեռային հասկացություն է, իսկ «ձայնը»՝ ֆասրյ֊ն՝ տեսակային 
է, որ հատուկ է միայն մարդուն։ (Այս միտքը) արտահայտված է Մելամպո– 
դհսի մոտ ևս. («Ի՞նչ է շեշտը։ Ասում է, որ ձայնի անդրադարձում է, այ- 
սինքն՝ արձագանք։ Ո՞ր ձայնի ցանկացա՞ծ ձայնի։ Ո՜չ։ Իսկ ինչպիսի՞։ 
Ներդաշնակ՝ ... որպիսին է մարդկային ձայնը») րւ օսս Տօո րօսօհ; ֆրյօւս 
ձյր^րյօւհ, րօսրմօո V րյյրօհ. 7ւ\օզ ֆասրյց. ՕաօՏրյոօրտ ֆասրյ;; օս. ՚ճձձճ 
ոօԽզ; րրյց տսոբբօսւօս,... օա 6օոս րյ րօս ճսՕբաոօս ֆասրյ, 22, 8 ։ 

Պետք է նշել Մելամպոդեսի արտահայտությունները «սուր», «բութ» (բա- 
ռացի՝ «ծանր») և «պաբույկաձև» շեշտերի վերաբերյալ, («այս նշանն (իմա՛ 
«սուրը») ունի <տոնի> բարձրացման <նշանակություն>»)՝ րօ օրյբտւօս րրյս 
շրրւ րճ ճսա ֆօբօ\ր 6%սւ, 22 24 կամ («ուղղված է վեր»)՝ 6 ու րճ ճսա \>շմօւ>օւ V, 
23 3 . («այս նշանն ունի <աոնի> իջեցման <նշանակություն>»)՝ րօ օրյթշԽս 
(րսրօՇ րրյսշու րճ արա ֆօբճս ՇՀսւ, 23 ճ , կամ («"ծանրը” ոպղված է վար»)՝ 
րյ թօւբշԽ արա սշստւ, 23 33 . (« պաբույկաձև նշանը մատնում է «սուրից» և 
«բութից» կազմված լինելը, <որ> վերջիվերջո ի մի են գալիս միևնույն 
վանկում»)՝ րօ օրյբշԽս օսջոշտշ\ րօս 61; օխա; ա\ խբշաց 

... սօրշբօս 66 օն սշձ Օօսօա V € է բ Խ V օս/Ս1ճ/Յրյ^ 

Դավթի համեմատությունը՝ ի սպիտակեն եւ ի սեայ գորշն չկա քերականա- 
կան լուծմունքներում, բայց առկա է Դավթի՝ փիլիսոփայության ներածու- 
թյունում («քանի որ գորշը՝ սպիտակի և սևի խառնուրդ է»)՝ րօ ջձբ ֆօոօս բ(ջբ.(Հ 
6ծո րօս ձշսՀՕս աւ բշԽսօ;, 7 3է (հայերեն թարգմանության մեջ, «Սահմանք»– 
ում, այս մասը բաց է թողնված) և էլիասի փիլիսոփայության ներածականնե- 
րում՝ («նմանապես և գորշը՝ միջինն է (հմմա. միջոց Դավթի մեկնությունում) 
սպիտակի և սևի»)՝ ձբօւահ աւ րօ ֆօւծսբԽօս օսձտսաս աւ բշԽսօզ, 7 10 ։ 


^XXXIX 



$ 4. Կնտի մասին 


Ներածականում քննվում է, թե ինչո՞ւ արվեստավորը շեշտի մասին խո- 
սում է կետից առաջ։ Դավթի կարծիքով, դա անի երկու հիմք, քանզի ոլո– 
րակն մարդկայինս րարբառռյ է, եւ քանզի եարկաւորէ յասացաածին նախ 
ոլորակին եւ ապա կիտինունեւ հկարգն։ 

Այդպիսի միտք չկա հունարեն լուծմունքներում, բայց դրանց ոգով է շա- 
րադրված։ 

«Իսկ զի ասաց զիւրաքանչիւր ոք ի կիաին յաոաջագոյն»,– շարունակում 
է Դավիթը։ 

Դավթի արծարծած խնդիրը լիովին հասկանալի չէ, այն սխալ էր մեկ- 
նաբանվել նաև հնում՛։ Ամենայն հավանականությամբ, վեճի առարկան 
հետևյալն է՝ ինչու Դիոնիսիոսը անմիջապես հիշատակում է հրեք կետ, և 
դրանցից յուրաքանչյուրի վրա կանգ չի առնում աոանձին-աոանձին։ Դավթի 
կարծիքով, արվեստավորը միանգամայն ճիշտ է վարվել, կամ, ինչպես ինքն է 
արտահայտվում– «արաեսախ», ընդորում բհրում է երկու նկատառում, նախ, 
«կէտք են երեք, կետ աւաբտեալ միջակ, ստորակետ» սահմանմամբ արվես- 
տավորն իսկույն բնութագրում է դրանց էությունը, երկրորդ «զի տեղեաւն եւ 
ձայնխ զաւաբաեալ կետն իբր եւ զարքայ, իսկ զերկոան իբր եւ զծաոայս 
նորին»–. 

Այս խոսքի ըմբռնման բանսդին մեզ ընձեռում է Սահփանոսի հունարեն 
լուծմունքը, («կետերը հրեք չեն, այլ <ունհն> հրեք կերպարանի օս րթոպ 
շԽւ օոջլւըո, ձձձձ րմոօւ րթշպ, 177 6 , ընդ որում («վերջակետը դրվում է 
տառի գլխին») րյ րշձտա րւժշրա 66 6ո\ տշՓօւձքյՀ րօս ջթճթթօրօհ, 1 77 10 , 
(«միջակետը դրվում է տառի մեջտեղը, իսկ ստորակետը՜ ներքևում, աաոի 
ծայրին») րէՕտոէ 66 րյ բշս քշօրյ 6ս րհ> լւԽ(բ րօՇ րթճքթօրօհ, րյ 66 


. Դ յ ան ,* 1 “ էաս * 1 բնագ ^ րը ճանա *ու<։ էր Սկզբնապես միայն երկու նշան, ււճօո՝ «մհջինր» 
^մարվում է ընդմիջարկության (Աէօր, է*ք Օաո^ս,, Օ. Սհ« 8 , 8«1ճօ1հ«ր 8։ ր ր«է«օՋ ^ 

ր ““8 “ 1Ար1։րսհ։ – Տ 7<5 ) ։ հավանական է որ վեճի առարկան՝ 

Ջ7 Կա ր աՈտա 1 1այտՈ ; յ։յՈ1նը * եւ > ե է ^խնական բնագրում։ Դավթի հարցը չի կաբելի 
մասհն 1 ո^ յ լ աար հ Ա | Կ “ ա1 " նտԻ հեա ՛ ոբ հ ՝“յ«նամ է հույն մեկնիչ Սահփանոսը նույն կետի 
մասին գյխի առթիվ։ Տրոհության նշանները նա ավելի առոգանությանն է վերապահում և այս 
պատճառով նշված գլխի մեկնության ներածության մեջ վարձում է բացատրեի ինա" 
։1ր աՎՈրԾ Ր ա ^ ննա111։1լ 1 Կհա Ի մաս Ի° գբհլ աոոգաՕաթյունից առաջ։ Նա հանգում է այն 
ե2քն նեՅա ^ րՎ հ Ատ “ ՎՈրԾ 2 բ ։ ան 8 հ 1 1 առոգանությունը՝ ելնելով զատ մանկ^վարլՀ– 
կան նկաաաոումնհրից, հատկապես ի նկատի առնելով նյութի անմատչհլխսթյունը հրհխանհ– 

մասհն՚ւ մ ձ Կ °ձ չ ° Ե ^ այ ր Ի ^ եՏԻ ° ՃԻշա * հասկացել Դավթի հարցը, Ա կարծել է֊ խոսքն այն 

0X1. 


սոօօոջլւր) *Ճհ(ո 6 V րֆ ճՀթա րօՇ քթճյւյւօՀՕհ, 177 ։6 ։ Այսինքն՜ կետերի (տե- 
սակը) որոշվում է ըստ տեղի կամ դիրքի, որ դրանք զբաղեցնում են տառին 
առընթեր, կամ, ըստ մեզ, տողի վրա. դրվում է այն տողից կամ տառից 
բարձր, ցածր կամ դրանց մեջտեղում՝ դրա համաձայն այն ստանում է իր 
անվանումը։ Այն կետը, որ տողից բարձր է, համեմատվում է «արքային», 
իսկ դրանից ցածր՝ մեջտեղում կամ ներքևում, վայր են բերվում մինչև դրա 
սպասավորների դիրքը։ 

Կետերի այս փոխհարաբերությունները որոշվում են, ըստ Դավթի, ոչ 
միայն իրենց գրաված դիրքով, այլև հնչմամբ. տեղեաւն եւ ձայնխ. Վերջինիս 
ներքո հասկացվում է այն, ինչով զանազանվում է, ըստ Դավթի, վերջակետը 
ստորակետից ժամանակով, կամ, ավելի ճիշտ, հապաղմամբ։ 

(«Ասած “ժամանակով”՝ ոչ պահի իմաստով»)՝ ասում է նույն Ստեփանոսը, 
(«այլ ձայնի տարածությամբ») XԲ^ V( է ) ^6 շ1ո Շն օս րձ Հ<ոբճ>, ճձձճ ա 
6աօրփօա րրյզ 1հ< 178 1Տ (ինչպես և Հհլիոդորոսը, 314 12 ), և բացատրում 
է, թե ինչ է այս «ձայնի տարածությունը», վերջակետից հետո թուլաարելի է 
հապաղել որքան որ կամենում ես, իսկ ստորակետից հետո միայն շունչ են 
առնում, որպեսզի անմիջապես անցնեն հաջորդին։ Ստեփանոսի խոսքի 
լոաաբանմամբ հասկանալի է դաոնում Դավթի արտահայտության իմաստը՝ 
արտահայտություն, որ հաջորդում է կետերի՝ արքայի և ծառաների հա- 
մեմատությանը և դյուրին չէ թարգմանության համար, աւրինակ իմն նաա– 
զեալն եւ զաոաւեչեալն այնոքխք նջանակաթեամբք, իսկ զչափաարսն (ավհփ 
ճիշտ՝ զչափատրն, ինչպես յ օրինակում) յստակ. Այստեղ այնոքիւք նշա– 
նակաթեամբք նշանակում է տեղեաւն եւ ձայնխ, ընդորում դրանցով աոա– 
ւելեաւն կետ-արքան է, այն, որ ունի (այդ հատկությունները) ոչ բավարար 
քանակությամբ՝ նուազեալն ստորին կեա-ծաոան է, իսկ չափաարն միջակը։ 

Ապա Դավիթը մեկնում է («ձայնի տարածություն»)՝ Ցւճօրրըւռ րրյզ 
Փ^րյհ (արտահայտությունը). Եւ են հանգամանք բնակիտիս (բառացի՝ 
Փսօւօօորթրք), մի՛ ըստ բացարձակ ձայնի, որպես «ոչ ջանք» եւ որ ի 
կարգին (Կորնթ Զ, 10), եւ մխս՝ յորժամ ի միջին կիաին հանգիստ առնացա, 
երթեալ ի սաորակեաեն, աստի պատրաստական ի կետն եչանիցէ ըստ 
առակի ճանապարհորղաթեան՛ : Եւ ստորակիտիս ե եւ այս, աոաջին՝ անել 
զրացարձակն եւ սմա, որպիսի՝ «ոչ ապաքեն աոաքեալ եմ» (Կորնթ. Թ, 1), 
երկրորդ, յորժամ պատասխանայ ինչ կարաւտանայ բանն ըստ այնմ, «ինձ 
պիտոյ ե ի քեն մկրտիլ եւ դա աո իս գաս» (Մաաթ. Գ, 14)։ 

Հույն վերլուծողները՝ Մհլամպոդհսը, Ստեփանոսը խոսում են նույն ոգով, 
վերջակետից հետո կարելի է լռել, որքան որ կամենաս՝ օօռզ ձթօհ 66\և) 
օառճ), 24շյ, և (հետո) անցնել (խոսքի) հաջորդ (հատվածին «մեկ ժամից, և 

1 Հճճա. Մովսէս, Մհկնաթխն, 161»։ 


0X1.1 



երկու, և երեք»;) քարձ բաս ձբսս Հս \ բ շրճ $ մօ Հս1 թշրձ - յ7 

հե “ Ո չԻ Կարեւյւ ա յ^ հս *1 ա Բվել չի կաբելի երկար հապաղեի 
ինքն ունկնդիրը մեզ ստիպում է շարունակելու (բառացի՝ «անցնել որևէ այլ 
խոսքի») օօս օօոՅԱ*™ ՕէԽ օաաձ, ՃՈՃ «1 ձ ճ«օմԼ ԼԼնձ 
բտշոսրսրտ™ ոսս շրշբօս Հ6 ր օս, 24 26ւ 25 20> նաև ՍաեՓանոսի 178 16 – 

Պարզ է, որ ՛ Դավյփ բացարձակ ճայն արտահայտությունը հավասարա- 
զոր է «երկար հապաղում» հասկացության, ապա, պատասխանտյ ինչ կա– 
րաաաԸայ նշանակում է այն, ինչի մասին ասում են լուծմունք նհրըք այ– 

ա» ։ 7”7ձ ն 7 ,րվա ՛ 1 1 այճան1 – “՚” 1 ” 1 ա 1"“ ահա 1“>»՝։՚յ։։։11ն ա վար ձ 
վ չէ, ունկնդիրը սպասում է դրա շարունակման։ Սխալմամբ Դավիթո 
սաորակ աին ևս հատկացնում է «բացարձակ ձայն»։ Ավելի ճիշտ է Անա– 
նունը. ոչ ինչ ստորակէտ բացարձակ ձայնխ ասի այլ խոնարեեցացանէ եւ 
էէևճ "ք Ի վեր ™ յ ո ա ձ եւոյ և ա ^ ն 130 19 (հմմտ. ք«ակնհայտորեն իջեցնում 

ածե Փ Փ^տ 178 ։օ . ի վերայ 

ածել հմմտ. շաքսըաՀ 178, 5 )։ 1 * 1 յ 

Հունարեն լուծմունքներում քննարկվում է նաև այն խնդիրը, թե ինչու աո– 

աում^մհօ Ը 1 ^ կերջակնտկ և ստորակետի տարբերությունը, բայց 

սհօոն Ի Ա ակ լ Ի ասին։ Պաաճառն իսկապես այն է, որ Դիոնիսիոսի մոտ 
Ջ ^ I,” 1 ^ ՈԱՏ չԻ եղել մԻջաԿետ ի մաԱ ի ն ֊ ^ան վերաբերող հատ– 
ձամ Էհն դ ԻջԱ1ԲկՎ հ ւ ր էԲ ՈւրԻշնհրԻ կա 1 մից։ Սինչդհռ հայն մեկնիչները վաբ– 

ոահ են Ի <մ բ հմ՚ ա ր ար > 1 ՈԲ է<<ծայրերր – ^ ^ միշտ հակա 

թ,ան հսե մհօ՝ 11 1 9 ՚ ՚ ա 1 դ պաաճառով կ ա 1աա հն միմյանց համեմատու- 
մս ՝ձ նօձ ճձ “ չ ^ ԻնչԱ1եԱ 9Ո1Բաը հակսաակ է տաքությանը») 
ՃԱ%ձ ֊ ք Շ ™" Հա ԽԱ ՚ ™՝ 1 ™ Խ" ոբԼ 

րձ օէօսՐ 1 ՕԱ ր ՀԲ \° ահ ՛ * ******> ° 88 ՚ ****֊ օն րօ ւիսՀբօս 

Հ 9 ք թ Հ և այլն, 178» (հմմտ. Դավթի խոսքերը ոստ աոաեծ 

յրիցն և այլն 9 1 ,, ինչի մասին խոսվեց նախորդ գլ խի վերջումի ^ 

5 5. Հագներգության մասին 

7”»»» ն “1» և “““2 վերապահաթյւսՕ է 

՝»»»» *-•«*«• ^ «.,* 

Կ. Կոսաանյանցի Ա ^ ա ^^ Տ – 

սիոսից վախաոված աոաահոոտ»,», րրս ր ~1“ 33 ( 135 )՛ Թւ^երամ կան և այլ՛ Դհոնհ– 

55 ՀՏՋՏւճքք՝ «է***" –^/–ՀյԱ. 

աոինչս, 328) ս այլն . Հ ( ր տա րակր չ 0 իզուր է սրբագրում սռինչս, դարձնելով այն 

0X1.11 


Հելիոդորոսը նույնպես ծանոթ է այն առարկությանը, թե արվեստավորը 
չպետք է զբաղվի հագներգությամբ՝ քանի որ քերականությունը լոկ խոսքի 
մասերով է պարապում, իսկ հագներգությանն այդպիսի միտք չունի՝ («խոս- 
քի մասերը նույնը չեն, ինչ և հագներգությունը»)՝ րճ 66 բմբրլ րօս ձծքՕՆ օա 
Խ XIV օոշբ րյ բսֆաՏա, 314 շյ ։ Սակայն նկատի առնելով, որ արվեստավորը 
պահանջում է բանաստեղծությունների վարժ իմացություն, իսկ դպրոցնե- 
րում դասավանդվող հագներգությունը դրանց մասն է, Հելիոդորոսն բնավ 
անտեղի չի համարում դրա մասին խոսելը, («հագներգությունը բանաստեղ- 
ծության մասն է, երիտասարդներին առավելապես ծանոթ, դրա համար նա 
աոանձին խոսում է հագներգության մասին»)՝ բո բահ 66 ոօւրլբէոօհ Հօ*™ է) 
խվրաՑա հճ\ բճձւօրօ V^օ^հ շ^էսօբոսսս, րօմրօե %ճբւ V ոշթւ բսւքրզ>6Խհ 
Ցւշձնէթտ, 3 1 4 29 ։ Այստեղից երևում է, որ հարցադրման և լուծման առումով 
հայերեն և հունարեն լուծմունքները համերաշխ են։ 

Դավիթն անցնում է ստուգաբանության, «.եագներգաթխն ըստ Խաոմին 
ըսի գ աւ ագաներգութիւն, վասՕ զի սարդենի գաւագանաւ, զոր փոխանակ 
սոպեչոյ կասին, որպես ասեն, րասոյց երկիր, պար գոլով Ապողոնի երգեն 
զեոմերական քերդածսն վասն խնդրելոյ շնորհին, որ ի Հոմեբոնէ ասացեալ 
քերդածացն, որ զանխրսցեալ յաղագս դիւր ուսման մանկանց յերկաս գիրս՝ 
յԻղիակոն եւ յՈդիսիակոն ի քսան եւ չորս ճաոս, քանզի մանկանց է խրոխ– 
տելն եւ սրամտելն րարւոք, ար ոչ զրարաք նախանձն ախտանան եւ գրա- 
վականն ունեւ եզաւր զաւրութխն խորերդոցն։ Վասն այնորիկ րաժանմամբ 
ճաոիցն, զի բժշկեսցին միտքն աո ի յա մրող ջ պաաասխանելոյ աո 
եարցաածսն ասել յորամ ճառի է, եւ մի՜ վեատեալ պատաեեսցէ ի քաղցր 
ճաշակէ ասում նասիրութեանն անգիաանաւովն»–. 

Մհլամպոդեսը և մյուս մեկնիչներն ընդունում հն Դիոնիսիոսի առաջար– 
կած /Ձճր^օ;ՀՏյնր բառի ստուգաբանությունը, բխեցնելով այն բճի6դ)6ա–1ւց, որ 
համապատասխանում է Դավթի գաւազաներգաթխն բառին։ Բառի ծագու- 
մը նրանք բացատրում են նրանով, որ հոմերոսյան պոեմների երգիչները 
կատարում էին դրանք («դափնե ճյուղը ձեռքին»)՝ բճիձօ V ձսֆ^ւսրլս Հօւրտ– 
շօսրոց, 28^, 3 15 23 ։ Մհլամպոդեսը սահմանափակվում է («Ապոլլոնի խորհրդա– 
նիշ»)՝ օմբթօձօս ՚ճ ոօձձ (օ VI հհԺ V արտահայտությամբ, իսկ Պորփյուրիոս– 
վհրլուծագիրը, Դավթի նման, բերում է նաև դաՓնիի գոյացման մասին 
հայտնի առասպելը. Ապոլլոնը, սիրահարվելով ԴաՓնե գեղեցկուհուն, հե- 
տապնդում էր նրան, և երկիրն, իբրև մայր, ցանկանալով փրկել գոհին, ճեդ– 
քհց իր կուրծքն ու ընդունեց աղջկան, իսկ փռխարենը տվեց մի ծառ, որը 
կույսի անվամբ էր կոչվում՝ դափնի, 6^ՓVղ■ Ապոդոնը դրա ոստերից իր հա- 
մար պսակ պատրաստեց։ Ի հիշատակ որի հոմերականք ևս, դափնե ճյու- 
ղերը ձեռքին՝ հօ րտ&օ* 66 հօ\ հՃՃՏօսհ երգաբանում են Ապոլլոնի 


0X1.111 



տոնին, 180 ։5 ։ Այս առասպելը բերվում է ևՆոննտփ լուծմունքներում, 71։ 

Հայ Անանունը, 13 1 25 , հայանում է, որ « մանկանս յանաց ... գործարանս 
եր աժշտակաՕաթեան աոեալ մահակս սարդենի, որ է դափնի, ելեալ յաս 
միմեանս եւ երկոա գաւազանաւքն րա<ղ>խեն, կաթվ ի վերայ ասոցն եւ 
երգեն զեոմերական աաղսճ» 

«Խ եթե էի աղագաւ զդափնին աոնան. - շարունակում է Անանունը, - 
սակս անթաոամութեանն եւ կանաչուրեանն եւ հոտոցն, քանզի սա միշտ 
անթառամ գոյ, իբրու թե զայս գուշ ա կեչով նոցա միշտ չինեչ ուրախ»–. 

Այս հանգամանքը, որ չկա Դավթի մեկնությունում, աոկա է նույն Պոր– 
փյուրիոսի մոա. («Ինչո՞ւ Հոմերոսի պոեմները երգում են, կրելով այդպիսի 
ճյուղը։ Որովհետև դա բանաստեղծության մշտադալար <մասն> է, ինչպես և 
դափնին մշտադալար է՝ տերևները երբեք չի թափում») Տա ո րօամրրյ» 
իճթ6օ\ ՀԱՀշ^րշհ ա ՚ՕրդթւՀճ րՏօսՀ ճա էծ ճշւՑսձշց ոյց ոօպօշօՀ, 
&յւշւՀօւ րյ 6ճ(ի\>ր) ճտւՑճձՏց Տօո V օմՏշոօրշ Փսձձօթ<թ>օօՆօս, 180, 17 ։ 

Իլիականն ու Ոդիսականը, ինչպես և դրանց՝ Ա, Բ և այլ հագներգու- 
թյունների տրոհվելը, հիշատակվում է հունարեն լուծմունքներում ևս, 315, 
480։ Քսանչորս հագներգության տրոհման մասին խոսվում է տառի մասին 
գլխում, 320 29 ։ Պետք է աոանձին նշել Դավթի կիրառած Հոմեբոն, Իղիակոն, 
Ռդիսիակոն ձևերը։ 

Հատկանշական է, որ Դավիթը ոչինչ չի ասում հագներգութխԸ բառի մեկ 
այլ ստուգաբանության մասին, որն ընթերցվում է Դիոնիսիոսի հայերեն 
թարգմանության աոկա գրչագրերում, ի հագնելոյ կարկատան բանտ 
Հունարեն լուծմունքները ջանասիրաբար մեկնաբանում են այս ստուգա- 
բանությանը. անշուշտ, այն առկա էր վերլուծողների օգտագործած՝ Դիոնի– 
սիոսի գրչագրերում։ Մհլամպոդհսը վկայում է, որ («Դիոնիսիոսն ինքը երկու 
ստուգաբանություն է ավել՝ կամ կաբել բառից, այսինքն՝ բաժանվածը 
միացնել, և կամ մյադ-ի ց»)՝ սծէձհ 6 ձ^մօւօց տԽ ր էճհ Տմօ Շէնյւօ/Լօ^ւնհ, 
քչ ճոծ րօՕ բճոէշւ V, րօսրմօո րճ Տւշօաա օս\ճ–/շ^, րյ ձոօ րօՇ բճՕՏօս և 
այլն, 29 13 ։ * 

Դիոնիսիոսի քերականության հենց այդպիսի մի օրինակ էլ, ըստ 
երևույթին, աչքի առաջ է ունեցել հայ թարգմանիչը։ Բայց ի նկատի առնե- 
լով, որ նշված ստուգաբանության մասին չեն հիշատակում ոչ Դավիթը, և ոչ 
Դիոնիսիոսի հետագա հայ մեկնիչները մինչև Մագիստրոսը, որը ՛ դրա 
աոաջին մեկնաբանողն է, կարելի է վիճարկել դրա առկայությունը Դիոնի- 
սիոսի թարգմանության սկգբն օրինակում։ Այստեղ, ինչպես և նայն դպրոցի 
այլ հուշարձաններում, թօՓզՏւն թարգմանվում է հագներգութխԸ 1 ։ Հաշար– 


՝^ նրլՈ1 էր հա6արե6 («Հոմերոսյան ասպերը»)՝ ՚Օրրյթոօսհ 

Շ/ Ա – ®՜ 10> Ոաջ ^ ն անգամ քարգմանվհլ է ՀոմերակաՕաց եագներգութեանցն, երկրորդ 


ձաննհրի թվագրման խնդրի ներկա վիճակում դժվար է ասել, թե ով է եղել 
այդ բառի հայտնագործողը։ Այն, հավանաբար, թօւքւաՏա բառի նյութական 
թարգմանությունն է՝ («ճյոսլերգության»)՝ թճիՏշ)Տա–\ւ իմաստով, ընդ որում 
բճքՏՏօՀ «ճյուղ» բառն արտահայտված է ոչ համապատասխան բառով, այլ 
փոխարինված է հագնի (դափնի) ծառի անվանումով։ Համապատասխա- 
նո՞ւմ է իսկապես հագնին դափնուն՝ դա ուրիշ խնդիր է. համենայնդեպս, 
հագն երգաթխն եզրույթի հորինողի պատկերացմամբ դրանք հավասարա- 
զոր էին՛։ 

Եթե դա այդպես է, ապա ուրեմն եզրույթի հորինողին չի կարելի ճանաչել 
իբրև Դիոնիսիոսի թարգմանչի, քանի որ վերջինը («դափնե») ձօվ^ւպլ ձևը 
թարգմանում է սարդենի, ուրեմն, այլ կարծիքի է դափնի հայերեն համար- 
ժեքի մասին։ Եվ որքանով խոսքը դափնի՝ 6^ՓVր^ բառի մասին է, Դիոնիսիո- 
սի թարգմանչին չի կաբելի նույնացնել նաև Նոննոսի լուծմունքների թարգ- 
մանչի հետ, քանի որ վերջինը 6ՃՓ\>րյ~ն արտահայտում է մուրա 2 ձևով։ 

Սակայն եթե մեր տարակուսանքները ի եագնեչոյ կարկատան բանս 
արտահայտության վերաբերյալ անհիմն են, և դա իրոք բնագրի բուն մասն 
է կազմում, ապա հարկ կլինի ենթադրելու, որ Դիոնիսիոսի թարգմանիչը ոչ 
միայն չի կարող համարվել եագներգաթխն բառի հեղինակը, այլև նույնիսկ 
ճիշտ պատկերացում չուներ դրա բաղադրության մասին։ Չգիտենալով, թե 
ինչ է նշանակում բաղադրյալ բառի աոաջին մասը, նա եագն–(երգաթխն)–ից 
ստեղծել է նոր արտահայտություն՝ հագնել արտաքնապես միանգամայն 
ճիշտ՝ կատակել՝ կաաակ(երգաթխն) օրինակով։ Հեղինակի կարծիքով, 
եագնել\ղ ետք է ունենա այն նույն իմաստը, ինչ և հագներգել 

Հնարավոր է, որ այստեղ առկա է նաև հագագ բառի ազդեցությունը։ 
Դիոնիսիոսի հնագույն մեկնիչներից մեկը՝ Մովսհսը, հաստատում է երկու 
բառերի կապը՝ եագներգաթխն է ելք շնչոյ հագագին, 161 12 ։ Զարմանալի չէ, 
եթե նույն կերպ մտածում էր նաև Դիոնիսիոսի թարգմանիչը։ Աոկա գրակա- 
նությունից փոխառելով պատրաստի եագներգաթխն բառը, նա կարող էր 


անգամ՜ տաղս Հոմերականս, 253. նայն տեղում Հոձճրրօսրօ օոշօսհ տաղս սաեղծանելուի 
Նոննոսի լուծմունքներում (8. \ք«առմսո, Օւտ Տշհօհօո շս Տաք ճշժշո ճօտ Օրտքօր ™ո Իքտշաոշ II 
2տւէտօհհհ քսր որատուտօետ ա1օ1օ8«, արեսրջ, Իք 1, 1902, 3, ՏՏ. 220-272; Ի1 1, 1903, 4, ՏՏ. 273– 
300), էջ 60 և 61/։ Հոմերոսի եագճերգութխնս գրեալ է Փիլոնի Հհսս(հայք)՝ խաղաղս վւսրուց 
կենաց տեսականի), էջ 10 (136), ի սկզրաճէ ժգ եագներգութեան ի ճեռն այսոց տաղից–, 

1 Աստվածաշնչամ երկու անգամ հանդիպում է հագնի րաոը, և երկու անգամ այն դրվում է 
հունարեն բնագրի ճլսօհ բառի դիմաց՝ զոսաս եագնեաց, &■քVՕV էԱճձօսՀ, Ղևա. ԻԳ, 40, և 
երկրորդ անգամ, Ցոր. Խ, 17՝ յէձծւփք ձքթՕՆ («դաշտի ոստայններ»), սակայն որոշ գրչագրհ– 
րում, ինչպես, օրինակ, Շօճ. ձև։., կարդում ենք ճ) ՚\>օս, ինչը համապատասխանում է հայերենի 
ձողք եա(ն)գՕա/. 

2 Նոննոսի հրատարակության մեջ, էջ 7 1 ընթերցվում է. յաղագս Դափնոյն որ թարգմանի 
մաթա փոխանակ մարա-խ Տունկել ուզան էր նույնպես հարկավոր է սրբագրել՝ տունկ ելա– 

գան էր, 71 , 6 ։ 

10-9 


ՇՃԼվ 



մեկնաբանել այն, ստուգաբանորեն մերձեցնելով հագագ 1 բառին՛ Պատ֊ 
^ 1 / Ի /բ ճ աոհրը նլ ^ երև1ԱյթԻՃ> ճաև ^երգաթխն նւ կատակեր֊ 

Տ մ. Տատի մասին 

Ներածական մասում, որով օժտված է սովորաբար յուրաքանչյուր գլա– 
խ ը , Դ-ավիթր նշում է. «Արդ մինչեւ ցայս վայր սկիզբն արարեալ աբուեսաա֊ 
արիս քննեաց զմասանս եւ զմասանց մասանս։ Իսկ այժմ բոան եարեա, 
զնխթոյն, զի առ փոքր փոքր ելցէի վերին կաաարելագոյնն»՛ 

«Մասերը» հասկացվում են իբրև Դիոնիսիոսի թվարկած վեց գիտու- 
թյունները, իսկ «մասերի մասերը»՝ իբրև վերծանության ստորաբաժանումներ՛ 
«Նյութ» է կ Ո չվ ում գիրը ՛ նվազագույն միափւրը> որից այնյԱամհնայնխ1 ^ 

ջանամ են ավելի կատարյալ մեծությունները՝ վանկը, բառը և խոսքը՛ 

Նույն միտքը զարգացվում է նաև հունարեն լուծմունքներում֊ Դավոի 
հաջորդ բասերի կապակցությամբ. «Խ զի ասէ յաղագս տառի եւ բառն 

հ 7 ձ ր 7 ԲՈյ քր աճհԻ տաՈհ աճմա ^ ն > Խր թե բանի նշանակ, զի գիտեփ 

Կ ա 9 հո ա , հ ^ վ զր1Անն ՛ ռր յ ՊէԱ այրխՏ զայԲն։ Իսկ Ըա Իւադասեալ տառիս 
ատիճակ իմնըստ պաաառք, իբրեւ ոգի քան զմարմին լաւագոյն»։ * 

Ըստ Մհլամպոդհսի, («որոշ դժվարություն և խնդիր է հարուցում ինքն 

թհ^յանէ ” 0 ԻնչՈ ՝ « ՎեԲԱ ր ելՈվ “ Հն ^> ուննե 1 1 1 յ մասին”, նա սկսումի ոչ 
թե հնչյուն է .... այլ տառ է »)՝ օոօբւօս ոսօ ԽՕԽհ «օ\ Հփդօւշ Տ*օւ ո 
օրոյբօՓր), րւսօց Խ շ « Տ ա Խւ ր բօփօհ "ոօբւ 0x01x0(00" օօ« Խ ( ր «1 

Նա հարց է արծարծում, թե 
«Ի նչ է հնչյունը») ո օօս ոօո V օօօաօԽհ և տալիս է մի քանի սահմանում 

է – 1 Ո ™ ՓՃ1,ր) ° 1հ ՝ Կամ ք« առա ջ Ի ն և մասեր չունեցող ձայն 
Կ րԻ9 1 քԱահր>>1 « րա -հրից («իասքեր») օէ Ա քՕԿ խ 0սէ լ րի։ 

ւՏ՚“է ՛Հր*՜"՛ “™»՝« *-«*• * “0. 

Տ»րեն 58 և 3 – ։ Գայ ք ակրփչ 1 սսսս Գ“դ։ա– 

իմասաով «աըօ, ^ ^ ™ *** վաղերի երգ») 

րակները»), Սելամպոդես էյ 20 ,. ^ առակն ւ ^1՝ ա < 1 ա– 

^ կհարմարվեր^ 4 Ա-վա– 

Հմմա. վերը, էջ 0X5^1։ 

Շճւ\յ\ 


է «բանաստեղծություններ և արձակ երկեր»)՝ րձ ոօւտսրս և օօրրթճի^օ, 

30 2 Տ – 3 1 18 ։ 

Դիոնիսիոսի «դրանք անվանվում են “հնչյուններ” (օրօզօա)» խոսքի 
վերաբերյալ Մելամպոդհսը հայտարարում է. («և իրոք, քանի որ հնչյունը՝ 
արտասանումն է, իսկ տառերը՝ պատկերներ և գծագիրնհր են»)՝ ր օ 66 
ձձրյՑշհ, 6ո օօօ^օ՚ւօս բէ\> Խո V րյ («Փ^դօւՀ րթճթթօրօ 66 ա տւ«ժբ€հ 
Հօււ օւ ՀօբօՀՀրյբոզ, 32 18 (հմմտ. Դավթի <գիբ> իբր նշանակ բանի)՛. Նրան 
նաև հայտնի է, որ գիրն է կոչվում օրօւՀտտս «տարր», «տառ»՝ չորս տար- 
րերի նմանությամբ, («թերևս ասելի է, որ դրանք անվանվել են օրօւշօա 
“տարրեր”, «տառեր»՝ չորս տարրերի նմանությամբ») Խո օւ 6 ՚օս ոց սաճ՝ 
0X01X010 օտրյօՕօւ «օւ «0x6 բտրյօ^ x^)V x^օօ^բօ)V 0x01x01^, և դրան– 
ցից 1 «Բ ա ղկացած է ամեն ինչ և իրական գոյություն անի այն, ինչ կա 
աշխարհում») 067*01x01 ո^Vx^ «օւ Խ 6 * 00 X 0001 60x1 X 6 Խ րճ> «օօբա. 
ճիշտ նույն ձևով 24 տառերից՝ 0x01x01^ կազմվում են խոսքն ու գրակա- 
նությունը, 36 8 ։ 

Դիոնիսիոսի նույն խոսքերը նույն կերպ է մեկնում և մեր քերականը, «եւ 
գի ասաց կբկնաբանելով զաառս, ցուցանէ զաարյաւմն եւ զմիաբանաթխն 
գրոյ եւ ձայնի անգոյ աարերց եանգոյն՛ ընդ երկրի եւ ընդ կենդանիս միա– 
րանաթեան»։ 

Հելիոդորոսն ասում է. «ինչպես տարրերը («խառնվելով, կազմում են մեր 
մարմիններ»)՝ xյ^ բւ&ւ րր ոբծհ օձձրյձօ ր ձ րլբօ^օբօ 0(6)10X0 «06(0x7)01, 
այդպես և տառերից («փոխադարձ ընդհանրությամբ»)՝ ր/շ ոբծհ օ/Արյձօ 
«օւսասպ կազմվում են վանկեր և այլն, 317 25 ։ («Խառնուրդը»)՝ բ(Հւհ կ ամ 
(«միահյուսված» <լինհլը>)՝ թտօ ՚ օձձրքձ^ օսթ ոօոձօքթօ սօ, ինչպես մյուս 
անգամ արտահայտվում է նույն հեղինակը, 324 , 5 , ինչպես և («միմյանց 
հյուսվածները»)՝ «0X0^7)^ ոձօ«Ժ^օ, 197 8 , համապատասխանում են 
Դավթի միայաբոտխն բառին, իսկ «օ^ասւն֊Հ հավասարազոր է միաբա– 
նաթխն արտահայտությանը։ Դավթի՝ միաաբաթխն գրոյ եւ ձայնի բառերից 
երևում է, որ նրան, ի միջի այլոց, խորթ չէր աաո՝ 0x01x010^ ըմբռնումը 
ձայն 6«Փ^ր)օւհ–\ւ նշանակությամբ, հավանաբար, այս իմաստով նա 
տառդ անվանում է անմարմին 2 ՛. 

–.Հայ Անանունը շատ ավելի պարզ, քան Դավիթը, արտահայտում է հիմ- 
նական միտքը. «Բայց խնդրելի է (բառացի՝ 6տ6օս, հմմտ. Մհլամպոդհսի 
(փրյօւ V 0X01), թե ընդէ՜ր ի մակացրաթեանն աաո անուանելով, բոան 
եարկանէ զգրոյ. եւ ասեմք, եթե աաո մակագրելով յայա արար թե, որպէս 

1 ԲՕսպրամ (անգոյ) աարերց եանգոյն ըաո երևույթին, անգոյ՛ աարերց բաոից հետո 
կրկնվող ե անգոյն-ի աղավաղումն է։ Տ-ն ընթերցում է եանգոյն աարերց (137)՝ 

Հմմա. Սաեփանոս, ՍեկՏաթխն , 184,։ 


0 X 1^11 



տարերք նխթ են ամենայն մարմնոյ, այսպէս գիր տարր է եւ նխթ ամենայն 
խաւսից», 1 3 1 9 ։ 

Դիոնիսխաի խոսքերն այն մասին, որ տառերն ունեն («շարքն ու կարգ»)՝ 
0 X 01 X 0 V «Հ՝ւ րճՀէ Հ Սնլամպոդեսը պարզաբանում է, ստուգաբանելով 
Ծրօ։Հ€ւօ^ը 0 X 81 X 0 ) («անցնել ընթանալ») բայի միջոցով, (վերջինը, ըստ 
նրա), նշանակում է («կարգով ընթանալ»)՝ թտա ՀՕ& 0 )հ ոօթտմրօր. Տառերն 
այդպես են անվանվում, ըստ Մելամպոդհսի, այն պատճառով, որ տառերը 
հետևում են միմյանց որոշակի հաջորդականությամբ, և ոչ ինչպես պատա- 
հի. («ինչպես էԱտօհ “լար, համբավ” <բաոում> կ <աաոը> նախորդում է /–ին 
մի վանկում») ձհ տ V Հհ) ւԱշօհ հօ հ՜ հօօ X՜ ոթօտՀօ^րյ տա բւգ օսձձճ/Յր, 3 5 28 ։ 

Այս դատողությանը նույն բառի մասին արձագանք է գտել Դավթի 
մեկնության մեջ. դասութխն, զի երբեմն այր ասի եւ երբեմն յար, և այլն, 94 3 ։ 

Հույն քերականները հետաքրքրվում էին տառերի քանակության 
խնդրով թե ինչու են դրանք 24, և ոչ ավելի։ Մհլամպոդհսը միանգամայն 
իրավացիորեն նշում է, որ «գծագիրնհրը 24 են, բայց հնչյունները՝ շատ 
ավելի բազմաթիվ»։ Շատ հետաքրքրական է Սահփանոսի հայտարարու- 
թյունն այն մասին, թե կան ժողովուրդնհր, որոնք ունեն ավելի շատ տառեր, 
քան հույները, ընդորում այս դեպքում հիշում է նաև հայերին, («ասում ենք, 
որ դրանք (իմա տառերը) համարակալվում են, և ասում, որ հույների մոտ՛ 
ճանաչված են միայն քսանչորսը, մինչդեռ կան ավելի շատ <հնչյուննհր>, 
ինչպես հայերի և ղպտացինհրի մոտ») V օ հ 6x1 ՏՀտԽօ ճթւ6ի81Հ01 

հա ձժքշւ տո ՚սւ հՏ՛ հՃ ոսբ ՚ ՚&յձղօւ բժօօ քսաթՀճււտսօ, տոտւ 6օ ո 
11 X 810 ), (հհ հՃ ձթրտսաս հօ\ հօ ձ/քՕՈՀԽս, 196 29 ։ 

Այս խնդիրը ծանոթ է նաև Դավթին, և նրա լուծումը հետևյալն է. «Բայց 
րազմաթխն գրոյս, մի զի անարաեստ (բառացի ^ՀտxVՕհ) խաւսք, եւ 
բարրարիկոն խզա, եւ երկրոբդ վասն թաւաթեան (բառացի ՏօօօՀ 7 )հ) զնոյն 
կարգեւ ի գրին, որ ըստ խաաիցն յարմարին», 92,,։ 

Վերջին խոսքերը հղում հն հունարենի համեմատությամբ հայերեն այ- 
բուբենի հավելյալ տառերին, որ անշուշտ ներառվել են նաև Դավթի 
մեկնած Դիոնիսխաի գրի մասին դրվագում։ "՞ 

Հնչյունների դասակարգման բացատրության մեջ Դավիթն ունի մի 
դիտողություն, որ առկա է և Մելամպոդհսի մոտ. «Բայց ոմանց հակառակել 
դէպ եղեւ եւ ասեչ եռամանակս՝ ^թօա, իսկ ոչ կալաւ զա եղի, վասն զի ոչ 
համա Ագամա յճ երեքին ամանակք ասին, այչ երբեմն մին եւ երբեմն երկան», 
ս (հմմա. Մովսէս, 163 20 )։ Մհլամպոդհսն ասում է. («իսկ ոմանք Անվա- 
նում հն դրանք> “եռամանակ”, որովհետև երբեմն տևում հն երկու ամանակ, 


փ “ խտր “ ։ Տ ՝՛ ՚™ 101 1 """" 1 ■ 1 

0X1^111 ■ 


երբ երկար են, և երբեմն՝ մեկ, երբ կարճ են. սակայն անտեղի կոչվեցին 
եռամանակ, չէ՜ որ չեն ընդունում երեք ամանակ (138) միևնույն պահին»)՝ 

Ո178հ Տտ Հթ^XԲՕV^ / 0)հ 710X6 ք16մ 8X0 VՀ^ ՏՕՕ ՀթՕ^ՕՍհ, 0X6 թՕՀթճ 60X1, 
710X8 Տտ ՏսՕ, ՕՀՏ ^0X80 ՏՕՀ IV ((XX ՚ ՕՆ Հ^Xօ)հ 00X01 (1)\>011ԱՕ^ (XV ՀՕ 
Հթ1^թՕ\>(ր ՕՍ քձթ ՕթՕՕ ՏՈւՏ^ՏՀՕԱ ՀՕՕհ Հթ81հ XԲՕVՕVհ, 38 19 ։ 

Բաղաձայնները և դրանց դասակարգումը Դավիթը մեկնաբանում է 
պատկերավոր ձևով, համեմատելով գիրը մարդու մտքի հետ, ձայնավորնե- 
րը՝ նրա զգացողությունների, իսկ բաղաձայնները՝ մարմնի անդամների 
հետ։ Ինչպես զգացողության համար ոչ բոլոր անդամներն են հավասարա- 
պես կարևոր, այդպես և «քաջաձայնության» (բառացի՝ տօՓ&մԽ ՝ («բարե- 
հնչություն»)) համար բաղաձայնները տարբեր արժեք ունեն։ 

Հույն մեկնիչ Ստեփանոսի մոտ գանում ենք նույնպիսի համեմատություն 
ձայնավորների՝ հոգու և բաղաձայնների՝ մարմնի հետ. («ձայնավորները 
նման են հոգան, իսկ բաղաձայնները՝ մարմնին») հՃ <լւտս> Փ^ր/տ\>ՀՕ *77 
1/10X11 801 ՀՃ 01 , հօ Տտ օօթՓ^օ *հ> օաքւօՀւ, և այլն, 198 16 , 497 17 (հմմա. 
Հելիոդորոս, Յ25 35 )։ 

«Կրկնակ»՝ 6171 X 0 բաղաձայնները նույն կերպով մեկնաբանվում են և 
Դավթի, և Մելամպոդհսի կողմից, ըստ Դավթի, «կրկնակք» հն, «յորժամ մի 
գիր բաւական լիցի անել զերկուց տեղի», իսկ ըստ Մելամպոդհսի, դրանք 
(«իբրև ունեն երկու բաղաձայնների զորություն»)՝ 0 )հ Տօօ ՕՍքւՓ ( ձ 1 ) 0 )\> 
ՏմV^^թ^V տxօVՀ^, 45 30 ։ 

Նայ հնչյունների՝ Դավթի մեկնությունը որոշ տարակուսանք է հարու- 
ցում։ Դիոնիսիոսն այս հնչյուններն անվանում է անփոփոխ ք՝ 0110 x 0 ^ 0 X 0 , 
որովհետև դրանք չեն փոխվում բայի ապառնի ժամանակում և անունների 
թեքման պարագայում։ Նույն հնչյունները նա կոչում է խոնաւք օքթճ. 

Հայերեն ներկա բնագրում այս ամենի դիմաց ունենք, «եւ նայք են չորք, 
ղ, մ, ն, ր» ։ 

Հունարեն լուծմունքները լուսաբանում են Դիոնիսխաի սահմանումը 
7^^XXօ) 710X6), ստօ), Հթհօ), օոտւթօ), Ւ1տօՀ0)թ, ատււ\)0)\) («ցնցել պարտվել 
բաշխել դատել ցանհլ Նեսաոր, Մեմնոն») օրինակներով, իսկ \խոնաւք\՝ 
Ն^թօ անվանումը հասկանում են Լիբրև ողորկի ձհ 000 X 1060 , կամ (բացատ- 
րում հն. «քանի որ դրանց արտասանությանը քնքուշ է և հավասարաչափ»)՝ 
Տա ՀՕ Հտ 6ՀՓա1Ո101 V 011X^X81^ ՀՕ ՝1 0)70X7)1՛ 8 ^ 01 , 46 |0 ։ 

Հայ Անանունը ճիշտ է մեկնաբանում Դիոնիսխաի բնագրի նայք եզ- 
րույթը խոնաւք իմաստով, ընդորում ավելացնում է, որ «ըստ յանին նայքն ի 
խոնարհումն րային երեւին. իսկ ի հայումս ի հոլովումն անաանց, յորժամ 
միով րաղաձայնխ յան գի, որպէս առն առին, անգղ անգեղ, վագր վագեր, 
աւր աւուր», 1 34 9 ։ 


^XԼIX 



Նույնպես է հասկանամ և Մովսեսը, Ա, օրինակներ քերելով 0-ի և ղ-ի 
հանգավորությամբ, նկատում է, որ *յով ավարտվող բաոհրը հազվադեպ 
են, քանի որ դրանք պատկանում են ի֊ թեքման, 166,,։ 

Ինչ վերաբերում է Դավթին, ապա նրան վերագրվող մեկնաբանությունը 
չի արմարվում իր մեկնության ընդհանուր բնույթին։ Այն ասում է. «ՏիԸա 
եւ Տայի բՕաթխն իմաճի խր թ հ իանաւագոյն, եւ արուեսա անի զհամբաո– 
նա Լ նեւ զնաասաանալն իբբ թե Խպմոյ, եղեգաՕ», 96,։ 

Հ ^ մբ ^ ա ք Խ Ըաասաանա & 0™ երևույթին, ճարտասանական 
դարձվածներ են, որ նշանակում են Խղռվամն եւ խոնարհումն, իսկ հաջորդ֊ 
հաէմոյ Խէեգան^աոՆ^ օրինակներ են ծաոայում, թեև, ինչպես ճիշտ նկա- 
տում է Մովսեսը, հողմը անհաջող օրինակ է։ 

Բայց կարեփ է ենթադրել որ մեկնիչը համեմատել է նայ֊ը եղեգնի հետ և 
նայ բաղաձայնների հատկությունը հավասարեցրել եղեգնի ճկունության֊ 
ևղհգն, որ տատանվում է հողմից (այդ դեպքում հարկավոր է կարդալ^ 

ձ ԱյդպեԱ էԻն հաս Կ անոլմ ընդօրինակողները և անգամ 

ուշ մեկնիչները (հմմտ. Եսայի, էջ 96, ծան. եղեգն ի հողմոյ) , Եթե վերլուծվող 
արտահայտությունը պատկանում է Դավթին, ապա աոաջին ըմբռնումը^ 

աոտ1հ խ ° Բ ր Կ հԲե 0նդՈւնհն » մեկնաբանությունը, ապա 

ո ա ո Բ րր յ րր 1 ձ Ը չԻ ԿաԲեԱ1 ԴաՎթԻՏ Վերագրել։ Ի նկատի առնելով այճ 
ծաոան 1 2Բ ր ԲՎՈ ^ ^ ԲԸ ա էաաՈանԻշՈ Վյ նշված Ստեփանոսի աստվա- 
ծն ^ գրվածքում ևս, անհիմն չէր լինի այն վերագրել Մովսհսին 

մ Տ ճ ա ք Բ բ Ո1յթՈՎ աՎե1ի 1 հարմարՎում ( 139 ) ; Անանունի֊ նայերի 
մեկնությունը, թերևս, գալիս է Դավթից, իսկ այն> ինչ զեաեղված է Մո ճ^ 

անվան ներքո, իր հերթին պատկանում է Անանունին֊ Բ 

<ա, մեկնիչները ճիշա են ը մւա|1 ը ւմ , ն շա 0 ակո , քյո , նն յ–,. 

* 7ղ ք»»ն՛ ւ֊՚սչկական. րերեը մոըըկրըական ձ" պար ,Հ– 

“7,. ^ ր 1;* բաՈ| ՝ ։ |1մԱ1Աա " ։| այ “ Գ»Ո*տ*Վ».«։ է նաև Պ իաո յ ի 

պաականամ է Դիընիսիոսի թարգմանչիՕ. թե նա օգավամ է դրանից «ադես 
արդեն կայունացած տեխնիկական եզրույթից; ^ Բ9 Րպ Ա 

Դհո^ Վ հ Ք \ հ ^ աննեԲԻ ԲՎարկման մամանակ Դավիթը չի պահպանում 
Դիոնիսիոսի հստակ դասակարգումը։ Դա շատ կարևոր կլիներ հայերեն 

բնագրի քննության համար։ Հայերենի հնչյունների դասակարգումն ըստ 
Դիոնիսիոսի կանոնների այն տեսքով, որ ներկայացված է պահաանԱած 
գրչագրերում արդյոք բխում է թարգմանության բուն բնագրի՞ց V խաթՆ 

կե.ե է եե,–ր նեըրըկ դ^ը շ ա սհլ; ԱյԱ ^ այ ը 

577; 1 * «** «<■ մ»/ »«* ^ա Խ . ք1 . րա 

ՕԼ 


I 

րևոր չէ հայոց լեզվի պատմության համար։ Հունարենում բացակայող հայե- 
րենի հնչյունների մեկնաբանման մեջ Դիոնիսիոսի թարգմանությունում 
նկատվում է որոշակի անհետևողականություն։ Պայթաշփական ձ, ց, (^հնչ- 
յունները ճիշտ են բաշխվում միջակնհրի, շնչեղների և խուլերի շարքերի 
միջև, մինչդեռ ժ՜-ն հայտնվում է միջակնհրի շարքում, իսկ թ-ն և շ-ն շնչեղ- 
ների։ 

Այսպես է և Անանունի երկում, որն ամբողջությամբ արտագրում է համա- 
պատասխան տեղին Դիոնիսիսից։ Ոչ մի հիմք չկա խոսելու Անանունի հա- 
կադարձ ազդեցության մասին Դիոնիսիոսի բնագրի վրա։ Ստիպված ենք 
խռսաովանհլու, որ քաջ հայտնի հնչունային այն տեղաշարժը, որով բնո- 
րոշվում են հայոց բազմաթիվ գավաոաբարբառնհր և որն ընկած է գրական 
արևմտահայերենի հիմքում, խորթ չէր հայերին դհոևս Դիոնիսիոսի թարգ- 
մանության դարաշրջանում։ 

557-10. Վանկի մասին 

Հունարեն օնձձօթրք բառը թարգմանված է երկու ձևով խորագրում իբրև 
հանգ, իսկ բնագրում փաղաոաթյան : Սովորական ներածական խոսքերից 
հետո Դավիթը հարց է հարուցում այն մասին, թե ինչու արվեստավորն այդ- 
պես է վարվում, ինչու է նա վերտառում հանգ բառով, բայց խոսում է 
փաղաոաթեան մասին։ 

Դավթի կարծիքով, արվեստավորը տարբերում է վանգ-ը փաղաոութխն– 
ից. մի դեպքում ձայնավորը փակվում է բաղաձայնով մեկ, իսկ մյուս դեպ- 
քում՝ երկու կողմից։ Այս դատողությանը ցույց է տափս, որ դրա հեղինակը 
չի կարող համարվել Դիոնիսիոսի թարգմանիչը։ Ավելին, այն մատնում է 
նաև նրա անծանոթությանը հունարեն աղբյուրներին֊ այլապես նրան 
հայտնի կլիներ, որ հայերեն երկու արտահայտություններն էլ համապա- 
տասխանում են միևնույն հունարեն բառին, ուստի և քննարկվող հարցը 
փաստորեն գոյություն չի ունեցել Դիոնիսիոսի համար։ 

Թվամ է, որ մեջբերված դատողությանը Դավթին֊ հունարեն լուծմունք- 
ներին անկասկած ծանոթ լինելու պարագային (ինչպես այդ երևում է նրա 
աշխատության քննությունից) չի կարող պատկանհլ (141)։ Ցավոք, ձեռա- 
գրական միջավայրը նույնպես բավական անբարենպաստ է և տարակու- 
սանքները չի փարատում։ Մագիստրոսի մեկնությունում մեզ այժմ հե– 
աաքրքյաղ բնագրին անմիջապես հաջորդում են այն տողերը, որոնք մենք զհ– 
աեղհլ ենք Անանունի անվան ներքո, 135 2 7 ։ Հովհաննես Երզնկացին, ընդօ- 
րինակելով Մագիստրոսից ամբողջ հատվածն այնպես, ինչպես որ դա կա, 


ՇԼ1 



կողքին լուսանցքում նշում է միայն Դավթի անունը։ Հատվածի վերջին 
տալերը աոաջին մասի կրկնություն են և այդ պատճառով չեն կարող վերա– 
գրվհլ միևնույն հեղինակին։ Այս նկատառումներից ելնելով, մենք առանձ- 
նացրինք դրանք և հատկացրինք Անանունին, այն հեղինակին, որ սովորա- 
բար հաջորդում է Դավթին՝ Մագիստրոսի և Հովհաննեսի շարադրանքնե- 
րում։ Հնարավոր է, որ Դավթի անվան նշումը վերաբերում է միայն բնագրի 
սկգքին ներածությանը, ուստի և նրան է պատկանում միայն այդ մասը 1 ։ 
Նկատի առնելով, սակայն, որ վանգ և փաղաոութխն հասկացությունների 
տարբերությունը բերում են Անանունն ու Մովսհսը, ավելի հավանական կլի- 
նի ենթադրել, որ երկուսն էլ տվյալ դեպքում կախված են Դավթից։ Այդ դեպ- 
քում հարկ կլինի ճանաչել վիճարկվող բնագրի վավերականությանը (հմմտ. 
ոճի տեսակետից իսկ զի ճաոէ և այլն, 96|7 և եւ զի աս է յաղագ ս տառի և 
այլն, 93 8 )։ 

Եթե դա այդպես է, ապա Գավիթը չի կարող մասնակից լինել Դիոնիսիո– 
սի թարգմանությանը։ Գուցե նա գիտեր, որ նրա դատողությունը երկու բա- 
ռերի տարբերության մասին չի հաստատվում հունարեն բառի օգտագործ– 
մամբ, և նպատակ ուներ միմիայն պարզաբանել հայերեն թարգմանության 
առանձնահատկությունը։ Նրա բացատրությունը, համհնայնդհպս, կամա- 
յական է։ Իրապես վանգ-ը կենդանի բառ է (142), մինչդեռ փաղաոութխն –ը 
արհեստական բառ է, որ ստեղծվել է օսձձօ()րք–\ւ կաղապարով (143)։ Այլ 
հուշարձաններում հունարեն այս բառը հանդիպում է ասորերեն՝ սիղորայ 
ձևով : 

Դավթի մեկնությունը երկար, կարճ և հասարակ վանկերի մասին ցույց է 
տափս, որ նրան ծանոթ էր հունարենի վանկի մասին ուսմունքը։ Այն ամենը, 
ինչ նա ասում է դրա վերաբերյալ, կիրառելի է միայն հունարեն տաղաչա- 
փության նկատմամբ։ Քննելով վանկերի քանակական կողմը՝ Դիոնիսիոսի 
հայերեն թարգմանությունում բհրված օրինակների հիման վրա, նա, կար- 
ծես թե, աչքի առաջ է ունեցել հունարեն բնագրի օրինակները։ Որքան էլ որ 
հայերեն բնագրում հաջող ընտրվեին բառերը բնօրինակին համապատաս- 
խան և համահունչ, դրանց հիման վրա դատել երկարության և կարճության 
մասին այնքան ճիշտ, ինչպես դա անում է Գավիթը, անհնարին և աներևա- 
կայելի է առանց հունարեն բնագրին ծանոթ փնելու։ Վանկերի մեկնաբա- 
նումը Դավթին մերձեցնում է Դիոնիսիոսի թարգմանչի անձին։ 

Ուշագրավ է Դիոնիսիոսի մեջբերած հոմերոսյան երեք տաղերի մեկնու– 


1 Հաջորդ գփաւմ ԴավիթՕ ասում է 
փաղաոաթիւՕ֊ը չի հիշատակում։ 

^ 1աո)ւ(Ո ււևէո»* ւ. ւօ 


յորժամ ծաճոյց զվանգին բՕութխն 97յ, սակայն 


Կորիւն, սիպոբայս, էջ 18, սիլղոբայիւք, 19, ծանրի ժամանակագրաթիւն (144). մծՏյծւ 
ցսիպոբայս, 37 (տես յ. ԷԱւտէ, գերմաներեն թարգմանություն (145), էջ 242, ծան. 31)։ 

ՕԼ1 1 


թյունը։ Այդ տադերը Դավիթը սխալ է լուսաբանում։ Թեպետ, առնվազն 
աոաջին տաղի մեկնության բնագիրն անշուշտ աղավաղված է։ Երկու ան- 
գամ է ընթերցվում է Պրիամոս անունը, սակայն մի դեպքում պետք է ընթեր- 
ցել Պարիս և կատարել համապատասխան վերականգնում, և կամ պետք է 
սրբագրել՝ 

Պրիամոս Տրովացի, որոյ <որդայ> զկինն յափշաակեալ էր եեըենա– 
ցացն, - որդի նորա Պարիս (և ո՜չ Պրիամոս) - քճնելովՆ այլն, կամ էլ 

Պարիս (և ո չ Պրիամոս) Տրովացի, որոյ զկինն յափշաակեաւ էր հեըենա– 
ցացն, հայր (և ո՜չ որդի) նորա, և այլն։ 

Հունարեն լուծմունքներում մենք չենք հանդիպում հոմերոսյան տաղերի 
մեկնության, միայն Բյազանդացա մեկնությունում տրվում է որոշ բացատ- 
րություն։ Առաջին տաղի վերաբերյալ ասվում է. («եթե ցանկանում ես իմա- 
նալ հոմերոսյան տաղի պատճառը, ապա այն հետևյալն է. երբ Պրիամոսն 
ու իշխանավորները նախատում են Հհղինեին, թե քո պատճառով շատ չա- 
րիք ենք տեսել, և նա համաձայնում և ինքն իրեն է դատապարտում, Պրիա– 
մոսը, խղճալով նրան, պատասխանում է այս բանատողով, “ոչ, (մեղավոր 
չես)”»)՝ ա 6է 661 հ1հ ր ղս « 1րէ«ս րօՕ ՚ՕբրլբւՀօՇ օոհօե բօՑտա, Խոս 
օմէէօհ. րյ ՚&ձշպ ^ուծէքօբ^ր) սոօ Աբաբօս հօ\ ր աս ձօւոձս ճթՀՕսրաս, 
6ո Տա օձ ոօձձձ հօհօ Տք սաբոս, հօ ւ օսքՀօրօՕշբմսդհ օմրրյց Հօւ Խսրտ 
ՀՕէՕՀթւ \>օմօւ)զ, շձշղօօհ օւ)րք)\> 6 Աբաբօց ճ7է€Հթ(6ւ) րօ\> օ՜սւ%օ V հօահօա 
րւբօւՆ. այլն, 571 յօ ։ 

Հոմերոսյան երկրորդ տալը Դավիթը, թվում է, վերագրում է Աքիլլհվսին, 
մինչդեռ Հոմերոսն այն դնում է Բրիսհիս հարճի շուրթհրին։ Ողբալով Պաա– 
րոկլեսի մահը, Բրիսհիսն, ի միջի այլոց, հիշատակում է նաև հանգուցյալի 
խոսքերը՝ հարճին Աքիլլհվսին կնության տալու մասին, («բայց ասում էիր, 
որ դա ինձ օրինավոր կնության կտաս Աքիլլեփփն») Ճ/ԱՃ բ ՚ ՏֆօՕՀՇհ 
՚ձ%Աձր)Օհ Ձուօւօ ՀՕՍթւՏւտ ճձօշօս Օվօշւ. այս տալը բերում և Դավիթը՝ 
զքեզ յամասնաթխն տամ Աքիըեա, սակայն կրկին վերաբերում է Աքիլլհվ– 
սին։ Եթե հեռացվի Աքիըեա բառը զեարճն բառից հետո, և հանվի սաորակհ– 
աը լաթվ բառից առաջ, ապա ամուսնության մասին տողը կարող է վերաբե- 
րել հարճին. «եւ իրրեւ ետես Աքիըեա զՊատրոկղէ մեոեալ հանդերձ քաջու– 
րեամբ, չալով զեարճն Աքիըեա, թե «զքեզ յամասնաթխն տամ Աքիըեա». 
ասէ «ինձ նիքիս կարի յոյժ սիրեց հաչ անձին»–. Քերականորեն վերջին աա– 
ղը վերաբերում է Աքիլլհվսին. բայց քանի որ Հոմերոսի վեպում այն արտա- 
սանում է Բրիսեիսը, ապա կարող էր մեր բնագրում այն վերաբերել հարճին։ 
Սակայն տարօրինակ զուգադիպմամբ նման սխալ մեկնությունը գանում 
ենք Բյազանդացու մեկնության մեջ ևս. («Պատրոկլեսի զոհվելուց հետո 
ԱքիԱհվսը, որ յուրայինների հետ ողբում էր նրան, ասում էր. “իմ Պաա– 


շւա 



րոկլհս”»)՝ Հշրշձշսր Հօս\րսօհ րօՇ Մսրթժրձօս 66սբ6բշսօհ սս^ ծճշւԱտ նհ 
օԽ րօւհ 1ՑԽւհ Օտյոր Ոճրթօէձշ բօւ և այլն, 572,։ Այս հանգամանքը 
ստիպում է մեզ մտածելու, որ Դավթի սխալը պայմանավորված չէ 
գրչագրերի վիճակով, այլ բխում է նրա հունարեն աղբյուրից : 

Անխաթար չէ նաև երրորդ տողի մեկնությանը։ Ըստ Դավթի, ստացվամ 
է, թե իբր Նհսաորն է հանձնվել բժիշկ Մաքաոնի խնամակալության։ Մինչ- 
դեռ իրականում բժիշկ Մաքաոնը, մարտում Պարիսից վիրավորված, դարս է 
տարվել Նհսաորի կողմից (Իլիական, XI, 505, 598)։ Հոմերոսը ՆհստորիՕ 
վերագրում է թուլության գինու նկատմամբ, նա վայելում էր ըմպելիքը, երբ 
նրա ականջին հասնում է տրովացի առաջնորդների բարձրացրած աղմու- 
կը, և նա, թողնելով Մաքաոնին իր կնոջ՜ Հեկամհդհի խնամքին, դարս է գա- 
փս ռազմակայանից, XIV, 1։ Նհսաորի և Մաքաոնի դերերի շփոթությանը 
Դավթի «Մեկնությունում» դյուրին բացատրվում է այն հանգամանքով, որ 
Մաքաոնը բժիշկ է անվանվում։ Կարծում ենք, որ այս սխալով նույնպես 
Դավիթը պարտական է իր հունարեն աղբյուրին։ Բյուգանդական մեկնու- 
թյանը միայն վերապատմում է տալը՜ առանց ծագումը պարզաբանելու. 
(«Եվ Նհսաորի ուշադրությունից, թեև հարբում էր, աղմուկը չի վրիպել»)՝ 
Հօւսրշթ ու ւ>օ ւ/րո րօս աօրօթռ 6 րքշօց °ս Տւ&ւէՕտՀ 572,։ 

Անանունի մեկնությունում Դիոնիսիոսի օրինակները փոխարինված են 

Դավթի մեզ չհասած էպիկական երկից վերցված տաղերով, որոնց իմաստս 
Աավին ըմբռնելի չէ։ 


511. Բառի մասին 

Բառը, ըստ Դավթի համեմատության, խոսքի հիմքն է այնպես, ինչպես 
ալնաՓայտը՜ նավի։ Հայն մեկնիչները գտնում են, որ Դիոնիսիոսի՜ բառի 
սահմանումը լիակատար չէ՝ դրան հարմարվելու են և աոանձին վանկերը, և 
ույնիսկ տառերը, քանի որ դրանք բոլորը խոսքի մասեր են։ Նրանք 
մտադիր են լրացնելու Դիոնիսիոսի սահմանումը, ներմուծելով («բանական 
որևէ բան նշանակող»)՝ սօրյրօս ո օրըահօՀ ինչպես առաջարկում է Մհ– 
լամպոդհսը, 56 16 , կամ, ըստ Սաեփանոսի, («իմաստները»)՝ Տւ^օԽհ, 212,; 

Սնր Դավիթը, թեև հարցն այդքան կտրականապես չի դնում, ինչպես 
ւյնհրը, բայց համաձայն է նրանց առարկություններին, քանի որ նա 
նույնպես համարում է, որ իմաստը կամ նշանակությունը բառի անհրաժեշտ 
հատկանիշ է. «եււսիբաո ասածաածն, որ է ըստ միում վանգի կամ ըստ եռ– 
կաց կամ ըստ երից, նշանակն մի է», 101 5 ։ 


շա 


Բնագրի վերջին բառերն՛ անցում են ծառայում հաջորդ գլխին և կրկնում 
են բազմիցս արտահայտված միտքն այն մասին, որ արվեստավորը սկսել է 
հիմնական նյութից և հետզհետե սանդուղքով վեր է բարձրանում դեպի 
խոսքը։ Նման կշռադատություն մենք գանում ենք և հայն Սահփանոսհ 
մոտ, 21 1 25 ։ 


5 12. Խոսքի մասին 

Այն հարցը, թե որքան են խոսքի մասերը՝ հները զանազան կերպ էին 
լուծում։ Այս հարցի վերաբերյալ տարաձայնությունները հայտնի են մեր 
մեկնիչին։ Նա գիտհ, որ ոմանք համարում են ինը մաս, ավելացնելով ութ 
մասերին նաև ածականը, «բայց գմաաոնս բանի եւ զաոասաթխնս եւս 
յաւեըով ասացին ինն», 102 3 ։ Դրան համընկնում են Մելամպոդեսի բառերը, 
(«ոմանք ցանկացան առանձին կարգել ածական անունը, որպեսզի այն 
լինի խոսքի իններորդ մասը») հօ ոբօօրբ/օբւ^ ՕVօբ^ ^)6^Xր)օ^^V 

հօհ ՚ 15Խ\> հՃԷօո, հա յյ բմբօց /Լօ՚/օս, 58 21 ։ 

Դավիթը մեջ է բերում և այն փիլիսոփաների կարծիքը, որոնք ճանաչում 
էին խոսքի հինգ մաս անուն, բայ, շաղկապ, հոդ և նախդիր։ Հնլիոդորտփց 
իմանամ ենք, որ նույնքան մաս էին համարում ստոյիկյանները, բայց 
խմբավորում էին դրանք փոքր ինչ այլ կերպ. («Ստոյիկյանները ասում են 
հինգ՝ անուն, ածական, հոդ, բայ, շաղկապ»)՝ օւ Ցէ Տրաոօւ ոշ\հշ 
ձշրօսօւ V, 5\>օբըւ, ոբօօր)յօբւս\>, ^բ0ԲՕV, բտօ, օ^6շօբօ\ր, 5 1 7 33 ։ Ըստ 
Հելիոդորոսի բացատրության, աոաջին մասը ճանաչվում էր անունը, 
երկրորդը՝ ածականը, երրորդը՝ բայը դերբայով հանդերձ, չորրորդը՝ հոդն ու 
դերանունը, իսկ հինգերորդը՝ նախդիրն ու շաղկապը, 356 7 ։ 

Դիոնիսիոսը, ածականը հատկացնելով անվանը, ընդանում է խոսքի ութ 
մաս ՝ Ապոլլոնիս սի ուսուցիչ Տրյուվանի համաձայն, որին, ինչպես հայա- 
նամ է Հելիոդորոսը, և պատկանում է այդ գաղափարը, 356 21 ։ 

Դավթի մեկնությունում կարդում ենք, որ Արիստոաելեսն էլ էր ընդանամ 
խոսքի հինգ մաս, ընդորում բհրվում են ստոբասութխն, բացասաթխն, 
բացեբեւաթխն, անուն, բա/. Վկայակոչումը բերվում է (Մեկնության մասին)՝ 
Ատբւ ՏբբտոԽհ գրվածքի սկզբի ասությունից, և խնդրին չի առնչվում, 
հնարավոր է, որ լուսանցագիր է։ 


ր . . ^ ա , 6 ® Ո ^ 1 ԵրզնԿա9Ին "ե"” 1 ՝ 5 հաջորդ գլուխը, ընդ որում զնխթն 101, 2 (բառից) հետո 
ներմուծում է Սահփանոս Սյանեցու խոսքը՝ զմաՕբկաթխԸ ֊ 202,.,, իսկ վերջին ասությանը 
Փոխարինում է եւ Ելեալ ընդ ասաիճաճսճ եւ եասոյց մինչեւ ի բան (հատվածով) ահ ս էջ 202 


01 ^ 


«Խոսքի մասեր» արտահայտությունը հարկադրում է Դավթին կրկին 
կանգ առնել տեսակի և մասի հասկացությունների վրա և սահմանել դրանց 
Փոխհարաբերությունները նույն ոգով, որով նա լուսաբանում էր նույն 
հարցը քերականության մասերի վերաբերյալ։ 

Վերջում Գավիթը հիշեցնում է, որ վեճ է ընթանում այն մասին, թե ո՞րն է 
առաջնայինը՝ անունը, թե բայը։ Գավիթը միտվում է դեպի անունը, ելնելով 
նույն նկատառումներից, ինչ և Հելիոդորոսը, այսինքն՝ («անունը սկզբից է 
դասվում, քանի որ նշանակում է էությունը, իսկ բայը՝ պատահականու- 
թյունը. իսկ էությունները միշտ էլ նախադաս են պատահականություննե- 
րից»^ րծ 8է օ \րօյւօ ոթօրտրօրրրօւ, ծրրտւՏրյ օւ )օահ Խր1 օրյթօսոՀօս, րծ Տշ 
թրյլւօ օսթխ/Յրյրրօրօհ, օւ ծտ օսօաւ ոթօրրթշմօսօւ ^ճ)V ՕՆրխթրյրրծրաս, 
521 13 ։ 

9 13. Անվան մասին 

Գավիթը մեկ անգամ ևս հիշեցնում է անվան և բայի միջև եղած տարբե- 
րությունը, կրկնելով այն, ինչով ավարտվել է նախընթաց գլուխը։ 

Ապա, իր սովորության համաձայն, տալիս է Գիոնիսիոսի՝ անվան 
սահմանման տրամաբանական վերլուծությունը, մատնանշում (սեռը)՝ ջօաս 
և (բաղկացուցիչ տարբերությունները) ճւքք«6ոէւ», և անցնում անվան բնորոշ 
հատկանիշների քննությանը։ 

Կարիք չկա մի աո մի կանգ առնել Գավթի դատողությունների վրա։ Նրա 
հակիրճ մեկնությունները մեծ մասամբ զարգացնում են Գիոնիսիոսի խոսքն 
ու միտքը և չեն ներկայացնում ոչ մի այնպիսի բան, որում անպայման տես- 
նենք փոխառություններ կողմնակի աղբյուրից։ Բայց առանձին բառերն ու 
արտահայտությունները, երբեմն էլ՝ մտքի ընթացքը մատնում են հունարեն 
լուծմունքների ազդեցությունը նրա մեկնության նաև այն մասերում, որոնք 
կարոդ էին համարվել քիչ թե շատ ինքնուրույն։ Գրանք բոլորը մանրուքներ 
են, որոնց մեջ հնարավոր են և պատահական զուգադիպություններ, և մեր 
նպատակի համար դրանք վճռական նշանակություն չեն կարող ունենալ։ 
Սահմանափակվենք միայն ամենաբնորոշ տեղիների արձանագրմանը։ 

Գավիթը միանգամայն ճիշտ է բացատրում, որ քերականական սեռը 
նշվում է ոչ թե գոյությամբ, այլ հնչմամբ, 103 շօ ։ Հույն մեկնիչ Ստեփանոսն 
ասում է սեռը զանազանվում է («ոչ իսկությամբ, այլ բարեհնչությամբ»)՝ օս 
Հօրձ ր րյս օձրյ0շւօ\> րրօրձ րրյ\> շսՓասԽ՚ս, 218^։ Ըստ Հելիոդորոսի, («փիլի- 
սոփաները զատորոշում են սեռերը ոչ թե հնչմամբ, այլ նշանակությամբ») 
օւ Փւձօօօֆօւ օնհ ձոծ րրյց Փ ա ՝Պհ ^օօսօւ րձ ք^րյ, ձձձ ՚ 6հ րրյհ օրյլւօօԽհ, 
36 1 35 = 

ՇԼ\/1 


Գավիթը նշում է, թե «ասեն ոմանք եթե ի հոռոմին լիով արական եւ իգա- 
կան եւ չեզոքական, խ եւ կամեսցի ոք յայանեէ ըստ երիցունց կարողաթխն է 
յայանեթ (103 22 )։ 

Գավթի խոսքերը չպետք է հասկանալ այն իմաստով, թե նա ինքը չգիտե՝ 
լեզվին անծանոթ լինելու պատճառով, թե ինչպիսին է կացությունը հունա- 
րենում։ Գավթի բերված դատողությունը կապ ունի իր հետագա շարադրան- 
քի հետ։ Սեռի մասին ուսմունքի վերաբերյալ նա երկու կարծիք է բերում, որ 
առկա են հունարեն մատենագրության մեջ։ Ոմանք ընդունում են սոսկ երեք 
սեո, կարծելով, որ դրանցով սպառվում են մեր գիտեփքները սեռի վերաբեր- 
յալ։ Ուրիշներն էլ երեք սեռերին գումարում են ևս երկուսը՝ զեասարակն եւ 
զմակաւասարն։ Ընդորում Գավիթը ճիշտ է սահմանում այդ եզրույթները, 
ասելով, որ հասարակ են կոչվում այն բառերը, որոնք նշանակում են և արա- 
կան և իգական սեռ, ինչպես, օրինակ, շուն և ձի՝ օկամ րյ հս(օա (որձ կամ էգ 
շան), օկամ րյ Խրրօց (հովատակ կամ զամբիկ) (146), իսկ մակաւասար այն 
բառերը, որոնք քերականորեն մեկ սեռի գոյականներն են, որոնք, սակայն, 
նշանակում են երկու սեո՝ և՛ արական, և՛ իգական, ինչպես, օրինակ, ծիծեռ- 
նակն ու աքիսը, թեև քերականորեն իգական սեոի են՝ րյ ՀոձւՏաս, րյ քօձր), 
բայց նշանակում են և՛ իգականը, և՛ արականը, կամ արծիվն ու առյուծը՝ 
արական սեոի բաոեր են՝ 6 ճոր ծհ, 6 ՀԽհ բայց կիրառելի են նույն կենդա- 
նիների իգական սեոի համար։ 

Նույն կերպ մեկնում են և հունարեն լուծմունքները, 218 22 և 572 ՅՏ ։ Պարզ 
է, որ առանց հունարեն լեզվի իմացության և հունարեն աղբյուրի, միմիայն 
Գիոնիսիոսի հիման վրա անկարելի է գլուխ հանել այս բոլոր հասկացու- 
թյուններից։ 

Որ Գավիթն իր ձեռքի տակ ունեցել է ինչ-որ հունարեն աղբյուր, երևում է 
նաև նրանից, որ հայերեն թարգմանության մեջ Գիոնիսիոսի Լ«արծիվ»\ 
ՕէՀՕհ օրինակը փոխարինված է աքիս՝ /օձրյ բառով, մինչդեռ Գավիթը բհ- 
րում է երկու բառն էլ, ինչպես և աոխծ՝ ւ>բաոը։ 

Վերջին բառը հանդիպում է հունարեն լուծմունքներում ևս, սակայն Գիո- 
նիսիոսի րրօւրաՀ հասարակաբար հասկացության վերաբերյալ, ինչպես, 
օրինակ, Սաեփանռսի մեկնությունում, 2 1 7 16 ։ Ինչ վերաբերում է («աքիս»)՝ 
քօձրյ օրինակին, ապա այն չկա ներկա հունարեն լուծմունքներում, բայց որ 
այն եղել է այնտեղ, մասնավորապես այն լուծմունքում, որից օգտվում էր 
Գավիթը, շատ հավանական է. քօձրյ աստէօ1» հիշատակվում է լատին 
քերականների կողմից՛։ 

Հայրանվանական անունների մասին Գիոնիսիոսի պարբերությունում 
փոխանակ («էոլյաններից»)՝ րճ>ւ>ճւօ^տԽ։>–ի հայերեն թարգմանությունում 

՚ Օ. ՍեԱք, Օւօոյսս 7հոօս «ո, է; 25, ծան.։ 


օաւ 


կարդում ենք Գպպայից–. Սակայն Դավթի մոտ, բացի Գորդայից ձևից, խո– 
պ ս °րինա կյ բհրվում է նաև դորյան բարբառը ի հոռոմին Դովրացի, 105,՝ 
հբկսւլուծմանքներում այս օրինակը չի հանդիպում, բայց այն անկասկած 
հղհլ է Դավթի աղբյուրում։ 4 

Փաղաքշական եզրույթը Դավիթը մեկնաբանում է աղջկական բառով 
ինչը միանգամայն հասկանալի է, բայց միայն համապատասխան֊ 
0770 x 0 / 11071 x 0 V հունարեն եզրույթի նկատմամբ, որը, հայն մեկնիչների հա- 
մաձայն, («անվանում է ստացել *օբօւ (մանուկներ), այն է֊ Փոքր տղաներ 
կամ աղջիկներ նշանակող բառից>»)՝ տֆր)րօւ Տէ ոսբճ ր0 օց *6թօս հ , 
րօսոօո րօսհ թւՀթօսհ \>շօնհ րյ րճհ *օթճՀ, 227 25 ։ 

. ^՜ ավԲ ո Ին » ա 7 ծանո ^ է Վնճն այն մասին, թե կաբելի* է արդյոք ռւղղա– 

Լ ՞ /° Բ ^ 7 անվանեւ։ Դ Ի ոն Ի Ա Իոսի բառերի֊ եոլռվք են անռւանց վեց 

ուղղական և աղն, վերաբերյալ Դավիթը նկատում է, որ ոմանք այստՀհա 
կասություն կամ անհետևողականություն տեսան այն բանամ, որ արվես- 
տավորը, խոսելով հոլովների մասին, հիշատակում է ուղղականը, և կսկծում 
ն, որ ուղղական-ը պետք է անվանել հոլովական, 107 ո ։ 

Այս հարցն արծարծում են և հունարեն լուծմունքները, («եթե ուղիղ է 
(այսինքն ուղղական), ապա ինչո*ւ անկում (այսինքն֊ հոլով)»)֊ ,/ 

^րցմտմ է Սաեփանոսը, 230 24 ։ Ավելի ևս պարզ է ասում 
^ւ^ղորոսը^ («պետք է իմանաՆ որ շաահրը հարցնոլմ էին ոպղական 

(«հոաԱ»լ աԱ ք \ լ Ի “ չպեԱ կաԲՈղ է նոլ յ° 1 Ինհլ նաև «անկում» 

(^ոլոփ>). թվում է որ հակասական է միևնույն բանը անվանել ոպղական և 
հոլով») ։օ7€00 Տօ 6ո €^7ր)6ր) ոսթճ ոօՈօւց Հլ \րյց օնՏՀ ՀԼ 
Ս ™ ա1 , Ո ^րղ օթՑղ հօա որձօւց տհօր Տօօօ7էօօ րճբ չ Տօ ^ շֆա . 

■ օբՕրր՛ Հճէ ւէէճօւ./ ՀսՈԽՕսւ 383,՛ ^ 

. . Հ՝ °Հ, “ր աեղ ճհմա| 1 ա| ։։1"ՈԻ և սաոիկյաննհրի Օ ի յ ն ^ վեճյւ մաօ| , ։ 

Ջ2՛ ” ր “«“I"»» Լ «հպո վ ի » 

™ ր ( (ևզրայթը, որ ածւոՕցվկ է յ «րՕկյկ, ոԽրԱ ի ձ\ 

մի 7 ն “ յ “ ձևԿ,ի առաջանում կամ «յ^ամ» կմ ք * 

րրւ ց \րր՚°։ » 8 հ ” լտէտհ,փ «ւ֊"»***. « ոսւղ ա կ ատ 0 ո^ 

0 կ ւ ձի կարող. Սաոիկյանննրն աոարկում էին ղռան ասհամ «հ 
ոպղական հպովը կամ իրերի անվանումները առաջանամ են ընդԼանոա 

^ Փ 7 ր , հԱտաԿե9մաճ մԻջՈ9Ով ա * կն ^ ասած – ևրանք նայնպնս 
«ընկնում» են, միայն թե մեր գաղափարներից՛։ սույսպես 

1 մեԿնաբանհ ւ1 1ս . հունարեն լուծմունքները օգտվում են եոեա 

"անկամ” քմ էլ ր <և ԲՈւյլաաԲեւի 1 ասհ 1 ՚^ես, քանի որ հոպվը կոչված է 
կում կամ այն պատճառով, որ այն, “ընկնելով”, Փոխարկվում է մնացած 

0Լա հՕԱ “ ^ ^ Տ։0է։1 " Ո ֊ ^ 104 ՛ * ***»»» 8օու*«օ*, 1836։ 


հոլովների, կամ սեռից Փոխարկվում է տեսակների, և կամ “ընկնում” է մար- 
մինների վրա») Հսւ շօ Ո \> տատս օօ70հ, օո հահա րօՇրօ թշ\> աձօւց հա– 
1օւ701, Հօ6ծ ^շրօտուորշւ շէ րճց ձօւոձց ո րաօշւց, ր\ հօ6օ ձոօ րօս ՝քշ\> 1 Հօս 
թ€70771777€1 €1հ 70 շւ3ւ1(0\> / րքքՕՍ\> 071 €77177117701 701հ 0(ձթ001 Հ 383 9 ։ 

Այս ղատալաթյանը մենք գանում ենք և Դավթի մոտ, բայց ՚Փոքր ինչ այլ 
այսպես ասած քրիստոնեացված բանաձևով։ Ըստ Դավթի, բոլոր էակնհրը, 
բոլոր իրերն իրենց անվանումները ստացել են Աստծուց, կամ նրանցից, 
որոնց Աստված այղ բանի համար զորություն է ավել։ «Արդ ըստ վերուստ 
դրաթեան անունն անկումն (777(001$ ասի եւ նույն ինքն ուղղական (6թ6րք). 
աւրինակ իմն գրչի ի վերոյ կակուղ իրիք նխթոյ նկարմամբ ուղիղ կացացա– 
նեթյ, վեւ անդուստ ապա եոչովամն աոնեչով ի սեռականն եւ ի տրականն եւ 
որ ի կարգին խ 

Նման համեմատության մենք հանդիպում ենք նաև հունարեն լուծմունք- 
ներում. («ոպղական է կոչվում թերևս այնպես, ինչպես ասում ենք և գրչի 
մասին֊ եթե ինչ-ոբ մեկը վերցնի այն և գցի հատակին, և այն ուղիղ կանգ- 
նի») ՀՕ ձ 0170 (XV ՕթՕք), Ա)հ ՕՕ €1770)100 ՀՕ՝1 770 թ՝1 /թօՓօԽՕ, (ՕԾ77€թ €00 71հ 
7Բ ս Փ^օս 77(71 ճֆք) €1հ քտ Հ01 6թ6օօ Ծ7ր, 23 1 24 ։ 

Դիոնիսիոսն ուղղականը օթՕղ նմանապես անվանում է նաև «անվա- 
նական» ճսօթ(7071Հղ և «անմիջական»՝ օսՕշա. վերջին բառը սխալմամբ 
թարգմանվել է պարզ, և Դավիթը մեկնում է այն հայերեն իբրև մեկնակ, ան– 
շարադիր, այսինքն պարզ, ոչ բարդ, որը չի համապատասխանում հա հա. 
րեն եզրույթի նշանակությանը։ 

Այնուհետև Դավիթը մեկնում է մնացած հոլովները, թվարկելով, ըստ 
Դիոնիսիոսի հայերեն բնագրի, վեց հոլով֊ հունարեն բնագրի հինգի փոխա- 
րեն։ Սկզբնագրի այդպիսի ստրկական հավատարմության պարագային 
օտար տարրի երևան գւպը հայերեն բնագրում իրավամբ կարող է տարա- 
կույս հարացհլ։ Արդյո՞ք ավելորդ֊ առաքական հոլովը իսկապես չի առաջա– 
ցել թյուրիմացության հետևանքով։ ձօ71Հրյ €77107(71.71X7) թարգմանված է 
արական պաաաիրական, որից հետո գալիս է եւ առաքականն ցուցական. 
Թերևս, առաքական բառը վերաբերում է նախորդ հատվածին, և ար ական-ի 
հետ միասին արտահայտում է €7710701 71X1) եզրույթի երկակի իմաստը֊ հզ– 
րայթ, որ առաջացել է €77107€11օ) «հրամայել» և «ուղարկել, առաքել» նշա- 
նակություն ունեցող բայից։ Այդ դեպքում ցուցականդ պետք է համարել լու- 
սանցագիր կամ հաջորդ հայցական Փ աղավաղված կրկնագիր (147)։ 

Դավիթը մեկնաբանում է արական-ը որպես թղթական, հայն Սաեփանո– 
սի նման, («գեղեցիկ է այս անվանումը, քանի որ գործածում ենք այն բարե- 
կամներին <նամակներ> հղելիս»)՝ x^1(օց օս 70)( օւթտսւ, օոշւոօթ x^^ 7 օպ 
Փւձօւհ €77107€11օս7€հ 7007 Հ) ՀթէՕթօԽ, 23 1 31 ։ 


ՇԼ1Ճ 


Վիճահարույց հոլովի մասին Դավթի տված մեկնությունը ոչ այլ ինչ է, 
հթհ ոչ ցուցականի բացատրություն, և չի տափս դրա մասին որևէ որոշակի 
պատկերացում։ Դիոնիսիոսի թարգմանության մեջ առաքական –ը դարձյալ 
կրկնվում է դերանուններին վերաբերող գլխում, և այստեղ, ինչպես երեում է 
հոլովումից, այդ հոլովը հավասարեցված է գործիականի հետ, 28 25 ։ Դավթի 
ասելով, «Խ ցուցական իսկ առաքականդ ըստ երկաց դիմաց, յռրժամ առա֊ 
քիցի ոք արեք յռւմեքէ գիեոաարն նշանաար բանխ ցացանեւ եւ զմաւաա֊ 
արն եւ որ երեւին աեսաբեամբն», 108 2 ։ 

Չի կաբելի կարծել, որ այս սահմանումը կարող է վերաբերել գործիա- 
կան հոլովին։ Այս խոսքերի հեղինակը, ամենայն հավանականությամբ, ոչ 
մի հոլով ի նկատի չի ունեցել, այլ միայն զուգադրել է միևնույն արտահայ- 
տության մեջ երկու եզրույթների՝ առաքական-ցացակաԼ 7-ի նշանակություն- 
ները։ Եթե մեկնությունը պատկանում է Դավթին, և մեր կասկածները առա- 
քական հոլովի վերաբերյալ անհիմն չեն, ապա հարկ կլինի ընդունել, որ 
բնագրի աղավաղումը կատարվել է Դավթից առաջ, և Դավիթը՝ Դիոնիսիոսի 
թարգմանության հեղինակը չէ։ 

Հայցական օւրաւոՀդ Դիոնիսիոսի երկում թարգմանված է հայցական 
խնդրական, այն նշումով, որ հունարենում այն հնչում է իբրև փաստական. 
Դավիթն այս վերջին ձևը փոխարինում է ավելի հասկանալի պատճառա- 
կանս^. 

Հայն մեկնիչ Սաեփանոսն ասում է. («ըստ “պատճառի” է ասում, կամ 
ըստ “խնդրանքի”, և կամ ըստ “մեղադրանքի”, որովհետև, երբ խնդրում ենք՝ 
որևէ բան ստանալու համար կամ մեղադրում ենք որևէ մեկին, այս հոլովն 
ենք դնում»)՝ «որ ՚ սհաս փօւ օհդօւց դ հ Ա \ ուոսօւս, շոշւոտթ 

օհօմրշսօւ ձռխւս ո դ ռհւարռսօւ <ոսռ> րռսրտ ոթօՓշթօրշՑօ, 232 3 ։ 
Բյուզանդացին մեկնում է. («ինչպես Պետրոսին խնդրում կամ փնտրում եմ, 
որպեսզի նրան պատիվ տամ կամ անպատվեմ, կամ ուղարկեմ ճանա- 
պարհորդությանդ կամ բարձրացնեմ նրան դեպի մեծ փառքը»)՝ օԽս րծս 
արթօս ռւրձ րյ (տա, հա ռս րօV րտդօա ւյ ճրտճօա, ր\ հօ\ Խ 68հ> 
ճոօօրշԱա ր) շւհբւշքճճտ ^V^բՓ^օ^յ, 575 , 0 ։ 

Այստեղից երևում է, որ հույն մեկնիչները համոզված չէին, թե արդյոք 
օԽօսոՀդ անվանումն ծագում է սոա «խնդրել», թե «Խճօբւսւ «մեղադ- 
րել» բայերից։ Այս երկբայությունն անդրադարձվել է Դիոնիսիոսի հայերեն 
թարգմանությունում։ Արդյո՞ք այստեղ իր հետքն է թալել հույն լուծ- 
մունքների ազդեցությունը, թե թարգմանիչն օգտվել է իր ժամանակին ըն- 
դունված հայցական եզրույթից, սակայն գտնելով, որ այն չի համապա- 
տասխանում հունարեն բառին, ստիպված էր վհբապահություն անել, սա մի 
խնդիր է, որը չի լուծվում Դավթի բնագրի միջոցով։ 

ՇՍ< 


Կոչական հոլովի մեկնությունում Դիոնիսիոսի եոշական բառը ընթերց- 
վել կամ ըմբռնվել է իբրև կոչական, իսկ աոասական-ը իբրև առեասարա– 
կական։ Այս մեկնությունը կարհփ է վերագրել Դավթին ճիշտ ընթերցումնե- 
րը վերականգնելու պայմանով։ 

Այնուհետև Դավիթը քննում է անվան տեսակները այն հաջորդակա- 
նությամբ, որով դրանք թվարկվում են Դիոնիսիոսի երկում, օժտելով դրանք 
համառոտ դիտողություններով։ 

Աոաջին տեղում Դիոնիսիոսը դրել է յաաակ անունը, ապա գափս է 
հասարակը։ Այս առթիվ Դավիթը նշում է պլատոնականների և արիսաոահ– 
լականնհրի միջև հղած տարաձայնությունն այն մասին, թե որն է նախ- 
նականը հասարակ անունը, ինչպես պնդում էր Պլատոնը, թե հատուկը՝ 
ինչպես կարծում էր Աբիսաոահլհսը։ Դավիթը գանում է, որ Դիոնիսիոսը 
վարվել է Արիստոահլհսի ուսմունքի համաձայն։ 

Այն հարցը, թե («Ինչո՞ւ արվեստավորը չի նախադասում հասարակ ա– 
նանը հատակին»)՝ ծա որդ ոթօշա^ 6 րշ^աօց րօ ոբօօտօթաօս րօս 
ՀՆթւօս դրվում է և հունարեն լուծմունքներում, բայց լուծվում է այլ կերպ, 
(«քանի որ արվեստավորները սովոր են անհատը նախադասել տրոհվա- 
ծին») օո տՑօհ Խո րօւց րտՀսւՀօւց րճ ճրօբւօ. : ոթօրճօօշւ V աս 
րտսօրշսաՀ 386 3 ։ 

Դավթի բացատրությունները <4> և <5> տեսակի աոնչանակ անունների 
մասին համընկնում է հունարենի հետ. («քանի որ աոնչունակնհրը միաժա- 
մանակ և գտնվում են և կործանվում, իսկ իբր աոնչունակնհրը մեկը մյուսից 
չեն առանձնանում»)՝ րօ րԽ քձթ ոթժհ ո €%օս *աւ օսսշսբԽՀորա ւաւ 
օսսօէոօձձսրէս, րօ ծշ ձց ոբօց ո €%օս Խ րօս Խծբօս ճսօւբշարօս Խոհ 
235 շյ ։ Բացի Դիոնիսիոսի օրինակներից, Դավիթը բհրում է նաև որպէս աէր 
զծաոայ, որ ընթերցվում է և հունարենում, ձց ծօսձօց ոբծց ծոօոօրտ, Յ88 32 . 
այնուամենայնիվ դրանց ընդհանուր աղբյուրն է Արիստոահլհսի «Ստորո- 
գությունները»՝ «աոինչքն աո հակադարձսն ասին, եիկէն ծաոայ աեաոն » և 
այլն, 379։ 

Հոմանունը, Դավթի համաձայն, լինում է «ըստ պատահման եւ ըստ 
մտածաթեան. պատահմամբ՛ յորժամ երկաց իրաց նայն դիպեսցի անուն 
տիրական եւ աոասական, արծաի թռչան եւ արծաի ՚շինաած փայտից, իսկ 
մտածաթեամբ ըստ պաաաոյ, ըստ յասոյ, ըստ աղաւթից եւ այլոցն ետ», 
109 ս ։ Այստեղից երևում է, որ Դավիթը վերցնում է մեկնվող բառը ոչ թե քե- 
րականական, այլ տրամաբանական իմաստով։ Նրա նշած հոմանունների 
տեսակները արտացոլում են տրոհումը, որն ընդունել են Արիստոտելի 
«Ստորոգությունների» մեկնիչները, օրինակ՝ էլիասի, ըստ որի հոմանուն- 
ները լինում են՝ 


11-9 


ՇԼՃ1 



ձյւօ և ձասօՀ«տ 

I 

«ճ՜րձ %թ(^ււ<։րխ և օս տօէէճ 

I 

*օրճ լւսդլւդ V, Հ<էՀՕ, շճոՀձօւ, և այլն, 139 2 »= հայերեն 49լ։ 

Այս տեսակներից Դավիթը հիշատակում է ձոօ րՆՀՀՀ ըստ պատահման 
(=էլիասի հայերեն թարգմանությունում՝ ի րասաէ, 49 3 ), ըստ մաածաթեան 
ձոօ ՏւԱԱօւՀՀ կամ Հօրձ մսէտօաՀ ըստ պաաւռյն , որն իր իմաստով 
հավասարազոր է հահՃ բստտ՝ («ըստ հիշողության»), ըստ յասոյ Հօրձ 
շձուՏճ, իսկ ըստ աղատից էլիասի բնագրում չկա 1 ։ 

Որ հոմանունները կարող են լինել տիրական և աոասական, հիշատակ- 
վում է նաև հունարենում, («հոմանուններ. ..բուն իմաստով (տիրական)... 
անվանումով (աոասական)»)՝ 6բ^սբռ...6ո\ րշս ՀՆթԽս...6ու 86 
ոբօօր)քօթ1Հ(մ\>, 389| 8 ։ 

Հոմանունը (148) մեկնաբանելիս, Դավիթը զանազանում է բառի 
քերականական իմաստը փիլիսոփայականից, ինչ որ անում են և հույն 
մեկնիչները, («պետք է իմանալ, որ հակասում են միմյանց քերականներն ու 
տրամախոսները, քերականները հոմանուններ նճ անվանում այն, ինչ նույն 
անվան միջոցով հավասարապես կիրառվում է զանազան կերպարանների 
նկատմամբ, իսկ փիլիսոփաները՜ այն, ինչ միևնույն սհոի է պատկանում և 
ունի միևնույն էություն, ինչպես եղջերուն և մարդը՝ քանի որ երկուսն էլ 
կենդանիներ են»)՝ ւօրշօս 86 6ո շսօէսոօսսրօւ օ։ քթօւրրօւրււՀօւ հօ) օէ 
ՏաձօրոՀօր օէ բէս <քձբ> ^բօբբօոՀօ\ օբձսսբճ ֆռօւ րձ րւՕՀբ^օէ 
օբօւօՀ Տա ր օս 1x6x06 6V6բ^xօհ 6ո\ Տւռֆճբաս ոթօօաո^, օ1 86 
ֆԱօօօֆօւ օբօձսսբձ ֆօօւ X, ձ xօ շւաձ ^/^VՕ<; ^%ՕVX^ Հա րր/ս օսրք/ս օսօէ (XV 
(ծհտձաֆօւ Հա ճսՕբաոօւ, ձբֆա քձբ (ֆա, 554 27 ։ 

Հույն քերականները նշում են, որ փիլիսոփաները, այն է՝ ճեմականները, 
հոմանիշը անվանում էին («բազմանուն»)՝ ոօ\ս^ սբօ, 236 20 , նաև 390 ։ , 
554 3 տ։ Դավիթն, ընդհակառակը, բազմանան եզրույթը վերագրում է քերա- 
կաններին, որոնք այն այդպես էին անվանում, «իբրու թե իրն բազում ա– 
նուանս ունի զիւրեաւ բարդեալ, իսկ իմաստ ասիրացն է կապանում 
(օս\>և)\>սբօՀ), զի կենդանին գրազում բնութեանց անուանս փաղեաց», 109 ։7 ։ 

Էլիասի «Ստորոգությունների մեկնություն»–ում կարդում ենք. ոչ է ընդա– 
նելի քերդողն, որ զեոմանանսն փաղանանսն կոչեն, որպէս խաղ, դալապր, 
մարաացա, վաղանաւոր, սուսեր, նրան, 54 24 (հմմտ. 51 23 ) “ օսհ ձոօՏշՀրձօ V 

Հճմտ. տրոհումը Տօհօ1ւ* ա ձոճլօէշ1շա), է. IV, բ. 34 մհշ։ Փոքր ինչ այլ կերպ տրոհում է 
Օլիմպիոըորոսը, Օօաա«ոէձհւ տ ձաէօէօԱա, XII, ր. 34, «մ. X. 8ս»«, 1902։ 

ՇՕ<11 


xծV ոօւտտ...օ688 X օսհ ՚հ րձ ոօձս^սբօ ^VV^ՕVVբ^ ձոօ8^ՀX^ՕV, 

ձհ x6 Հւֆօհ բձշաբս օոձՑր) ճօթ, 143 23 (հմմտ. 141 33 )։ Էլիասի թվարկած 
օրինակները փոխառված են Դիոնիսիոսից, ուստի, նա էլ, Դավթի նման, 
ոօձս^սբօ եզրույթը վերագրում է քերականներին, և ոչ թե փիլի- 
սոփաներին։ 

Էլիասի հունարեն բնագրում պակասում է հինգերորդ օրինակը՝ xօ 
ֆ^^■/^VՕV. հայ թարգմանչի ունեցած գրչագրում, հավանաբար, հղել է նաև 
այդ բառը։ Թեպետ էլիասը մեկ անգամ ևս մեջբերում է այս օրինակները, և 
այստեղ նույնպես կարդացվում է ֆճօ^օՀ 141 33 =հայհրհն 51 23 ։ Սակայն 
բանն այդ չէ։ Թվարկված հոմանիշների թարգմանությունը էլիասի երկում 
համընկնում է Դիոնիսիոսի հայերեն թարգմանության հետ։ Դա կարելի է 
բացատրել կամ այն հանգամանքով, որ երկու թարգմանությանն էլ միևնույն 
գրչին են պատկանում, կամ էլ էլիասի թարգմանիչն օգտվել է Դիոնիսիոսի 
հայերեն բնագրից։ Թարգմանությունների պատահական զուգադիպության 
մասին խոսք անգամ Աւնհլ չի կարող, քանի որ բառերը խիստ հատկանշա- 
կան են և դրանցից մի քանիսը այլ աղբյուրներից ծանոթ չեն. օրինակ, խաղ. 
Անանունը կարդում է խարբ, 144 23 , որը հանդիպում է նաև Փիլոնի Լին. (149), 
432, Ծննդ. Իէ, 40 մեջբերված տալում, խարրխ քով կեցցես, Ընկալյափ՝ 
սրով քով կեցցես (ընթերցման) փոխարեն՝ 6 ու ր// բսշաբր օօս (ղօյյ. 
Դաչապր-ը (150) ծագում է լատիներեն ժօխԵրտ-ից, որը, թերևս, գործածա- 
կան էր ժողովրդի մեջ, և, վերջապես, մարաացա՝ արհեստական բառ է, որ 
գոյացել է բճ%աբօւ–\ւ ազդեցության ներքո՝ մարտ բձ% 1 ) բառից։ 

Էլիասի և Դիոնիսիոսի թարգմանությունների հարաբերակցության 
հարցն ունի պատմաբանասիրական մեծ հետաքրքրության, դրա լուծման 
համար կարևոր է նշել նաև հետևյալ հանգամանքը։ 

Վերը նշված տեղում էյիասն այնուհետև վիճում է Դիոնիսիոսի հետ հա- 
րանունների վերաբերյալ։ Այժմ մեզ հետաքրքբում է ոչ թե վեճի էությունը, 
այլ Դիոնիսիոսից փոխառված որոշ եզրույթների թարգմանությանը։ ՑշՆսև 
քբսֆ^ անունները Դիոնիսիոսի հայերեն բնագրում թարգմանված են 
Տիրիճան, Խրախճան ձևով, իսկ ՓԱ փա և խօտամ իբրև Սիրուն և Իմաս- 
տուն, 16 2 . 5 ։ Էլիասի խոսքը՝ x6 7բմֆ^ ձոծ xօ6 xթVֆր] Հա 6է՜և>ւ> ձոօ xօՇ 
0շ6հ, 143 28 , հայերեն է թարգմանվել՝ Փափկանէս ի փափկաթենէ և Ասաաա– 
ծանէս յաստածա, 55 4 ։ Նմանապես և էլիասի արտահայտությանը՝ 
Բ^բօոՀձ 88 րօ ՓԱղբաս Ւքօտաս ձոօ xօ8 ֆԱձ) Հա սօա, 143 30 , հայերեն է 
հնչում իբրև բայականք ի սիրելոյ սիրեմ (իմա սիրուն) եւ յիմանաայ իմաս- 
տուն, 55 Տ ։ 

Եթե միևնույն բառերը մի դեպքում թարգմանվում են Տիրիճան, Խրախ– 
ճան, իսկ մյուսում ԱսաաածանԷս, Փափկանէս, ապա թվում է, թե թարգմա– 


ՇՍ(111 



\ 


հաթյանները պատկանում են տարբեր անձանց, հհաևաբաբ վերոբերյալ 
հարցը, թե արդյոք Դիոնիսիոսի և էլիասի թարգմանությունները միևնույն 
անձին են պատկանում, թե* մի թարգմանությունը կախված է մյուսից, պետք 
է լուծվի ի նպաստ վերջին ենթադրության։ Իրականությունը, սակայն, այդ- 
քան պարզ չէ։ Հունաբան թարգմանությունները աչքի են ընկնում այնպիսի 
առանձնահատկություններով, հաճախ միմյանց հակասող, որ լիովին հնա- 
րավոր է, եթե միևնույն հեղինակը տարբեր ձևով է թարգմանում միևնույն 
արտահայտությունները։ Տվյալ դեպքում, ցանկանալով հայացնել հունարեն 
անունները, նա կարող էր թարգմանել Տիրիճան, Խրախճան, իսկ բնագրին 
ավելի մերձենալու նկատառումները կարոդ էին ստիպել նրան թարգմանելու 
այն մյուս անգամ իբրև Ասաաածանէս, Փափկանէս, նամանավանդ որ 
այդտեղ պահանջվում էր ավհԱւ իրազնին նհրկայացնհլ բառերի ստուգա- 
բանությունը։ 

Այս պատճառով հիշյալ աշխատությունների հարաբերակցության հար- 
ցը պետք է առկախ մնա մինչև ընդգրկվեն այնպիսի փաստեր և դիտարկում- 
ներ, որոնք ընդհանուր աոմամբ ավելի ամուր հենք կընձհոեն Դիոնիսիոսի և 
էլիասի թարգմանությունների ազգակցությունը, այն է՝ էլիասի՜ Դիոնիսիո– 
սից կախված փնելը պնդելու համար։ 

Անունների այլ տեսակների մեկնությունները բնորոշ անդիներ չեն տրա- 
մադրում դրանք հունարեն լուծմունքների հետ համադրելու համար, թեև 
դրանց կապը անտարակուսելի է և սակավ չեն քիչ թե շատ նշանակողիս 
շփման կետերը։ 

Դիոնիսիոսի բնագրի այս մասում ուշադրության արժանի են անվան ազ- 
գականի 1> տեսակի հայկական օրինակները, գոդերձական, աաե, վրացի, 
փոխանակ հույն բնագրի («Թրակացի, Գաղատացի»)՝ 9թճՀ, Ռձճրրյց֊ի։ 
Աոաջին անունը կապ չունի՞ արդյոք Պտղոմեոսի •հիշատւսկած ճօրսթ^րյ 
հրկրի անվան հետ, որը սովորաբար ընդունվում է իբրև աղավաղված 
ռօւԽբՀ դ ՚^րյ, հայերեն Կղարջքր. Տաե անվանունը հանդիպում է Խորենացա 
մոտ, իսկ վրացի, ըստ երևույթին, լուսանցագիր է։ 


814. Բայի մասին 

Բայի վերաբերյալ կշռադատությունը սկսվում է մեր մեկնիչի համար 
սովորական հարցերով՝ բայի տեղի և դրա սահմանման մասին։ Սեր հհտա– 
պնդած նպատակների համար հատկապես հետաքրքիր է Օրա դատողու- 
թյունը ժամանակի մասին։ « Ամանակ եաւասաեաւ երեք, ներկայ, անցեալ 
ապառնի; Ասացին ոմանք զներկայ երիցագոյն վասն անցանելոյ ընդ նա 

ՇԼՃ\\/ 


երկացն եա. եւ այյք զանցեաւն՝ յաղագս յաոաջ անցանելոյն՝ ըստ նախա– 
դաառթեան (բառացի՝ բրտշբօտհաոշ)» (1 13 7 )։ 

Սաեփանռսից իմանում ենք, որ առաջին կարծիքը պատկանում է 
սաոիկյ աններին, («ստոիկյանները ներկան սահմանում էին իբրև “ներկա 
տևական”, քանի որ տևում է և՜ դեպի անցյալը, և՜ դեպի ապառնին»)՝ րօւ> 
օ։ 2x 0)1*01 €\>շօրօ)րռ ոօթօՀօոՀօս ձբւՀօսրշս, 6ս 
ո^բ^x^^V^x^^ Հօւ ռւհ ^^^բ^XրլXV^օx^ շւհ 250 26 , ինչպես և 

(«ներկան մտաբերվելու է չնչին <պահի> ընթացքում, <թհև> ներառում է 
անցյալն ու ապառնին»)՝ տա ձՀօբւ սւ<ք սօրյՑրյօ^ս։ ծ ՀատօհՃհ, ոշբւ6%օ>ս 
X0V ո^Բ^Xր)XV66x^^ Հօււ xօV բ^XXօVX^, 249 7 ։ 

Երկրորդ կարծիքի վերաբերյալ նույն հեղինակը (հայտնում է), («իսկ եթե 
մեկը հարցնի, թե ինչո՞ւ մենք չենք սկսում անցյալից, որ իր բնությամբ 
ներկայից առաջ է»)՝ շ1 6շ XI։; (տօպ, ո6)հ թրլ ձոծ ոօբ^ՊԻ^օօ 
ձբշօբշՑօ, ձհ ոթօրէթՕՆ 6VXՕհ xօՇ ^V^օxաxօհ, 249,։ 

«Դարձեաւ եարցաւ յոմանց,– շարունակում է Դավիթը,– թե զինչ իցէ 
ժամանակն, ի գոյից թե յոչ գոյից; Ոյք ի գոյից ն՝ ասացին զայս աւրինակ թե 
լոաաարաց շարժմունք եւ քնափն լինելաթեաԸս աճմունք եւ յարմարաթխնք 
աշխարհի ի ժամանակի կատարին; Իսկ Արիսաոաելէս ասաց ՝ յոչ գոյից, 
որպիսի յաշկապարկացն համրաւ անուամր միայն եւ ոչ ճշմարաութեամբ. 
զանցեաւն այսպէս ազարտ է, որպէս զի էանց եւ ապականեցաւ, զապաոնին՝ 
զի չէ իսկ ի միջի, զներկայն՝ աներեաւթաբար իմն, զոր աւրինակ եթե ի քան 
ոք իցէ եւ կամ յայլ զրաւսանս ըստ նմանաթեան ջրոյ իջելոյ ի խոզովակէ 
յաոաջին տեղիս, իջանէ յաւազն եւ ոչ երեւի եւ ընդ իջա նեխ ծորի», 1 13 10 ։ 

Դավթի խոսքերում, ասես, համադրվում են ժամանակի վերաբհրյալ 
Պլատոնի և Արիստոտելեսի կարծիքները՛։ Սակայն հայտնի չէ, թե որտեղից 
է վերցված այստեղ բերվող համեմատությունը, դրա աղբյուրը, համենայն– 
դեպս, չհաջողվեց որոշել։ 

§15. Լծորդության (խոնարհման) մասին 

«Աո սովաւ ասելի է զլծորդաթխնս, զի խաոնաած է սա բայի, ճեռն 
տալով ստագաբանաթեան. եւ ւծորդաթխն ասի, յորժամ եչեաչ մինն ի խոյն, 
մաանէ ընկերակիցն րաոնաթվ զլածն, որպէս բենն զմենի եւ կամ մենն 
զպէի, նոյնպէս եւ այչքն», 1 14 2 ։ 


՚ Հմմա. Պլատոնի կարծիքը, որը մեջբերում է Արիսսատելեսը («Բնագիտական ունկնդրու- 
թյուն») Փաօժ) ՕՀթճշւօւհ երկում (0, 251 1 7 )։ Նայն կարծիքը, փոխաոված «Տիմայից», մեջ- 
բերվում է Փիլոնի կողմից՝ Ցւսոաջախնամաթխն, էջ 10։ Արիստոտելեսի կարծիքի եեա համե- 
մատելի է յիբողաթեանցն ոմանց անզոյգ են, որպէս եղշերուաքաղն, Սահմանք, էջ 121 ” հուն. 

1 . 7 ։ 

ՕԼՃ\/ 



Դավյփ հնա համաձայնում հն և հունարեն լուծմունքները, գտնելով, որ 
լծորդությանը խոսքի մաս է, և արվեստավորն ինքը դասում է այն («բային 
ուղեկցող «հանգամանքների մհջ>»)֊ րճ>» ոսբշոօբ^ա րհ> բտսո 25 1 28 – 
Նայն անդամ բառի ստուգաբանության վերաբերյալ ասվում է. («լծորդու– 
թյան է կոչվել փոխաբերաբար, լծկան Կենդանիների օրինակով, որոնք 
միևնույն լծի տակ միևնույն ուղիով են ընթանում»)՝ շւբտա Տշ <օս(սք 1 օ> 

թ€ր«Փօթ1ՀՕ) հ ձոօ րճւ> Խ<Հս ր Խս, & սոօ րծս ոմրօս &քօս Յսրս Խօս 
ծբօբօւ> ոօւշոսւ, 252 6 ։ 

Դավթի համեմատությունը այնքան էլ չի համապատասխանում 
հունարենին, բայցևայնպհս մատնում է իր հունարեն ծագումը։ 

Ցավոք, Գավիթը չի բհրում խոնարհումները։ Դիոնիսիոսի հայերեն բնա- 
գիրն այս մասում, ինչպես արդեն նշեցինք, խաթարված է. այստեղ խոսվում 
է լծորդությունների ութ դասերի մասին, սակայն թվարկվում են տասը, այս 
դասերից երկուսը համարում ենք ընդմիջարկություն, և եթե Դավթի բնա- 
գրում փն հր լծորդությունների ցանկը֊ չենք կասկածում, որ դա կհաստատեր 
սեր նկատառումները։ 1 

Գավիթը ոչինչ չի հիշատակում նաև վերջին լծորդության վերաբերյալ֊ 
հ , ամ ՛ հե ր աԱ ՛ հեայ եէ Ը սա էեզուաց ոխ, որգոն գոմ, յղոմ. ՎարղանՕ իր 
քերականության մեջ (տես վերը, էջ Լճ ), պարզաբանում է այս ձևերը, 
վերագրելով գեամ-ը գամի Փոխարեն Կորճեքի, Բարգուշաաի և Գաազի 
գավառաբարբաոային աոանձնահատկություննհրին։ Նա ինքն է մաանա– 

ԳռոԸ գաոԸ Հ և ԳՈՈ գայչ-ի փոխարեն։ Դժվար չէ 
կռահել, ի միջի այլոց, որ խոսքը Ղարաբաղի և Զոկի բարբաոնհրի մասին է։ 
ատ կար ր է նշել, որ դեռևս Դիոնիսիոսի երկի թարգմանության ժամա– 
ակ հայերեն բարբառներից առավել բնորոշներն արդեն ձևակերպվել էին֊ 

հայ ° 9 լնզ ՚* ա6,։ափ ^ 
516. Դերբայի մասին 

Ըստ Դավթի, դերբայը֊ «ընդանելաթխն» Պ «հասարակ ասի գոյանա։ հ 
բայէ եւյանաանէ. եթե կաաայ ւեալ ուներ զերկոսեան, ապա նախագահ դա– 
րքա զերկոսեան։ Իսկ զի մասն ինչ ի միոջէն անի եւ մասն ինչ ի մխսմէն 
յ/Հ. աղահաւ V Բան զնոսա նախկին, րայց ըստ սոցանէն կարգեցաւ», 

Ստեփանով ասում է («դերբայը գրավել է անհրաժեշտ տեղը, եթե ա– 
ասմ ենք, որ նա հաղորդ է (151) և֊ անվան և բայի «հատկություն նհրին>. 


(XXVI 


ապա արդարացի է դասել դրան այն <խոսքի> մասերից հետո, որոնց այն, 
ինչպես կարծում հն, հաղորդ է») ^V^քՀ^^^V րյ բտրօՀր) րր)V րճՀւ V 
€1 քձթ օ^ճրսՀՕհ Հ€ թփօրօհ շւմրփ V, Տ^Հ^^ՕV հօ\ օրւոտ 

ր օքտօւ թշր ՚ րձ բտբրյ, աս Տօհշ 1 բշրպշւ Հ 254 շ։ ։ 

§17. Հոդի մասին 

Այս դրվագը մեկնելիս, Դավիթը շեղվում է Դիոնիսիոսի թարգմանությու- 
նից։ Թարգմանությունը չի դրսևորում հարցի ըմբռնումը, հունարենի հոդը 
հայերեն թարգմանության մեջ փոխարինված է ցուցական դերանունով։ Իսկ 
Դավիթը միանգամայն ճիշտ նկատում է, որ հունարենում հոդը դրվում է բա- 
ռից առաջ և զանազանվում է սեռով ու թվով, ճիշտ է, այս առթիվ նրա աոա– 
ջարկած օրինակը֊ ո՜վ Պետրոս, անհաջող է, եթե այդ հասկանանք որպես <օ 
արթշՆ. ոչ 6 Ոշրթօհ (\52) (հմմտ. 6 "Օբրյբօհ, 257 5 ), բայց այս հանգաման- 
քը նույնպես մատնանշում է ծանոթություն հունարեն լուծմունքներին֊ լուծ- 
մունքներ, որոնց մեջ քննարկվում է այն հարցը, թե արդյոք ո>ն հո՜դ է֊ <ս 
(«ո՜՜վ Մենելաոս»), թե ոչ, 257յ 3 ։ 

Սակայն հայերենում, ըստ Դավթի, հոդը դրվում է բառավերջում, օրինակ֊ 
ձիս, ձիդ, ձին. Նա միանգամայն ճիշտ է զանազանում ձի եկն և ձին եկն ար- 
տահայտությունների իմաստը։ Իսկ հոդի մնացած նշանակությունները, այ- 
սինքն֊ սեռը, թիվը, հոլովումը, հայերենում հայտնի չեն և նշվել են Դիոնիսիո- 
սի թարգմանության մեջ, Դավթի ասելով, միայն «զաեղիսն չնլոյ», 1 15 24 ։ 

Հունարեն լուծմունքներում շեշտվում է, թե հոդը երբեմն նշանավորում է 
հարաբերություն֊ արդեն հիշատակվածին վերադառնալու իմաստով֊ 
(«կրկնություն»)֊ ^(ՀՓօբճ. («Իսկ կրկնությունը֊ վերադարձ է նախապես 
ծանոթ և բացակայող անձնավորության, մի բան է֊ ասել “մարդ եկավ”, և 
այլ է, եթե հոդով») ձ\/սֆօթձ Տտ Հ<7Ո V ^օոօճղօւհ ոթօ^քV^)օբ6 VՕV ա\ 
^յրճVՀՕհ ոթօօաոօս • ձձձօ քձթ րւ տերտւ V ,^8բ(սոօհ րյձՕո", հօ ւ 

ճձձօ բշրձ րօս ճբՑբօս, և այլն, 256 20 ։ Այս կշռադատությունը գտնում ենք և 
Դավթի «Սաեմանք»–ում, նույն֊ այր եկն օրինակով, և համապատասխան 
պարզաբանություններով հանդերձ, 158–9=հունարեն 2 7 28 (հմմա. նաև էլիա– 
սի Րրօ1տցօա6Ո8, 10 3 օ)։ Եթե մեր Դավիր մեկնիչը առնչվեր «Սահմանք»–ին 
իբրև հեղինակ կամ թարգմանիչ, ապա նշված երկում և քերականությունում 
հոդի մասին դատողություններում սպասեփ էր ավեփ մեծ նմանություն։ 


(XXVII 



§18. Դհրանվան մասին 

հե ^ Տաճաթխն հ։ Ա աւ յԲՋ երեք իմաստով է հասկանում՝ իբրև 
փ խաԸանաթխլ % թերանան և հասարակ անուն. Աոաջին անվանումը բա– 
ցատրվամ է նրանով, որ դերանունը գործածվում է «հատակ անվան փոխա– 
րհն» «իբր փոխանակ տիրականին (հմմտ. ճսրւ թօսօս րօՇ *սթԽօ, 258 30 
մմտ. նաև 77*5). եւ մխաք զի պ զեկացանէ զիսկն իրրեւ զանան, ծ։ երրորդ 

խՓ>7ոԼւ ^ վերայ արՈՓ ^ ի9Ի Խ կատարեւամն Խ մաԹ Կան 7ոեալ 

Եթե այս բասերն իսկապես պատկանում են Դավթին, ապա նա 
ա *յ աս *։ ա • ւԻ կարող լինել Դիոնիսիոսի թարգմանության հեղինակը քանի 

^^ պ Այ Ա և ****** թարգմանությունում կա մի առանձնահատկություն՛ 
րի պատմական-մատենագրակո, 0 շահեկանությանը արժանի է հատուկ 
ուշադրության, որը և պետք է շեշտվի։ ** 

հո ,, < " 1Տ ր ա|, “ 1։ , "^“9"՛։. Է*»* >>այաՕի է. վարձեր 1։ արվե , ս|օե ^ ե 
իգակաՕ սեոի դերանվանական ձևեր ս(. դէ Ոէ օսպ, Որրան որ 

աաձ ^ “ “"է" 1 ՛ 0 ""՚ 1 ճնհ ™՛ արմատացան ե եան^ 

են ՓԽոն^հո^հ 1 * 1 ^ րս *կ ոլմ կաշարձաններամ։ Դրանք «յաաաեամ 

Ր ^ ^ 11111,5 ԱյԼ ա Բ 156, Ցեսս. 6, Պիտոյից գրքում՝ 377 384 Իոհ 

77 ր է 85> 140 հաաԿապեԱ սԻր Վ ած 1 Տիմոթձ Կագի կողմից ս1ք42|7 

« • ,տ\“, զ ս ք ՚” “ րա 22,1 222 ՛՛– ««- աո «ՀէԷ 

հհոամ 3 ճ՛ Կայ պ Դ * ոն ^* ո * և ո * է 1 Դավթի ու մի քանի այլ եր– 
ՋԼ . ԲԸ չ հաճդԻպամ։ Կա ր հ 1Ի՜ է արդյոք օգտվհ լ այս հանգտ– 
մանքից տվյալ դպրոցի հուշարձանների ժամանակագրական հարաբեԼ– 

Խււ ր ° ՈրՈշհւՈւ համա Բ. և կա՜ արդյոք որևէ հիմք կարծելու համար թե 
հուշարձանները, որ անծանոթ են այս նորամուծության, ավեյի հին են քան 
այն հուշարձանները, որոնց մեջ նույնը ընդունված է։ Աթհ ն1ն հարցնդ 

մասում, որ մեշ ՛ հաակաս 1 ես ա յ ն 

հանդիպում են մի քանի քհոաեանահան հո^° Հ ՝^ տը6 ք^ ^թերցվածբ֊ ում, Վիեննա, 1893, 
նուրյամբ, որ նախընթաց է հանաոաՈ ո ^ ձ՛ ա ®^ աս կ ա *՛ ա –1 ճ ժամանակի թարգմա– 
արական, իգաբար իգական մհա1ո հ դԱ ^“ 9 ^ ճ <Տա յ° ա ^Բ, Օշանագիր աաո, արաաբար 
բանան, էյ ՅՕՕ։ Շատ ցանեաւհ Ւ բացմաաբ հոգնակի, փռխանակ֊անաաՏ դե– 

«8ացակ»–ամ, 23 1 • ^ Կիհննայում Ա նկարագրված է Հ. Տաշյանի 

օս^ււ 


բումը թույլատրելի է, ապա հունաբան դպրոցի մի քանի հուշարձաններ 
պետք է հատկացնել Տիմոթհոս Կուզի Թարգմանությանը) նախորդող ժա- 
մանակին, ուրեմն VI դարին։ 

Քանի որ խոսքը վերաբերում է մեզ այստեղ զբաղեցնող հուշարձանին, 
այն է՝ Դիոնիսիոսի թարգմանությանը, պետք է վերապահում անել, նշելով, 
որ այնտեղ, որտեղ սպասելի էին նշված արհեստական ձևերը հենց դերա- 
նունների մասին գլխում, հունարեն բնօրինակը և ոչ մի առիթ չի ընձեռում 
թարգմանչին նշված ձևերը գործածելու համար։ Հունարեն բնագրում 
իգական սեռի ցուցական դերանունները չկան, այս պատճառով հայ թարգ- 
մանիչն իրապես չէր կարող ցուցաբերել իր ծանոթությանն արհեստական 
դերանվանական ձևերին, եթե անգամ համաձայնենք, որ այդպիսի ծանո- 
թություն իրոք եղել է։ Հոդի իգական սեռի հոլովաձևերը՝ րյ րքյց և այլն, 27,,, 
նախընթաց՝ հոդի վերաբերյալ գլխում, արտահայտելու համար թարգմա– 
նիչը կարող էր օգտագործել իգական սեռի գոյացումները սա դերանունից, 
սակայն, երևում է, նրա՝ Դիոնիսիոսի գրչագրում այս ձևերը պակասում էին, 
ուստի բացակայում է նաև դրանց թարգմանությունը։ Հետաքրքիր է, որ Հե– 
լիոդորոսին նույնպես այս ձևերի (կիրառությանը) Դիոնիսիոսի երկում ան- 
ծանոթ է. ք «այս հոլովները միայն արական սեռի են և եզակի թվի») սսրօւ 
որաօշւՀ շԽ\ բ6\>օս ճթօոսւՀօս ճթւՕթօս թօսօս շսւՀՕՆ, 76 27 ։ 


§19. Նախդրի (նախադրության) մասին 

Դավիթը քննում է նախդրի գրավված տեղի խնդիրը իր անվանակո- 
չության կապակցությամբ, որ կարծես հավակնում է ավելի նախապատվելի 
դրության, քան թե իրեն հատկացված է, և գանում է, որ ամեն ինչ ճիշտ է։ 

Այս գլխում հատկապես կարևոր է Դավթի նշումն այն մասին, որ նախ- 
դիրները «ի հոռոմին ըեւժ,զ պարզք եւ երկոաասան բարդք։ Իսկ ի մերումս 
ըստ երկայնաթեան ւեզաիս յանրաւս հաաեաւք», (118 15 )։ 

Այս դատողությունը կարևոր է նրանով, որ, նախ դա կասկածի տեղիք չի 
տալիս Դավթի ծանոթությանը հունարեն լուծմունքներին, որտեղից էլ նա 
կարող էր քաղել այս տեղեկությունները, քանի որ դրանք, թեև առկա են 
Դիոնիսիոսի երկում, սակայն բաց են թողնված հայերեն թարգմանության 
մեջ (տես վերը, էջ XI, V), և երկրորդ՝ ապացուցում են, որ հայերեն բնագրում 
թվարկված մասնիկները՝ նախդիրները և ոչ նախդիրները, բխում են 
թարգմանության բուն բնագրից։ 





$ 20. Մակբայի մասին 


Ներածական խոսքամ Գավիթը մակբայի դիրքը լուսաբանում է հետկար 
օրինակով եթե ոմն իշխանի ծաոան ավելի հարուստ է, քան որևէ ազատ 
դա չի նշանակում, որ ծաոան կարոդ է ազատից նախադաս համարվել։ 

Համեմատությանը նույնքան հատկանշական է, ինչպես և նախորդ 
գփաւմ նախդրի համադրությանը «իմն կարապետի թե եւ եկեալյաոաջ աո 
ոչզպատխ թագաարին կամ զանում նորա կաբասցէ բերել», ք118 Տ 1։ Այս 

ՋՃՃՋՃ ““՚ 1 " 8 ^ * “ ատկ “™" լր ^ 

Հունարեն լուծմունքներին են հարամ մակբայի մասերի մեկնության որոշ 
տխլիները և ս։ Այն, իճ չ Գավիթն ասում է ժամանակի մակբայների մասին 
ս, փապես համընկնում է Մհլամպոդհսի խոսքերի հետ. ք«”այժմ” 
մակբայի միջոցով՝ ներկան, “այնժամ”–ի միջոցով֊ անցյալը, իսկ “հհտո”–ի 
միջոցով ապառնին») Տա րտս րօս 6 ^տօրձհ. Տա Տտ րօս րօրտ 6 
ոօէթտձղձսՑահ, Տա Տէ րօս սսոց 6 լւտձձաս, 59 19 ։ 

<2> Մակբայների երկրորդ տեսակը՝ «միջակաթհան»՝ րձ Տտ ստօժրորօշ 
մակբայները այդպես են անվանվում ըստ հունարեն լուծմունքների ա 
իմաստի համար, այլ այն պատճառով, որ ածանցվում են հոգնակի թվի սե- 
ռական հոլովի ձևից, որը ընդհանուր է բոլոր հրեք սեռերի համար՝ միայն 
վհբջավորռւթյան *ը փոխարինվում է <֊–ով, 59 27 ։ Իսկ Գավիթը, մեջբերելով 
Գիոնիսիոսի բերած այս տեսակի մակբայների օրինակները֊ բաբաթ, յայա– 
ապէս (հունարեն «խելացի, իմաստուն կերպով»՝ օօֆձհհաՀ ընթերցում է 
իբր յայանապէս օսֆ^ որը> աղճաավելով ընդօրինակողներից, ընդռւ– 

, յ 1ձ ապ ^ ^՝ աաԱմ է ՛ “ ր դԲանԲ <<իքԲ ա * ա է"*«ց եւիգակաԼց 
միջակ (հմմտ. Սելամպոդհսի֊ քննելով հրեք սեռերի միջինը»)՝ ր քյցլւտօղց 

Կասկածից վեր է, որ Գավիթն այստեղ էլ ի նկատի է ունեցել հունարեն 
մհկնաթյունը բայց Փոխադրել է այնպիսի ձևով, որը քիչ թե շատ մատչհփ 
լի ի հայ ընթերցողին, այլ կերպ ասած՝ հայացրել է։ 

<3> Երրորդ տեսակի Անվանումը)՝ որակական մակբայներ֊ րճ Տտ 

սխա^ը^թհրցմա էք պաախո^փ^^ 4 ^ * *օ Փ տա հ 

Դավիթը ոչ միայն չի ուղղում ակամա սխալը, այլ աշխատում է 

1հ™7տճ1 Կ ^ յթ0 մեԿնաբաննե հաւ 1 որդնլով դրան ընդունեի իմաստ։ 

«րտձրյՏօրւ առերի վերաբերյալ նա ասում է. «զոր թեբղեալ “ծ 

Հկազատաձւշ^ւ^ Իքրթե աա ^աբար երթային եւ 

ՇՕՕ< 


Գիոնիսիոսի բառերը, որ մեկնում է Գավիթը, վերցված են Հոմերոսից, և 
այնտեղ, II 89, ողկազատէն խրթսՏ6V ասված է մեղուների մասին, ուսաիև 
նշանակում է «պարսով», իսկ աաբմաաաբ ճքտձղՏօ^ XVI 160 գայլերի 
մասին, ուստի նշանակում է «ոհմակով»։ 

Հետաքրքրական է, որ հայ մեկնիչ Մովսհսին հայտնի է հիշյալ բառերը 
պատկանում են Հոմերոսին, իսկ Հոմերոսն արտասանեց դրանք, «աեսեալ 
զատ, զի եանդիսաՕայբ ի պատերազմի եւ ժողովեին սակաւիկ սակաւիկ», 

Եթե այս տեղեկությամբ Մովսհսը պարտական է Գավթին, ապա վեր- 
ջինիս առձեռն բնագիրը պետք է խաթարված համարվի։ 

§ 21 . Շաղկապի մասին 

Շաղկապի վերջին գլխում զետեղվելու վերաբերյալ Գավիթը նկատում է, 
«զի ոչ ամենայն վերջաղասեաւքն պատաականք են եւ ոչ րնաւ անարգք, զի 
տեսան ես զկաոավարն ի վերջէ մտեալ թեպէտ եւ տեղին զայս խնդրեսցէ 
երամանաաարաթեան աղագաւ, այչ եւ վասն պատոայ։ Իսկ սա ոչ պա– 
տոայ բան թե պիտոյից, առակ իմն ՝ յորժամ նխթ ի միջի կայցէ, ապա պիտի 
կապն, սոյնպէս եւ սա բայի եւ անուան եւ այչոց եւս եկելոց ի մէջ», ք120 7 1։ 

Ըստ էության նայնկեբպ է կշռադատում և Հհլիոդորոսը, գտնելով, որ ար- 
վեստավորը միանգամայն ճիշտ է վարվել, վանհլով շաղկապը վերջին տե- 
ղը, քանի որ ցանկացած արվեստավոր նախ նյութ է պատրաստում, և ապա՝ 
գործի է անցնում, 1 02 5 ։ 

Գիոնիսիոսի դասակարգած շաղկապների զանազան տեսակների մեկ- 
նություններում կան ինչ-ինչ տեղեր, որոնք առնչվում են հունարեն լուծ- 
մունքներին, բայց ընդհանուր աոմամբ Գավթի պարզաբանումներն այդքան 
էլ գոհացուցիչ չեն. դրանք միշտ չէ, որ ցույց են տալիս, թե հեղինակը ճիշտ է 
հասկանում քննության առարկան, ինչը պարզվում է նրա առաջարկած 
օրինակներից եթե, իհարկե, բնագիրն աղավաղված չէ։ Բայց և այս ձախո- 
ղություններում Գավթի կախվածությունը հունարեն լուծմունքներից անտա- 
րակուսելի է և բացատրում է քթույլ տված սխալները)։ 

$ 22. Հավելված 

Վերջին գլուխները առոգանության, <աբվհսաի> և ոտքի մասին, իսկն 
ասած, Գիոնիսիոսի ն չեն վերաբերում, բայց հավելված են եղել, ըստ հրևայ– 


ՇՍ«1 



ճլ 0 թ յաՏ նԻԱխ1ԱԻ ԳԲչագ1ւԻՃ – *&* ^Ոաաոյվկ էր հայերեն թարգմա– 

ո։ո Ջ եԱ է մա , ԱԻ . գլախԾ իԱպաՈ ր ա 9 ա Կ ա յում է, իսկ երկու մնացած 
գլուխները վնասված են, իսկ փրկ ված հատվածները վատ են պահպանվել֊ 

Բայց այսաէպ էլ նշմարվում է հունարեն աղբյարի ազդեցությունը Լնակ 
Հ Ջ «”՚, հսա| *“ ։ա 11 | է միսյւայօ հունարեն ւհզվի ահ ս ա1 Հ ա . 

են « Ն ^փՋ՚հ°Տ,“ ,ա,ա ^ ան այ,Տա0 ք611|ա; հանդիպում 

1 երկ “ 

Ոաքի մասին գլխում Դավյւի սկգրնական հւաովա», վայր իՕ, այլ կհոա 
էվերարաադրվոլմ Ս™խ|,ս ի կոդմիգ ոյ , պԽ կեՏդաէի 7ա^4Լա,^ 

ե.7սաՈ ք Հ ՚™– և գ ՚՚ 6ք “ հ ^ «*■ ն֊կնՀմ է նաս 

° ամակ " մ ^ 

օհա է մ ն րր ։ հա ^91> Դիոնիսխաի աշխատության վերջում 

զխոհղված նաև Ողբայի խոնարհման օրինակը, որը վհրազրվամ է 
Թհոդոսխա Ալհքսանդրացուն։ Հայերեն բնագրում թարգմանված է ոչմիաւն 

նահնհ^ր = ԿՈփեմ ՝ այ1և ՚ 111111 բպՈԲ ձևեբն ըսա նմանակների և Լա– 
եանոննհ ^ամարհելով հայերենի ^րդությ^թե 

կ նոնննրը, և թե ոգին, աղճատում է լեզուն ի հաճայս հունարհն^ձևհրի։ 

ոոմ ա ավ ^ Ի Վ Բաբհրմունքն ա յ Ա հարացույցի նկատմամբ անհայտ է֊ Սի 
դրվագում, որը պատկանում է Դիոնիսխաի ուշ մեկնիչներից մեկին֊ հավա^ 

բար Եսայի Նչհցուն, այս բոլոր քմահաճ գոյացումները անվանվում են 

ճշմստաութ^ն ասհ^^հրամ^ահ ս^^ճճ^^՝ 11 ^ 1 ^ **** նրիվաԲԾ>> և մճա 1 

0 ասերն ընդհանուր աոմամբ ճխա են մեկնաբանվում, սակավ բացասությամբ 

“ ի ""՛ ՞ք» ՚֊ իբրև 


0 ^ * Մոյւհ0ա ։յ ւ . ՍաաենագրաթիւՕք, էջ 284։ 


V. ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ԵԶՐԱԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ 


Դսւվիթ-քնրակաՕի առնչությանը Դավիթ-վւիյիսոփային։ Հունաբան դպրոցի 
հուշարձանների փոխհարաբերությունները պարգեթւ մեթոդները։ 

Դավթի «Մեկնության» մեր առաջադրած վերլուծության մեջ մենք հե- 
տամուտ էինք երկու նպատակի, մի կողմից, «Մեկնությունը» նույնատիպ 
հունարեն լուծմունքներին համեմատելիս, աշխատում էինք բացահայահլ 
ղրանց ընղհանուր տեղերը, շհշահլ առավել կամ պակաս մերձավոր շփման 
կետերը՝ սա մեր գլխավոր խնդիրն էր։ Բայց մյուս կողմից, մենք առիթ չէինք 
Փախցնում նաև մատնանշելու ուսումնասիրվող բնագրի առանձնահատկու- 
թյունները, որոնք նույնը հարազատացնում են հունաբան դպրոցի այլ 
թարգմանական հուշարձանների հետ։ 

Մեր դիտարկումները կարող են ամփոփվել հետևյալ կերպ, բաղդատու- 
թյան արդյունքները տեղիք չեն տալիս տարակուսելու, որ Դավթի քերակա- 
նական աշխատությունը սերտ ազգակցական կապերով կապված է հույն 
հեղինակների համանման լուծմունքների հետ։ Աշխատության ընդհանուր 
նկարագիրը, հարցերի ներկայացման ձևական ոգին, հունարեն լածմանք– 
ների ոչ միայն մտքի ընթացքի, այլև արտահայտությունների հաճախ զու- 
գադիպությունները այն նշաններն են, որոնք փոխադրում են մեր հուշար- 
ձանը հույն քերականների հոգևոր աշխարհը։ 

Երբեմն այդ նմանություններն այնքան ցայտուն են, որ կարող է տա- 
րակույս ծագել, թե Դավթի երկն իրականում արդյո՞ք չէր թարգմանվել հու- 
նարենից։ Այլ կերպ ասած, արդյո՞ք Դավթի «Մհկնության»ը նույնը չպա- 
տահեց, ինչ որ «Սահմանք իմաստութեան»–ը։ 

Ինչպես հայտնի է, հայ ավանդությունը «Սահմանք»–ի հեղինակ էր հա- 
մարում Դավիթ Անհաղթին։ Սակայն պարզվհց, որ դրա հեղինակն իրոք 
Դավիթն էր, բայց ոչ թե հայ մատենագիրը, այլ նույնանուն, թերևս ծագու- 
մով հայ, բայց հույն մատենագրության ասպարեզում գործող մի անձնավո- 
րության, որը նշված աշխատությունը գրել է հունարեն։ Այժմ այն հրատա- 
րակված (154) և հայտնի է, և հայերեն բնագիրը դրա թարգմանությունն է, որ 
զգալի կրճատումներով է կատարվել (155)։ Միգուցե նման մի բան պատա– 
հել էր նաև Դավթի «Մեկնության» հետ, և այն նույնպես պատկանում է 
հույն մատենագիր Դավթին, որը միայն հետագայում է ճանաչվել որպես 
հայ հեղինակ։ 

Սակայն, ինչպես վերն արդեն շեշտվեց, մեր քերականը ճարաասանու– 


0Լ>0(111 


« ք 4 հնԱ , 0 ^լ"2 ր աԱ ք“ " յ " աքահմսյն Ծ՛ Պ*1Փ> «Սահ. 

ա/Հ քվ ա* է * ձոահն յ "" հա »” 18|ւ։ * եա ^ր=«մ։ Այս պաաճա . 

Դավիթ– քերականը տարբերփս “ է 9 ԴավիթփՆսՏ”^ ե “ մաձայճնլ Որ 
բար, հայ մաահնսահո Ւո ո Ո ո է, ^^ սո Փ ա յԻց։ Նա, հավանա– 

աղբյուրնհրի, թերևս ժամանաեհն ն \ Ո1Բյուն>> ՜ Ծ կազմել էր հունական 

ստացած ինչ-որձհոնարկի հիման վ^ա^ դպԲՈցնն0ում ճանաչում 

կան^^Ջ կհրջնա– 

«Խ Դավթին առնելու հա” ^1777 V ^ մատենա ֊ 

Իբրև Դավիթ–փ ի լի սոփս1 յ ի ^ Կարա 1 է հանդիսանալ 

այն է՜ (երկու աշխատության) լեսվաեւսն ւհոԽհ ^ հան <1*մա0քում, 

“ 1 ~ 

րաբհրություննհրը՝ և ^ այս ո^՛ ^Հ՝ 1ա 2 արձան0ե րԻ Փ*խհա– 
խնդիրն է։ Սրա քննությունո էաաե^ մհ ՈւԱՈւմնասԻ0ման առանցքային 
կցանկանայինք միայն մաանացայց անկ ^ ^ է ՜ ՝*** 

դաթյանն ու դժվարոաաւնո Լ հո... հ ս ^ Բ Բճ է ն 2 Ված խնդրի բար– 
դրա լուծման համար։ թողներ կարելի է նախատեսել 

հունաբան ^Տ^ւ^ոհն^ե 1ԱՈԲ1 “ մՈ1խ անձան ց Քաջ հայտնի է, թե որն է 
նշան ^ծեր^վ ր՛ և * ԻնչպնԱ դ,աԲԻ ° է հա ակա – 
գրական (հուշարձանից )■ Բառհ7 ա ^ պԲՈ9 ^ էաւշարձաճ Օ ցանկացած այլ 
թյաններից ա,ո 11 ր , Ի շա0ահ յ^ական և այլ աոանձնահատկու 
շակի կազմության մհք ոա^^ք արտահա յ ա Փ“ մ է նաև բառերի ոբո– 
բյանը։ (Բան) հայերեն ոառ ^ արե9 ^ ած է հունարենի բաոակազմա– 

*> հերթին զանազանվում է 1– 

դպրոցի) նհրկայացուզխնհոո ձ Բա9ա ^ այւււ ^ամբ ( 156 )։ (Հունաբան 
ճամ էին ւ4նք^^ ձԳ "Ջ մն ր Բձն9նե ^ լեզանհրր, փ ոբ . 

համար հայերենում զանելով համաա^ 111 ^ 11111 հո1նարնճ ճա խդրի ( 157 ) 

հա ծվում էին ոչ միա,7 0 ճ * «պատասխան համարժեք, ընդորում գոր– 
էին նորերը֊ աոկա Լ 7հ 7 ,7 ^ ա յ1 և ստեղծվում 

Սսացվամ էր ՕախդիրՏհրհ մի ա ”րՀ 1 ^ա5 8 ք ”° ա ՚ ։ք11 ™ 1 “ ^"“ք֊Տմամր։ 


ՕՍ^1\/ 


սա ոթճհ, մասՐլ ոօթճ, մակ տու, 

ասյ-լ , , յաբյ մոտ, կող– վեր ձ\>ճ է 

բաց յ– սոօ ՛ թին 

տար ոօթճ, նախ ոթճ, 

(–Ից) 


արա 6հ, 
ներ 6հ 


արամ 

ծա, 

բաղ, փաղ՝՝ 
շաղ, շար. 

լ . 

պարդ 
բակ յ 


ջոկ | 

ր ԾՍՀ 

եճթ 

ստոր » 

\~ՆՈՕ, 


գեր ՆՈ€թ, 


հեբ՜ւ ճ\>րՀ 
Փոխ/՜ 



Օրինակ՝ առ-ոգանութիւն 
ապ-ա-ցոյց 
բաց-ա-տրութիւն 
աբա-ա֊բերիլ 
ներ-գռրծութիւն 
բաղ-դասութիւն 
փաղսաութիւն 
շաղ-առակ 
շար-ա-դրութիւն 
ջռկ-ա-ման 
մաա-հբաման 

յար-անուն 

աար-բաղ֊մատ 

արամ-ա-դրութիւն 

պար-բեկութիւն 

բակ-ձաձական 

ենթ֊ա-դաաութիւն 

սաոր-ա-դրութիւն 

մակ-անռւն 

վեր-ծանռւթիւն 

նախ-ա-դասել 

գեր-ա-դրական 

դհր-անուն 

հոմ-անուն 


ոթօօ֊փՏԽ 

ձոօ–6շՎւհ 

Ճոօ-Տօօւհ 

€Հ֊Փ^Բ€ 06 ա 1 

օսձ-ձօթր) 

օսձ–ձր) 1 /ոհ (միաձուլում) 

Օ^–0ՇՕ1հ 

ՕՆԲ֊ոձշՀՀւՀՕհ (միահյուսված, միացնող) 
ՈէՀթօւ-ւՀշձշսօւհ (հրահանգ, խրատ, քաջա- 
լերում) 

ոօթ–( 0 \ՆԲ 0 \> (պիաականուն) 
Ո(Հթօւ–օս\>–Ա7։րւՀՕՀ (պատճառական կապ) 
Ցա–0տօւհ 

Ո€թ1–Հձ(Հ01հ 

Ո€թւ–ձր)որւ*ժհ (պարունակ, հավաքական) 

ՆՈ0–Հթ1Օ1հ 

ՍՈՕ–0€Օ1հ 

6 ^-( 0 VV^ 10 V 

^Vճ-քVօxյ^<; 

ոբօ-էճօօօ) 

ՆՈՇթ–0ՇՀ1ՀՕ\ 

^VՀ-0)VVթ^^ 

Օթ–0)\Ղ)քձՕ\յ 


ՕԼ XXV 


Ստոր Հսրս (նախածանցը) Դիոնիսիոսի մոտ չի հանդիպում, բայց առ- 
կա է այլ հուշարձաններում, օրինակ՜ ստոր-ոգաթխն՝ ^ճէդ^ՕքԱՕէ (բառում) և 
այլն։ 

Նման կազմություն ունեցող բառերի առկայությանը որևէ հուշարձա- 
նում, եթե անգամ հաշվի չառնենք լեզվի այլ հատկությունները, որ բխում են 
նյութական թարգմանության (մեթոդի) էությունից, բավական է դրա ճակա– 
աագիրը անսխալ որոշելու համար՝ հունաբան դպրոցին պաականելու 
իմաստով։ Այս առանձնահատկություններին այս կամ այն չափով հաղորդ 
են հունաբան գրականության բոլոր երկերը։ Նյութական թարգմանության 
սկզբունքները 1 դրանց մեջ կիրառվում են այնպիսի հետևողականությամբ, 
որ աոաջին հայացքից թվում է, թե դրանք միևնույն գրչի արտադրանքներ 
են։ Մինչդեռ դրանց ավելի մերձավոր ծանոթությունը հանգեցնում է այն 
եզրակացության, որ թարգմանության միանմանությունը՝ մի առանձնա- 
հատկություն է, որ պայմանավորված է ոչ թե անձնավորության, այլ տվյալ 
դպրոցում ընդունված թարգմանչական արվեստի (կանոններով)։ Հետևա- 
բար անձինք, որ անցել են այս դպրոցի հունով, կարող էին միմյանցից ան- 
կախ թարգմանել միևնույն բնագիրը այնքան նման, որ նրանց թարգմա- 
նությունները կմիաձուլվեին, կամ, համհնայնդեպս, դժվար կլինի դրանք 
ճանաչել իբրև տարբեր (անհատների) աշխատանքներ։ Այս պայմաններում 
անկարելի է թվում լեզվական փաստերի հիման վրա որոշել և հավաստել 
թարգմանական հուշարձանների հեղինակների անձնավորությանը։ 

Թվում է, թե թարգմանության տարբեր աստիճանի հարազատությունը 
բնագրին, այսինքն դրա նյութականությունը կարող է հիմք ծառայել թարգ- 
մանությունները զանազանելու և տարբեր հեղինակների վերագրելու հա- 
մար։ Սակայն և այստեղ մենք կսխալվեինք, որովհետև հե Ա հնացման աստի– 
անը պայմանավորված է, ինչպես պարզվում է, ավելի շատ այն բանով, թե 
ում են թարգմանում, քան թե ով է թարգմանում։ Մեծ հեղինակությունների 
աշխատությունները, այն աշխատությունները, որոնք ոաումնասիրության և 
մեկնության առարկա էին, թարգմանվում էին բծախնդիր ճշգրտությամբ, 
բ ագրի տառին ստրկական հավատարմությամբ, իսկ մեկնությունները և 
ոաումնասիրությունները, որ գրել են պակաս հայտնի հեղինակները այս 
այ Ըկ րի վերաբերյալ, հայերեն թարգմանությամբ աչքի էին ընկնում 

Վրասաանի XI-XII ոո^ամ “ ահ ՝1 անոս1 1 Պարական թարգմանության սկզբունքը 

«Պետք է ամենայն ճԼոտաուամո . մ , ա ”լ նա ^ ա Կ ան Իրականության համար հետևյալ կերպ, 
ահս», աբբ, Մօաա 35°^^ ^ “““^“^«ԿարյաՕնհրին», 


ՇԼ)0^1 


պակաս կաշկանդվածությամբ և առավել ազատությամբ՝ հօգուտ մայրենի 
լեզվի կանոնների պահպանման։ Դիոնիսիոսի, Արիստոտելի (Ստորոգու– 
թիւն, Պհրիարմհնիաս, Վերլուծական), Պորփյուրի, Ափթոնիոսի թարգմա- 
նություններն այնքան նյութական են և հհԱհնացված, որ առանց բնօրինա- 
կի պարզապես անհասկանալի են։ Մինչդեռ դրանց վերաբերյալ Դավթի, 
էլիասի կազմած մեկնությունները թարգմանված են շատ ավելի պարզ կեր- 
պով (159), և թեպետ հեռու են սովորական հայերեն խոսքից, բայց միանգա- 
մայն հասկանալի են և ընթերցվում են պարզորոշ՝ առանց բնօրինակի օգ- 
նության։ 

Թարգմանական հեղինակների նկատմամբ երկակի վերաբերմունքը 
հասարակ պատահականություն չէ, այլ հստակ մտածված համակարգ, որ 
ընդունված է տվյալ դպրոցում։ Դրա էությունն այն է, որ հետդասական ամ- 
բողջ գիտնականությունը շրջաբեբվում է անտիկ աշխարհի մեծ վարդա- 
պետների ստվերների շուրջ ձգտելով հասկանալ և մեկնաբանել նրանց 
մտքերը, որ դյուրըմբռնելի չէին բավարար պատրաստվածություն չունեցող 
մեկնիչների համար։ Սրանց մեկնությունները հաճախ ձևական-քերակա– 
նական բնույթի էին՝ մեռյալ սիալասաիկությանը հատուկ բոլոր թերություն- 
ներով հանդերձ։ 

Այս գիտնականությունը հայ հողի վրա պատվաստողները աշխատում 
էին մեկնության ենթակա բնագրերը հայերեն վերարտադրել բնօրինակի 
լեզվի բոլոր դժվարությունների պահպանմամբ դժվարություններ, որոնք 
պարզաբանման առարկաներ էին։ Այլ վերաբերմունքի դեպքում, այն է 
պարզ և միանգամայն հասկանալի թարգմանության պարագային կանխո- 
րոշվելու էր բնագրի այս կամ այն ըմբռնումը, ինչը կբացառեր մեկնողական 
գիտնականության հնարավորությունն ու անհրաժեշտությունը (160)։ Քանի 
որ խոսքս վերաբերում է փիլիսովաւյական բնույթի գրվածքներին, հենց 
նշված հանգամանքներով է բացատրվում թարգմանական լեզվի ստրկակա- 
նության պատճառը։ Նույնանման նկատառումները, որոնք ոչ միայն տեսա- 
կան, այլև գործնական շահի հետամուտ էին, հիմք էին դարձել նաև դավա- 
նաբանական բովանդակություն ունեցող նույնատիպ թարգմանությունների 
համար։ 

Ըստ այդմ հունաբան արհեստական լեզուն, լինելով դպրոցի առավել 
ակնառու և բնորոշ հատկանիշը, որն իսկույն առանձնացնում է դրա ստեղ- 
ծագործությունները արիշ հուշարձաններից, չի տալիս, այնուամենայնիվ, 
քիչ թե շատ վստահելի կռվան դպրոցի ներսում աշխատությունները սաե– 
մանազատելա համար։ Եվ մենք չենք կարող սոսկ լեզվով ղեկավարվելով, 
որքան որ այն բազմերանգ լինի իր բնութագրով, այսինքն՝ հունար անու– 

1շ –9 ՕԼՃՃ\/11 


թյամբ, դպրոցի ժառանգությունը բաժանել դասերի՝ հեղինակների կամ ժա– | 
ճանակնեբի համեմատ։ ՚ 

Այս աոումով մեզ օգնության են գափս ավեփ թարգմանության վրիպում- 
ները՝ այն դեպքերը, երբ հունարեն բնագրի միևնույն արտահայտությունը, 
զանազան հուշարձաններում վերարտադրվում է տարբեր ձևով՜ արտահայ- 
տության տարբեր ըմբռնման պատճառով։ Մեզ հաջողվեց նկատել մի քանի ; 
այդպիսի՝ չափազանց կարևոր և հատկանշական դեպքեր։ 

Վերը (161) մենք հիշատւսկեցինք արվեստի սահմանմանը վերաբերող 
սաոիկյաննհրի բանաձևը, որ Գավիթը վերլուծում է «Մեկնության» ներա- 
ծության մեջ. արու ես տ է րաղկացաթիւն ի թողման է նախակրթեաչ աո ի 
պիտանացու ինչ իրս որ ի կենցաղումս. 

Դա հանդիպում է Դավթի «Սահմանք»–ում Փոքր ինչ այլ թարգմանու- 
թյամբ. արհեստ է րաղկացաթիւն ի եասողաթենէ ներեմտութեամր նախա– 
կրթեաչ աո ի պիտանացու ինչ կատարումն որ ի կենցաղումս, 182։ Համա- 
պատասխան հունարեն բնագիրը հետևյալն է. ^օհ\ օմօրղբօ 6* 

Հօւրօէձղփշ^ շբոշւբպ օս^քշ^սբ ոբօց ո րմձօհ շսՀթրյօ^ րձս 

էս րձ թա, 44։ Վերը մենք ծանոթացանք Հօրճձւյւքոհ բառի իմաստին։ Այն I 
ճիշտ է թարգմանված «Սահմանք»–ում՝ որպես եասողաթխն, այն է՝ «հաս- 
կացություն»։ Մինչդեռ մեր Գավիթն իր «Մեկնությունում» այս նույն բաոը 
թարգմանել է թողումն բառով, հավանաբար, դրա ստուգաբանական կազմի 
ոչ ճիշտ ըմբռնման հետևանքով։ ճէէրճձր)փւհ կարող է սերել և՛ 
*ճրրճր,1ճ^/&Գ6>ից «հասկանալ ըմբռնել», և՜ ՀՕէրօձտւոօյ-Հց «թողնել» (162)։ 
«Սահմանք»–ամ բառն ընդունվել է աոաջին իմաստով, իսկ «Մեկնությու- 
նում»՝ երկրորդ։ Եզրակացությունը պարզ է՝ հույն մատենագրի հեղինակած 
«Սահմանք»–ի թարգմանությանը չէր կարող պաականհլ այն հեղինակին, 
որ գրել է «Մեկնությանը» (կամ թարգմանել այն, եթե մեկը հակված չէ դի- 
տելու դրա հեղինակին իբրև հայ մատենագրի)։ Եվ իրոք, չի կարելի ընդու– 
նել, որ միևնույն անձը, թարգմանելով հայտնի փիլիսոփայական դպյացի 
հստակորեն բանաձևված դրույթը, այդքան կտրուկ տարա ձայներ ինքն 
իրեն ոչ թե հոմանիշնհրի ընտրության, ինչը հասկանափ կփներ, այլ հզ– 
րույթի բուն իմաստի ըմբռնման մեջ։ Տարակույսից վեր է, որ թարգմանու- 
թյունները պատկանում են երկու տարբեր անձանց։ 

Մենք ենթադրեցինք նաև, որ արվեստի քննարկվող սահմանումը Դավի– 
թը վերցրել էր Դիոնիսիոսի հավելվածից հավելված, որ առկա է Դիո– 
նիսիոսի հունարեն գրչագրերին կից, բայց չի պահպանվել հայերեն թարգ- 
մանության ներկա օրինակներում։ Մեր ենթադրությունը վերը հիմնավոր- 
ված է և այլևս չի կարող էական առարկություններ հարուցհլ։ Եթե դա այդ– 
ՇԼ>0<^11 


պես է, ապա ուրեմն Դիոնիսիոսի թարգմանիչն էլ այլ անձնավորություն է, 
քան «Սահմանք»–ինը։ Հետևաբար, Հսրճձղփւց գաո\ւ երկակի թարգմանու- 
թյանը թայլ է տափս ենթադրել երեք մատենագիրների գոյություն, մեկը 
թարգմանել է «Սահմանք»ը, երկրորդը֊ Դիոնիսիոսի (երկը), իսկ երրորդը 
նա է, ով Դիոնիսիոսի մեկնաբանության մեջ անվերապահորեն օգտվում է 
հիշյալ բառի սխալ թարգմանությունից։ 

Հնարավոր է, որ վերջին երկու մատենագիրները միաձուլված են 
միևնույն անձում, այսինքն՝ «Մեկնության» հեղինակ Գավիթը նաև Դիոնի– 
սիոսի, ուրեմն և քննվող արտահայտության թարգմանիչն է։ Բայց վերը նշե- 
ցինք, որ եթե Դավթին վերագրվող «Վանկի մասին» դրվագի մեկնությունն 
իսկապես իրենն է, ապա նա չի կարող ճանաչվել Դիոնիսիոսի թարգմանու- 
թյան հեղինակ։ Այն հանգամանքը, որ երկու թարգմանություններն էլ, 
նշված բառի բացառությամբ, մնացած հանգամանքներում լրիվ համընկ- 
նում են ցույց է տափս դրանց միևնույն գրական դպրոցից սերելը։ 

Սեկ այլ բաո, որ տարբեր ձևով է մեկնաբանվել և թարգմանվել՝ րօ 
ոբօօտւօ\>–ճ է։ 

Այն հանդիպում է «Ստորոգություններում» րօ ^ձբ ոբօօտւօս րոհ 
Ցպ-քղօտաց ոբօրոթօս, 14 հ 3 , ինչը հայերեն է թարգմանված քանզի նախեր– 
գութխն քան զպատմաթխն նախկին է, 404<շ ։> ։ Նայն արտահայտությունը 
հանդիպում է նաև Դավթին վերագրվող «Ստորոգութհանց մեկնութիւն»–ում 
նախկին է նախերգանն 448 <5> ։ 

Պորփյուրի «Ներածության» մեկնությունում, Հօբօս ՇՀ€ււ> րաս ոթ00 ւ– 
քԱ&>Հ 95 Տ , հայերեն է վերարտադրվել որպես յանկամն անելով նախերգա– 
նաց, 264 <4 >։ Մյուս անգամ՝ բշրձ րձ Ցւրրձ ոբօօտա, 121 21 , թարգմանված է՝ 
յեա երկակի նախերգաթեան, 28 1 <16> ։ 

Արիստոտելեսի Վերլուծականի մեկնությունում նույնպես բազմիցս կար- 
դացվում է նախերգան 557, 569, 570, 578։ Անտարակույս դա այստեղ էլ հա- 
մապատասխանում է հունարեն ոթօօֆւօս բառին, թեև փաստական ստու- 
գումն անկարելի է, քանի որ նշված Մեկնության բնագիրը մինչ օրս չի 
հայտնաբերվել։ 

Այս բառը գործածվում է և էփասի Ստորոգությունների մեկնության մեջ՝ 
զնախերգանն, 41 5 = րճ ոբօօտա, 134 Տ (հմմտ. զնախերգանացն, 41 # «րռհ> 
^ոբօօտաՀ 134ւ 0 ), նախագոյն է նախերգան քան զպատմաթխն, 131 4 * 
7^բօV^բօV րօ ոթօօտա րղհ ճւրլ^րլօշահ, 195 3 ։ 

Ըստ Մագիստրոսի, Դավթի քերականության ներածությանը նույնպես 




կոչվել էր նախերգած, ինչպես և նշված է մեր հրատարակության մեջ, 79 3 ՛։ 

Մեզ եետաքրքրող ոբօօտւօսջ աոը Պիտոյից գրքում հետևողականորեն 
թարգմանվում է իբրև նախաշավիղ, ընդորում այս դեպքում ի նկատի ունենք 
Պիտոյից գրքի ոչ թե «նախակրթությունները» կամ օրինակները, այլ դրա 
հիմնական մասը, որ սերում է Ափթոնիոս ճարտասանից (163)։ Հայերեն 
թարգմանության և հունարեն բնօրինակի փոխհարաբերություններին ծա- 
նոթ ուսումնասիրողները գիտեն, որ բաղդատության պարագայում խոսք 
կարող է լինել միմիայն շարակարգի համադրելիության, և ոչ բնագրային 
համընկնումների մասին, ինչը մեր նպատակի համար լրիվ բավական է։ 
Հունարեն՝ ոբօօւբաօբ բտս ոբծհ րտ օսօ /XV ծոօՑշօւ V տհօ Ցրլօշւհ հօ 
ջձտրօհ և այլն 87 9 2 , հայերենում համապատասխանում է. նախաշաւիղ առնել 
ըստ աեղայ պատճառին։ Ապա դնել զազգն, 413< ս >։ 

ոբօօտւօւՀօբշսօհ տոօԽշւհ հօ ջտ^օզ 93 12 = հայերեն նախաշաւիղ առնել 
ռբպէս ի ներբռղեանս։ Ի վեբայ ածել եւ զազգն 445 < 10 >։ 

ոբձ րօV//^V ր/; ՀռճօՆբշսրլ շֆօՑօ), տ ձ\ >ո ոբօօտԽս շբշւհ, 102 12 *= 
հայերեն առաջին նախաշապաւն, 551 <շ 7 >։ Հնարավոր է, որ այստեղ հայե- 
րենը վերարտադրում է շֆօՏօհ բառը, սակայն ավելի հավանական է, որ 
այստեղ, ինչպես և նախորդ բաղդատություններում այն համապատասխա- 
նում է ոբօօտւօ\>–\ւն։ 

Սի դեպքում նույն բառը թարգմանված է որպես յառաջաբան. 

Տւօ ոբօօտւօս 6 ոօւսօզ հ օոօհ օնհ Հհտ։, 81< - հայերեն յաղագս 
ռբոյ յառաջաբան տեղի ոչ անի, 386 9 ։ 

ոբօօտւօս բառի առաջին թարգմանությանը նախերգած հիմնվում է 
բառի երկրորդ մասի –օտւօս–\ւ ոչ ճիշտ ըմբռնման վրա. թարգմանիչն այն 
բխեցնում է օտք) «երգ» բաոից։ Մինչդեռ ֊օւբւօս-ը. առաջացել է օւբօհ 
«ուղի, ճանապարհ, շավիղ» բաոից և ամենայն ճշտությամբ թարգմանվել է 
նախաշաւիղ : 

Միանգամայն պարզ է, որ երկու տարբեր թարգմանություններ անկա- 
րելի է վերագրել միևնույն անձին։ Նախաշաւիղ բառը առանձնացնում է Պի– 
ա ոյից գիրքը, ավելի շուտ Ափթոնիոսի բնագիրը այլ թարգմանական երկե– 
րի 2 ա րքի9– Ովքեր էլ որ լինեն վերջիններիս հեղինակները՝ ուսումնակիցներ 
թե այլ փոխհարաբերություններով կապված անձինք, նրանք փոքր-ինչ 
ավելի են հեռանում Ափթոնիոսի թարգմանչից, թեև նրա հետ միասին 
պատկանում են միևնույն դպրոցին։ 


Անանիայի ՄՏացորղք բանից (164), 67 կարդացվում է. Պաւղոսի ԱլեոսաՕոոացայ 
ճախերգաճի նեբքսածաթեաճէ Օյոյժ (:) գեղեցկաբար և այլն։ Նախերգ աճ բաոից դատելով, 

գրվածքը չի կարոդ նրան պաականհլ։ 

2 ճհէէօոտ Օրտօս, #վ. րօ1 I 

0Լ>00< 


Ուշադրության արժանի է և ■ջթօթբռ ո*6հ եզրույթի երկակի թարգմա- 
նությունը։ Ոչ միայն Դիոնիսիոսի (բնագրում), այլև հունաբան դպրոցի 
բոլոր այլ հուշարձաններում ջբռբբօՀ 1 ՀՕհ թարգմանվում է քերական, 
րթօբբօ րււօյ ՝ քերականաթխն. Այսպես, օրինակ, «Ստորոգություններում»՝ 
ձոծ հ ր\հ ջբօբբռՀ 1 Հր)հ 6 ջբաբբռաՀՕհ, 10* 14 = հայերեն ի քեբ ականռւթենէ 
քերական, 359< 29> . ինչպես և 10* 3 , - հայերեն 391, 1* 26 –360< 10> , 1 հ 3 =360 <16> , 
1 8՜360< 22 >, 1 29 =362< 9> , 3*4=3 65< 2 տ>, 3*5 = 366<ւ>, 14 հ ւ=404< 19 >, ջբռբբՕէՀւ– 
ՀէմՀշբօհ 1 0* 3 = քերականագոյն 393< 8 > և այլն։ 

Նայն համապաաասխա նություն ն հրը կան նաև Դավթի՝ Ստորոգություն- 
ների մեկնությունում, 421-422, Վերլուծականի մեկնությունում 565, «Ցա– 
ղագս աշխարհի» գրվածքում՝ 617<,> = հունարեն 396 17 ։ 

Հանդիպում է նաև Փիլոնի (Լին., ի քերականին, 275< 22> ) և Իրինեոսի, 
(Հերձ., քերականք, 101) թարգմանություններում։ 

Որոշ այլ հուշարձաններում քերական բառը հերթագայում է քերդռղ-իճ 
«քերական» իմաստով։ Այսպես, օրինակ, «Սահմանք»–ում քերականաթխն 
177<ս> համապատասխանում է հունարեն րյ ջթռբբճո որյ 40 2Ն ինչպես և ի 
քեբականաթենէն 134< 29> = ձոծ հ րյց ջբռբբռոՀրյհ, 10 |7 , քերական 147 <32 37> 
= ջբռբբռՀ ւոօզ, 19 17 18 և այլն։ Բայց հունարեն բնագրի 6 քբռբբռՀ1ՀՕհ 
օւՏռ, 39 յշ , հայերեն է վերարտադրվել որպես քերթողն գիաէ 176< 1>։ իսկ 6 
րբռբբսՀ1ՀՕհ Խբթճսռւ, 21 , 8 = հայերեն քերթողն առնա 151 <|5> , կամ օ1 բշս 
րբօբբԱՀաօւ հ յ)ս օբՀօսՀօւ ոձրլքՓ ձՀբօհ 41 26 - հայերենի քեբ– 

թապքի սաեմանել զձայն վիթ աւորաթխն աւդոյ ասացին 1 78< 20 >. ՑւՑսօւ Հքլ 
րբռբբօՀԱՀք), 40 22 = հայերեն ետ գիտել քերթողին 1 77 <6> ; 

Դավթի Պորփյուրի մեկնությունում 0 / ջբռբբռՀաօւ, 83 շյ = հայերեն 
քեբդողք, 254 < 25 >, էլիասի Ստորոգությունների մեկնությունում Հօնհ 
ջբռբբռՀւՀօմհ, 143 27 = հայերեն զքերդողս 55 2 , ինչպես և 167 9 = հայերեն 
84 25 . վերջին երկու աշխատություններում քերական բառը չի հանդիպում։ 

Այսպիսով, որոշ հուշարձաններում գործածվում է բացառապես քերա- 
կան բառը, որոշ հուշարձաններում այն հերթագայում է քերդռղ բառին, և, 
վերջապես, երրորդներում դա վտարվում է վերջինիս կողմից։ Պետք է են- 
թադրել, որ առաջին հուշարձանները համեմատաբար ավելի վաղ են, քան 
երկրորդները, իսկ սրանք՝ քան երրորդները։ 

Դիոնիսիոսի թարգմանությանը տակավին չգիաէ քերդռղ բաոը, իսկ 
էլիասն, ընդհակառակը, չի գործածում քերական ձևը։ Վերը մենք շհշ– 
աեցինք Դիոնիսիոսի և էլիասի հատկանշական մի արտահայտության 
նույնությանը, այն է՝ սրի անվանումների համընկնումը։ Այժմ մենք կարող 
ենք դա բացատրել էլիասի թարգմանության՝ Դիոնիսիոսի թարգմանու- 
թյունից կախվածությամբ։ 




0Լ)Օ«1 


Ատթւ շբբտշահՀխ վնրաբնրալ մեկնությունում հնչյունը սահմանվում է 
իբրև ապոյ բախմանս 496 <14>։ Այստեղ ի նկատի է տոնվում այն սահմա- 
նումը, որ «Սահմանք»–ում բերվում է այլ թարգմանությամբ վիրավոբաթխն 
աւդոյ, ինչը համապատասխանում է հունարենի ոձրյրՈ «ՀբօՀ. ա^րք 
նշանակում է ինչպես «հարված», այնպես էլ հարվածից ստացած «վերք» 

ըսա այդմ թարգմանվել է մեկի կողմից֊ բախման ք, իսկ մյուսի կողմից 1 
վիբաաբաթիմ. 

Թվամ է, թե թարգմանությունները պատկանում են զանազան անձերի– 
Սակայն Սիմոն կաբաակ օրինակը, որ բհրվում է Ոշբւ 6բբտշւ Ահ Հ մեկնու- 
թյունում, 5 1 5<շ 5 > և կրկնվում է «Սահմանք»–ում, 180 <8 > = ՕՀսրշմհ, 

42 27 հարկադրում է վարանել։ ՕՀՆոմհ ֊ «կոշկակար» բառը գտնվում է 
Արիսաոտ ելեսի ^Մեկնության մասին» երկում)֊ Ոոբւ տբբտշԽհ, 20 հ 35 = 
կաբաակ, հայքհրեն բնագիր), 477 <ո> , բայց մեկնիչն իր կողմից ավելացնում 
է Սիմոն, և այս֊ Սիմոն կաբաակ կապակցությամբ այն հանդիպում է Դավ– 
թի «Սահմանք»–ում։ Կաբաակ հատկանշական եզրույթը մերձեցնում է 
նշված երկերի թարգմանությունները, իսկ Սիմոն ընդհանուր օրի- 

նակը մատնանշում է նաև դրանց հեղինակների մերձավոր կապը, հակա- 
ռակ այն եզրակացության, որին հանգեցրել են Հ. Մանանդյանին իր հե- 
տաքրքրական դիտարկումները 1 ։ 

Դրանով մենք բնավ մտադիր չենք էվերջնականապհս) լուծելու հունա- 
բան դպրոցի հուշարձանների փոխհարաբերությունների այդքան բարդ 
խնդիրը։ Մեր թռուցիկ դիտողությունների նպատակն էր, ընդհակառակն 
ապացուցել թե որքան բազմազան են միահյուսված նշված հարաբերու- 
թյունները և որքան դժվար է գտնել դրանք հստակեցնող որևէ չափորոշիչ։ 
Դրանից է կախված և շատ ավելի կարևոր խնդրի ձևակերպումը հունաբան 
դպրոցի երկերի ժամանակագրության խնդիրը, որ կապված է Սույն 
դպրոցիյ աոանձին հուշարձանների թվագրման հետ։ 

Մեն ^ ր ն 5 անոս5 էինք լո Կ ուրվագծհլ առաջադրյալ խնդրի լուծման 
մեթոդը և կարծում էինք, թե նշված ուղին ճշմարիտ միջոց է այդ նպատակի 

աոաահ ^ 25"® 1 համարել ^պքհրը, երբ բնօրինակի միևնույն 
արաահայտաթյաննհրը հայերեն են թարգմանվում տարբեր ձևով տարբեր 

ձ;"՛ 0 դ “ ԲՈ1մ աաԲբհւաւ Բյունը երևում է ոչ թե չհամընկնող, բայց հո 
մանիշ արտահայտություն ն հրի ընտրության մեջ, այլ արդյունք է միևնույն 

Ըմբռնման։ անհամաահղհւԻ ա * ա 1 վերաբերյալ բառերի տարբեր 

Հունաբան դպրոցի ծագման և ծաղկման ժամանակը որոշելիս պետք է ի 
նկատի առնել քայստեղ) աոաջի ն անգամ լույս տեսնող քերականակ^ 

ՇՕՕՕ(Ա 8ա6զյա0, Դավ11թ Անհաղք1։ Ի»նոԻրՕ, 1904 (165); 


լուծմունքները; Դպրոցի այլ երկերի համեմատ դրանք ունեն այն առավելու- 
թյանը, որ գիտության որոշակի բնագավառ են ներկայացնում զարգացման 
անընդհատ հաջորդականությամբ ի դեմս մի շարք հեղինակների։ Սեզ հհ– 
աաքրքրող ժամանակաշրջանում Ստեփանոսը քերականական կրթվածու– 
թյան վերջին ներկայացուցիչն է. նրա աշխատությանն իր որակով շատ 
ավելի հեռու է կանգնած Դավթի երկից և բնավ չի նշանավորում տվյալ գի- 
տության ծաղկումը։ ՍահՓանոսի ժամանակը քաջ հայտնի է։ Նրա ուսուցիչ 
Մովսհսը նրանից առաջ էր, իսկ նրանից ավելի վաղ էին Անանունն ու Դա– 
վԻթԸ։ Դբ անով աեղավւոխվում ենք արդեն VII դար, որի սահմաններում, 
ըսա երևույթին, պետք է հաստատել հիշյալ քերականների ժամանակա- 
շրջանը։ Բյուգանդական մատենագրության մեջ էլ VII դարն այն ժամանա- 
կաշրջանն է, երբ ավարտվում և ամփոփվում է քերականական և փիլիսո- 
փայական մտքի ճոխ զարգացումը, որ տեղի էր ունեցել նախորդ VI դարում։ 
Այս տվյալներով հանդերձ հրատարակվող հուշարձանները կարող են օգ- 
տակար փնհլ հունաբան դպրոցի խնդիրը ընդհանրապես քննելու համար։ 




0Լ>00<111 


տճաօաօ տւօւօաա՛ 


7 - օօժ 2297 6էտօհւատէտաշոտս 
*4Տ - օօժ. ը. գ. 1104 \^շոշէւտաստ 
Ւ1 - օօժ. ա. ղ. 875 

8 - օօժ. է. գ. 306 

8շ –օօժ. ը. բ. 174 “ 

8յ - օօժ. թ. գ. 1317 

14 - օօժ. ա. գ. 994 “ 

յ - օօժ. 336 Հքաժօհօոօոտս 

ճ - օօժ. թ. գ. 39 ՝7օոշէ18ոստ 

V, –օօժ. բ. գ. 957 “ ն V 

VI - օօժ. 2372 8էտօ1աս8էտաօոտ1տ 

I։ - օօժ. 2359 

Բ ևՐ Տ ։ Տ° 8 ։ յ* - Շօաաօոէօա Օտրւժե, ճոօոյաս, եէօյ^ւտ, Տէօրհտա, 
Ատոաա, (յօռոատյ Տրշօոօտւօոտւտ, Ւօտ&ւտօ 14«օոտԱ 
81* *՝ աօ1ս»« ▼օրհ։ ա օօժժ ոօո ոէւաէ. 

( ) աօհւտտ զս«օ • էօ։էս տհօոտ ոսհւ \ ր ւժօոէսր. 

1" "1 ՝ , ®1 Լ –1 տահւզստ &բսժ Ւ4 րօ1 Տ տօէսա 1օ(յւաէսր. 


^ւժօ շէւ&ա բբ. X^V-X^VI. 


նիշերի բացատրություն 


7 - ձհռ. 2297, էջմիածին 

\1Տ - ճեռ. ը. գ. 1 104, Վհնհաիկ 
^4 - ձհռ. ա. ղ. 875 “ 

8 - ձհո. է. գ. 306 “ 

8 2 –ճհո. ը. բ. 174 

8 ։ –ձհռ. թ. գ. 1317 
14 - ձհռ. ա. գ. 994 “ 

յ - ձհռ. 336 Վիհննա 
* - ձհռ. թ. գ. 39 Վհնհաիկ 

V, –ձհռ. բ. գ. 957 “ X V 

\ 2 - ձհռ. 2372 էջմիածին 

I։ - ձհռ. 2359 

Բ ։ ձ ։ յք տ՛ ր ք ։ ր - Դավբի, Անանունի, Մովսհսի, Սահփանոսի, 

Համամի, Հովհաննհս Երզնկացա, Եռայի 
Նչհցու մհկնությաննհրը 

Այս՝ < > փակագծհրամ գանվող քառհրը մաայաննհրամ չհն պաեպանվհլ; 

( ) գանվռղնհրը, ինձ բվում է, բնագրին խորթ հն։ 

ս 

ր 1 ^ ամ Լ -* Փակագծհրի մհջ վհրցված բառհրը աարակոահլի հն՝ 

քնթհրցվամ հն միայն Ւ4 կամ 8 մաայաննհրամ։ 

Տե ս նաև էջ ճ€\րՕէՇ\Ո։ 


ՆԱԽԱԳԻՏԵԼԻՔ 



Բնագրերի ավարտին՝ «Անաանց եւ բառից» ցանկերից հետո, 
Ն. Ադոնցը աոանձին բաժնով ներկայացրեւ է նաև աշխատանքում 
տեղ գտած վրիպումները, ուղղելիքները և հավելումները։ Մենք 
անհրաժեշտ համարեցինք այդ ուղղումներն ու հագումները աե– 
ղադրեւ հրատարակվող բնագրերի համապատասխան հատվածնե- 
րում։ Փաստորեն, այժմ բնագրերը զերծ են Ադոնցի մատնանշած վրի- 
պակներից, իսկ հավեչամներն էշ տեղ են գտել համապատասխան 
դրվագներում։ Այնուհանդերձ, հնարավոր թյուրիմացություններից 
խուսափելու նպատակով, անհրաժեշտ համարեցինք վրիպակների և 
հագումների ադոնցյան ցանկը ևս ներկայացնեչ ընթերցողների ու- 
շադրությանը։ 

Նշենք նաև, որ բացի մատնանշված վրիպակներից, բնագրերում 
և հատկապես գիտական ապարատում, նկատելի են նաև սխալա- 
գրության աոանձին դեպքեր, որոնց սակայն չենք անդրադառնամ՝ 
Ադոնցի կատարած աշխատանքին միջամտելու մտավախու- 
թյամբ։ 


շօտաօաոճ ա ճոշաշճ 


Հրիպակք եւ յաւե/լիք 


213 

զզաւրութիւնն 

շօրր 

(զ)ղսՀւ)բութիւնն. 

8 ՈՕէ 1-8 

. 

9 

տ 8 

» ՈՕէ 11-13 


Աճճ 

X 

5 ՈՕէ 24 * 


շօրր 

28 

ՈՕէ 26 



25 

8 ՈՕէ 17 


» 

18 

» » 20 


» 

26 

96 

մանուէղ 

9 

Մանուէղ 

1628 

մարդիթ 

9 

Մարդիթ 

20 ՈՕէ 25 


օժձ 

ե Տշ 

24 10 

շեշոլոր 

շօրր 

շեշտոլոր 

2684 

օոէշ բառ 

սձձ 

է 

407 

դիկղիկոն 

շօրր 

Գիկղիկոն 

82 ՈՕէ 28 

վերաւորութիւն 

» 

վիրատրոլթիւն 

82 » 

ՍՀՄ. թ. 

յօ 

ՍՀՄ. բ. 

842 

աոաւեալ 

» 

աոաւել 

8518 

Երողին 

» 

երորդին 

86 ՈՕէ 2-4 

ի պատերազմ՛ 

օճձ 

Նոննոս , 64. 

8710 

առաւելապես 

շօրր 

աոաւելապէս 

8720 

զործէ 

9 

գործ է 

898 

վաղս իկաղ 

» 

վաղ իկաղս 

» ՈՕէ 

ի կ աղ\ ի վաղս Տ 

9 

ի կաղս\ ի վաղ >1 

9118 

Ջ 44 

» 

Ջ84 

1036 

<Ժբէ> 

9 

<մգ> 

112 

<*էզ> 

ա 

<մդ> 

10783 

մ՛ենակ 

» 

մ՜եկնակ 

10911 

րսա 

» 

ըստ 

1147 

յանձիւր 

9 

յանժնխր 

1291 

քերթ ութ իւն 

9 

քերղ ութիւն 

1309 

փողատեղիցին 

9 

փողատեղեցին 

13015 

նախասահմանաւ 

9 

նախ սսճմանաւ 

13112 

յայտարար 

9 

յայտ արար 

14718 

րսա գիտեմ՝ 

9 

ըստզիտեմ՛ 

1658 

բան արար բառս 

9 

բոն ա բարբառն 

16612 

ղլաւղակմս 

9 

զլոսլակմն 


1705 

զմանկա լասարն 

շօրր 

գմակա լասարն 

186 16 

պիտ ականութեանն 

9 

պիտակութեանն 

19918 

արտաբելել 

9 

արտաբերել 

206 28 

բարտակ 

9 

բարդակ 

21717 

վերքդ 

9 

վիրքդ 

2193 

շորից՛, Օգեան 

9 

չորեք՛՝, եզեան 

» 

այոաշին 

9 

առաջին 

22989 

Ղ՝աւիթ> 

9 

(Մնան) հնալիթ) 

229 

ՈՕէ 

ՇէԱՃ 

ղուռա Ճսրր1 ։ 8 

23489 

ութերրեակն 

շօրր 

ոլթերեավն 

2388 

Դ՝աւիթ> 

9 

Հքհալիթ > 

24110 

թարովղրոք 

օճձ 

ոօէւսո օօ% շօրրսրէռ (X բօրրօցսէէք 

253 

Ողայն եւ Ողոբիայն 

շօրր 

Ոողայն եւ Ոողիբայն 

25418 

զԱնիտոն եւ զՄելիտոսն՜\ օձմ, 

ոօէռա։ V. )տ8ք քօրքհ 243. 

25816 

Վեր ի 

շօրր 

ի վեր 

2798 

փոթով 

9 

փութով 



՚աքա ճա*ա։ւօր րքճաւճու^օր 




I 


ւտճա ձաաօր րաաձաօր 

Ա. ՑԱղԱԳՍ ■ՔԵՐԱԿՄնՈԻ– 

թեմե § ւ. ոտԲւ ոստառատ 

•Զերականութիւն է հմտու– քթօէք*ք/.օ^;ս–ր| ծրա էբւրսբւ» 
թիլն որք ի քերդողացն եւ ի Ղև)՝ւ սօէթճ 1էՕւղՀՕւէՀ Հէ ճճ I այք– 5 
շարազրաց իբրու բաղում՝ ան~ ՝((>պէ\յ ա֊զ ձհ է1է1 Հէ 1էօ\և Xտ■^’^- 
զոսՐ ասացելոց։ յյլր^ա՝;. 

Նւ մասունք են նորա վեց. ա^ր) 8է ՕէՍ՚ր/յՀ ձրո9 ւ1** 
նախ վեր ծանութիւն ներկուռ 1էբՏէՀօ՝ւ հ.՝ւօ.՝Հ՝ 4 Հձ<տ\հ է՚^ւյյւ^րյ։; ՝ա– 

րստ առողանութեան. ղօլ ոբօԾհ)8Խ, 10 

երկիր զրուցատրութիլն ՏտՕ֊էքՀ» 1^քՈ<ւէհ *ԱՀօւ հօՆհ 
ըստ ներզոյս քերդողական ^սաճթ/օ^ՕէՀ ոօւրյՀԱօՕ; Հբտ– 

յեղանակս. սօս;, 

երիր լեզուաց ելհնագէտ ՀթէՀօ* <քձա99ճհր Հէ ր.օ\ Խհօ– 
սլատմոլթեանց առձեռն բա– թէճ^ 1 էբ 6 ՝/յ.ւթ 0 հ ձոե 8 հ<րւհ, 15 

ցատրութիւն. 

չորիր ստուգաբան ութ ե ան ՀէՀ 0 ԼթՀ 0 ՝յ 1Հսբօճօ՝ք(&հ էՇթէ&էՀ, 

զիւտ . 

հինգերից համեմատութե– 1էՏք*7էէօ V օրւօւճօՀաՀ է* 1 օ՝ր– 

ան տեղեկութխն. Մթ 6 հ) 20 

վեցերից դատումն քեց– Ահօ* x ^ 5 է<Ո^ Ա0ոյ|*տրր<օ7, 6 

րճՏւճՏ ԼՏՇՈՕաւՏ ՕՕԸւՇՍՏք. 1 յէքօաէո օսշէօրԱ Հո զօւԱւ օէոսօր– 
ոէոաօտ Օէոասո Ացձսր օբսժ ւոէէրբրւէս օրա. արուեստ Գիոնիւսեայ ասա– 
ցեալ. Գիոնիսիոս թրակացի || 2 յաղազս—լաւ աղոյն է աէօսրօէօ Խ X I յա– 
ղազ Ա քեր ավանութեան օա Տ Ջ շ II 5 քերթողացն 51Տ V* Ս, քերթողաց Տ X II 6 
Հարազրացն 1կ V», չարազրացս 51, չարազրողպց I | իբր 51 1| 10 ա,տգանութեանցն 
յ « V 8 ձ II 19 — 21 հեզիր– վեցից Տ յ; հինգեր"– վեցեր" Տ, հեզեր—վեցեր 
«, Հեզերն - վեցերն X || 19 ՀամեմԽտոլթծանցն X Տ յ. 

ձ&իքյտաԾՏ 1)1ՏՇ111ՏրձՍ8. 1Հ հեազէտ՜\ ոօո ԱցԱսր Հո »րէ6. 


13-9 


2 


աօտրտււ էտւսօւտ 


ձտտ օտւտարւօձ 


3 


ղածաց. նա եւ լաւազոյն է 
յամենեցունց որք ներ արհես- 
տիս են։ 

Բ. 8ԱՀԱԳՍ ՀԵՐծաՈԻ– 

5 ԹԵԱն 

Վերծանութիւն է քեր դա- 
ծաց կամ՝ շարագրածաց ան- 
վթար յաոաջբերութիւն։ 

Ե լ վերծանեէէ է ըստ են– 
10 թադատութեան, ըստ առոզա– 
նութեան , ըստ տրոհութեան. 
քանզի յենթադատութենէն 
(<լ)ղսՀւ)րո։թիւնն, իսկ յառոգա– 
ն ութ են էն զարուեստն , իսկ 
15 ի տրոհութենէն զսլարունակ 
միտսն տեսանեմք. 

զի զողբերզութիւնն դիւցազ– 
նարար վերծանես ցոլք., 

իսկ զկատակերզաթիւնն 
20 աշխարհաւրէն, 

եւ զդամիանականն ուժգ– 
նակի, 

ել զտաղն քաջոլոր ակի, 
ել զքն արական քեր դու– 
25 թիւնն ներդաշնակապէս, 

եւ զխան դա զատականն թու- 
լա կի եւ աշխարապէս. 

ղի որք ոչ ըստ սոցայն լի- 
նին իւտրութեան, զքերդողացն 


$7) x^XXէ^1:օV Խհ1 հՃ>՝/ 

§ շ. ոտԲւ ճւտճրատատ 

*\ա՝րաԾ 1 հ ձ<ու ^էօ^7րյյյ^.<x'^^սV րլ 

օսք^բօբբօՀա ճՏէճոէաէօ; ՚ոթօ– 

ՕթՕէ. 

, ճV5^՚յ^(00^Տ0V 2է X^8’ Ա՚ՀՏՀթւ– 
<յո, րօՀՕ ոբօօ(օ8ւօ՝ւ, հօհօ ՏէՕէ– 
<րրօ^^. 

(X բէ՝ւ յձբ –ոխ սոօՀՁւօէահ 
–017 էր Տէ ոբօւաԽհ 

Հղ՝ւ Հէյջրր, էր 8է ՀրլՀ Տէօէօ^րօ^քյ^ 
ՀՇԱ ^^էքյ^է^ձք1ՏV0V VՕԾV ճ(2ճ(76\՚ ֊ 

հօ. Ղրբ ( 1 ^ ք(թ<օէ– 

xճ^^ օ՝ւօրրաբւ9, 

•0)7 8& ճ«(«յ)2։^ քՏէևոսճ։;, 

ՀՕ 8& Աէքմօ հքյքճՀ, 

Հձ $1 էոօհ ^ս^ 0 V^մ;, 

^7^ 8է 7էՕէ7;օ՜^ էբբէ– 

XՋ<;, 

Հօեհ 2է օհՀՕԱհ ա^61|*^։օհ x^^ 

՝( 0 էբՇ>հ. 

հօ Հօբ յ*7յ ՚յրտէթճ XV հօօհաա 
ք^օ|յէ6\>« –ոօբօՀւղբՀՕէ^ X*։ հօհ 


արութիւնս տասլալեն ել զոյնս 
վերծանողացն ծիծաղելիս 
յարկացոցեն։ 

Գ. ՑԱղԱԳՍ ՈԼՈՐԱԿԻ 

Ոլորակ է բա ցագան չութիւն 
սլատկանաւո ր ձայնի , թե ըստ 
վերսաստութեան շեշտիւն, թե 
ըստ հարթութեան բթիւն, թե 
ըստ սլարբեկութեան սլարու– 
կաւն։ 

Գ. ՑԱղԱՀՍ ԿԻՃԻ 

ԿԷտք են երեք. * կէտ աւար– 
տեալ , միջակ, ստորակէտ։ 
* Կէտ է տրամախոհութեան 
յանգեցելոյ նշան, եւ մ՝իջակ՝ 
նշան * յոգի սակս ընդունելոյ. 
եւ ստորակէտ է տրամախո– 
հութեան շեւ եւս յանգեցելոյ , 
այլ եւս կարաւտացելոյ նշան։ 

Իլ առանձնանայ կէտ ի 
ստորակիտէ. ամանակալ, զի 
ի կիտէն կ արի յոյժ մեծ է 
բացատն , իսկ ի ստորակիտէն 


օբւՀՕՀ –/.օՀօբբոր֊է։ 
X»։ հօհ է՝էսհ Հա՝ւ ^V^•յ■^Vա^/.օV'րէՕV 
•/.ՕՀՕ՝լւճօօՀօսՀ ■Հսբհղրրս. 

§ 3. ՈՏԲ 1 րօար 

X 6 V 0 ^ տորր; ս՜ռղ/րւԾէՀ փ«՝/ 7 յ; 5 
^V^թ[1.0VէՕս, ք 7) X^Գ^ ՕէԱՕՀՕԼՕ՛. V 
IV –ր9) օՀսօ, 7) X^րր^ ՕքՀՕէ1ւօ–(յ.օ՝; 

հ Հքւ ֆօբւպ, րւ օօհօ ՀՀւբևճօօ՛.՝։ 

Լ\ ր») –ււ6ք։։Մ7։(օ^^7). 

§ 4. րա>ւ տււոսա։ ա 

Լ–րւքք*օէէ էէսէ ՀբււՀ Հէճսօ, բէ– 
օո, եոօԾՀղբղ. ք x^^ 7) բձս հ է– 
Xէէ^ էսՀ է 8է օոօւսՀ օոր,բ– 

Փ 7 )(յ. 6 ւօր, քՀճւոր) 8 է <ոյ– 
քX^էՕV ■ռԱէՀւբԱՀՕհ ՏV 6 XՏV 71(7(501– 15 
X^(յ^^^VՕ(^ՏVՕV, Ս710<7էէ^(Հ7( 8 ձ 8 ( 0 (– 
•ւօւօՀ (/.7)8է1«օ օողբՀսյբէպհ «XXX՝ 
էՀ 1 1^1լօա(Ո)Հ <րղբձօ՝ւ. 

1^1 ՏէՕէ^էթՏէ (Ոգ(1.7) Ս710(րՈք– 
քյլք^։;; Xթ0V^)• հ (7.67 ՝(օբ Հի ՀՀղբքյ 20 
1էօ^ս ՜էօ ՏւօօՀ7)բօ, է՝։ 2տ –րքյ ս7րօ– 
օՀէ՝քբր ) Հւօ՝ւՀւճ<նՀ 6X^■)քՕV. 


7Ճ Ճ1ՃՏ ԼՏՇՈՕՈՏՏ շօաօսս. 6 ջօտէ վեօձանութխ ն օձձ մասն է V 0 

I քեէքքՅուա&աց Տ II 7 շալաւզրաց 1Ճ Տշ Ա 8 աոաչացնրութիւն X, յաոաչբերուք)իւն V. 
Տշ X յ II 24 քծրթաթիւն Տ Տյ X, քեբղողութէւն 3, քէրբողուք/խն X || 2Տ սո– 
ցայցն — խարոէթեանց ճ 1կ յ X, սոցայն — խարութեանց X, խսւրութեան րլլէէ 

31 Տ». 


ամևնեւին նուազ։ 

րճՏ1յ.յՏ Լ&ՇՈՕ&ւՏՏ ՇՕՕւՇՍՅք. 1 արութ իւնս\ ար/սեստ 3 || 1 — 5 տա– 
սլալէ — յարվացոլցանէ Տ Տ, օք *1էՕքքէ՚7ք։է(– 1 է։բ 1 տր 7 յ<րւ>, ւոապալէ — յարվացո ցէ 31, 
յարվացուցանեն X V 0 ( զրյնս\ զ/ոյնս Տ Տշ X յ, զնոյնս 31 || 4, 10 յ աղացս \ վամն 
Տ II 10 վ էտից Տ Տյ 31 X V® X || 12 ստորավէտ ( ստորատ X 31 || 11 — 12 օո<« Գ. 
Տ11Ղ.Ա9՝Ս ԿԻՏԻ ճ ճ յ XX||16 տււամախո9ոլթեան՜\ տրամախոհին շօժճ (X քօԱօ, ԱշԱօոշ 
տրամախոհեն, ր (Շէւ օբսմ X 0 || 21 — 22 ի կիլո էն — ի ստորակիտէն 00(3 11 | շօրոցւո– 
<1սու ի կետին , ի ս տ ո րա կև տ ին~լ\ւ էքյ ւո՜քյյւ^ հ ՜ր, ս։րտւրսք(7ք) || 23 նուազ Տ Տշ. 

ճ8312ՀՒք1ՍՏ 1>1ՏՇ1ՍՏ1>յ.ա. 6 կամ II 11 կէտ աւարտեաւ\ բրօ *րտ3է։3է || 

1Տ կէտ՝\ յրրօ ՀՀււ րյ ցհ րէ'ււ ՚.1 ՕՀէզցր, II 15 նշան ոգի սակս ընղունծլոյ, 1(1 էտէ տր^ւՀօս 
^Կէսււււ IV է* էր ՚րօՏ ր։^1։քէՅտ»էէ»յ բրօ 7է>։՚յ(յւ1էօւ; ^V€XէV –ր.էք^/.սբ.ֆՕԼ՝/սց.քւօ՝ւ, (ր/ր 
(>1X17 րտս «7։։ր7։0օ։։ 3(«1տրոբ. բ. 24). 


1 


4 


աօտրտււ րտտճօւտ 


Ե. ՑԱՂիԱԳՍ ՀԱԳՆԵՐԳՈՒ– 

թ ԵԱն § 5. ՈՏՐ1 Բճ՝աաճտ 

Հագներզութիւն է մասն ՓճփէօՏքօ։ ձօքէ բշբօհ ր.օւղս«– 
* քերդած աց ներպարաոեալ հօհ է(յ.7էէքոտւ^ր)^6; XIV։։ սրճ6էյ։՝;. 

5 ստորադրում էւն։ Եւ ողեալ է տքքր;՜ճ« Տէ բօփէօՏէ» ք օւօ՝ւէ1 ֆձֆ– 
հագներզութիւն * է հագնելոյ 8օ>Տէօ։ Հ1հ օԽօւ, ճրօ ՜րօԾ Տօէ^ծրյ 
վարկատուն րանս, էլ կամ՝ է ք><շ(38օ> ՚ուՀպՀՕբէնՇԱհ ձՏտ։՝; x^ 
սարդենի մսճակէ պար դո– ՚Օբրյքւօս ^Լօ^ր)բxՀX. 
լով երգել գէոմերական քեր– 

10 դածսն։ 

Հ– ՑԱղԱԳՍ ՏԱՌԻ § 6. ՍՏԲ1 2701X11101՝ 

« 

Գիր է երեսան ել վեց յայ– ^բxբ[յ^x':x «XIV էևօօւՀէ՚7<յՕԼՏ% 
րէ մինչեւ ցքէ։ Ել գիր ասի & 1 րձ xօ0 ^ բէ-քբ xօՍ ա ՀԾօւբ– 
վասն գի իբր հգծելով եւ՝> քե– բx^X 8է >.6քէր31 Տէ« հ6 ՝(Հ&Ա– 
15 րելով իմն զադափարի. քան– |Հ0–1> ՀււսսսՀ; րսոօաՕսր –քբձ– 
գի գրելդ քերել պսիւր առ փօէէ –ք«ք> $3տ(*է ոօւօե. հօՀհ ր.%– 

նախնեաւքն, որպէս եւ ի Հոմն– Նսօէհ, ա; x^^ րւսք ®Օք«^&> 
րոնի «ել <մ՝ակա>գրեալ իմ՝ 8& քյւ՝ է՜ո։ է-^թճփօէտ; x^ք>օ■ձV ։<յ– 
զոտին այժմ՝ զքո գարշա– 8օ<; էՍՀէՕէէ <ւ\. 388>. 

20 պար, ունայնս պանծասո։ 7ձ 8՝է ^ՍX^ XX 1 . (ՈՕէՀէ7օ։ x^Xտ^- 
նա եւ նոյնք իսկ տաոք կո– X»։ 8։ձ x4 նյյ.ւ՝ւ ՕՀօէյ 0 V XIV* XX՛. 
չին, վասն զի ունի ն * տար– x^^;էV. 
րում/յ իմն ել դասութիւն։ 

ԼՏՇ110ա։Տ 00010 ՍՅք. 8 սլար զալոյ Տ=տրտ^։է^օյյլ«70սհ տւրէ ; տ . 
սլաք զոլով օտէշո || 10 քերթուաԽն 31Տ II 14 ոօո հօնօոէ շօմմ. շք 0 

1եո է ե էերելոյ նլ ի գծելոյ ըստ հաստատուն յարացուցին || 17 եւ Հոմերովնի 

ա, ի Հոմերոսին Ջ || 18 զրծալ շօճժ, զրեալէ X II, րօշԱ հօՆէէ X® մակազըեալ %ա– 
II 19 զոտին այժ,ր զքո շօմժ, այժմ զոտին քո X® V® II 23 իմն) ՕՈ Տ, ինշ 
Տ ։ X յ օօրոցէոժսո իմն. 

ճաք&ՒՍՍՏ ՕւՕքՀՕՕ^ 138. 4 քերդածաց էրօէւբ<։ւա>յ բրօ րՉ 1 ^յւ«էՉ; 

ռրէւտ–, շք ճ* էէօայտ։; րյ Պճւձհ, էրօ1է)յյ.* 8տ ««յ՚որյ բ։փ<օՏ1տ || 6 ի ր >ազ– 

ննլոյ վարկատուն բանս ։՚<2 Հտէ տրօ շ<։0 իձորււ՝* (7) ՚րձ բւէէէ։ ։7ո–յ ոօո Ացւէսր 
է ՛ ո շօոէՀՅւէս; օքր էռրոօո ծ1շ1. ր 29 **1 «սրօՀ օ ճւօէսօւօհ ։1էր։ ր»Հ 8սօ ։*օ|յւօ).օ՝րւ։;, 
ց ։ 1 էօ էօ\յ բւ՚ո՜էս, րտսքէ^ւ է։ 8ւէ<րէօ։րտ օօսձքէւ*, ^ հւս րօս ք«35։« »բ*ւօս»է։; 
։էՈ01է*»սւՅ։։ II 16 քնրել ասիլր $այ։։ 1։^։ր։։յ ։՚ո ՀՕոէ ժէՀՏէ II 22 տար– 

րոսէն 15 ®է5։^էէ»յ քրօ օրօՀ՝/ո՝է տարր »րէւտ; ոօոոէ «X քւմտօւ Աոէւօոէ սւարր–*–իւ/ն9 


I 


1Տ8 084X14X164 5 

Ել նոցա ձայնաւորք են ութ. 706x0^ յյւէ՛; է (XXIV 

ա, ե, է, (ը), ի, ո, ւ, ա։ Եւ ճայ– Տ ք յյ 1 5 ւ> Շյ. ^և)V■ր|6VX^ 

նաւորք ասին, վասն զի ձայն 8ձ ^է՜յք^Օէւ, 5x1 ®<օ>ր|7 եպ՝ լաա– 
յինքեանց * անպակաս ելու– Հաս ճ՚ոօփ^ս. 

զանեն։ 5 

Ել ձայնաւորացն երկայնք 7է«^ 8։ ^[)^>^V7)էVX(«յV բԼս 

են երկու, է, ա. եւ սուղք երեք. տ<րս Տսօ, ^ XXI ա, ճսօ, 

ե, ո, ւ. եւ ե րկամւսնակք երեք , է XXI օ, 8^յրթ0V^ Ղթէճ, X ւ Ա. Տ։– 
ա, ը, ի. եւ երկամանակք 8է ճնքԼՀԱէ, էԱէէ 6XX6էVէX^։ 

ասին, վասն զի երբեմն ձգտ– * 0 է( ^Ս^X^XXէX^է. 10 

ին եւ երբեմն ամփոփին։ 

Ել առաջադիր ձայնաւորք են ^0ւ>77յէ7Փ« էՀք*Հէ՝ 

վեց. ա, ե, է, ը, ի ո։ Ել առաջա– X Տ 7) օ Թ. 7էթօx^xx։x^ 81 ^.էքէ– 
դիրք ասին, զի նախադասելով ՓՕԱ, 0X1 ՚ո:թօx^^^^ճյ4էV^ ~օ0 7 x^^ 
զինիւն եւ զ(ւ)իւնիւն շաղաշար Ծ օս^0է^ր)7 եէէՕՀւնտՀ, 0է07 «է ՕէՍ. 15 
կատարեն , որպէս աւ , ախ 

Եւ ստորադասք են երկու. Ս^րօx^xxէX^ 8սօ՜ է Ծ, x^^ 
ի, ւ. եւ* ինդ է ուրեք զի վա– Փ«ձ ս 81 ^10X6 1 րօօx^xXէXՕV ձ<րէ։ 
ղադասական է քան զիիւնդ , ՓօՕ I, էւ)հ IV xգ> ք/–Ա^0է x^^ 
որպէս յիմաստութիւնդ ել ճ^ռսւօէ. 20 

յարդիւնդ։ 

Եւ երկբարբաոք են քունք ճէւքնօ՚^րքօւ 8 1 է սա» էՀ՝ XI XI ւ 
հինգ, աւ, եւ, ու, աի, ոի. էէ էս օէ օօ. 

Ել բոնաբարբառք երկ– 

ձայնք երեք, էլ, ըւ, իւ։ 25 

բձաձւ։ ւտօոսայտ շօաօւա. ւ֊շ է. ա, ե , ը , ի, », ւ, »մ° Տյ V ււ տ 

ձայնս X Տյ Տ յ || 4 յինքծանս II || 6 երկայնք) Երկարը Տ ։ || 7 են օժժ յ>0Տէ սուղք 
X Տյ Հ՛ յ II 9 են օ»ք« ծրեք X II 14 զի) վասնզի 31 Տյ II 15 ղ^ւիւնիւն 3, զհիլեխն 
Տ 31 1| 16 շաղաշարս Տ || 18 ի նոցանէ բՕէէ Են X Տ ։ Յք յ V® II 19 ի, 0 ի եւ ւ X X 
յ II 20 զի) ուր X 318 (Ջ, «օրր զի) II 21 զւիւնղ 31Տ XI զհխն Տ 31 II 23 ալ, եւ, ըւ, 
իւ, աի, ոի, Եի 31Տ || 25 եւ, իւ, ու 31Տ, երկու, ըւ, իւ V® | բոնարարբաոք Երկձայնը) 
սլյլ երկբարբաոք ճ®. 

յլւաաւստ աՏՇՏՏՐճւրՏ. 4 անպակաս ելուզանեն էմ էտէ €XXէ7^^յ (էՇ ո– 
՝/,էւօւ՝ւ) ւփէ 1 )(ոյ բրօ ւտօէէՅէ՜ քր&շշւ; օքր 3161. բ 36 է։3«օ^ 9 <»Vէ|V «9 շ։սէա» * 9 ։։>է։ |) 

19 Ել ինդ է... յարդիւնդ) րտէէրտօհէ Հշրնո »րէ« *օւ է ձ ՜ (բրօ ս) 8։ է»1օ^է 7 :բ^■x^x•^էX 0 V 
ւ<ու րօՕ ս (բրօ ւ) || 23 զաոգսէ ԺԱբհէԽոցՀ) բրօ *«շ *րէւտ )| 25 Եւ բոնաբարբառք 
երկձայն ք) ձէէէէ է՛։ ո տրէ«; օքր Յք«1. բ 40 ոոճպա՚ւօւ րլս, աս, սւ. 


1)10X1511 71ԱԱ01Տ 


Ծ 

Եւ այղքն ամենեքեան բադս/– 2սբքա\ս. 2տ էձ 671X0– 

ձայնք են քսան ել վեց. բ, գ, x^ճ^x^■ 

դ, զ, թ, մ, է խ, ծ, կ, ձ, ղ, ճ՝, Հ թ օ X ^ X փ* <*6(4^0>7Օ §& ք ճւ– 
ն; շ֊, չ, պ, չ, ո, ս, տ, ր, ց, փ, ք։ ՝քօ^ւտւէ է 5 x 1 օւԼոձ բհ x«6 , 6014X0 
5 Ել շարաձայնք ասին , վասն ^ս) 7 ր )7 շահ էչյ.1, 01)7X0005(4670 
գի սոքա իւրեանց առանձինն 2 է ( 46 x 5 ղՃա ^0)77)67X037 քաս/յս 
ձայն յինքեանս ոչ ունին, ձէւօՂէճէ Հ. 
բայց շա քակած ելով ընդ ձայ- 
նատ րսն ձայն բացակատա– 

10 բեն։ 

Եւ են սոքա՝ նուրբք տասն 100 X 0)7 7 )ք 4 է<յօ )70 բԼս &<յօէ7 
եւ ստուարք ինն եւ միջակք 6x^0) ՜ ^ Հ փ X (I V՛ (5՜ օ. ր\բէզա՝*օ. 
եւթն։ Եւ միջակք վասն այնո– Տտ ՃԼյէՀսւ, օււ 5օօ7 7 ^X 07 
ըիկ անուանե ցան , զի քան xօ )7 <(< 0 ) 77 ) 67 X 0)7 ւպա՝ւօւ x^96օx7]- 
15 զնուըբսն յոյըք են եւ քան x^V 67 X6 xօէ; սւսքք* 0 ^ օօւ սղ– 
զյոյըսն նուրբք։ Եւ են մի– բօւհ. 
ջակք եւթն ի մէչ բարա– 
կացն ել յոյրից. բ, գ, դ , ձ, 
ղ, ճ՝, ժ։ Ել թաւք ինն. փ , ք 
20 թ թ 91 և չ> հ «•• Ել ղերկք 
տասն, պ , կ, տ , զ , ն, ծ, շ , , Հ 
ս, ր։ Ել են միշակքն բենն 

ի մէչ մենի պէի ել փխրի, 
վասն զի քան զմենն ել 
25 Վ՚Վէն խաժ է , ել քան զփիլրն 
բարակ։ Ել գիմն ի մէչ կենի , 

րձՈ1ճյՀ ԼՏՇՈՕաՏ օօօւօւա. 1 եւ այլրն) Եւ այլն X յկ I թազա– 

% ^տք V ա ՚՛ յ վ ^ 1է ^ ^ ս 1 || 6 խրեանց ինչ «Տ « ձ || 7 ձայն) ձայնս 

՜, , 11 8 չաօակածելով) չարածելով X, շարաբանելով X ձ° || 9 րացակաաա– 

ր ^\ ** Տ V || 16 Են միջակք եւթն) սոքա «Տ Տ 2 (.» աց միջակք է) |( 

9 Փ~ո)թ,լ, խ չ, ջ, Ո, ց, փ, ք, «Տ V», Փ, ք , խ, թ, ձ> ,, Հւ շ , ո 1,1 Տ> թյ փ> քյ լ, Կ 

V *ր ք; օօ՞ ** ^ յ ^ 21 սՀ ~ ր ^ ծ ՝ մ > ն > ձ< % ս < տ , օՀ՞ II 22 միջակցն) բարակքն 
™ " 22 4< **■ Բենն, զմենն , զՓիլրն... զչայն զշայն) ճզԱրա ն &շօէ 14 Տ. 

ձւաաււայտ յօւտշտտւ՛ Ճ&Տ. 8 էօւ օոոէրա չարածել . , չարակածել–զս՝ւ–լ– 
ր։։» ժ «61. բ 41 օս^^յ 14րրք>է« || Ա Ել են սոքա (I. սոքա) նուրբք– 


4X9 ԱՈձ111Ա71(Ա 


է 

քէի եւ խէի, զի քան զկենն 
թաւ է եւ քան զքէն եւ զխէն 
լերկ։ Եւ դայն ի մէչ տիւնի ել 
թոյի, զի քան զտիւնն թաւ է 
եւ քան զթոյն ղերկ։ նոյնպէս 5 
եւ այղքն ամենեքեան. ձայն մի– 
ջակ է սէի, զայի ել ցոյի. 
ղատն Ասն ի եւ նուի. ել ճէն՝ 
ծ այ ի ել չէի. եւ ժէն՝ չայի ել 
չայի , զի քան զշայն թաւ է եւ 10 
քան զշայն ղերկ։ 

Եւ են ղարձեալ ի սոցանէ "ձ^և^Օէ Տ& է(7Հ1՝ւ էVV 6 ^‘ ք 0 
անձայնք ինն. բ, զ, դ, ալ, կ, տ, X 7է Հ 0 ^ X֊ օւնաօւ 
թ, փ , ք։ Ել անձայնք ասին, զի 0 X 1 (454X07 Հ&յ օճճա 60X17 XX– 
աոաւել քան ղայլսն են չարա– xօ^ևյV^, 0)0716(5 5^(0707 46 ^ տ | 4 յ 7 15 
ձայնք, որպէս անձայն ասեմք X^V 1 ք>«՝ք(օՏձ՝<ւ xձ 7 X^X0'յ)(^)707. 
զողբերգակն որ վատաձայն է։ Գ՚օւ^և^ (1^X5 բԼս 60X1 XI 10 , 

Ել կիսաձայն ք են ութ. զ, ց, ■/. ւէ X, Տօօ 6 տւ xօէ^, 9 Լ (ք, ^460^ 
ն, ծ, շ, մ՝, ս, ր։ Ել կիսաձայնը Տտ XՕՍX^07 X 0 ^^," ^ X Տ– (4600 66 
ասին, զի փոքր ինչ նուաղ քա– 6^X011, 0 X 1 Գճ )7 բէ\/ փ^և )7 60X1 շօ 
չաձայնք են քան զձայնաւորսն 8006 x 6 ( 30 , Xճ )7 §6 6006107 փ»ւ7֊օ– 
ի մրմունջս եւ ի սռինչս։ X 6 բ^. XXI 60X1 X© (467 ^ (46007 

xօՕ 7է XXI XI։ 81 ՜; (46007 xօս 
X X^^ ■/, Հե §6 <3 (46007 xօ0 0 XXI 

X. Լ^Ղ&Հօւր/էՀ 66 XIX 8x060 օօւ; շ., 
փւ^օւ;, xճ^ (467 Գ. xձ <յ>, 06 x 0 );՜ 

րճՈ1ՃՏ ԼՏՇՈՕհ՚ՏՏ ՇՕաՇՍիք. 1, 4 զի) վասնզի «Տ « Տ II 6 ամե– 
նեքհահ «Տ, ամենայն ն6է6րւ, նոյնպէս եւ այլքն ամենայն օա ձ՞ || 6 ձայն մի– 
շակ Հ՜յ ճայն ի մէջ ձ՞ || 7 ջօտէ ցոյի <սև1 վասն զի քան զսէն եւ զզայն թաւ է 

ել քան զցոյն ղերկ Տ ձ՞ )| 8 ղատն՝ նոյի եւ լիւնի « Տ յ հշ (նա ի) |( 8 եւ մ էն) մեն 
«Տ || 9 Ել ժէն յ ժէն «Տ || 10 զի\ վասնզի «Տ Տ || 11 էՓարկ V || 12 են) օա 1. 
ջօւէ ղարճեալ Տ | ի սոցանէ յայսցանէ « || 14 զի) վասնզի « Ջ )| 18 ց) բՕՏէ ր 

«Տ || 20 զի) քանզիՀ\ք) || 21 զճայնաւորսն 71 1ն ($էՈՇ 1/) X .1, զճայնորղսն 71Տ 1, 
զայլմն Տյ ձ՞ || 22 շոիչս Տ «, սոինՏս «Տ. 

ճ82մձձ՚1ՍՏ աՏՕՍԷիձ ձ՜ձ. 12 Եւ են — անձայնք... 18 Եւ կիսաձայն ք ւէձ. 
օրժւոէ ասէօէօ փ։7։ — ւք<ս–»ւ — ր,(յ.ւ 9 <։>>։ — 3 յորօ ր)|4՚–9<ս»։ — ^9 <սVI — Փ 1 ՜՝։ ՈՈւտյ 
%'էշԱ Բ ր . 


8 


օւօտրտււ րտտւօւտ 


« , Ճ.XX^ քՀՕէ 5ո7) էօյէհ ք 
։<*» V էսէք-Հւօ. 97)։*» <է 279>, Հֆ 
Տ։ X էօ հ օ քՀէ 9 

^ 0 Ա 9«9 ք 1 է ՝/ՀՀ ( 09 (* ՀՀ IV֊ 

5 9Ս5 ։ ՝01ս<յօէ(յՀ» <։ 229>, Հծ 
Տտ 6 հՃ հ– «"Օհ 1օօւձ՝– օ։ 8» 
Ճք1« 1է^V / ր^^ փ 5ր<7)9 1^69 09X0 

Ել կրկնակը են ի սորան է սւօյ՚ւրք)» ՀԲ 95>. 
ոլ թ՝ Վ .1 է &■> 2–ւ շ–, չ, ո , ց։ Եւ ”Տէ( 84 Հ&՝ւ էրսբզձնա՝/ ՏաճՏ 
10 կրկնակը ասին , վասն զի մի բե 1<րս– Հբև՝ Հ Հ փ. Տէր/^Ջ 81 
մի իլր աքանչիւր ոք ի սոցանէ է(օր)–է«, Խ IV Ix^(Ո0V «ւոճ )9 IX. 
յերկուց ճայնակցաց բաղկա– 86օ ՕՆքՀ^[^^)VաV օՀր^էէո;®։, ՞յծ յյլ |9 
Հ–, (/«/«/I» բաղկանա/ Հ « ©օՕ <ր X»։ 8, փօ 8։ ք IX րօՕ 
զայն ի սէէ ել դայէ ել խէն Հ X»։ 5, ~.ձ 8։ փ IX հօՕ 1 ր X։; օր. 
\Ն յերկուց քմակից քէից էլ 

շպյն յերկուց սէից ել ռայն 
յերկուց րէից։ նոյնպէս եւ 
այլքն մոլ մոլ յերկուց բար– 
բառակցաց շարակացեալ են։ 

20 Ն ւ նայը են չորք, ղ, մ, ն, ր։ Հէտւյօւբօւ՝ X ք* V բ. 

ձքս-րճյ^տ։ Տ| Xէ•)ր^'րօօ, 6-րւ օս 

«.է':^3<^XXէ^ IV Հօւհ (*էXXօՍ^^ 5ճ>9 
ք7)|*2էս^ օ08| IV ՀՀՀհ xX(^67^ 
էսհ ծ՝ւօբձՀա՝/. հհ 81 հահհ XIII 
՜ 5 եքթօ. x^X^^'ր^^. 

Ել վախճանականը անու– 1^«օ։ ձջ<7690ա9 ե՝/օբ&Հա ք 
անց են արուը/ց ել իզաց ել աՀ՝ 6 Ս 067 Օ 9 X»։ 

ու Լ^^օա։տ օօաօսա. տ ի սոցանէ օո X | ւօ վասնզի յ զի 

ձ 0 ք 7 յ 11 12 քան ^ 1՛ || 18 (/«( <* է յ ^ ր 14Տ || 18 քաոավ– 

ցաց X | չարակցնալ են՚ա, շարակցես, լ ք X. 

... ^ՏՇՏՏ^ձւքՏ. 20 Եւ նւսյք են շորք զ, Հ ն, ր\ բրօ «(յ.էր։3»1.։ 

՚, • , / ս։ 1 Աէ Հ*Հ>1*ե<ւէւօոէո ոօո հօԽոէ եօժձ օրա., էէէևցՀսո էսոսո ոսԱէսր 

**« ա յ«ենքն խոնաւք. րստյունին նայցն ի խոնարՀումե 
9 յօ ր էին, իսկ ի Հայում՝ ի Հոլովումն անուանց ձ՞ II 26 Եւ վախճանական ր\ ոօո 
օոցրսսոէ օրա ; ( ցրօէոստ–, օաոՀէ ԱԱէրօլ քէոօԱտ էս։ բօւտսոէ էէշսոժսրո »րա րւրօէէէր 
ցսւրպսո էօօսհ։ II 9 Սր։) ոօո հցւէ տրա; էքր ղարձեալ բ. 7ւ։. 


ձՏՏ նՏձԱճձՈՕձ 


9 


չեզոքս/ ց ամենեքեան բաց ի IV։ xր)V ^ոճօ™ ԾՀօր/Հւձ 4 ։րս րձ՝/– 
հնգից, յայբէ ել յեշէ ել յեթէ հհ. V \ թ դ փ, օէՕV ձէօ >9 Փօէ 9 է^ 
եւ յոյէ ել յա է.– Ողբ, ազգ, աօ֊՜աթ ՈճթէՀ րսXօփ. 6^Ս– 

^ ա ԸՂ–՛ ս ւ ա ըզ–> ըազէ-ւ ը ա ղԹւ *■&՝> Տւ ^xxէօ• ^ « ա V թ ; ՝</ 
վարժ, բարի, տալ, խորխ, ինծ, օւօ՝/ Աօսռօ. * 1 :XէVV] ր, 

տունկ, մաՀ, հանդերձ, Մա– 1 X 1 ^ (Հրյ՜օյյւ ©է՞է։; 

նուէղ , կինճ, որմ՝, խոյ, Տա– /.Օէ^էւփ. 0^86x1^(09 8 է 1$՚ ս ՚. ՜, 
րաւն, ուշ, ունչ, ամպ, որջ, յյ 5 Տ, 0(09 եթբօւ բւՆ 8 տ՝«՚ 8 ւօ 9 
կուռ, հիլս, յՍոսրով, կոյտ, այր, 08 ս>թ 8 էէ։«; Տօօս. Տ| 

ո յՁ՝ էր ա Կ խոււի, կնիք։ ՀՀբօՀՀւհէօւՀէ x^^ հօ օ, 0(09 ^XXօ. ւօ 

ձս^ճ9 81 ^^(0(* 5 15, 0(09 
^ 'քxxօյՅէ © 1 X 0 ). 

Ել բազմատ րականք անու ~ Օ).7;0ՍVXէxճ>V 06 ՀէԾՇօւօօւ՛ 

անց են երկու այր եւ քէ։ ( X 5 V), 0(09 տէ^Օէ ք, ^^xxօօ^; 

^(^(^ (34X7). 15 

է. 6ԱՂ.ԱԳՍ ՎԱՆԳԵ § 7. ՈՏԲ1 ՏրճճճՏՏՏ 

Փաղաոութիւն է իսկապէս Լւ^օւ(Յր) 4 ( 7 X 1 XՍք^(օ; ծնՃՃհ– 
պարաոութիւն ձայնորդաց փյ; ՄՍ(յլ^(09(09 0 ( 097 ) 69 X 0 ^ 7 ) 

ձայնատ րաւ կամ՝ ձսյնաւո– Փ (097)69X0)9, 0(09 5(Օք (ՅօՕ^։ x^- 
րաւք, որպիսի կար, գութ. Հ00/ք1\7Հսճհ Տ| /.( 7 ^ 7 ) ւէ հՎհ 20 
իսկ պիտակապէս եւ նեզէ 9(097169X0։;, օւօ V օւ 7). 
ձայնաւորէ, որպիսի ա, ե։ 

Ը. 8ԱՂ,աՍ ԵՐԿԱՐ ՎԱՆԳԻ § 8. ՈՏԲ1 1ԱՃ&ԲՃՏ; ՏրճճձՑՏՏ 

Երկար ւիաղառութիւն լինի 1 մօ։/.օձ Մսճճօ./հ ■հոհհօա x^x^ 
ըստ յեղանակս ութ. բնութե– xթօ~օ՚յ^ օxx(օ, <ՀՍՀՀ1 բ.Հ՝ւ Հբմհ, 25 
ամբ երեք եւ դրաթեամ՝բ հինգ. 94<761 06 7:69X6. 
եւ բնութե ամ՜բ <1> կամ յոր– հհՀ <հլ>հա բ.1՝/ <1> 7 )Փ 0 ( 6հ՝ Ա՝/ 
ժամ երկար տաոիւք արտա– 8 ւձ Xճ^V ԱՀ՚Հթճ)՝/ XXՕ(^ 6 ((ՕV 1x56– 
^երիցի, որպիսի Մովսէս. ւ 07)5«(, 0(0 V 7 ) 0 ( 0 հ՛ 

V. ձ111ՃՏ ԼՏՇՀ10ՀՈՏՏ Շ0Շ1ՇՍ31. 1 րաց\ բայց || 2 // Հեզիցս յայս– 

ցանէ Տ Տշ ^ յ, ՀՆզիցե 51Տ | ի չորից , յայբէ ել յեչէ եւ յեթէ եւ յոէ V® || 3 ի 
վեվէ րրօ ա 51 Տ Ջ շ յ, ի վեւէ 51Տ || 5 վարժ \ ա(սք Տ Տշ 51 11 Տ || 13 յանկի օոէ« 

անուանց լւժձ X | ա եւ քէ X || 22 այր Եւ նչ X || 27 կամ՝ օո I. 


10 


աօարտււ ւուուօւտ 


ատ օ։սասրւ<;,ւ 


11 


< 2 > կամ յորժամ ղմին յեր– 
կամանակացն ըստ երկարմ՛ան 
աոես/լ ունի , որպիսի սիրով. 

<3> կամ յորժամ ղմի ոք ի 
5 * կոշեցելոցն յերկրարրառոց , 
որպիսի հալուկ՝ 

Իսկ ղրու/Յեամր < 1 > յոր- 
ժամ յերկուս բաղաձայնս յան– 
զեսցի, որկէն աղց . 

10 < 2 > կամ յորժամ սղի եւ 

սղացելոյ ձայնաւորի վերա– 
րերիցին երկու բաղաձայնը, 
որպիսի տատրակ. 

<3> կամ յորժամ ի պարզ 

15 ձայնորդ յանղեսցի ել զհե– 
տինն ունիցի ի ձայնորդի հա- 
լա ցեալ, որպիսի երկիր. 

<4> կամ յորժամ ի կրկին 
ձայնակից վերա բերից ի, որ– 

20 պիսի հեզիկ. 

<5> կամ յորժամ յերկ– 
<կ>ին ձայնորդ յանզիցի , որ– 
պիսի աջ։ 

Թ. 8ԱՂ.ԱԳՍ ՍՈԻ-վ ՎԱՆԳԻ 

25 Սաղ փաղաոութիլն լինի 
ըստ երկուս յ եղանակս. 


<2> րյ օհ՝ 6/րյ I՝* փ( 

8(/յ507Օ)7 Հ0ԼՀ՝ 1ՀՀք10ւճ01Ա.– 

խ՚ժդ յւէ\օ\, օ\օ՝ւ 

<3> րյ օ՜՝ է՝/ր\ (Xէճ^V xճIV 8(– 

զձօքՀա, օւօր ճւօւՀ. 

0 եա Տէ < 1 > ղրօւ 2 x’ օւ՝ւ 
86օ սեննաս, 0(07 &Ճհ՝ 

<2> րյ օհ՝ «XV րյ թբշւջս 

•յշբեա <քա՝որ\ւ՝ո՚. Լր.պԼբր ։ Հ&ւ օ6օ 

7 Ս |/^>Հ07*, 0(07 եքբձհ՛ 

<3> րյ 6 հ ՝ ճր ահ եոճշս՝/ օ(դւ– 
(ք^>V^V Հրյ^որյ X»։ –ր^ 1 Հհհ 1 յր\ 
եոծ 7 սսփա 7 օս եբյօբԼ՝ւրր, 0(^V 
6 ^ ^ 0 V " 

< 4 > րյ օհ՝ (XV 8171X007 օսբզա– 
707 ԽքէբղՀօւէ, 0է07 1Հա՝ 

<5> րյ 6 1 ՝ ձ՝ւ ք 8177 X 01)7 մսա– 
ք(ւ>՝յօ՝ւ Xք ^ ■յ'ր) ։ օւօր (՝ճթ)օ։փ. 

§ 9. ՈՏՐ1 ՑԲձճաձՏ տրճձճ– 

ւատ 

Յբօղււօւ 7Լ^Տէ(Յրյ ղհէՀօււ հհհօլ 
Հբծոօսհ օՕօ, 


< 1 > յորժամ ՝ ունիցի եզ ինչ 
ի բնէ աղաւտիցն, հիզան նե- 
տող. 

<2> կամ յորժամ ունիցի 
ղմի ինչ յե րկամանակա ցն 
ըստ ամփոփման ընկալեալ, 
որդան աղաւտ։ 

Ժ. 6ԱՂ.ԱԳՍ ՀԱՍԱՐԱԿ ՇԱ- 
ՂԱՇԱՐՍ 8 

Հասարակ վանզ լինի ըստ 
յեղանակս երիս. <1 > յորժամ ի 
ձայնաւոր երկայն յանզիցի ել 
զհետինն ունիցի ի ձայնաւորէ 
հաւացեալ, որդան ո ինձ թնալ 
ես ոչ դու իրից պատճառ , 
արել , այղ աստուածքն". 

< 2 > կամ յորժամ աղաւտ ի 
եւ աղաւտացելոյ ձայնատ րի– 
վերաբերիյին երկու ձայ– 
նորդք, որոց երկրորդն նայ է , 
իսկ առաջնորդն ըստ եզ ան– 
ձայն, հիզան »Պ ատրոկղէ 
ինձ հիքիս կարի յոյժ սի– 
րեցեալ անձին՛ 1 . 

<3> կամ յորժամ սուղ իցէ 
եւ եզերիցի ի մասն թա– 


< 1 > *յ^ 0է &•՝՝ 0է ՝– ) է^րյ 67 փէ հՇ)՝/ 
®Ա76( §քյՕ^6է07, 0107 թտտ Փ0^ ֊ 

< 2 > Հ Հո՝ 07 տ/րյ 67 փ։ փճր 
Տ(^բօ7(օ7 x^x^ 7717 x 0 X ^7 –սօցլ֊ 5 
X® յ/.|5ճ(75յՀ,6707 , 0(07 ՏՈհ. 

§ ւօ . ա՚Բւ &օաււտ տրճձճ – 

611Ճ 

7ւ1XXօ( |3րյ x^x^x ւօ 

ՀթօոօՆՀ Հբւհհ, <1> ք)–70է 8 x’^V ԱՀ 
զա՚*ղւ\ւ ք/.օ։*բօ7 Xր]՝քր] x^^ փրյ 7 էէր\Հ 
1~/*1 եոօ զա՝ւր\տ.\Հ0հ սբյջււերը, 
օ 1 օ՝ւ « Օծ X։ (յւօ։ օււրւրւ էօրօ՚է՝ 
6է01 7 0 քյԼՕէ ճքփէՕէ 6(7(7» 15 

<ր 1 64>՜ 

< 2 > րյ օհ՝ (XV ֆբսջջւ րյ ֆբօւ– 
՝Հաօբ.ւա ^(07^67X1 477«ք6յյրյ– 

Դ^օէէ 8 սօ 7սյ* <քաա, Խ xճ յ «7 
Տէօփէթօր ձբէՀձֆօիօ՝/, հ6 8 տ շօ 
ր\ղօ(դււ՝*օ՝լ X(xՕ’ 67 (5<ք(օ707 ^7X17, 
օ 1 օ՝ւ «ռ^xթօxX6 ( 60 ( Տտ (Xք^ 

77X6(7X07 X6^^ք[7^X676 Օս– 

քյւձ» <7 287>՛ 

<3> րյ 6 հ՚ (XV ֆբտղՀօւ օՆծօլ XX– շ–, 
7«776ք37էօւ 6(; ք սբօհ X6՝|'օ^> x^^ 


րճաճՏ Լ1նՇ՚Ո0ՍՏՏ Շ0Ս1ՇՍձ1. 1 1ս ԱՈէւ կամ՝ յ օօժմ ւ>րօտ(«ր 51Տ Տշ 
|| 8 աոեալ ունի X 0 , աոեալ շօճճ || 6 եւ օւոէէ կամ\ հՂհէոէ օրոո€6 բրօէէէր Ի1Ց | յ՚՚ր– 
</ամօո 11Տ || 6 կոչեցելոց յերկբարրաոոցն 51Տ Տ Տ 2 X V 0 (–իցն), կո–ցն յերէլ-ցն 31, 
ա Եղեալ 31 Տ նյ «ք || 11, 15, 19, 22 եւ օո/« կամ) Շ օճ(3 քրւսԱր 31 Տ ձ ։ || 8 կամ 
սա յորժամ օաոօտ բրօՀէտր X || 12 վերաքե/ւեսցին Ջ Տշ հ ր 31 || 16 ձայնորդի) ժայ– 
՚նաւորէ 34Տ յ || 17 ունի ցին 31 Ջ || 19 ի օա Յր Տ II 20 ձայնակիցն 31 Ջ || 22 յոր– 
ժամ օու X I յերկ<կ>ին) ի կրկին X Տշ X յ ,յհրկար 31Տ, յծրկայն V || 23 ժայնորղէ 
31 | յանգնսցի օօ<3<3 յյ րօէէէր X. 

ձ831ք,ի\1նՏ 1) I ՏՇ1է ի.՝ՒՃ ՒՀի՝. 5 ի կոշեցելոցն ճէէւէ է՚ո ւրէ«. 


VձI^IձIն 1.1ն0Հ102յ&Տ ՇՕաՕՍԱ. 5 վեի յ մի 31Տ II 8 Հասարակաց 31 Տ 
նյշ X II 12 յանղեսցի 31Տ 31 է) Տշ || 13 գինտին 31 Տ X | ի ճայնաարէ՜\ ի ճայ– 

նորղէ X 3 II 15 Ես ոլ) ոշ ես 31 31Տ V | սլատՏաոց 31 Տ Տշ X || 17, 25 եւ օւոէէ 

կամլօճձ յ»ր 31Տ || 19 ձայնորղքն 31 6 Տ ։ X || 20 նայ Հ֊յ նա է 31 Տ X || 
21 առաջնորդ 31 Տ X | Եզ անձայն ) եղաճայն 31 Տ Տ ։ X || 26 եղերեսցի Տ 2 յ. 

ճոձաւժյստ ւ> ւտ օս ա՚ձ ւ։տ. §§ 8 6է 9 էւէաըստ «էս էսԽս՚էաէ »րա րօշշտ 
€է 1 սս է 1 13 14 Ոտրտսա հօրոշրՀշսրո 1 շցԱ *րա Օս յյլօ։ օս՚սւր) էՍԾւ, >5X15, ^XX^ 

^€0՛.. Vօx աըհւ &\ էէօ<ր՚սյ>հսւ շօրրսբէԱ Հայղ ծւ> 4986 թօէշտէ. 


12 


010X7811 րտտձօւտ 


նի եւ զհ ետ ինն ունիցի ի ձայ– 17^ է^րյ<; է/յղ ձոձ <|>օ177|^7xօ<; ձթ– 
նատրէ հաւացեալ, որպիսի յօբհպւ, օ1օ7 «Ր4է0^օբօ 8* օն*. 
,զնեստոր ոչ խաբեաց 11ս6է՝ւ ւօ^7) 7:4707X0 ՚ւրտթ 

խաւշիւն թեպէտ եւ յումպ 4(17:7)5» <Տ 1>. 

^ էր*՛ 

ԺԱ. 8ԱՂ.ԱԳՍ ԲԱՌԻ §11. ՈՏԲ1 ՃՏՋՏՕՏ 

Բառ է մասն դուգնաքեայ Ի.ԼՀւհ 1 հո 1 բ1բ0հ 4X6.^10X07 
ըստ բադդասութեան բանի։ ՜։օ0 ՝հ«՜ էձ ^՚ՍV'ր^^ 1 V ^օ^օս. 

ԺԲ. 8ԱՀԱԳՍ ԲԱՆԻ 

10 Բան է հետ եւակ բառի շա– էւՕՀՕհ Տէ 4<Ոէ 7էէ^7)<; ^էէօ; 
րադրութիւն զտր ամախոհու– հրե՝ւ§1(Ոհ Տէ 070147 00 x 0 x 1 X 7 ) Տրյ– 
թիւն ինքնակատար յայտնե– XօՍ^■^. 

լով։ Եւ բանի մասունք են ութ. քօս Տէ Xօ■]ք^ս ք*4թ7) 46x47 ՕՀէօյ՝ 
անուն, բայ, ընղունելութիւ ն, 070քյւօ, բէՀՕ/ղ, Օք>6ք07, 

15 յալդ, դերանուն , նախադրոլ– ^VՀաVսբ^^, սբօՑէօւ։;, էաբբրյբօւ, 
թիւն, մակբայ, շաղկապ։ –Զան– Մս^էԴբօՀ. ղ քձբ.1էբշօր,՝քօբւ* ահ 
զի է առասութ իւնդ իբրեւ տե– է18օ< <րճ> 670քյսրրւ օ 7։օք& (3X71X01. 
սակ ընդ անուամբ են թ ան- 
կե ալ։ 

շօ է ^աւ 1 Զ;\ օա ւա>ա ւօր յարօր 

ԺԳ. 6ԱՀԱԳՍ ԱՆՈՒՍՆ • § 12. ՈՏԲ1 0աա.70Տ 

Անուն է մասն բանի հոլո– "Օ^օբձ 4*3X1 բէբօհ X6քՕՕ 7 Ոա– 
վական, մարմին կամ իր նը– Xէx67, Ծ&բօւ 7) 7։բօք(/.օ Ծ7)|ձօ1707, 
շանակելով. մարմին, որզան օաբօ. բհ 0157 X46։:;, ոբճ՝քբշ օտ 
25 Ք ա Ը՝ եւ իր, որպէս խ րատ.հա– օԽ ոօս$էւ%, *օւ\ճհ xէ x^^ ւՏւօւ; 

01214.® ԼՏՕՈՕաւՏ ՇՕաՇՍձք. 1 զհետին 11 33 Տ ։ 22 1 ի յայնորղէ 
Տ1Տ Տյ յ II 4 խազիլ\ Ն 24Տ V 0 , խաշղյն 21 Տշ || 7 դոլզնաքեա 21 Տ Ջ, X || 8 բաղ– 
ղասոլթնան) բաղդատոլթծան X Տշ || 11 Հսրադրոլթ իւնն 21Տ X || 16 նախդիր 11Տ || 
17 աոասութխն 148 X. 

յսա&աստ շւտշ&ա>ձ խտ. 9* <իբ, ցահագս բանի 1էէք>\ Xօ7տս] ճաէ ւո 
»րէ« II 20 ՚ճք*։յ ՚ր^ — /.ճքօս ա օրա. 


188 0811817101 


13 


սարակաբար եւ յատկապէս. Ճէ՝(ձբւ՝ւ 0 ՝ւ, xօէVև^; քյ.է7 0107 07 – 
հասարակաբար որդուն ակ 6քյօո։օհ ք՚ւր^ՕՀ, ։Տւօյհ Տէ օհ7 

մարդ, եւ յատկապէս որդոն 2էւ>*.ք>ճ77)Տ . — ԱօւբէուՀՕԱ $է հա, 
Պաւղոս։ Եւ հետեւին անուան 475(^0X1 ~եՀք քէ77), մօրյ, օր/րյ– 
հինգ. սերբ, տեսակը, Հեւք, բսա, օբւ6ք*օւ, 7 էէօ)( 7 էէ;. 5 

թիւք, հոլովք։ 

Ել սերք են երեք, արական, Րէ 77 ) բհ 007 էւօէ X բ 1 օւ՝ սբօւ– 
իզական եւ չեզոք, եւ են 71X07, 671 X 0 x 67 , 0օՏէ7էք>07. է71Տ1 
ոմանք որ յաւելուն ի նոսա այլ Տէ 7 ։բ 0 ԴՀւձեէՀՈ ՂՕԱէՕ՚հ օիձս. Տօօ, 
եւս էրկուս, հասարակ եւ մա– xօ։V67 7է XXI 4x4x01707, xօ^V^V 10 
կաւասար. եւ է հասարակ 6 ի յյւէ 7 օ1օ7 քւրրրօհ *6և)7, 47 : 4 x 01707 

շուն, իսկ մակաւասար ծ ի– Տէ օ 1 օ 7 5^X18017 ևէՂՕհ. 
ծեառն , աքիս։ 

Եւ տեսակք են երկուք, նա– ԹՏ7) Տէ Տսօ, 71 ^ 01 X 0 X 07:57 X®։ 
խաղա դափա ր ել ածանցական. սօէՇՏէ-քէՕ՝^. 71 ^ 01 X 07 : 07:07 քՀ ^7 007 15 
եւ է նախագաղափարն, որ ըստ 1 <րս Xօ x^x^ X717 77^01X7)7 6 Խէ՝ւ 
առաջին գաղափարին կոչև– Xէ/ 6 է 7 , օ 1 օ 7 Ր^. ւրօւբձյէՕքՕ* օէ 
ցաւ, հի բար երկիր, ել ածան– 10 շ՚ոբօս x^^7 ^է7է(Ո7 1 ^/ր է – 
ցական,ոըյայլմէ զսեոութիւնն *.եհ, 0107 Ր «X է րյէ 0 Հ < 7 ) 324 >. 
ընկալաւ,որպիսի երկրային։ 20 

֊Եւ՜ տեսակք են ածան ց<ակաև՝>– 11է071 Տէ 7 : 0 ^ 0 ^ 01^017 40 x 17 

■ացն եւթն. հայրանունական , է1րրօ՞ 7«էէթն170ք/^67, xx71x:x67, 

ստացական, բաղդատական, ^օ՚^xք^Xէx67, օ^^է 1 օ6€X։x67, 07 ^ 5 X 0 – 
զերադրական, փաղաքշական , ^ 1 X 11 X 07 , 7 ։օթօւ 70 ( 107 , ( 57 ) 0 . 0 X 1 x 67 . 

յաբանուն, բայածական։ 25 

ճ> Հայրանունական է որ < 1 > Օօր։ք10ւ70(Հ.ոէձ7 |Հէ7 007 4 ( 7 X 1 

ի հաւրէ իսկ ձեւացեալ է. իսկ X© X0ք)է01; ձսձ Ա 07 ք 56 ; 4 ( 7 ^ 71 ( 10 X 1 – 
պիտակապէս որ ի նախ– < 7 ( 1 է 707 , X^X^)րթ7)0XէX0^<; Տէ օօէ x6 
նեացն, հ իրար Համադաս– 0x6 7 րթօ՞)(՚ 07017 , Շ (07 071X6.167^^, 

՚^ճաճՍ ԼՏՇՈՕաՏ շօաշսէէ. 1 հասարակաբար եւ յատկապէս 
ՕէՈ յ (հօծէէ յ Շ ) I յաւոկաբար X || 8 եւ օոէէ չեզոք) 148 X || 9 ի սոսա 218 II 10 եր- 
կու 24Տ || 11 հասարակն 11Տ II 12 մակաւասաբն 2՝1Տ II 18 ծիծառն օաո«8 քրՕՀէէէ X 
|| 14 երկու 248 Տշ || 17 Նախագաղափարին 

յսաասստ աՏՇՏ&ՐյԼ&Տ. 1 1»70|1*707 4««*< *րա II 2 &Հ*ոթ1սո օոէօ; 
ոօո հօՆէէ օոո II Հ Պաւղոս)՚նտ*հւաո\(,\\ 18 աքիս րոԱէէէՕօ) րրօ ԱՀՀՕհ *րԱ». 



14 


օւօտրտււ ւտւսօւտ 


պծան (ել) Մանուէղ։ Ել գա - յԱօւՀէՕղհ ձ \\՝/էճճէՕհ. –70– 
ղափարք են ՝>այրանոսսնց 7րօւ 8տ Հճ՝ւ ՈՕԼՀ^ա-ւսբօա» ճօօ՚տ– 
արականացն վեց. նէնն, »սա բէ. Հ^լք, 6 ձհ $ր)հ, ձ ւ1 հ 
յէղն, նիթն, ի գէնն, նէճն , Շ>», ձ ս հ օձ^,օԽ ՝ձՀ 9 էձր է հ, 

Նյակն. որպիսի Սամէն , Մա– X։» ծ Հա» ձ՚ւօճւս» 

նուէ ղ, Մանիթ, Բաբգէն, Մա– ճւօհՀկոօհ ԴթբճՏէօ;* ք Դք50* –յ–«տ 
Ար տակ. եւ Գորդայիցն 6 11 ^ 0 X 05 . 

ինքձանց գաղափար յա տ կա- 
կան, որպիսի Ման այ մ։ 

10 Ել իգականա ցն չորք, նին, 0ր^ա7 Տէ օւ Խէ Հթմհ, օ ահ 
յոյշն, նոճին , նոցն. որ– Հ, 0 Խ Ա^ւսբէ^ X*։ ձ ււ; սհ, 
գոն Վարդենի , Մանանոյշ, 0107 ՈմԱ*5, X» օ էս; 0107 
Տրդատ ուհի ել Վարդոց։ ՚ձՏբղՄՀէգր, Հն 412>. 

Ել գիտասջիր, զի ընդ կ ա – ՝ճ.ոձ Տւ բրրգս» օս պր– 
1ն նայս ոչ պճնի Հոմերոս զհայ– բօոՀ էէ ոսՀբա^սբօւձ» սօօհ օ 
րանունական տեսակս , այղ "Օէս՝բօ<;, «XX 5 ս գհյՏու^օւ. 
համրակագոյնքն։ 

<2> Իսկ ստացական է որ <2> &/ո;™07 Տէ ։<ա հՀ յոօ 
ընդ ստացիլքն ստորանկեալ րՏղ» X'Ո^<7^V 7րէ7Ո<օյէ*<, էբ^էբւ՛.– 
20 է, ներրակաոեալ ի ստացողին, ճրբբհէօս հօա ճՀրրօթհ, 0557 ք 
որգոն Դաւթեան երիլարն, քՀ–ղ\–ղ1օւ քս^օէ <\ 597>, ՚Լհհօ - 
արքունի պատմուճանն, թէօհ / 1 Հա» <8 4 1 6>, Ոձ«տա– 
Պ ալղոսական գիրն։ 71X07 $1(3X107. 

<3> Բաղդատական է որ հա– <3> 2սքՀ^ւ–ր։Հ07 8է էՀՀԼ հօ Հղ՝ւ 

\էհ յ^, ԱՏ ԼՏՇ110աՏ օօաշա. 1 Ել Մանոլիղ X Ա շ, ԵմանոլԷղ 
; ր 1 է 7 ՜^ 11 3 ~~ 4 նծնն ՛ Բզե) ենն, եղս ծ 1 ն Տյ յ ( յեննյէլն յ«) | նիթն) յիթն ԱՏ 
: : I ի գէն Պ զծնն Ա > 1է նն 1 ® յ I նէւՈ,)յիՏն X ԱՏ || 6 Սամեան Ս Տ, 

1* ծւ ^օոսլյիքն օաոօտ բրււժէր X || 10 չորք X Ա, չորս Տ շ «֊ ԱՏ Տ | նին 

. : ՝՜ԼՀ յճ 6ո 11 11 նլ * ոէ *յ"յ&, *»*/>*, նորն X ատ յ ւ յոյլ ն, ս տ, ա Հ ն տ., 

" զ ^ ^ Տ յո 9 ն ^ րՏ 1՛ II 12 որգոն՛) որպիսի Ա Տ էկ յ | Հարղանի ԱՏ, 
ա ոյշ Ղ || 13 ել օոէէ Հարղոց X ԱՏ || 14 զիտասչիք X | կանանց Ա Ջ Տկ I» 

II 16 Հայրանունական ) (Հայրանուն X || 2Տ պճնիր յ || 19 սաացչ/ռքն X V 6 , 
ստացչաւքն ԱՏ || 20 ՀԱտացողԷն X 31Տ, V 0 || 21 Երիվարն ԱՏ Ա Տ, I I 23 գիրքն 
00(1(1 թրսւէւր X. ^ 1 

–ձ1ձձ1հ1յւՍՏ ՏւՏՇՏ&ջ/ւէ/Տ. Ց *րա բր<սնէէ ոատշսեոօրսա քօրաստ XX (բրօ 
ոԽտ օրէս) էէ քւրոէուոօրսո զսեէէսօր օաո էօԱձէո րօայՕտ II 14 էլ գիւասսջիր, գի 
ընդ կան այս) ^^ձ « ցր,Հ 1 ք^– է հ 19 *րա Օրօոտտ՚րաւէճ։ || 21—22 »ր» էԱՀՈթԱէ էսս. 


ատ տ&4>ււսրւօ4 


15 


սարակութիւն ունի եղ աո մոլ 1717 1՝/օ»է՝ւօՀ ~ք ձ; է72 տստ՚– 

նմանասեր, որգոն Գաւիթ 0*յ"6Ա՜ր), և»; 1 X 7 – 

արուորագոյն քան զՍա– Օ^էէօ՚՚րտբօՀ Ճքտէ7էտ;, «7օ; 

ւուղ. կամ՝ ւֆոյ աո քաղումս ւէքծհ ոօ/մօն։ ԼՀէբօյւ^էւՀ, ահ 
այլասերս, որպէս Գաւիթ ՝ճյ (ճճէևհ ե՝ւօ^ւէւօՀէՇՕհ Հա՝ւ 
արուորագոյն քան ղգեթա– 7թ(1)0)7. ^ճ»7 շէ ՀԱ՝(՝ՀջոաՏ > 7 

ցիսն։ Եւ քաղդատականացն ՚ւսՀՕէ էւօ՜է ՜ւօէէւ;, ձ ս; Հէ-ՀՕհ, օ\օ՝ւ 
գաղափարը են երկու, նիգոյն, օՀէյՀԼթօհ ֆՀօւՕԱՀէթօհ, X»; օ 
հիքար ա րագագոյն , յամ– էւՀ «7 ք x^0^ր>օ^ ։ օ1օ 7 
րագոյն. եւ ի գին, որգոն x^XX^^)7 I XXI էւ; և17, օէ07 ւօ 

սաստկագին , ուժգին : x(3էէ'յ(xա7 ^7^օ>7. 

<4> Գերադրական է մակ– <4> ք 1՝11էՇ0էրէ/։7 8։ է օ՛՜ր։ հօ 
սաստութիւն միոյ աո քաղումս x^Հ , ւաՀԱԴՀ՝/ ՚էնեհ ~Հ 0 հ •^^օXXօ ^ էհ 
/արս/ոոցեալըն բաղդատութե– ■ո:^թ^X^(/.^^V0(1Լէ707 է7 ԴՄՀՃքւօռւ. 
ան։ Եւ գաղափարը են նորա 1եոօւ 8տ օււոօւ յ էհւ 8ստ, ծ էԱ 15 
երկու, նեղն, որգոն արագեղ , ՀԱՀՕհ, 0107 ձՀսՀԱՀՕհ ֆշսձս– 
յամրեղ. եւ ներին, որպէս ^Օէ^օ;, x^1 ձ էէ$ ՀՕՀ, 0է07 4թէ– 
սքանչելի, զարմանալի։ ՄՀՕհ բէ^ւօրՀՕհ. 

<5> Փաղաքշական է որ <5> 13^1X07 8է Խհ1 ՀՕ 

ղնուաղութիւն նախագաղա– բսաՀրւ Հօս ՀՀՀաՀՕՀՀՈէՕՍ ձ 0 Ն^յյ(– 20 

փարին անբաղդատ ակի յայտ– Հահ 8^X007, օ\օ» ^70Ձ(^)^էէՕ՚xօ^ 
նէ. որգոն այրիկ, քարուկ, Xէ()շ^; [յ^էէ^^XՍXX^07. 
խոճկորակ, քաղակ։ 

<6> Տարանուն է որ յար յա– <6> Աօւթա-ւսբօ» 8տ 1 հհ 1 հօ 

ր.4 ՏՍւ23 ԼԼՇՈՕՈՏՏ շօաշսս. 4 եւ սոս կամ) օաո«Տ բոսԱր ԱՏ | 
միոյ) մի ԱՏ | բագոս I ԱՏ II 6 որպիսի Ա Տ Տշ X, որգոն ԱՏ ւ1 8 նիգոյն Ա 1ճ Տշ 
–\յ ի գոյն ԱՏ ճ°, գոյն X II 10^ հին) հին օօճձ, ոշէւ ձ. շ II 12 Եւ գոԱ հերադ.) Շօ4Ժ 
յորհՀէէր >1Տ II 13 մակսատկութիլն X ճ Տ 2 յ || 1 4 լւմ քւաղդատութեան X (շօրր 

ըստ), ըմ ցաղդատոլթԵամր Ա Տ Տ շ , անբաղդատելի, պայ զաղափաբք են երկու, նեղն 
եւ նելին, որզոն ԱՏ )| 17 որպիսի Ա 10 Տշ 3, որդան ԱՏ II 19 Եւ ռոէէ վւաղաք) շօժճ 
բրօէէէր ԱՏ II 21 ղնուաղութիւն Ա Տ Տ 3 3 II 21 անբաղղատակի) ըմբաղղատակի 
Ա, ան բաղդատականին Տ Տ շ X յ, անրաղղատե/ի ԱՏ |ք 22 խոչկոթսկ (բօտէ քա- 
ղակ) X, խոգկոբակ ԱՏ, խոճքորակ Տ II 24 յար 07Ո Ա. 

ՃՏՅաաՍՏ Ո1ՏՇՈ 1Հթձ.հ ր Տ. 1 Հասալւակութխն) <յ՚յ–լ*–ք՝՚ա– II 13 մակաոս– 
ւոութիւն ) բրօ հօ XXI 1 ։ 1 էւէ։օւ> * ըստ մակսաստութեան II 18 ս բանչելի, գսղւմանալի) 
քւմտօ քօրոօ ւսբւրԽԱէո րէսրէււ II 23 խոճկորակ, րաղակ րօրօճստ) բրօ ^ս։ք^xսXX^ 0 V. 


16 


յ>ւօտւտո րտւսօւտ 


ատ օտաւսրւօյւ 


17 


նուն ինչ քերդոցեալ է, որպի- 
սի & իրիճան, խրախճան : 

< 7 > Բայածական է որ ի 
րայէ ածանցոցեալ ի, հիբւսր 
5 սիրուն , իմաստուն , մ՛ար- 
դուն։ 

Ել ձեւք անուանց են երեք, 
պարզ , բարդ, չարարարդ, եւ 
պարզ, որ դոն Մանան, եւ 
10 բարդ , որզան քաջ Մ ՚անան, 
եւ յարա բարդ, որպէս քաջ 
Մանուէղ։ Ել րարդիցն զար– 
մազանութիւնք են չորք, քան- 
զի են ի նոցանէ որ յերկուց 
15 աւարտեցելոց են , որզան 
Նոր այր. ել են, որ ներկուց ըն 
պակասեցելոց, որպիսի իմա– 
ս անապատ ում. եւ են, որ ըն 
պակասեցելոյ եւ նաւարտե– 
20 ցելոյ, որպիսի սիրամարգ, 
ել են որ ի լիոյ եւ ի պակա– 
սելոյ, որպէս Աարդիթ։ 

Թիլք երեք, եզական, եր– 
կական, յոգնական. եզական 


սճէթ՝ 6705x2 770175867, օ^0V 06 ւօ 7 
ք *1* ^0^)10 7 , 

<7> Փր)սւ«0էձ7 84 60 X 1 xձ եր.ձ 
բ՝ղբ.օլ–.Չհ ոօւբր^բեօ՚ւ, օԽ Փւ– 
XVI 5 x 107 յ\օրյ(յւօ>7. 

86 6705 x 01 x 107 60X1 
xթ^^՜ ձ՚ւՕւՕս*, 00706 X 07 , 172 ք։շ– 

00706X07՜ ձոՆ\յ՝յ սե օե՝ւ ա^x- 
7(07, (յս706է 07 84 օԽ ՝ձ՝քՕւ– 
5x65x7107, 77 ^ք>^օ 6 V© 6 X 07 84 օ(օ7 
, ճք«ք*էքաօ 7 ւՏ 7 ); ք ՓէX^ 7 ^^Հ^- 
Տրյ;. — 1 ՝ւօ 7 84 01 / 706 x 107 8 ւ։– 
զօբա. 6«ո X6օ^^թ&;. & 5x67 ՜^օօ 
շնոճ V ք էւօւ 7 4 x 8 օօ X 6 X 6 ^^ 07 ։ ւօ; 
ճ61ք>ւօօփօ;, & 84 4 x 86 ։ շւրօ– 
^ 6 Ո 70777 է 07 , Տօ «յ։ օ օ, & 

84 ԼՀ 2770 X 617707 x 0 ; x^^ 

«5 ՓէXօ 8 ր)քՀ 05 , շ 84 4x Հէ– 
X^^օս շշւ ձոօճւեօ՚ոօհ, ահ 0 6 – 
ք>էxXք);. 

Ն\. 55165x0։ Հբճհ՛ 471 x 6 ;, 801x6;. 
71X75007X1X6;– 471x6; ս.47 օ ք/ Օս7)– 


Պետրոս , երկոտրական Պետ 
րու, յոգնական Պետրոսք։ Ել 
են ոմանք գծած ք եզական ք եւ 
ի վերայ բազմաց ասացեալք, 
հիզան տոհմ, պար, ամբոխ, 
եւ յոգնականք ի վերայ եզա- 
կան աց եւ երկականաց. եզ լա- 
կանար, որպիսի ՜էՍոյարաւնք 
եւ Ցրաւնք. եւ երկակա<նա> ց, 
որգոն երկուք։ 

Հոլովք են անուանց վեց. 
ուղղական, սեռական, տրա- 
կան, առաքական, հայցական, 
հոշական։ Ել ասի ուղղականն 
անուանական եւ պարզ, ել սե- 
ռականն՛՝ ստացական եւ հայ- 
րենի. եւ տրականն՝ պատուի– 
ր ական. եւ առաքականն՝ 

ցուցական. ել հայցականն՝ 
խնդրական եւ կամ ըստ հեղ– 
ղենացւոց լեզոլին փաստակա– 
ն.եւ հոշականն՝ աոասական։ 

Են թ անկե ալ ընդ անուամբ 
եւ այսք,որք եւ սոքա տեսակը 
կոշին, իսկ, աոասական, մակ– 
դիր, առ ինչ ունակ, իբր առ ին– 
շունակ , հոմանուն, փաղանու ն, 
բերանուն, երկանուն, մակա– 


բօհ, 801x6; 84 փա՚Օք^Ձւօ, 77 X 7 ՝,– 
007 X 1 x 6 ; 84 օ « ք, ՕքՀ 7 յթօէ. — ք^–; 

86 Փ 17 &<; 671 X 0 ։ ^202)1x7506; *«։ 
X 2 X^^ 7 օXX ^07 Xտք 6 (Հ.է 70 ^, 0107 875– 

5* օ; –լօբեհ օ՚/ճ օ;– X»։ 71 X 75 – 5 

007X1X01 22X2 671X107 X6 ՚Հ<*1 

801X107, 471X607 Ա.67 և); ։ Ճ07)7ՕԱ 

07)(3շւ, 8 օ։հ«օ 7 86 ւօ; ճօ.փ6– 
X6թօ։. 

10 

Ո*ր«1>0–Տ1Հ 070(7.ճէէ07 6101 7767X6՜ 

6ք)6ր), ^ 671 X 7 ), 80x1x7՛), 21x12x1x75, 
xX 7 յx^x 7 ). 

յ\. 6 –յ^ 2 է 86 ք) յյւ .47 օ^Օր) օ^օ֊ 
5x20x1x75 x ^1 6006(2, րյ 84 ՝^ 6 . 76 >օրւ 15 

XX»յXէX7] X 6 X^ 1 772X^1X15, 7) 86 
80 x 1 x 75 67է^^^x^Xxէxր^, 7) 86 01X12– 
XէX7] է X^x’ 21X12X1X7)7, 7) 86 2 X 75 - 
X^X 7 ^ 7755000705 ) 60 X 1 X 7 ). 


*ք 17077677X10X6 86 x<օ 6765 x 2 x 1 

x^օx^, օւ *օա օլԿհա. էք՚Յրյ 77թօօօ– 
՝(Շբ1Ա1Ղ0Լ1՛ ՀՀ)0՚.0՝ւ, 77ք007)՝|–0|3է207, 25 
477(06X07, 77^6; X( ՎՕ՝/, 6)հ 7700; 

X։ 6յ^07, 65 x 10705 x 07 , 00710705 x 07 , 
ք 8 (և) 70 (Հ. 07 , 677 ( 070 ք 107 , 6071 x 67 , 


^ՃՏ1ՃՏ ԼՏՇ7101աՏ շօաշսս. 4 ըմրսհ է յ, յըմբայէ Ջ Տ ։ | ածան– 
ցոլցեալ ® Տ ։ || 7 են օո X || 8 Ել օո շօժմ ՕՏՀ 1 1| 9 ծհ իսկ X, 1>Ո 51Ց II 10 որզան) 
որպէս X || 12 զարմանազանոլթիւնք 1կ || 14 ^ սրցանէ X, 01 » Տ1Տ Տ Տյ || 16 որ- 
զան) որպէս 14Տ || 16 յյ,յ ը,ք յերվուցն պակասելոց X, յերկուց պակա- 
սից յ^Տ || 18 ըմ >1 Տ քք, որք ըն պակասելոց եւ նասարտացելոց X, ի պա– 

կասէ եւյասսրտելո / որպէս 11Տ || 21 որք օաօ68 ՍՏ II 22 ի պակասէ 11Տ | որ- 
պիսի յւ ® Տ ։ 1^ II 24 եզական — յ>, տղ. Պետրոսը ) որգոն Պետրոս, Պետրոլ, Պետրոսք 
օաոօւ թրօէհւր ծ1Տ. 

ՃՋ &1ՏԷ71 Ս 8 ՇւՏՕւ&ՐճւքՏ. 2 Տիրի –Տան շ/ր 06–<Օ7, խրախՏան շքր 
XբՍ 9 ֊աV | 6 սիրուն հքր Փս։)(1Հ07, իմաստուն շքր \օւ 5 (ւա 7 | (Ոսրթոլն քօէէոտ) ձշհ֊էէ 
■էո ։րէՕ II 9 Մանան բրօ 61։|յւ7և>7, քաշ Մանան բրօ ՝ ի.քզ\ւէց.սա, քաշ ՄանուԷլ 
բրզ ,\7®^*0՚70»։Տ1)հ «է | նորայր բրօ X։էք^5900<, իմ՛ա ստնա - 

պատում՛ րօձձԱ սիրամարգ շքր Փէ^ճՏ^յււօ։; II 22 Մարդիթ յմՕ 0։^(*^րյ«. 


V. ձՏ1ՃՏ ԼՏՇ7101քՏՏ Շ01)1ՇՍ31. 7 եւ երկականաց. եզականաց օա 
X II 8 բրօ եզականաց հււնէոէ ասացեալք 51, ասացեալ Տ ®յ ^ | որպիսի) օա 51Տ, 
որզան 51 Տ, որգոն Տշ 51 II 9 ել Ցրաւնք) օա 51 ® | ել երկակաՀսա՝>ց — երկուք) Օրո 
51 ® (օձճ ոօրց) II 10 որգոն) որպիսի 51Տ V 5 II 23 Ենթանկեալ ընդ) ենթակալ 
54 ® II 24 որք ) որ X 51Տ. 

■ձ&31աէ1ՍՏ ՇւՏՇաՏքսԱքՏ. 1 Պետրոս րրօ ։/ 0^–Ո^օ;;|8– 9 էսոյարաւնք Ցրաւնք 
բրօ 545^7X1 09)3x1 1| (8 եւ առաքականն՝ ցուցական) ձէէէէ ։՚ո *րէ6 || 20 խնդրական) 
XXX՛ 11X11X1X11)7 | ել կամ ըստ Հեղղենացւոց լեզոլին փաստական) ձէէէէ Հո *ր(6. 

14-9 



18 


աօտրտս 1Ճ8Ճ01Տ 


18Տ 08ձՏ|Ա11Օձ 


19 


նուն, ազգական , հարցական , 
անորիշ, վեր բեր ական որ ել 
նմանական եւ ցուցական եւ 
դերհատուցական կոչի , բսւկ– 
5 ձաձական, մակբաշխ, պարու- 
նակ. , քերդեալ, սեռական , յա– 
տուկ, դասական ՚, թուական , 
բացարձակ : 

<1> Իսկ է որ զինքեան 
10 գոյութիլնն ցուցանէ. որպիսի 
Մ ւսրկոս։ 

<2> Առա սա կան է որ զհւս– 
սարակաց էութիւնն ցուցանէ. 
որգոն մարդ, ձի։ 

15 <3> Մակադրական է որ ի 

վերայ իսկիցն եւ կամ ա ռա- 
սա կան ացն եդևալ է , եւյայտէ 
զով կամ պար սալ ինչ. եւ ձա– 
ձի եռակի՝ նոգւոյ եւ <ի> մար– 
20 մնոյ ել նարտաքնոցն. եւ նո– 
Գւղյ իբր թե ողչախոհ,բղջա– 

խոհ. ել <ի> մարմնոյ, իբր թե 
արագ,հեղգ. եւնարտաքնոցն, 
իբր թե փարթամ, աղքատ։ 
26 <4> Առին չուն ակ է իբրու թե 

՛հայր, ուստր, սիրելի, աչող։ 

<5> Իբրաոինչունակ է իբր 
թե Գեշեր, աւր։ 


6քօա)ք«ւէ«07, Ճօ(յ։օօօ7, ե^պօբւ– 
հ6\> 6 x^( X»։ 8։։– 

8 x 1 x 67 հ «1 օ^^օրրէօՏօ^։»ձ7 x^Xէ^- 
Հ&1, 1պ>ւհղոՀսւձ՝ւ, էՀՀւբւբՀշսւ– 
V 0 V, ^^ 6 թէ 6 X'^էxճV , 1արօէր;ս.4707, 

7^71X07 , ք 181 x 07 , x^xx։x07, 4(յ։0– 
ք* յյօ«07, ձւՀօճւՆբձհւօ՝ւ, ք բւՀօս– 
0է«001*07. 

<1> ՃՕքէ07 Ս.17 0Ս7 1ւՀՀ Օձ 
^7 ։^(«7 օ6օէ«7 <Ո^(Հ^707, 0157 

^Օքյսրյբօհ ՏաՀբձ՚րրւհ. 

<2> Օքյօ<ոք)^օ( 5 «ձ 7 &4 է<րո օձ 

^7 80է77)7 օսօ(«7 «7)քյւօ1707, օ։օ7 
470(30)110։; (ոոօհ. 

<3> ։ ճտ 0 ։օօ 7 8 4 4օօ։ օձ 6 x 2 

*Սթ««։7 7) 7է (3007170(31X0)7 ք ձքա7Ա– 
(*0)Հ ՜րւ0է(յւտ.7Օ7 X»; 815 X 007 Խօււ– 
707 5յ փօ–ք07. X^ք^|2^7^x^^ 8։ Հբւ– 
Հձհ, «*ձ փսՀՊհ, ձոձ <րձբլ<Ո0հ, 
ձոձ Հս>՝ւ ւՀՀՕհ՛ ձոծ բհ փսյրք); 
ահ օօ)ւք(30)7 ^x©X^օxօ;, ձոձ 
8է <րձբօ.Հ0հ ճւ; է«/0հ (3 (3 «86;, 
«էձ 84 է ©7 68 x 6 ; ա; 11 X 06010 ; 

7է677յ;. 

<4> Օթօ; XI 4^07 84 էօ ^։7 < 6 ; 
17«07)^ սւ՚օ; 8 ։ 1 ;։ձ;. 

<5> *Ոհ ոբձհ XI 4^07 84 40X17 
ահ 7ս^ րւբ.ւբօւ ք 0«7«օօ; ^օ)7). 


<6> Հոմանուն է որ ի վե- 
րայ բաղմաց հոմանունակի 
եդեալ է. ի վերայ իսկիցն, որ- 
պիսի ՑովհաննԷս Ջաքա ր– 
եան եւ ՑովհաննԷս Ջ.ե բե– 
դեան. իսկ ի վերայ առասա– 
կանացն, որպէս մուկն ծո- 
վային ել մուկն երկրային։ 

<7> Փաղանուն է որ ի զա- 
նազան անուանս զնոյն ցու– 
ցանէ. որգոն խադ, դա- 
լա պր, մարտացու, վաղա– 
կաւոր, սուսեր, նրան։ 

<8> Բերանուն է որ նիմեքէ 
պատահէ եդեալ է իբր թե 
վանեալ եւ մեծասուգ։ 

<9> Երկանուն է անուանք 
երկու ի վերայ միոյ իսկի դա– 
սեալք, որգոն Եղիազար որ 
եւ Աւարան. այլ սակայն ոչ 
անդրադարձի բանս, զի ոչ 
եթե որ Եղիազար նոյն ել 
Աւարան կարէ կոչիլ։ 

<10> Մականուն է որ եւ եր- 
կանուն կոչի, որ հանդերձ այ– 


<6> ։ Օ(էՕ)7Ս(Հ.07 84 4օՕԼ7 ք 070– 

(X® օձ XXX® ՚Հօճ\ա 6ս.օ)76(յւօ); 

Օէ04().յ7Օ7, ք 0^07 4x1 11.47 XI) (310)7, 

է1>; 6 1^օյյւօ)7ւօ<; 

Ճ4«; 6 , Ռ4օ>; ։ 4x2 օ4 ր.բշԾր է – 5 

70(31X0)7, ԱՀ բսՀ Օ^X^օօէօ; 

Հմ։ (հա; 7 ր )7 տ ՝՝ ( ^ 1 ։* 

<7> 2ե»7Օ)7Ս(Հ07 84 40X1 X։ հ 
Տւօ^օքօէ։; 67Շ(Հ«օէ օձ օսօձ 07)– ւօ 

Xօ07, 0107 «0(3 Հւզշզ ււձ-Հօսբօւ 

0x4071 <յ>“ ^^ ՝^ ^V0V • 

<8> Փճ(30)7Ս(Հ07 84 40X1 Օձ ձոօ 

XIV ՕՀ ԾսււֆւֆրքՀՕՀՕՀ օտ047, (6; 15 

7ւօ«(Հէ7օ; «օ2 ա7Օ1է4707)։;. 

<9> ձէՕ)7Ս^07 84 40X17 ձ70– 
(/.«X® 86օ x^6 , 1\ձհ Հսբւօս հհ– 
x^7ք^47^, օ1օ7 , ճX4^^V6(Յօ; 6 

XXI Ոձբ ւ;, օսx ^7^օx(34^^0VXօ; 20 
xօՕ Xօ70Ս• օս 7<4(3, մ XI; 34X4– 
5«78(յօ;, 00x0; Հօււ ՈձբէՀ. 

<10> ։ քսօ)7Ս()107 84 40X17 օ 
8 ։օ)7Ս(հօ 7 x^Xէ^x^է, օձ բ-էե՝ 25 


Լ&ՍՀ10յք&8 Շ0Շ1ՇՍէ1. 8 բացարձակի բացարձական X 1է 
10 զոյութիլնն) ցղլասւբութ/սն I, զղլացութխն ճ° Տ ։ | 10 ցուցանէ) յայտնէ 21Տ 11 
12—13 որ հասարակաց էութիւնն ցուցանէ ճՀՀՏէ X II 14 էի օա 1մՏ II 17 յայտնէ 
Տ Տշ յ, յայտնի է 1*1 II 19 նողոյ Տջ յ, ոզւղյ X II 20 արտաքնոցն I (օւէզսէ 19), 
նարտաքնոց 11 Տ յ | ել նոգայ) ել ոզայն է X ^1Տ, նոգոյ >1 Տ Տկ յ (օօո –այն է) II 21 
է> 0 բու ® Տյ յ || 22 ել օրո ծ1Տ | մարմԱոյն X Տ1Տ || 22, 24 իբր) իբրու 1)1 II 25 «6 եւ 

էոշտւ՚է յւ ք Տյ յ ււ 

յԼճէէՏաՍՏ 1)1ՏՇ8.ՏթձյՀ Տ. 1 ց.ւՀ 0 ս<ւաօ–ո *.01 լԱէէէ ։» արա || 11 Մաււկոս) 
բրօ 0 | 1 /)ք 0 Հ |) 16 օյյւա»ս(օ.ա^ օա »րա II 28 Հար) մէէ»է ա *րա. 


րձ81յԱ5 Լ&ՇՀՈՕՍյՀՏ €01)1 0 Սձք. 4 որպիսի) որգոն ձ1Տ || 4, 6 Իովան– 
նհս >1, ի 8ով՚>. Տ Տյ յ || 6 իսկ) ել >1Տ II 7 որպէս) որգան \1 Տ, որգոն ^1Տ || 9 
Ել փաղանուն 111 Տ Սշ յ || 10 գան աղան) զարմանազան X || 11 որգոն) որզան 
ՃՏՏ Տ յ II 13 նրէն X «Տ | 14 նիմեքէ) յիմեքէ X յ«Տ II 15 պատահէ) պատահ– 
մանէ 118 | իբրու >1112,1 1Լ 16 կամ >1Տ (| 18 ղասեալ X >1Տ յ II 19 ԵղՀ,ազա– 
քոօ ՕՕմմ բրօձէր >1Տ | որ օո Տ Տյ II 20 Աւարրծան X, Աւարեան Տ Տ, X, շքէ I 
2, 6 *ւ1ց. Աւարեան բրօ քլ || 21 զի) քանզի >1 2 Տ, II 22 որ) որ եւ, 

եւ ՇՕրրէԺսէՈ ։» ամենայն X, ամենայն որ եւ Տ. 

ճաՅք&աՍՏ 1)1Տ€1Ա2Րճա1. 1 Տտ օււօւ օա &րա II Տ օ՚ւօս օա »րա || 4 հւօ էէ 
է^օոքեւ էսօ II 11 էէտ ւրօշէէտ ցԱսէՕ) բրօ զսւոգստ »րէ)Տ II 16 վանեալ շքր 
մեծասուգ էքր 61։ր։7ր։»51)< II 23 կարէ կոչիլ) ոօո ԱցԱսր >ո »րէ6. 


20 


օւօտրտււ 7ՏՏ101Տ 


լով իսկիւ ի վեր այ միոյ ասա– 6x1(300 xօթ^օօ x^0’ է\0Հ Xէ^'ճք^.։- 
ցեալ է , որզոն ԲաներեգԷս 707, ահ ՚^օօ՝1/եօ)/ 6 0 0061 – 
ՑովհաննԷս ել ձայն գոչ– Տճ^ *օւ1 Փ©7(Յօ; 6 , ճ7է6^^(Ա7. 
մ՝ան Ցովհաննէս։ 

6 <1 1 > Ազգական է որ ազգի <1 1 > ։ Տ07^67 8է 60X է Հե 60– 

Հ– յայտական, որսլէս գողեր– >օօ; 875 X 10 x 1 x 67 , ահ ՓբսՀ Րօւ– 
ձ ական, տուհ, վրացի։ X 5 էX 7 );. 

< 12 > Հարցական է որ *հար– <12> ։ 6 ()էՕ 77 )ք 40^67 8 է 10X17, 
ցանելով կոշի , հ»«հհ/» հարցման 6 XI*։ 15600 X 1 X 67 x^X^7x^^, ՜էձ X»– 
10 ասացեալ, որզոն ո, որ, որ– X 5 6(3(0X7)017 Xէ1'0(^էV0V, օ1օ> X^; 
քան , որշակ , Լո ր շան)։ 1 էօէօ; 1 է 6 օօ; 1575 X^x 0 ;. 

<1 3> Անորիշ է որ հարցա– <13> ՝ճեբՀԾՀ0՝4 8 է է <7X1 x 6 Հա 
կանի ն հակառակ ասի , որգոն ձբս^ք 4 <ոս<)) 6707X^(0$ Xէք' 0 (^.տ- 
որսլիսի ոք, որշավւ, >07, օ1օ> 80 x 1 ; 07:010; 075000; 

16 որքան։ 07575 X 2 x 0 ;. 

<1 4> վեր քերական է որ եւ <1 4> Ճ.7<»|>օ( 30567 Տ& է (XXIV, ե 
նմանական ել ցուցական եւ X^^ ձ| 40 է<օ (40X1X07 X»։ ՏէէՀէՕւօ՝; 
դե րհ ատոլ ցական կոշի, նմա– x^^ 07 x 075080 x 1 x 67 x^XտIx^է, հօ 
նութիւն իմն ցուցանելով, որ– 6 | 4 օ 2 <օօւ 7 075(401707, օԽ X 0 է 0 ս- 
20 գոն այսանակ, այսպիսի, ՀՕհ xօօօսxօ; X7)X^XՕ0xօ;. 
այսշափ, այսքան։ 

<15> Բակձաձական է որ <1 5> 06 ( 31 X 7 ) 15 X 1 x 67 8 & 6(7X1 ՀՕ 
եզական թուով քաղում՝ ինչ Հա է^ւպ> 4(310(40» 15 X 7580 ; 07)(40է– 
ցուցանէ , որգոն տոհմ՝, պար , >07, օ1։> 8ք)(40; ՚ԼՕբեհ Օ՚/ճօհ. 

26 ամբոխ, (հոյլ, գեհ)։ 

<1 6> Մակբաշխ է որ ներ– <1 6> , Տ1«(յւ։թէ^0(*է>07 §6 6(7X1 
կուց կամ՝ յաւելեաց ի մին x 6 IX 8 սօ 7) •ոճսձ՝*ա 6151 1> 

րձՀԱՏ ԼՏՇՈՕաՏ ՇՕաՇՍձւ. 2 Բաներեզէս=3ձ»10. 7, 17 8օ^*բ–ր«5 
|| 5 ազգի է յայաական) ղագգ յազգ յ այտ՛ն է >1, զազզ յայտնէ 15 Տշ յ || 7 տուհ 
«Տ || 10 որգոն ա X >1Տ | որ 01 ո >էՏյ որք Շ6է6Ո, րօշԱ Ս® II 14 որչափ , որ– 

քան\ որքան, որչակ X II 16 Վերաբերական X || 20 այս քանակ II, այսական յ Տյ 
V® || 21 այսչավւ\ այսչակ ճ ։ || 25 ամբոխ օո 61 Տ Տ ։ X | գե՞։ օո 11$ | չեղչ օձձ 
11 81 Տ է ^ || 27 յերկուց X, ներկուցէ 11 Տ յ | ի մին՝\ իմն II Տ Տյ յ. 

ձւա&ց՚ւԾՏ աՏՇՋՏՐձւմՏ. 2 սշօորև տսԽէԱսէօ II 6 — 7 ցօձէրւաաէ, էսհ, 
^Եէրէէէ] բրօ Փբս5 1^<։–Ո)5 II 9 հարցս/ԱԵլով\ Ո(սփ7է«9«. 


488 66411847104 


21 


ունիցի զվ երաբ եր ութիւնն, որ– 6 /օ> Հ7)7 070©0ք;517, օԽ 6x4x6– 
գոն ե րկաքանշիւր, իլրա– բօհ IX 56(7X05. 
քան չիւ լ ւ։ 

<1 7> Պարունակ է որ <17> 116 ( 3160 X 1 x 67 §6 6 ( 7 X 1 x 6 

երեւեցուցանէ ինչ յինքեան 6|4(քՕ1707 67 լօւսՀա XI աբւտյձբւ– 5 
պարփակեալ, որզոն որթոց, >օ, օև» ձօւզ՝ւա՝ւ 15Օ(յ0671Օ7. 
կուսաստան , մարդաստան, 
ընկուզուտ , կթոց։ 

<1 8> •Զերղեալ է որ ըստ <1 8 > Օ6150է7)(46707 86 1 ծհ 1 հօ 

հնչմանն յատկութեան նմա– աբձ x^; x^^V ղ/ագ 1810 x 11 x 51 ; 10 
նակի ասացեալ է, որգոն 541 ( 475 x 1 x 10 ; 61(37)146 7 07 , 0 Խ 7 ք՚ճօւ– 
խազմ, վրդով, յոյզ։ <րթօ<; բօ 1 ^օ<; ք օբսղբօւՏճհ. 

<19> Սեռական է որ կարէ <1 9> Րէ>է/ձ> 8 & 6 ( 7 X 1 X<^> 8 ս՝<՚ 0 է– 
ի բազում տեսակս կոտորիլ, (46>օ> 6 ւ; 7էօXX^ 6 է՜ 8 րյ 8 «էթ 60 ր| 7 «ւ, 
որգոն կենդանի, տունկ։ օ\օ՝* ^&07 < 5 ) 0 x 67 . 16 

<20> Օատկական է որ ի <20> ք ’I8էxձV 8է 1<Ոէ xձ «է 
սեռին է զատուցեալ, որզոն xօօ ^6700; 8 ւօ«ք) 6017 , օԽ ֆօսհ 
եզն, ձի, որթ, ձիթենի։ քսսօ; (^^(4^x6Xօ<; ւճօւէօւ.՝ 

<21> Գա սա կան է որ զդասն <2 1 > X^xxէxձV 8 & 60 X 1 x 6 X 5 է- 
յայտնէ, որզոն առաջին, եր– ^ Նւ\ԽՀլ՝ւ, օւօ> ՀւբւեՀՕհ 86 Ս– 20 
կիր–, երիր։ Հւբօզ x()^xօ;. 

<22> Թուական է որ զթիւև <22> ^ 10 ( 475 X 1 x 67 84 60X1 x 6 
նշանակի , որգոն մու, երկու, ձբւ 6 բձV 07)(40է707, 0107 &Ա 8 սօ 
երեք։ xբ6^;. 

<23> Բացարձակ է որ <23> ^ 110 X 6 X 0(46707 ՏԼ 60X17 25 
առանձինն իմանի, որզոն աս– օ x^0’ 600x6 706էx«է, 0107 06Օ<; 
տուած, բան։ Xօ^օ;. 

Vյ.ճIՃI: ԼՏՕՈՕաՏՏ շօաշւա. 1 ղվերբծրոՓի^ Յմ Տ 6 շ յ II 2 կրկա– 

քանշիւր\ խրաքանշիւր Ճ1 (Եէտ) || 10 հնչման 11 ճ Տշ յ II 13 կարէ\ կարի X || 16 Զատ- 
կական է ԱէզԱՀ տչւամաղրոլթիւնք են ծրեք, ք օԽէՈ ւոէէրօտսա X || 18 միթենի\ 
իւզենի 5մՏ || 19 զգաս >1 Տ Տյ յ II 20 երկիրի երկրորդ 00(1(1 0 X 0 X | երիր՝\ Երրորդ 
51Տ II 22 <լթիւ ա Տ Տ* յ II 23 մոլ) մի X. 

ՃՏՅք&աՍՏ ՇւՏՕՏՍՐճւմՏ. 6 — 7 զսէոզսէ էՀէւոբԽ օոսոօրօոէսր || 9 որ 
ըստ Հնչմանն յատկութեան^ *4 ւէ։բձ ՀՀէՀ գա՛լ դՀւձս ւՏւօրր,է ։5 էժ «է Հնչմանց յատ– 
կութծանց. 


22 


010Տ1Տ11 1881018 


188 8818817101 


23 


Եւ անուան հասսՀատ)ադրու– 
6 թիւնը են երկու , ներգո րծու– 
թիւն ել կիր. ել ներգործու– 
թիւն է իբր թե դատաւոր , 
ընտրաւղ. եւ կիր իբր թե 
դատեալ, դատեցեալ։ 


<24 > ք Տ1։ւօօ(71օ։օ–ւսձ7 8տ է«րր; 
ւ6 բ.ւ՚։ւ)լօ՝/ օսծ1%հ ւ(7օ;, օ\օ\ 
1է6ք) ^VՕ^ Տ թ 6 է V 0 Հ 1\ձ<քՀ\Օհ. 

1օս Տե ձ՝ւ6բ.տւրօհ ՏւտւՕէսէՀ տւօւ 
ՏՕտ, 1\Լք Յքտա։ x^^ ոօՏօհ, 1\է(>՝(էւօ. 

(նհ x(5^X7); 6 xթէV<օV, տ։0օ; 
8ծ <օ; xթ^x6; ձ Xյ5^76|Հ17օ;. 


10 ԺԳ. ՑԱղԱԳՍ ԲԱՑԻ 

Բայ է բառ անհոլով , ընղու 
նական ամանակաց, դիմաց , 
թուոց , /7^յ ներգործութիւն 
եւ կամ՝ կիր յարկացոցէ։ 

15 յարեւանայ բային ութ. 

խոնարհմանը , տրամաղրու֊ 
թիւնք, տեսակը , թիլը, 

դէմը, ամանակը , լծորդը։ 

Ել խոնարհմանը են հինգ , 
20 Սահմանական, աներեւոյթ, 
հրամայական , ըղձական , ստո- 
րադասական։ 

Տրամադրութիւնը են երեը, 
ներգործութիւն , միջին. 

25 ներգործութիւն է <որգոն> 
զանեմ, ել կիր <որգ/ւն> գա– 
նիմ. իսկ միջին է որ երբեմն 


§ 13. ՈՏՈ ԲՏ^Ճ10Տ 
՚Բքյքյւճ է( 7 էւ ճաաւօ;, 

$1X106X11X7) յ^)67և)7 տյյօ– 

օ՚(օ7ւա7 X»; եբւՕբ.ճ՝լ, 676^ քէւօ7 րյ 
«ՃՕօ; ^օէթւօ^օս։. 

Ոօ(թ6Ա610(ւ 8 տ ւճյ (57)|^օու 

ձդոէ^քօ՜էէ։;, Տա&ւահ, ւ&րյ, 
^ ր /ր)քՀ^x^, ձք>է6ք1օ։, ՚յրթձօ–։ւմս«, 
^բօ7օ։, աՀօ-յւօւ։. 

։ 1Տ^ք<7Տ(; քւտ7 007 տ1« րր$71տ, 
ձք)«71«7),՛ 7^|օօ(7x^xxէx^, €0X11X7) , 
տxօx^xxէX7), եո«բ1բ^«Հ0հ. 

ձւ&6ԽսՀ տէս։ Հը (Հհ, է\ Տքյքէէ», 

170(00;, (1է<7ճ17)5 ֊ $7€թք€(0( (*€7 0(07 
ւօ՚ււօօ, 7X0(66; $$ օքօ7 161 x 10 – 
ք*օ((, բւԴՕՀ՚հհ Տէրյ սօւտ բե 6760– 
■)քտ։^V րօւ$ Տտ ոձՕօհ ^«թէօւճս», 


՚ՓձմնԼձյՏ ԼՏՇՈՕաՏՏ Շ01)1ՇՍ&1. 1 1 ընդ տլնական) ընդունակ 51Տ || 
14 յարկացոցէ) յարկացուսցէ X II 15 բային) բայի X «Տ II 19 խոնարհմհւնց) 
խոնարհութիւնք 51 2 2շ (շօրր րոօրց - ունք ) 11 21 հրամանական 51, հրամանծան V® 
II 27 իսկ օա 51Տ. 

ճՏՏք&աԾտ ատշտյտմյատ. § ւ |Հ6է0Ս8լՏ87»07... *5*91»05) ՈՕՈ հօէէէ «ա 

|| 20 աներծսւյթ) սԱՀլոօ Խօօ »ո տրէ6 || 24 միլին) բրօ (« 88 X 11)5 է<2 «1 միչակութիւն։ 


ներգործութիւն ել երբեմն 
կիր յարկացոցէ , 0 %. 

ոանիմ, տանիմ, խորհին ՚՝ 
սփածայ , մոռա ցայ։ 

Տեսակը երկու , նախագա- 
ղափար ել ածանցական, եւ 
նախագաղափար, որգոն ոռո- 
գեմ, եւ ածանցական <որգ/ւն> 
ոռոգանեմ։ 

Ձեւք են երեք, պարզ, բարդ, 
յարաբարդ. պարզ, որգոն գի- 
տեմ, բարդ, որգունակ ըստ– 
գիտեմ, եւ յարաբարդ , որ- 
դան վարդապետեմ, սահ– 
մ մնա բան եմ։ 

Թիլը երեը, ե գա կան, եր– 
կական, յոգն ական, ել եզա- 
կան, որգոն զանեմ, երկա– 
կան(ն) որպիսի գանոմ, ել 
յոգն ականին), որգան գան ե մը։ 

Գէմը երեը, նախ, նորմէ 
բանն, երկիր, առ որ բանն, 
երիր, յաղագս որոյ բանն։ 

Ամանակը երեը, ներկայ, 
անցեալ, ապառնի, ել ի սո ցան է 
անցեալե ունի զանազանակս 
ձ ո րս,յարաձգական , յարակայ. 


ոէորյյօ։ 8(6©0օօ<* €1էօ։ր,– 

©«(17)7 թ8էփճք17)7. 

Տէ'67) Տէ ՃՕՕ, 7X^0116X07:07 XIX։ 5 
ոսըձքա-Հօր 1X150x6x0^07 սւ7 օւօ7 
5թՏ(օ, ոսքւձ–քև)քօ՝։ Տ& 0(07 ձօ– 
Տէ6օ>. 

ՏՀ7)ք10։”է* “րթէՕք, ճ7110Ա7, (707– 10 
08X07, 7րճ^(7Օ70է1Օ7* ձ7ր^0Օ7 բ.էյ 
0(07 (քք507(0, <70706X07 Տտ 0(07 X^- 
X^|քք07ճյ > ^^<70702X07 ՕՏ. օ1օ7 
(171է7 , 07(^ա <ք(>֊(1ա^օյ. 

15 

Ճթէ0|ւօ1 1ք5€1;, €71x6;, 801x6;, 
11X7)007X1x6;– (.71x6; բձ՝ւ օԽ 

101էւ<օ, Տօ1հ 6; Տէ օ1օ7 ւօ7է16– 

107, 1րX7)0Օ7X(x6; &է օԽ 10– 

Ո10Ա.€7. 20 

Ոթօւյաոս ւթէՇէ, 7րյ։օււօ7, Տէօւտ– 
է«։7, 1ք(107" 1էք;ճւօ7 յւտ7 օօ 6 
^•6–^օ<;, 0է6ւ€թ07 Տէ 7x^6; 07 6 X6- 
■^օ;. 1^X07 §€ 71էյ5( օօ 6 ).6^օ;. 

ճքծա ւթէւ;, է7€(7ւա;, 25 

X7)XՍ0(օ;, (1տXX^I)7. ւօօւօ>7 6 ^– 

^7^օ0ա; է/ււ Խօօօահ հլղդա– 
ք*;, IX 3(^0(1 0(11x67, 1X^թ^X6( 1 ^€70V, 


^.ա1ձ1Հ ԼՏՇՈՕՈՏՏ ՇՕնւՕՍա. 3 տան իմ ) տան չիմ X || 6 եւ օո 18 
Տ յ II 7 նախագաղափար է >1 2 յ, –րն է– 51Տ II 8 հորղոն)) է >ր 2 2 Տ յ || 
7, ՚9 աոոգնմ, աոոզանեմՂ Ա 10 Ել ժծւք X II 12 որգոն 51 2 2շ յ, որդան 5րՏ || 13 
եւ օա 518 51 յ | որդան) որգոն 51 2 2 Տ յ || 14 վարդապետեմ կամ հա կա բան ևս 
X 51Տ || 18 որգոն) ո/ւղան 2 2 ։ ,1 || 18 եզականն օօԺԺ, րոօԱ յ® II 19 որպիսի 1 
որգոն Տ 2յ յ || 21 նորմէ 54Տ ,յորմէ «6է«ո. 

ՃՈԱհհ1ՍՏ 1)1ՏՕԱՀԸձ2\ ր տ. շ — յ ճր աոյՎօ ոօո շօւաոէւսոէ լ| 14 »րա 
«ՅՀոըԽ «ստ || շւ 7է(։արտ7, Տ։սր։(>07, րբւ^օ») օո *րա. 


24 


0101(7811 1881018 


188 Տ8ձ111Ո0ճ 


25 


գերակատար , անորիշ , որոց 
բաղազանութիւնք են երեք , 
ներկային ընդ յարաձզին, յա- 
րա կային ընդ գերակատարին , 
5 անորիշին ընդ ապառևւոյն։ 


ԱՀէէթօՄէՀԱւՀօ*, 4օթէյւօ7* ա՚օ 
օս)ր(4«ւ« ^տքյ^Զ^օ^ ՚ոօձ; 
16^ք;^x^XէxօV, 7էՕ(։6«6|5է17օ։) ոբձհ 
0716ՏՕ7Ո^ա/07, ՕԼՕթեՀՕԱ ՀՀթձհ 
սԱձօաօւ. 


ԺԵ. ՈԱՂյԱԳՍ Էծ֊ՈՐԴՈԻ– 
ԹԵԱն 

Լծորդութիւն է կա րգաւոր 
խոնարհութիւն բայից, եւ են 
10 լծորդութիւնք շեշտոլոր բայից 
ութ , որոց 

<1> առա չինն արտաբերի 
բենից մենիլ, պէիւ, փիւրիւ. 
որգոն չամբ-եմ, ծամ-եմ, 
15 ըմպ-եմ ՚, չաւի-եմ. 

<2> եւ երկիրն՝ գիմիւ, կենից 
քէիւ, խէէո. որպիսի կարգ- 
եմ՛, ւիակ-եմ, կնք-եմ, 
աղխ-եմ։ 

20 <3> եւ երիրն՝ դայիլ, տիլ– 

նիւ, թոյիւ. որղան ազդ-եմ , 
աւարտ-եմ, յաղթ-եմ՝. 

<4> ել քառորդն՝ զայից սէ– 
ից ճայից ցոյիլ. որղան կորզ– 
25 եմ, աս՜եմ՝, փորճ-եմ, հայց– եմ՝. 

<5> ել հինգերորդն՝ մէից 
շպ/խ, չայիս որպիսի շարժ- 
եմ, մաշ-եմ. \ կոշ– եմ. 


§ ս. ոտԲւ տրշրոճտ 

ՏւՀօ՛^ ^ Խճ՝ւ 4x0X0090$ ք$ր;– 
[X^Xև)V *.ճւօւհ. Տա1 Տտ սսՀպևւ 
ֆօւբ\յՀ6\ա բհ քողթճրա ւՀ, օ>ր 

<1> Հ ք)հւ ոբշրոյ եւզԼրւՀՕււ 8(4 

7օՕ |3 րյ է ք $յ « րյ 7րս, օ^օV 

^էՓ՜ ա է քօտէք-ա ^(516–0) 

*6րր^–ևյ* 

<2> րյ Տէ 860X6(50։ 8(4 րօՕ ^ 

X րյ ^ րյ XX, օԽ ճէ՝ք–<օ 1 հՃ1հ–<օ 

7ք>1յր–ա x^xx-( օ* 

<3> ^ 81 Հթւ՚ոյ 8(4 7օՕ 8 րյ 9 րյ 

X, օ1օր &8-0) 16X7)5-0) «րւ^-օ)* 

<4 > րյ 8տ 76x4(5X7) 8։4 xօՕ ^ րյ 
7Տր 8ծօ օրօ–, օ1օր <զբձՀ–ա ք 
VսԾօ•-ա ձթ6օ■^■-ա• 


րյւաձՏ ԼՏՇՈՕ՚ՏՏՏ ՇՕՈւՇՍձք. 1Հ– 15 որգոն—չափեմ) րենիւ, որգոն 
համրեմ, մննիլ ծամեմ, պէիւ ըմպեմ՛, փիւրիւ՝ չափեմ"$ (Տյ »է« շօրր ոարց) II 16 ել 
(ոո 7 յ1Տ II 16 — 17 երկիրն֊– աղխն մ ) գիմիւ վարգեմ՝, կենիւ փակեմ էէօ ԱէզԱէ 
վեցերորդ 51Տ II 21 որղան) որպիսի 51 Տ .1 II 26 եւ օո X | հինգերն էՏ, հինգեր 
518, հինգեր" Տ, հինգերորդ յ. 

ձճձէաայտ ԼւՏՇՏՏրՀա. 10 եւ են լծորդութիւն ք շեշտոլոր — ստզսօ 


<6> եւ վեցերորդն՝ լիւնիւ, 
դատից նուիւ. որպիսի ծալ– 
եմ, մաղ-եմ, ման– եմ. 

<7> եւ եւթներորդն՝ ծայիւ , 
մէի լ ւ ջէիե. որպիսի կարծ- 
եմ, կարմ-եմ, տանչ-եմ. 

* <8> եւ ութերորդն՝ երկոտ– 
րեակ յատուկքն րէիւ, ռայիս 
որպիսի բեր-եմ, վառ-եմ. 

*<9> եւ իններորդն՝ հոյիս 
որգոն կահ-եմ. 

<10> եւ տասներորդն՝ մա- 
քուր եշիլ. որպիսի դի– եմ, 
* գով-եւՀ արշաւ-եմ, հո– 
վուեմ, հր ամայ-եմ, համ– 
բաւ-եմ։ 


Եւ պարոյկ բայից լծորդու– 
թիւնք են երեք , որոց 

<1> աոաչինն արտաբերի 
/առաջին եւ յերկրորդ դէմս 
այ բիլ երկայնիս որպէս գամ, 
գաս, գայ. 

<2> եւ երկրորդն՝ ո/իլ երկ– 


<5> 7) 86 166(5171X7) 8(4 XՕ)V 76Ծ- 

օձբա 4(յւ^0(քյ&օ)7, X քյլ V օք ©V 
X «XX –ա ՝եէբ–ա X ^ ւ V “ (օ ։ոէ6է– 

(5-0). 

6 


10 


<6> րյ Տտ. «6X7) 8(4 ՀճՅճթօս 700 
ճ, օ1օ՝ւ ւ՚ասս-օ) 16 X 6 - 0 ) ք ֆօլ֊ 
սէ\էս–ա. 15 

8& x^^ է^Տճյյէ֊րյր (ոՀս՝(1ցւ\ 
ւաձղօս™ 8(4 xօԾ Հ x^է փ, օԽ 
4X^0) 2փօ). 

Օտթէ71րօ)(5Լ6րօ)ր Տէ ^7|(յւ470)7 20 
այՀպւսւ էԽւ X(56^^, ա՝ւ 

<1> 7) քյ.հ 16(501X7) Աէքէբւա 
^761 ՏւՍՀէթՕԱ 5Ա(2 X(^^X^Ս հէթՕՄա– 
160ւ» 8ւձ 7ր|<; « օ1օր 

700) 706էՀ 7061՞ 25 

<2> րյ Տէ 8օուբ« 8(4 րղհ ՚գ 


՝ — ՆսյյւԼմՍ ա. 


ւ •%.**& "ւՂ՛ 


"ք» 


15։ էէա ելթներն, ութերն, իներն II 2 նոիլ «Տ, նոյիլ Տ | որպիսի) որգոն 51Տ || 6, 8, 
11, 18 ել օո X 518 8 - 9 երվուորավցն Տ յ Ս, երվոտրավանրն Տյ հատուկ օօրր 
֊քն) || 12 կա՛, եմ) պահեմ X Տկ շօրր ւ» աց պ II 14 ծ չիլ 51 Տ | որպիսի) որգոն Տ II 
15 գովեմ ՕՈ X II 24 որպիսի 51 Ջ Տ շ յ || 26 երկրորդն) յծրկրորղումն 51 Տ 5( Տ– | 
Հէծ լ \ ՝Նոեև ծւ յք, ոիւ ^ Ացշոձսա ու-իլ. 

ձւէստաստ ատշտ&քճ&տ. համրաւեմ) օշէօ գնաս Ծէրհօրսո օւղքէօոօրսա 
<*Ոէ«է է«ժ 0606ա ասոտրսէ բրօ «(X տԽէէԷԵա »,րէււ || 21 Ել պարոյկ բայից... յղոմ 1 
էրս շԽտաւս *րշսո/Ա*օր*ո բրդքւրէ էէօսոձւէո »րէ«ա II 26 ^քօւրքօ գաձօ» «0 7 սր, 
9սV^x^«|>Vօս)1^V0Ս] ոօո Ացէէսր »րտ. 


26 


1)1057811 7851018 


բարբառով, որզոն առնում՝, $պեձ՝ք՝քՕԱ, –յրթօօ՚^թ^Օքւ^օս 753 
առնուս , առնու. ։, ^ օս7«է<յՅ։օ70ՍքՀէ70Ս 8է, օԽ 

(Յօճ (Յօճ<; ^օ5* 

<3> եւ երրորդն ՝ եչիւ եւ այ– <3> 7) 8տ 7)3(77) Տէձէ 77)5 « «- 
5 բիւ դարձեալ, որզոն զեամ , (ք^^ք՞ք 00 ։ °։ օ>> ^(ՅԱԾօ75 

զեաս զեայ. եւ ըստ լեզուաց յյ>Հ)ՕշՀ. 

ո(յ)իւ, որզոն զոմ՝եւ յղոմ՝։ 7*՝* 8ւ էէհ (7ւ X 1 )•)’ 0 V 7 ՕՅV թրյ– 

բձ՜ւա՝* օսՀսքէօս ւ։օ( 7էօօօբտ5, 

037 <1> 7) (3.^7 Ա(30377) ք &<ք4ք>&7Տէէ 
10 ճ1էձ 77)5 11(։0)77)5 7&7 1«ք էՕ1է0մք1է– 
70)7, ՕՅՀ ձսձ 700 710Ճ ^6“)ք07Տ 
7(07) ք1է՝ 

<2> 7) 8տ 8ւօ7էքօ ձ.ր.6 77)5 8տս– 
76(«5, 035 ձսձ 700 107ճ •յ'է'յ'0767 
15 քօ77)քյւր 

<3> 7) 8*. 7)3177) ճէէձ 77)5 7 ( 0է– 
77)5, ա5 եէւե սօօ 8ւ8ճ> •)ք^1ք 0 ՚՝ ,է 
8|8օՅք/.ր 

<4> 7) 8տ 717(7577) «77ձ 77)5 

20 1X77)5 70)7 (5ճ)3 07070)7, ճ>5 ճսձ 
700 1է7)ք700) ^1^071 7(7) > )ք70ք1է. 

ԺՀ. 6ՄԼԱ.ԳՍ ԸՆԳՈՈնՆ՝– 

ԼՈՈԹԵՄն § 15 – ՈՏԲ1 

Ընղուն ելութիւն է բառ ընղու– \1ւ70/7) 1<7Հ1 X^^;^5 յւէ7էյյօսօ« 
25 նական բայից եւ անուանց 77)5 7ճ7 թ7)(1(77037 XXI 77)5 7&7 
յատկութեան. եւ յարեւին նմա 670|/.ճ70)7 (8(677)705. 11x^11117X1 

այնք, որք եւ բային թ արց 8ւ 0(077) 7X07(7 Տւ XXI 7$ 070ք/^7( 

դիմաց եւ ներխոն արծաթե– XXI Հա բր ։ բօտՀ1 Տր/օւ 77)30X031:037 

անց։ 71 XXI 1ք*7,1<76(օ7. 

րյւտւա աուօատ շօաշսս. 4 Երրորդն) յեոումե օաոտ։ բրօէԱր X 
Տյ («օրր Երրորդն) || 6 ըստ լեզուաց ոյխ Եւ եչիւ օաոտ։ 1 X 6 X II 7 յդոմ՝\ յղեա Տ 

Տ ։ 15, յղեայ II, յղղԵմ՝ 11Տ II 26 յատկոլթեանց օօճձ «3* 54Տ | եւ յարեւին) եւ 
յարին II Ս 1կ յ II 27 այնքն II Տ) այսը 06 է 6 ո. ^ ֊ , 

յլատաստ աՏՇ&ՏԲՃՈՏ. 5 գարճէալ) բրօ «ւփ&օարօս II 8X57 Տ( (« 
ք«... 1(^77X13.։) ոօո ԽԵէէ օրա II 27 X»։ րա 07տ|սրո) ձաէ ւրա. 


188 081851Ո01 


27 


ԺԷ. ՑԱԴվԱԳՄ 8ԱԻԳԻ § 16. ՈՏԲ1 ձՐ0ՐՕ՝ք 

6 աւդ է մ՞ասն բանի հոլո– *^ք36թ07 Խհ 1 բեօհ ճձ՝քօ՝յ ՈՀա– 
վական, նախադասեալ <եւ 71X07, 7րք)07ճՄ(րօքՀէ707 ք XXI օ~օ– 
ստորադասեալ> ներխոնար՞ու - 7ճօօ՚6(Հէ707 77)5 մճւրյւահ Ղ&՝յ 

թեան անուանցն. եւ նախա– 070(31X70)7. XXI է<77է 7էք07օօա*օ՝,, 5 

դասական է այս, որզոն ո, եւ (յւտ 7 6 , 07է070(/.7^07 8 է 65 . 
ստորադասական է այս, որ- 
դան որ։ 

Եւ յարեւին նմա այսք. Ո(7(Յէ7Ա70(է օտ օւԱՀև) Հթ՚ւօւ՛ ^177;. 
սերբ, թիւք, հոլովք։ պււՏբօւ, –Հա7էւ;. 10 

Եւ են սերբ, որզոն արա– քէ77) ք1&7 007 էԽւ Հթև՛ ծ 1 էօւ– 
րաւղ, արարած, արա– 7)77)5, 7) 7րօ էրշօ՜75 ։ ^6 ւրօ^քւճ. 
ր ուա ծ։ 

Թիւբ երեք, եզական ՝ այս, Ճթ։0(յւօ1 7(3է15* ք 171X05, Տօ՝(– 
ւսյդ, այն. երկուորական՝ այ– X05, 11X7)00771x65* է^սձհ |117 6 7) 15 
սու, այ դու, այն ով. եւյոզնա– 76 , 801 x 65 8 է Հա <703>7(*, 1 ^ 7 ) 0 Օ 7 – 
կան՝ այսբ, այդք, այնք։ 71 x 65 8 | օ։ X։ 7 X. 

Ել հոլովբ այս, այս ր, այս մ, 11x0X71(5 81 6 700 Հ(ի ^ե՝ւ ա, 

այսու , զայս , ով, այսբ։ ք 7 ) –է7)5 77) 77)7 օ>. 

ԺԸ. ՑԱՂՀւԳՍ ԴԵՐՄնՈԻնՈԻ– 20 

թեան § 17 ՈՏԲ1 ^^օւտրւտււճտ 

Գծրանունութիւն է բառ փո– ։ ճ77037Ս(ւ.է^ ւ<րր1 ճւՀւզ 6:771 
խանակ անուան առեալ, որո– 6՝ւձբօ.Հ0հ 1է^ք>^X^(X^X70[^.^77), 11)30– 
շեալ դիմաց յայտական։ 0637:037 ս>)3է(7)/.17ն37 87)Xօ37էX7]. 

^ՃՏ1ձ1Հ ԼՏՇ7՝10Ւք12Տ Շ0Օ1ՇՍՈ1. 5 անուանցն 11Տ) անուանց յ շ , անու– 
ան յ, եւ անուանց II I, ել անուան Տ Տ շ (»ո արց օձձ –ց) II 9 յարեւին 11Տ, յարին 
X II Տ Տշ յ || 14 այս , այդ, այն) օա 11Տ II 16 այսու , այգու, այնով) այսիւ, այսու 
118 | այնով) այգով II. Տ Տշ 3 | յոքնավանք X՛ 11Տ (6* աԱէ աօրց ֊ք) II 18 Եւ ՍՏ) 

Օէո 00(38 || 19 զայսով օօճճ II 20 դերանուան 11Տ II 24 յայտական) յայտակ 118, 

յ ատ կական X. 

ՃՈէէաւՍՏ ՇւՏՇՏ&ՐՃ&Տ. 4 ներխոնարհութծան ։՚^)սԾ€օ>«յ յ>րօ *.\ւ<ւ։աՀ 
*րէԱ II 6 պյս, որզոն) էէ 7 այս, որդան) (Խուրձ »ո »րէտ II 9 այսք) թրօ գսօ րբ։։ ։» »րէ« 

|| 11 որզոն) յ>րօ էթւ։ || 14 — 15 (71X00, Տս&օ*Հ, ո1ւր)3ս77^0(յ ոօո ԽԵէէ »րա || 14 — 18 
թր*ոօաաօ ժէոեոտ) յ>րօ արէԱռմս ք^ոօշ։ || 16 այսու , այգու, այնով քօրոօէ քւշէօէ) 
բրօ րա, <ւ*>>, հա. տրէւտ )| 18 քօրրոօտ քոսոԽ » ոօո հօեէէ *րա | այսք) ձոոաէ է» *րէ«. 


28 


0109X811 րտտձօւտ 


4ՏՏ 8851*11106 


29 


Եւ հետեւին դերանունու– 
թեան վեց. դէմք, սերք, թիւք, 
հոլովք, ձեւք, տեսակք։ 

Եւ դէմք նախագաղափա– 
6 րացն ես, դու , նա. եւ ած ան- 
ցա ցն իմ, քո, նորա։ 

Եւ սերք նախազաղափա– 
րացն ձայնիւ ոչ ընտրին, այլ 
յատուկ ի վերայ ինքեանց 
10 ցուցխճն Հորգոն ես>, իսկ 
ածանցացն, որգոն իմ՝ն, քոյն, 
նոր այն։ 

Թիւք նախագաղափար ա ցն. 
եզական ես, դու , նա. երկու– 
15 որական մոնք, դոնք , նոնք. 
յոգնական մեք, դուք, նոքա. 
եւ ածանցացն եզական իմ՝, 
քո, նորա. երկական իմէն, 
քովրա, նովրա. յոգնական 
20 իմք, քոյք, նորայք։ 

Հոլով ք նախագաղափա– 

րացն. ուղղական ես, դու, նա. 
սեռական իմ՝, քո, նորա. 
տրական ինձ, քեզ, նմ՝ա. 
25 * առաքական ինեւ, քեւ , 

նովաւ. 


ՈօգԼէէէՀՕԱ 81 է՛») օր^Ոմ7Ա(6(ւ* 
գւջշօտոօւ, 1677), ձբւՕբօէ, 7ոա– 
շսհ, օ%ղսօոօւ, մՏւյ. 

Ոթձօ՜աւէ» պսոօՀսոա ըհ 

1՝լ ձ <յս ք, 8ք ձք^օ ^ 

օձհ է)հ. 

–էճհ (6$7 ոթօւՀՕՀսոա 

8ւ& բե Հղհ ^>(077); օս ՏէճՀթ^է– 

«։, Տւտէ 8տ սս* 0(0X657 Տււ– 

1;6ա; ։ օ։օ7 6^ա* x65V 8ճ սօ^օւ՞քա– 
1(07, օ1օ7 ձ 4(6ձ; V) 6(67) x^ 
1(6<$7. 

։ ճօւ8(6օէ րէթօյ-րօ^ս 71(07 (6*7 

671x6; է^էօ օս է, 801 x 4 ; 7ճ)1 
օզ&Հ, 71 X 71807 x 1 x 4 ; <7)(66է; 0(66է; 

(7<քէէ;՛ 7է«բ«1(01(07 8* 67«ձ; 

ք(6օ; <7օ; 6հ, ՏսՀՀձհ ւբա օս 
ճ, 7^X՚ր|8ս7x։x6; ւբօէ օօ1 օք. 

Ոէձ<76(; 7էք>(օ , րօս(7((07 (6*7 

ձքտՏքյ; 1^(0 <7՚յ ք, 

1671X7); ձյյւօս <7օ0 օծ, 

80X1X7); 6(601 <701 օք. 


հայցական զի ս, զք եզ, զն ա. 
հոշական դու. 
եւ ածանցացն՝ 
իմ՝, քո, նոյր. 
իմոյ, քոյ(ոյ), նոր(այ)ոյ. 
իմ՛ում՝, քում, նում. 
*իմով, քով, նով, 
գիմ, զքո, հնոյր։ 

Զեւք պարզ, որգոն իմ, քո, 
նորա. ցարդ, անձին իմոյ, 
անձին քոյ , անձին նորայ։ 

Եւ տեսակք, զի ոմանք են 
նախագաղափարք, որպէս ես, 
դու , նա. եւ ոմանք ածանցա- 
կան ք, որպէս ամենայն ստա- 
ցական քն, որք եւ երկդիմի քն 
կոշին, եւ ածանցին այսպէս. 
նեզականէն , որ մոլ զստա– 
ցաւդն յ այտն են, որպէս նիմոյ 
իմն. եւ ն երկական աց երկու , 
որպիսի նովք նովր. եւ յոգնա– 
կանք են որք քաղումս, որ- 
պիսի մեք մեր։ 


օաօռազ; 6 ( 6 * <յ 6 ք, 

xX7)XէX7); <7ս՛ 

7։օէթւրքաքա^ 8 * 

էբօհ օձհ 6հ, 

1671X7); 6 | 6 օՕ օօՕ օս, 5 

80 x 1 x 7 ); 6|6<յ5 օփ ւի, 

^^Xէ^X7)X7); 6(607 <707 07. 
Լ)(7)(60«0( 86 օ, Օէ7է^ՕԱ7, 1707– 
86X07* ձ^0Ս7 (6*7 0107 6|6Օ0 10 

օօՕ օս, < 76786 X 07 86 6(6 010 X 0 0 

<70(0X00 0(0X00. 

1287) 86, 0X1 0.1 (667 61(71 71(5(0֊ 
xօxՍ^րօէ, ա; ւ-քա օս ք, օ» 86 ոօւ– 
թձ՝քԱ՝քՕ 1, (6; 7էճ<701( Ժ XX7)XէX^^, 15 
«I x^^ Տորթօօ-աւէօւ x^Xօ07xօ<ւ. 
^:^ք^107X^է 86 06 x 00 ; • ձոօ (6*7 

1716(07 (*( 6701 XX7)XՕ(5^ 87^0070(1, 

ճ>; օորձ xօԾ 6(6օ0 ձ 6(6 6;՛ ճրրօ 
86 8սԱճ7 1x1 8սօ, (6; օաօ xօԾ 20 
7ձ1 7(01X6(50;՛ <5(7է6 8* 7^7)է>Ա7– 

X 1x657 օս ^xօXXօս;, ( 6 ; ձո6 xօ 0 
10(66է; ձբէՀւբօհ. 


րՀ81յլՏ ԼՏՕՈՕաՏ շօաօսւտ. 10 ցուցի<լ>ն) ցուցքին 14 Տ Տ ։ յ, ցուց– 
էծ ցաքանին 1, ր«*է*էս«ոժսրո ցուցիւն=&ւև ր>յՀ Տէէք«ւ>( (օք. փ*7*0«777։ւ 51 8ւ* 
է>5< ԱՀնսրա» 8։Ա։ս< Շօա. 8յ ։. բ. 581) II 11 իժն) իժ՛ս 14Ց II 15 ձսօԱտ մեք, դուք, 
նոքա 11Տ ( նոնք\ նոք 5111 16 յոգնական մեք , դուք, նոքա՝\ յոգնական ք ոնք, 

նոնք , նոքանք 51 Տ Տ 2 , ոնք նոքանք 11 յ II 18 — 19 իմէն,քովըա, նովքա\ ի մեն, 
քորա, նորոն 11 Տ Ջշ Ս յ || 22 ուղղականի ուղղակի X || 23 իմոյ , X 14Տ ( քոյ 
X 51 Տյ ( նորայ X, նորայոյ 51Տ (Տյ «օրր –ոյ) II 24 ինձ–աոաքական\ 001 51 
(օմ»շր. >ո րոօրց օՕօ աօոս). 

յլ 8X2X1 ՍՏ աՏՇՏՏՐՃՒրՏ. 9 յաս>ավ\ ճստէ » ո «րէ« II 11 իմն, քղ/ն, նո– 
քայն\ բրօ էոոսէ, ոստ, ոսսո *րէւ» II 21 առաքական ձաէ ։՝» *֊րէ«. 


րճաճՀ ԼՏՇՈՕաւՏ շօաշւա. 4 նոյր) նորա 51Տ Տ Տշ յ II 6 նորա - 
յղյ) նորա 51 Տ Տ, 3 5Ո1 6 նում) նորայում 51Տ II 7 քով) քոյօվ 51Տ | նով) նովաւ 
X II 8 ղքղյ 51 | հնոյր) զնոյ (էէշ) 51, վնորա <5€է6Ո՚; ճ ր Աց\է քոյոյն, քղյումն , քոյովն, 
նոբայոյն, նորայումն, նորայովն; Տէ ոօո քում, քով, սրէէ նում, նով « ր /օնօ ԽԱօոէ 
նում, նով օրէսա <|>< էռճէէսր II 9 իմ) քո, նորա) իմոյ, քոյոյ , նորայոյ 51Տ, խոյ, 
քոյ, նորա 51 0 II 11 նորա Շօմժ «®0 X II 16 քՕէէ որպէս օձձ եւ 51 Տ Տ ։ յ II 19 — 20 
որ մոլ զսւոացալղն յայտնեն) յորում ստացողին յայտեն 51Տ || 20 նիմոյ) յիմոյ 61Տ, 
իմոյ Տ Տյ յ||21– 22 ներկականաց—նովք) նեխական նովր, երկու X, ներկա կացն նովր 
Տ Տյ («ո աօրցւոէ օձձ երկու), ներկակացն ով ոյ երկու, որպիսի մեք մեր 51, ներկա– 
կացն նովք 3, եր կականաց ի մեք մեր 51Տ; բլօբոօ Ահէ\օ որպիսի նովք նովր տք– 
քօոէ էէէ«; քօրէօտս Ացէոմսրո որպէս ի նովք նովր «օ6 7օ0 »8՜ք ^անւքհհ II 24 քօրէ« 
որպէս ի մեք մեր. 

ճճսաւստ ատօտա>յյքՅ. 6—7 ր*7<»տք«, 8««5Տ«, *։–էւ*–ր«յտ«3 *րա ււ 
9 8ճօ, ձոձօւ», օս>3(էօ« օօւ &րա. 


30 


աօտրտււ ւտտւօւտ 


118 օտւյսս՚րւօւ 


31 


Ել դերանուանցս են որ ան– 
բաղաւդք են, ել են որ բա- 
զա պք. անբաղաւդք, որ դոն ես. 
ել բաղապք , որզան իմ՝ս։ 

5 ԺԹ. 8ԱՂ.ԱԳՍ նԱյօԱԴՐՈՒ– 
ԹԵԱն 

նախադրութիւն է բառ նա– 
խադրեալ յամենայն մասունս 
բան է * ըն բարդութեան ել 
10 բաղդասութեան։ 

Ել են ամենայնն յիսուն. 
ներ, արտ , ատր, ասլ, բաց , նը, 
ին\ըն, բար , բաղ, շար, շաղ, 
մհւշտ, զով, շոկ, պատ, նախ , 
15 կանուխ, վաղ, առ, արդ, վեր, 
ըստ, ընդ, ենթ, ստոր , խուն, 
ունջ, զկնի, յետ , տար , մատ, 
յար , քող, զալ, թափ, պար , 
կար, փար, բակ, հիռ, թեռ, հակ, 
20 դեր, փոխ, մակ, քան, ղեր, 
աւել, վասն, յաղազս; 

Ել ստորադասը են ի սո– 
ցանէ երեք, սակս, կից, որդ։ 


Տտ 07X0170(610)7 օ։ |XէV ։։- 

<յւ՝յ օւօս^օւբՏբօէ, օււ Տտ օս7«ք0թօր 
ԱԾտօգձբօւ բ.հ/ օԽ 
օւբ 0 քօ։ Տտ օԽ 6 էբօհ. 

§ 18. ՈՏԲ1 ՈԲՕ0Ճ2ՏՕՏ 

Ոքօ 06 օէ; ւօփւ ՝)ձՀւզ պօո 8 չ– 
բ.Խր է 771X7X0)7 xճ)7 –րօս \6՝քօս (66– 
ք^ճ^V ե Հէ օս 786 օտէ X»; սս՚րւձՀէւ. 

Տէօւ §6 օււ էէԽօււ 7էթօ06Օ6ւ; 
X»։ 81 x 0 , ա բօ^օՄսճճօւ^օւ 
(667 1Հ՛ սհ օս 7 ոբ օոբձհ, 
օւհ&էհ ^Սx ^7^^XՁ6<յօ7x^^• 8ւ– 
օ6XX^(^օ^ 8ւ 8 Օօ x^^ Տ^ ։ 07 ճ 
x^x^ 8ւ<* բլՀճ 07X1 61 է 1 

776(51 ճ(6®1 0770 ԱՈԷ Ս776թ. 


յ ր ճ&1ձ15 Լ&Շ1՝10Ւքյ5Տ Շ0Օ1ՇԾձք. 1 դերանուանցս) ի դերանուանցս օօճճ 
էտշ X I անբաղաւդք) անրաղ յաւդց X II 2 բաղաւդք) րաղ յաւղք X || 8 անբա– 
ղաւդք որզոն ես) ել են անրաղ յաւդց որզոն իմ՛ X II Հ որդան) որսլիսի X 1ՃՏ, օա 
ծ։ II 9 ք^յ ի 11Տ, ըստ X «է 06է€Ո I բարդութեան–, էՀՈէէաձէ ՕՕՈ * բաղղրոլթեան | 
ել ի շօճճ բրօոէոր X II 10 բաղդասութեան) ի բաղղատութ եան 3 Տ II 12 բաց) բա 
«Տ | նը, են I ըն) նը, ի, նըն X, են, ըն ա 7°, նը նըն Ա Տ ճ° 17 *կ (ա րոց 
ա ե) II 16 կանուխ) կան (է ուխ 61Տ II 18 ըստ, ընդ, ենթ) Ենթ, ընդ, Եսթ Ճ1Տ 
(Տշ օօրր եսթ) | խուն ) խոն 11Տ Ա 7° || 19 ունչ օա ծ1Տ, ունչ « II 18 զալ) դաւ ձէՏ 
II 19 կար, վ,աբ) կար, աՓար 21, կաբա, փար 06է6Ո | հիռ 51Տ Տ° 7°, Հի/է, Էռ Շ6- 
էօր։ II 23 ի նոցանէ I. 

–ձճե 1 հխ 1 ՍՏ աՏՇՏՏքխթՏ. բրգոբօտւՕօոէՅ 501 1 եՈ 18 օրէ1։ II 19 բօտէբօ– 
տէԱեՕէ ժոտսոէ ւո &րէտ. 


Ի. 6ԱՀԱԳՍ ՄԱԿԲԱՅԻ § 1 9. ՈՏԲ1 ՋՈ1ԲԲաա՝ՕՏ 


Մակբայ է մամն բանի ան- 
խաղաց, ստոր բայի ասաց– 
եալ կամ՝ մակասացեալ բայի։ 

Ել մակբայիցս ոմանք 
պարզք են ել ոմանք ջոկա– 
դիրք. եւ են պարզք վաղ , 
*նախ. եւ չոկադիրք * վաղ- 
վա ղ, նա խավ աղ։ 

<1> Ել են որք ամանակի 
են յայտնիչք. որզոն այժմ, 
յայնմամ, դա րձեալ, ապա։ 
Ընդ սոքաւք իբր եւ զտեսակս 
դասերի է զամանակի յարա– 
կայականն, որպիսի սերկ, 
վաղիւ, ցայս, ցայն, ցայս- 
քան, ցայնքան, մինչեւ։ 

<2> Եւ միջակութեանն, որ- 
զոն բարւոք, *յայտնապէս, 
բնաւ , ամեն ե լին, համալ- 
րեն։ 

<3> Ել քերդութեան ն, որ- 
պիսի մուրցացի, *ծղա– 
ցի, աքացի, ողկուզաւրէն, 
տարմ արար։ 


՚ԸոէՕօղբձ Խ-ւ բէբօհ X6•յ , 0Ս 
<Տ^է707, /.հղօ. բկ /.օւՀՇհ ճպօբւ– 
707 րյ 67 : 1 X 670(66707 բ՚րյ^-րէ. 

Ճ6 67էՓք>)|/.ճ1(ւ)7 ՂՕ. (667 5 
6(7 < Ո7 XIX 8^ Օ՚6706^^* ձս/.ճ 

(667 7:^X^։, մս786^օ։ 8 է օ>; 

^ (Տ XX 06 06 6 • 


<1> 06 ^(070Ա 8^(0^«ճ, 10 

օ1օ7 707 ^0X6 «ս0է<;. xօւ»xօէI; 8է 
օ>5 6ք8րյ Սրօx^xx6ՁV XIX x^է(0Ս 
^:^թ^քxx^xէx^, օ1օ7 ^ր)^xտբօV 

թէ07 էձքբօւ X6ա5 ^:^^Vէx^. 


<2> օտ (1600X75X0;, օ1օ7 X»– 

XԶ; օօ^Զ;. 


20 


<3> 8ւ 7 : 010 x 75 x 0 ;, 0է07 7:05 
XXI; (^ք>ս8օ7 <8 89> 0 ^ 6 X 75 – 
8օ7 <0 1 60>. 

25 


Յ^ՃԱ1ձՏ ԼՏՇ110ա;Տ Շ01)1ՇՍ&1. 6 չոկաւ էերք) չոկաղրեալք 1 11Տ II 8 
չոկաղերց) չոկադիրցն X, ջոկադիրց են II 15 Տյ յ II 11 որզոն 11Տ, 0» Շ6է6րւ | չեւ 
րօտէ այժւքԱ.Տ (Տ շ ա աց) II 12 Եւ դա րձեալ աւզա ընդ սոքաւք II Ջ Ս II 18 զաե– 
սակ Ա Ջ Տ 2 || 16 — 17 յայս, յայն, յայսքան, յայնքան X || 17 ցայդքան բօտէ ցայն- 
քան քւք 15 Տշ յ (օա ցայսքան ) II 18 Ել միչակութեանն օրՕշսհա մէԱրուրաէւսսա 
–ն բրււտհէէ 11Տ X; Աէա 22 եւ քեբղութեանն 51Տ II 19 յայտնասլէս 2ւ ։ 1 յատկասլէս 
ՕՕճճ II 23 էղացի) բազկացի Ճ Շ . 

յւաաաստ ատշււ&քճւքտ. 7 ա;յ օա տրա II 8 — 9 նախ, վաղվաղ) ոօո ե– 
ցսրԱսր ւո շ.րէտ || II 19 յայտնասլէս) բրօ ոօզահ, օրա ոճէէսր 1«ցստտ սաբադ; Փ՛ 
Օօաա. Տյշ. բ. 682 | շէէսրօ օաոբնւ ոօո հօւհէէ ։րտ II 22 Եւ քեբղութեանն (I) ոօւ-ղսաՀ) 
բրօ ոօւօ-րղրօհ, որակութեանն II 2Ց եղաք ի) ճէստէ 111 &րէ€. 


32 


աօարտո ատձօւտ 


ատ շւաաօւ 


33 


<4> Եւ քանակութեան<ն>, որ– 
զոն բազում՝ անգամ ՝, սա– 
կաւ անգամ՝։ 

< 5 > Ել թուղյ յայտականն, 

5 երկիցս, երիցս , լորիցս։ 

<6> Ել ետ եզական ն, վերին , 
ստորին, որոց կալք երեր, 
կամներ տեղւոչ, կամ՝ ի տեղի , 
կամ՝ ըն տեղւոյր. որզոն ներ 
10 տան, ի տուն, անդուստ։ 

<7> Ել ըղձից նշանական ք<ն> 
են, իբրու թե իցիւ, աւշ, 
գոյշ - մարտան։ 

<8> Ել խրոխտականն, իշտ. 
15 <9> Եւ սպառնականն, տիր, 

տի։ 

<10> Եւ հեշտականն, վաշ , 

յ ա յ ։ 

<1 1> Ել շնորհակալուն, դէն, 
20 արքէն, ղրուատ։ 

<12> Ել ողոքականն, փո- 
խան, փարելի։ 

<13> Ել ապաշնորհենին, 
դժմիտ , ձառադէմ՝, ապա– 
25 դեմ՝, ապաժամ՛ան։ 


<4> 1՝ճ 8տ սօտօայ հշհ. օԽ 

^էօXX^xէ; օX։•^^xէ^. 

<5> 8տ ձբէՕբօս Տր)ճաՀր/.ձ է 

օԽ Տէհ րբ(հ էէրբճՀէհ. 

<6> 8չ 'է07րէx^ ^ օԽ ճ\ա 

օչԽսհ էեւ ՀջէէՀ, Հ 
^V ղօուբ, րյ սհ հ6~օ՝։, րյ է/, ղօոօս, 
օԽ օ^xօ^ օ^ճՏէ տ^xօ6&V. 

<7> 7ձ Տէ էԱՀքլհ «որյյյլ^–րէ։«է, 

օ1օ V էք0Տ Օ(ք0& 


ւոօոօէտտ շօաշւա. 4 շ*»™* յւ տ ք, յ | յայտականն տւտ, 

յատկակժն X Յյայաական օօէօո || 5 չորիցս 51Տ 7«3 քառորդ «էտո II 6 ել օա 
“®. ած * ա & էւ 1 I •(երի, ստորի 51 Տ յ || 9 ի տեղի 51Տ, ի տեղւոչ X, ի տնղոչ 06 – 
«« ածհրյէ >ԼՏ յ1 ՝ Տ II 10 +եէ »ան1 ներ ի տան յ | անդուստ X, ընղոլստ 
«Տ V , ընդ տոժ 51 Տ, ըն տոժ՛ Տ շ 51 յ II Ա նշանակք 51Տ 51 (օօրր նշանակա- 
կան ք) || 13 ալշզուշ 51Տ, աւշ, գուշ 51 էէօ բրօլէշր X ( դոյչ) II 19 շնորակալոյն 51 5, 
չնորակալւոյն X | ^ զէն 51Տ 51 (Տ* «ո աց ՕՕրր զէն II 25 ապաղէմ֊օա 3. 

յՕատաՍՏ ատ ՇՃՏԲձ1մՏ. 5 օ1օ* հւշ էէ քօրրօ ժէսէ %ո օրա II 14 — 26 
*** ձւՈՏէէ։ 8, 9, 10, 11, 12, 1$ լԱաւոէ Խ Աէ«. 


<1 4> Եւ աւաղականն, ոհ, 
ախ, ուխ, իշ, վահ։ 

<15> Ել եղկականն, վայ , 
աւաղ , աղէտ, եղուկ։ 

< 1 6 > Ել հր աշականն, իհ։ 

< 17 > Ել բացասականն , բէք 
ասէ, չէր ասէ։ 

<18> Ել հեգնականն, ուահ , 

յ& 

< 1 9> Ել ուրացութեանն կամ՝ 
ասլերեւութեանն, չէ, ոչ, ոչ 
իւիք, ոչ եղով ի լիք։ 

<20> Ել բաղստորադրու– 
թեանն, այո , հայո։ 

< 21 > Ել ապասութեանն, մ՝ ի, 
մի իւիք, մի եզով իւիք։ 

<22> Ել զգուշականն, զգոյշ, 
գուցէ։ 

<23> Եւ մատարկայ<ին> կամ՝ 
ճշգրտութեանն, որպէս, զի– 
պէս, որպիսի, զիարդ, ըստ 
որոյ, որգոն։ 


<8> X» 8 6 3^6'^X^^I'^^x^ > օւ։\ւ 

ոօւՀւօւՀ ւօ 6 <յտԾ. 

5 


<9> & Օք)է7յ«օ>; րյ ձէՀՕնօւ– ւօ 

«ա;, 6ւօէ օս օօ՝/ւ օսՏրյ^օ։ 
տս8«^ա;. 

<1 0> 76ւ Տտ օ՚ս–)քՀ<րրտ$է<7€օ);, 

0137 ՝ւօււ էճէ^է– 

<11> X։* Տէ օւՀէօւ-լօ^ւսօէահ, 15 

օIօV քյւրյ քյլ՜^Տքյ-րօէ բղՏօւբահ. 

<1 2> X» 8տ 1 ր<*ք 0 է^է)։; էյ ձբօւ– 
ասահ, օԽ ձ(Ոէէբ րյճ^տ 20 
x^0^^^^բ. 

<1 3> 7Ճ Տէ 0^Ս^յ^.^^^'^^x^, օ։օ՝) 

ֆօւֆօւ1. 


Փ՚ՃՏՍյշ Լ&Շ՚ՈՕիքՏՏ Շ01)1ՇՍի1. 1 - 2 ուհ, ախ, ուխ, վախ, խայ (7. վայ) 
51Տ (օ/ր ուխ, ուհ, վախ, վայ 0°), ուխ, ո ր ւ, իշ, վալ 51 6 (Տ ։ յ օոէէՇէձԱ ախ) II 6 ^>յ խ, 
ո X 0յ յ || 5 — 6 եւ հբաշական բացասական է 51Տ 51 (իհ թՕէէ հբաշական ռձձ (մա 
աօոս) 0° || 6 քք՚քյ յէք X II <17> <2 ս»է օոուոօ ձ° II 8 հենզնական X | ուահ ) ահ Տ 
յ, վահ, ուահ 51 Տ II 10 կամ՛) Եւ 51 II 12 ոչ եզով 51Տ Տ Շ յ ոլ միով Շ6է6րւ II 13 րա– 
ղադրութեանն 51Տ || 14 — 15 այո, հայո։ Եւ ասչասոլթեանն) օա 51 1| 19 մատար– 

կաց 51Տ, մ1 սւտակաց (»ո առրցւոէ մԽբտակցաց) X, մւսւտակաց 54, մարտավար 6 1կ 
0 յ, < Ույ րտ կացն 0 ։ ; րւօէէԱէ մ 1 ււտարկա/ին=ո*ք 1 –&օճր՝, (հք մԽտհրամ՚անոյն ■ււււքս.– 
ճ. ։ էւբՕշօէ մերձակա, V® Աց%է քօէ»օ մարտարկացն էոԱրբրէէօէսրզսէ այն 
որ մնյրտ վԷԾ արկան է ի բան || 20 մշզբտութեանց ՍՏ || 21 որպիսի ՕՈ 51Տ || 22 
որգոն) քօԱօ որքանի, օձձ հիպէս յ. 

ՃՏձ1ՏաՍՏ 1>1ՏՇՏՏՐՃ1Տ ր Տ. ճօսսլ 14> օէզսէ <16> րէտբօոմաէ շԼ ՝՜8 ՚ &րնտ; 
«Խէէէ» <16> էէ <17>=<13> »ՈւՏ (I ճ. <18> ոօո հօհշէ &րտ; շԼ <19> րէտրօոմէէ <9> &րէ)5 
|| Ո ապերեւութեան քօմէօ ՀոէորբրէէօէՀօ ՕՕՈ* ււէւօ (քձօէահ օ օո&բէօէ րւշսէ ^7^5^^V^։<ս; 
«5 || 61. <22> մէոտէ »ո &րէ« II <18> »րէւտ ոտը. <16> էէ <17> ։րա. 

15-9 


34 


151015X311 րտտձօւտ 


<24> Եւ դիսլուածոյն, թեր– <1 4> 8ճ տա» ստ V, օւօ՝/ 

եւս, ինձ թուխ է ղէսլ։ քօա^ 

<25> &հ դասականն, յետ <\5> Պս Օէ ՂսՀահ, օ՚.օ՝յ էՀղձ 

այսորիկ, զկնի սորա, ըստ– /աք ։;. 

6 որւքէ, զատ, առան 6 ինն, մի 
ըստ միոչէ։ 

<26> Եւ ժողովոյն, միան– <16> X^ 8է օՏքօւօտա;, շ։ւ V 

զամ՝այն, խում՝ր, հսսճուռ, «^Տ՜ղ V օքյւօ ք^։0օ. 

ն ՚ յլ։ 

10 <27> Եւ Հատհրամանոյն, <17> 7ձ 8տ ււօքօ ՀէՆկշաՀ, 

աղի , թող , ած, եկ, բեր։ օւՇԿ 610 օւ՝լւ ք*ք>է– 

<28> Եւ բաղդատականն, <18> X։* 8է այքՀքէՕէա;, օւօ՝/ 

առաւել, նուազ։ [/.ՏXXօV ր^07. 

<29> Եւ հարցականն, ուստ, < 1 9> X։* Տտ էթաՀղ՚րահ, օ1օ՝/ 

15 երբ, իբր, զիբար, հիզան։ 1 րօ 0 ^ 1րր)7։ՀՕ էէ&հ. 

<30> Եւ սաստկութեանն, <20> X» 8 1 ԽոձւրաՀ, օ\օ՝ւ 

յորդ, յոյժ, կարի, շատ, X^^V օփճՏքՕ սօ7Ս օւ –Հ0ւ՝ւ սօ– 

սաստիկ, յաւէտ, մ՜անալ– X^։7X^. 

անդ։ 

20 <2 1 > ք 8տ «ո^րյփէա;, օւօ՝/ 

ձքյւօս ճքւսՏւհ. 

<31> Եւ ապերդմն ականն, <22> X։ Տտ եՀԼՀօըօՀաււ, օւօ՝/ 

տա, քաւ։ սօ. 

<32> Ել խուն երդմնականն, <23> X։ 8ձ x^xա | ս5X^x^, ՕէՕ՝/ 

25 հա։ VI). 

<33> Եւ հաստատաթեանն, <24> X» 8տ (յտ(Յօէա«ա;, օ՚.օ՝/ 

յ այտ։ 871 X 087 ). 

՚7ՃԱ1ձ1Ձ Լ2ՇՈ0ա։Տ Շ01)1ՇՍձէ. 4 սորա / այսորէկ Տ յ (Տշ ՇՕրր սորա) 
5 աոանձինն՝) առանց յ1Տ II 7 ժողովոց X | մրա՛ն ղամ՜ա յն ք II Տ Տշ յ II 8 նամուսն 
51 Ո Տշ յ || 10 մատ տաման ււյն X 51Տ յ (»ո էոռրց ՇՕրր մաթ), մութհրամայնոյն 51, 

մ թհրամանոյն Տ 5 Շ || 14 ուստ) ուստի 51 Տ || 12 րաղղատավան (տէ՚ոօ –ն) 1, յ՛ Աա– 
զսէ հարցական, սաստկռւթեան, ապաերղմսական, հւսստատութեան , մոլության || 
15 զիբար) զիարդ Տ Շ | զիբար, հիզան օա 51Տ || 17 կարիչատ Տ Տշ «1 II 23 տա) 
տար X յ. 

ձաաաստ Ո1ՏՇՏՏթ.4^Տ. <14> — <36> մա՝, ա ՝զս« օա &րա I է&աբԱ։ 
ւաբԱօրօ էոսարռէ տւրտ զաւրո էձհՀհէէ տրտ II <21> X։ 51 ։ս55ւօփ«ւ ։։–– ոօո 
եցւէսր ։՝ո տրա. 


ատ «յսասււօւ 


35 


<34> Եւ դրականն, ամուս– <25> X» 8տ 0տր;*« ։ օ\օ՝յ –հ % . 
նանա լի, * քետազամ՝ելի, Ա-ղՀէօ՝։ ո՚ճէԱԾՀւօ՝/. 
տամ՞կա ցե լի։ 

<35> Եւ մհլութեանն, է՜ հ, <26> X։* 8տ (էէ(օւօբ.օձ, օ\օ՝ւ 

ըհ, հը, ըհը։ ւԼէօՀ է’յ^V. 5 

ԻԱ. 8ԱԴ.ԱԳՍ ՇԱՂԱԿԱՊԻ՛ § 20. Ո15Բ1 

Շաղկապ է բառ , որ շաղ– Տս^Տէօ՚քԼՕ֊; էօ^է Xտ^;^$ րրտօէ– 

կասլէ զտրամախոհութիւնն օսօօ Տէճ՝50է «V ստ՜ա ^Օէ^տա։; հօ։ 
ոճով եւ զմեկնութեանն փեռե– էծ 1բբր ^ էօւհ ՝/.էյ՝ղ՝/0Հ 07)– 

կումնն յայտնէ։ XօՕ^■^. 10 

Ել շաղկապացն ոմ՜անք չո– Xճ^V Տէ ՕVV 0 ^^^xաV օ1 (XIV ՏէՕ՜է 
կամ՜ան ք են եւ ոմ՜անք անջա– ՍՍբՀհճէՀՈՀՕէ, օ։ Տտ ՕէՕ^էՕՀՀւՀՕ։, 
տականք ել ոմանք բաղմատք, 01 8 1 ^■ՍV^~x։Հ 0 է, Օէ 8 6. ՜ՕքՕօս– 
տարբաղմատք, փաստբանա֊ 7Օ7էՈՀ0։, օւ 8է օրս^ՕքէՀՕէ, օ1 
կանք, տարակուսականք, բաղ– 8 6 ք Օէ7ր03թ7)(յւ«ո՝/.օ։, օւ 8տ ^րՍXXօ- 15 

բանականք եւ թարմ՜ատարք։ –քէօոոՀՕէ, օւ օտ ս«ք0^7)քայւ.օ– 

1էՀ0է. 

<1> Եւ չոկամանք են որ <1> Տսա^6Հ^։հօ։ ս։^ օն՝ւ 6է– 
զմնկնութիլնն յանհունս ար– Ծ , էV 0 Մ 01 <ո^ 4ք5ք^.■1^V&է^V ճաէ– 

տաբերեալ չո կամ՞ան են. ել են թՕV ^x<I)էթօ ^ ս.^V7)V ՕՆ՝ւձԼօՆ<ա. քէօ( 20 

այսոքիկ՝ եւ, զի, այղ, թե– 8տ օ։8ք ւււ՝ւ 8 Լ Հէ հօ։ 
պէտ, աւն, քեաց, իկ։ ՚օՅէ է8է օրօք 00X0 յ 71X0։ 

Հ& V Խ. 

<2> Եւ անջատականը են <2> ձ։^^էսxx^xօ^ 8է էէԾ՜ւ օօօէ 
որ եզ անգամ՝ զայսն մակ– Հրր 1~՚.ԾԱ՝ւՀ>և\յ*ո՝ւ , 25 

V մւ111յ1Տ ԼՏՇ1102ՀՋՏ Շ0Օ1ՇՍձէ. 1 դրականն) ղրոլթծանն 51Տ | ամուս– 
նալի 51Տ || 2 քետազամելի) քօտէ տաւՈլացելի 518, բետա, զամելի X, քեաաքէղւելի 
Տ Շ II 4 ք), ըհլւ, րեհ, ըհ յ1Տ, էհ, ըհ, էը, էհ, ըհը 51 Տ Տշ մ || 7 Շաղկապն 51 || 10 փեոե– 
կումսն 51Տ, ոա –ն ՇՔէտո || 14 Եւ Աոէշ փաստ բանավան ր XII 10 եւ 5 յ Տ| օա Շ6էօր1 )) 

19 — 20 արտաբերեն չոկամանեալ 51 Տ Տշ II II 21 այդ , թեպէտ) 01 » 51Տ II 22 բե– 
ցիկ 51Տ \ ,։ , ցեց իկ յ II 24 են օա 51 II 25 զայսն 51Տ 51 յ զայլսն 06 է 6 Ո; այս ԺսԵէ– 
է«ր։ ուղաէ զաո րօմ։ւ օօրծ» ասել շտոտէօէսր էէ րէճԽէ զջս.<ՈՀ. 

յԱ1ձ11Հ1Հ1ՍՏ ԹւՏՇաՕթյԱՀՏ. <2> քետազամելի V0X օօրրսբէօ) ճէՏՏէ »ո*րէ6 || 

8 տրա Ացւէ –։ք» || 25 եզ անգամ) ոօո հօԵէէ &րտ. 

Ց* 


I 



36 


1)10X7311 էՏ1Ա01Տ 


ատ «տաաօձ 


37 


շաղկապեն > բայց սակայն 
յիրէ յիր խտրոցծն. եւ են 
այսք կամ , ել կամ, ել 
կամ՝ թե։ 

6 <3> Եւ բաղմատք են ոյք 

զոյութիւն ոչ յայտնեն, այլ ոճ՝ 
իմն նշանակեն, եւ են այսո– 
քիկ ՝ թե,զիթե, թեպէտ> զի– 
թեպէտ։ 

10 <4> Ել տարբաղմատք են 

որք ընդ գոյութեան եւ ոճ յայ- 
տնեն. <եւ են այսը)՝ քան , 
քանզի , <վասն > , վասնզի։ 

<5> Ել փաստբանականք են 

10 ոյք ի ըացատրութեան սակս 
ըաղայց յարաոոցին. ել են 
այսք ՝ զի, որպէս, եթե, 
արդ եթե, վասն, յաղազս, 
վասն որոյ, վասնզի, վասն 

20 ոյլ 1 , ըստ որոյ, ըստ որքան, 
որքան, որքանի անդամ՞։ 

< 6 > Եւ տա րակուսակպնք 
են որք տա րակուսեա լք յերկ– 
բայս սովորեցաք բ աղկապել. 

25 եւ են այսոքիկ՝ արդեաւք, ա– 
պա, ապաքէն, ապա ուրեմն, 
իսկ ընդէր, էրում՞, զմէ։ 


օւոձ 84 պպը*՛ րօ; ր.բօւ՝ք– 

ս« $սօր&™. ս<ր1 84 օ։8ր ք) 
։ րյ4. 

<3> 21)70X11X04 84 ««7 օօօ։ 
ՇէՀօւբԷւ՝/ օս ձղճօսսւ, օրդօււ– 
70ս<ո 84 ս*օճօւ)6Խ. էԽ1 & օւՏտ՜ 
։ք էք՚ւրտբ ււՏղոտբ. 

<4> Ոօբօօւաօաաօւ 84 61Ս17 
ՕԾՕէ յյւէՕ* ՕտէբՀաՀ /օւ ՚ւձՀւ՝ւ Տրյ– 
Xօսօ■։V. ւԽ1 84 օ48ք ձրտէէ 4x64– 

1 է€թ 41էէէ87յ 4էէ6ւ8ր)7էՏք). 

<5> ճ՚էՀ՚.օճօ՝լւՀօ1 84 ւԽւ՝ւ օօօ։ 

Խ՝ «Որօ8ճ<7է1 ՕԼ՚աՕԼՀ ք ^71X17 XՕ- 

ք^օ(յլ(3օ7071օր էհ1 84 օ18է* է՝ւս 

օ<յ>բօ^։օ<; 171X0 0871 x 0 օ ։2 
81811 օօ 8 ։ 5 օօծ՝ 01 ։ օօ 6 ՝ 
8 օօ 7 . 

<6> ք ճ«օ ։ 5քոր)ս.«։ա.օ։ 84 տ։օէ7 
ք 5<յօ։ ււէօւՀօբօՕ^էւտ ււաՕօօ՚է 7ս\– 
ՏւՀ^ւ. ւ։օ՛։ 84 օէՏտ* օշօ հօլհօլ 

բ.Շ>՝ւ. 


<7> Եւ բաղբանականք են 
ոյք առ մակբերսն եւ շա ղա- 
ղա կս բացատրութեանն քաջ 
տրա մա կային, եւ են այսք 
արդեաւք , ուրեմն , այլ , այլ 
սակայն , այսուհետեւ , վաս– 
նո րոյ, յաղազս որոյ։ 

< 8 > Եւ թարմատարը են 
ոյք ի չավտյ սակս եւ կամ 
զար դու յւսրառոցեալք լինին, 
եւ են այսք՝ իզն , մակ , իբր : 

<9> Ել են ոմանք որք 
առադրեն եւ ընդդիմակս, որ- 
պիսի սակայն , համայն. 

<10> Եւ վարանականք են 
ոյք ակամայ ընտրելի առնեն 
զծրկրորդն. որզոն գեթ, զո– 
նէ, ւիարթար։ 


<7> 2ւ^օքէ<ո^օ1 84 ւԽւ՝ւ օօօ։ 
xբձ^ 105 ւՀՍ՚զօբձՀ Ղէ ՀՕէէ օւ^րյ– 
փէէ– 1&7 օւՀէօԽՀւա էս 810x117– 

Հօււ. է։օ1 84 օ1Տր ձբօ «XX օ 
^XX^(x^)V Ղօ1՝ւս՝ւ Հօւ՚Հձբ՚ՀՕէ 6 
10էք օբօ07. 

<8> Ոօբօ^7)բաբ.օ^օ1 84 ւ։– 

տ» 8<յօ ։ բւ41բօս րյ հօծհլօա 671X17 

x^բ^X^[/.(Յ^V071^։, սօ4 84 օ18ւ՛ ւօ 
Տրյ ֆձ ՝ւ\յ սօՕ ղօ1 6ր|7 4բ 
՚Տրյէ» ս4բ 1էա 47 օս V07 

0Ս7 x47 ք4. 

1՝174<; 84 7էթօօ1ւ64օօր։ X»։ 1707– 
1էա (4011x061;, օ1օ7 Տ|4*7)<; Տբ.օ>հ. 16 


8ՃՏ1ՃՏ ԼՏՇՈՕաՏ շօաշսս. 1 թաղրանակք X, թաղմանական ք XI || 
2 մավրերս X | չա զա ռակս) շաղկապս առակս X, եւ առ շաղկապսն 3 Տյ II 3 բացա– 
տրութծան՛ Ն 8 3, ՈՈ6 –ն օ«է«Ո II 6 արդեաւք 51Տ II, արղեւք 0«է6Ո II 6 վասն որոյ 
սաոօ 1օՇ0 ա II 9 ոյք) որք ԱՏ, որ 3 \ ի չափոյ) ի լափու X | ի սակս չափղյ II 8 
8, || 10 յարաոոցեալ X >1Տ՝1| 11 այսք) այսոքիկ II 8 յ II 14 որք) որ 51Տ, ոյք XI 
8 Տյ յ II 16 որպիսի) այսպիսի X, օա 11Ց. ։ 

ճւասաստ ատշտա՚ճ^տ. Տ բացատրութեանն) քո էճ7 « 1 է 6 *էւ<ա» || 
<10> Ել վարանականք ~. ւիարթար) ոօո հօԽէ 


րճտւճ& ւտօոօատ շօաշւա. ւ սակայն օա ա ււ շ^ յ իրէ >ւտ ւ 

խտրոցին Շ0ճ(3, խտրոցվին 8, հցէոձսո խտրոցծն || Ց այսք) այսոքիկ X || 6 Ել օա 
յ։ ճ 8* || 11 որք) որ >18 3 | ընդ զոյութեան) զոյութիւն 3 || 15 ոյք) որք X || 16 բա– 
ղայց) բազայս V 0 | յարաոոցեն 6 | բաղայարառոցին 11Տ || 20 ըստ որոց XI || 21 

որքան օա XI 8 Տշ յ | որքանի անգամ) մի անգամ՛ X^Տ || 22 տարակուսական ք) 
տարակուսանք X Տ ։ II 28 որք) ոյք X, որ XI 8 Տյ յ | տարակոյսեալ X || 24 սո- 
վորեցաք) բրօ սովորեցաՆ7 | բ աղկապել 61Տ, շաղկապել Շ6է6ր1 (3 շօրէ բաղկապել ) || 
25 արղեւք X Ո 27 ԷրոսՐ) (խ՛ ում 8 յ. 


38 


010X1811 էՅՏ101Տ 


Տսրրւաա^ճ ճւատ 

I 

§ ԻԲ. ՕԱՂհԱԳՍ ԱՌՈԳՄեՈԻ– 

ԹԵԱնՑ ՈՏՐ1 ՈԲ0201ձ1Զ^ 

Առոզանութիւնք են տասն. ՕթօօէյյՏէՏէւ ս<յւ 2&շշ– ծՀմօւ՛, 
6 շեշտ, Բ"ւթ, պ ա րղյկ, երկար, ֆօւթւՀօլ, ՈՀբւէաւմբււՊ՝, բ«պ>ձ~, 
սուղ, թալ, սոսկ, ապաթարց, §ՀՀր/էէԱ~, Տ«/րււօւ ՞, Փ^ր)", օոէօ– 
ենթամայն, ստորատ , : <րրթօ^օ; , յ ս^>տ 7 ^, > . 

Առոզանութիւնք սեռականք ձսւէբօսնՀօս Տէ օււ 7 րթօօ՜գ։ՏէՕՏէ 

են չորք, ոլորակ, ամանակ, ։ւ; X 6 ^■օ•շ( 5 շ• էւ; ղօ\ օււ;, է։; /բօ– 
10 հազազ, կիրք։ 70ս;, տ։; 7ո«տ6քՀշ<սշ, է։; 1 էճ 0 >). 

Ել ի սոցանէ ոլորակք են 1՝070է բէն 0 Մ 7 է|( 7 է –րթէէ^* օՀՕհ, 
երեք, շեշտ , բութ, պարոյկ. թօքսՀ, ուբւ<ո։աբսօհ՛ . Հբօ՝ւօւ 
ամանակք երկու. երկար, Տսօ՛ քշշշքճ;՜ շշ| ֆըօր/սք. ա* 6 – 
սուղ. հազազք երկու, թաւ, Տսօ՛ Տօււյև" x^^ 

15 սոսկ, կիրք երեք, ապաթարց, ւրճՅրյ րթէշ* օնւէձօ^էթօ^ՕՀ՝, Սքէ^, 
* ենթամայն, ստորատ՝ : (հէօՏէ 2 (ր^ 7 ) > . 

*0 6Հւ1ս Հձարյհ 1/յլ ։ –րթ։ 1 ; ֊ 
4&՜ րօ707, ւրշ(5օ1;6 X0V07, օ X»։ խ– 
(56x0707 ^6ք6է2է, X» 7ր (507։ 0(50^6– 
20 X0707, 5 22| (32(56x07075 7է20ճ֊ 

Շեշտոլոր անունի, որ նան– xտXտսx07 X 6 ■^^X 2 է. 0 ^ 6 x 0707 070 – 

ւքճաձՈ ԼՏ0յ10Ի1ՏՏ ՇՕՕւՕՍձէ. 2 աոոզանոլթեան 2 2 Տ 1 ։ II 7 են- 
թակալն 51, ենթամնայ Շ€է€Ո, Ոէհ\1 ոա էւցոսա ֊ 51Տ II 9 չորք) է ձ1Տ յ, երեք 51 2 
|| 10 կիրք օա 51Տ 51 2 5 ք || յշ — լ 0 ոօրոէՈՀ բրօէօմսս ոօո ԱէէտրԱ ««մ տէցոս ՚ ՝ “ տէօ 
էօոէսա ՏՀրրորուէ 51Տ II 1Հ Հազազք 51Տյ Հազազ օտէ8Ո II 16 կնթամԽ 51, են/ՅաԱԽյ 2, 
ենթամեայ X, ենթամՆա 2 2 5ք ,1 , տսթրօ 51 Ացւէ ենթաԱայն, Օտոպս։ Մ՛, զսօձ րտժէ Աէ 
«էոտտոժաո տտէ, շսսէ շօրոբօէՀէսրո ենթամնայ ոսԱօա աո Խնէէ, ւոէտրէո օօշօես1սա 
օրոէոՕշսրո Օհո աձէրէ ւոժտէսր օշ սզւ–, (Աշշէ տէ *ննթամհյն) II 21 յանզին X 51Տ. 

■ձ113քյԸ2ք1ՍՏ ՇւՏՇքէՏբձՍՏ. 8 Առոզանութիւնք սեռականք) քրօ Տ։։։;։օ07– 
■։« 81 էս «թօ^աՏ՚^է II II ի սոցանէ) ոօո ԱցԱսր ։ո *րէտ II 17 — 20 ղ օ;։էօւ հօոօահ — X»– 
7*7*0 տքր շեշտոլորն ծրեք տեղ ունի էո ռԱտրօ քաշատԱէօ տօԱօշռէօ ։ո/րօ. 


18Տ 685X11X101 


39 


զին ունի զոլորակն, որպի– ( 1 % 22 X 11 x 21 x8 67է1 ՂՕՍ Հէ– 

սի Սաւակ։ Ցարա շեշտոլոր XօV; 1յք07 Ղ7)7 եՀւ՚Աօ, 0է07 շօ«– 

անուն է, որ նախ եզով <վան– X©; օօգՕՀ 6072X0;. 7է2թօ^ս– 
զիւ> նանզէն ունի զոլորակն > X0707 &՝ւծ( ւ« 22 X 11 x 21 Հձ 7րթձ յււ5; 

որպիսի Պետրոս։ նախայա– շ^շք^; Հ 0 Ա հԱօահ Տ/07 <է7)7 5 
րաշեշտոլոր անուն է, որ նախ ծ^էէ27 , օԼօ7 , 1ա2777); 06X150;. 

երկուք <վանզիւք> յանգէն ունի 7է(50Ա2քօԷս70707 070(12 22X61x21 
զոլորակն, որպիսի Գիկղի– ՀՕ 7էթձ 8սօ <ո^շթճ>7 Ղ0\յ X^Xօօ; 
կոն։ Տ/07 07)7 0^6 127, 0107 Ր(5 71՝քՕ՜ 

թէօ; 06օՏ<սք5օ;. ւօ 

*0 7էէ(>էՄ7։էօ(յւ677ւ xճ^րօV; 6Հ61 
8«0, 7է6(5է2Ա(«5(յԼ6707 շշք 7է(507էէ(5է– 
ԾՈԱ>(11707. 716(5107105 («.6707 870(12 

Պարոյկ անուն է, որ յան– 22 X 61 x 21 X* Խ1 Հ0Ն հԱօահ 1/0 7 
զին ունի զպարոյկն, որպի– Հւրյ7 7է6(5էօ՚7էա(էէ77ր)7 ։ 0(07 0օ>(1շ; ւ5 
սի Երակղէս։ Ցարապարոյկ հօՕՀ.&հ. 7է(507է6(51Օ՚սա(167Օ7 070– 
անուն է, որ նախ եզով Վան– \սւ 22 X 11 x 2 ։ հ6 71(50 քւ։ձ; օս71օւ– 
զիւ> նանզէն ունի զպարոյկն, (% րօՕ հԱօահ 6/^07 xր17 1է6(5է– 
որպիսթ Պաւղոս։ շշօ»ք1677)7, օ1օ7 շքյշօ; 8ք)(*օ;. 

ՑԱՌՈԳՄեՈԻԹԻՈՆՍՆ 20 

ՊԱՏԱՌԻԿՍ ՀՈՐ ԳՏԻ 

Շեշտոլորն երեք տեղ ունի , 
որ յանզին, աստուած, մ՝ար– 

7ձ Ա1ձՏ ԼյՏՇՍՕաՏՏ շօաօւա. 4 նանզէն) յանզէն 51 Տ Տյ յ || 7 
ևրկուոլք >1 | յանզէն) յանզին 51Տ || 8 ղիկղիկոս 51 դի՚կղհկոն կամ՛ Սիմէոն 1տ || 

18 նանզէն) յանկէն 51 2 Տյ 1, յանզին 51Տ || 19 որսլէս 51Տ || 20 22^.651211X051 
տսէ ւոտշրւքէսու 8ԱՌՈ՚հՄԵՈԻ#–ԻԻնՍՆ շսո ոօէօ պատառիկս զոր զտի «ւշէրբեւո 
« զօԷԱԼ 1տ քօ1 18 6է V 1օ1 63. 

ՃՏՅւՏէԱՍՏ ա.Տ67ք 27X4575՛. 2 ՍաՀակ) ՕէճՀ ՀՕհձհ, Ն^օՀօզ, էո օԱէէՕ 
քրտւ^տ. աստուած, մԽրզարԷ , առաք եալյ շ/ր 3։»0, ՏՕՀքՕՀ, օՀօօ, Հօճձէ ։՚Ո ՏէհօԱէՏ ՍէՕՈցտ. 
6ր»ա. 6ր. բ 565 II 3 եզով ) 7120 բւ՚.5է օ\ւճճօֆք է (,,<.վանզիւ՝յ օո օօժճ, էէտու 7 (է 17, եՕէ 
քրտջա. II 5 Պե՛տրոս) ՚1ա177ր;7, ա՚էքյօ։; օքր Պետրոս, Մարկոս , ՑովՀաննԷս, Ցոսլայ 
։՜ո քրոջա. II 8 ղի՚կղիկոն ) ^քր I ^( 6 քէ 0 Հ,^^^էաք 0 հ; շքր. դիկղիկոն, անթրոպէ, Թէողորոս 
«ո 2ր»րո. II 11 — 12 0 ՚7է։(5։«3(ւյբւ։>ր; — ■ուքւ<Ոէ<ձբ.1՝/օ՝ւ) ճ«ՀՏէ– շքր Պարոյկն երկու տեղ 
ունի \ո քրտջա. II 16 Երակղէս) 0ա^Տ(, \օօհօէ; զքէ Թովմաս, Հոսիմէ ։ո 1ր&ջա; 

՚ 2ք (յլր,<, ՚11բ։»1ք||; (ւբսձ Օհօտրօեօէշօրո նրա. Օր. բ 127 || 19 Պաւղոս) շր)7է0< Տր,յւտ; 
զսոէ Արթոէսր »ո 2ր»շա. ղէմ՚աս, վեփաս. 



40 


810Տ78Ո 1Տ8101Տ 


զար է> առաքեալ եւ այս– 
պիսիք։ Յարաշեշտ , որ միով 
վանգիւ նախ քան զվերջինն, 

Պ ետ րոս, Մ ՚Հ/րկոս, Յովհան– 

5 նէս, Յուդայ։ նախյարա– 
շեշտ, որ երկու վանգիւ նախ, 

Ղ>իկղիկոն, անթրաւպէ, Թէ– 
ոդորոս. իսկ նախ քան ղե- 
րիս վանզս ոչ լինի ոլորակ , 

10 զի մի լիրի Գէորզիոս. 

Պարոյկն երկու տեղ ունի, 
պարոյկ է որ յանգին ունի 
Թովմ՞աս , ՀՀոսիմ՝է : ՚Եախա– 
պարոյկ է, որ միով փաղաոու– 

13 (3 համր յառաշ անի, դէմ՞աս , 
կեփաս։ 

Բութն ոչ է իսկապէս ոլո– *Տ քձթ ֆօբճօ հ6– 

րակ, այլ փաղաոնական , զի ցօհ 1դհ1, Հ&յՀէՕՀԷԳ է՝1հ ՜րր^ <71^– 
երկու աման ակլ> են՝ երկար , Հրր (էր) ւյօսօօզ ՀՕգ %ե^ՀՕ՝ւ 

20 սուղ, երկարն պարոյկ ոլորակ ք էա Հէճօսհ է՞ոծէ՚էՕ. օճճ՝ 

է, զի սլարոյկն ի շեշտ է ել ի հօ (էր) օՕՀՕյլօբօօօաՀՕէ ՀՕ $:• 
րթէ է. երկար վանզքն կամ՝ քա&, ՀՕԱՀՕ V^^V օև ^XX , 

յերկրարրառացն լ/ւնի կամ՝ &1; '^ձV Հ 01ՀՕԱ Ղ7)Հ ձՀէ1օհ ե Հրյ 
<յ՝>ե րկա ր տաոիցն. իսկ ի վե– Օս^էՀէմօ Հ&էՀՕԷ օԽ օ^ծօա՜օհ 
2՜> րայ սուղվանգիցն շեշտ ղիցեն։ օօճեհ. է8օե Լ^ղօն&օ 1էհ ՀՕ ճօհ 
Իսկ բութն բազում՝ անգամ՝ դի– էՀ&ծրւ ր) ՚օՀձօ, 0Հ1 տրէք հՕհՕԱՀ է՚յ– 
ցի ի վերայ շարակարգեալ (5Տծ7). Օա 8է տքւօյհ x^XօՀ (XV– 
բանիցն կամ՝ ի սկիզբն կամ՝ ի ծթա՚ՄՕՀ, ւ8տւ> ճ>8տ Ահ ՀՕ՛ ճօհ 
մ՚Էջն, բայց յորժամ՝ ի կատար էՀ&Հ ր) ֆօբէՀօ, 0Հ1 (1էՀՕ ՀՕԱՀՕ 
30 բառին հասանէ, բութն ի շեշտ է-ր&հ) ՀՕ &&բաոօհ. 

րճԱյյւտ ւտշոօաւտ շօնւօսա. ւօ <ղ, ս, ց ի Գէո ց զիոմ\ յլ, ս>ց1< *է«ւ>– 

զոս, այլ Գէորզիոս 1տ II 25 զիցծն\ սղիցիհ I». 

ՃԱաաւՍՏ աՏՇա^ձՀէՏ. 18 ՚11 ՀՕՀ &«(>։<■« ստզս« օձ խ*>* ) ձաձ «» 
սրա; ցսօձ րսրէւա էւտէօէ ։» քր&ջատոէօ զսօազսօրո ոօո օձ Աէէորօրո շօսոէոսա. 


ՃՏՏ 98X811*1101 


41 


փոխի, զի դիտական ոլորակ է 
եւ ոչ սաստկական։ 

՛Շեշտ աւքսիա կոշի, որ 
թարգմ՞անի սուր, որպէս ոք <որ> 
սուր նիզակաւ երթայ ի պատե– 5 
րազմ՝. բութն՝ վարիա , որ է 
ծանր , որպէս ոք որ ծանր բեռն 
յումն ունի, կորացեալ գնայ։ 

Պարոյկն պերիսպաւմնի կո- 
չի, որպէս ոք որ պար զալով 10 
շրջաբերի։ 

Այլ երկարն եւ սուղն ի չափ Ոտշւ ՝լօբ րք)Հ (է^թճ^ «Օէէ –րր)Հ 
ոտիցն պիտի։ ֆբօր/ԱՕհ օօ* Խհ է րսր րրօ>^.ր) 

Թալն ի վերայ ձայնատր ք 11 81 Տօօաօ Հ$(.Հ 01 Ահ ՝քբօբ.բօ 16 
գրոյ թաւացելոյ։ (ք>0)րք|^ ՆօՄՓէեբ֊Աէօց ^ 6և™ ր)քէ€թ« 

աօօ հօ1 է էհ հօ օբւօէօ. ձբօւահՀՕւ 

Սոսկն ի վերայ ձայնատր ր) փ^ր) հլ&հօո էէ<; քքւճ|էքէօ։ պ արք)57 
գրոյ սոսկացելոյ։ փձօս(ւաօ7, օ1^ 0VՉ[է^ 

x^^ էէհ հօ 6(է0է*. գա՝է՝ղէ՝/Հօ 8է 20 
քքձբգւօՀՕ էէէՀՕ՝ օ տ ր) I օ 0 ա. 

Ապաթարցն՝ յորժամ՝ երկու II 8է ՕՀՕՀՀթօզօհ Ո^ծէէճ», &Հ՝ 
ձայնատր առ միմեանս լինին, օզ 8ւճ –րր^ x^XXէ<յ)աV^^V *օպ(կղ– 
վասն բարեյարմար ել քաչա– Հօւ ՀՕ IV <յսր«)^ քբօբբօ, 6ա)– 
ձ այն լինելոյ բառին ղմի ձայ– V^x^ 8սօ 9^1) է . հ թօ 25 
նաւորն ի բաց հանեն ել փո– ՚ճւՀս, օԽ օս՝Լ օսՀւօհ, «օ է ՕԾէ– 
խանակ նորա դնեն զ ՛ապա– ֆէէհ օև՝Լ օսՀՕՕհո <ՐտՁ.1տ. 14>. 
թարցն, որպէս զվերաբե– ր)թ(է0^՝; –լօբ օեթ օւ/Հօյհ, «օէ 
րաւդն՝ վեր բերալղ, կամ՝ եր– օօւխՀհ օս/1 օսՀՀՈհ». օԱօ 8։* 
կ երխր՝ զերկոճարիլրն։ xր)V x^XX^9աVէ^V «օս<քէ^Ցր) ՀՕ I, 30 

x^^ օ\Հ՝ օահօա է^^րք)X0&V ^VաՏտV ր; 

օ՚ՀՕՕՀբօղօհ. օՕՀահ x^^ հօ 5(էօ։«. 

7 ձՈ 1 ճ 1 5 ԼՏՇՈՕՍՏՏ շօաշսս. 6 վարիա\ ւարիա V II 7 ոք օա V | որ 
0«» 18 || 10 ոք օա VII Տ1 յթօտէ զերկոճարխրն շօմւշտտ զձձ Աոոզանութիւն 

ա ոԵրզութիւն , ոգել երգել, աոն ճ նախդիր։ 



42 


210 X 7811 րտւսօւտ 


*Տ 8տ պւ՝է ճծւՀօւ, շհ՝ 8ստ 
է՝յ ղՀ> &բ.օէ օզէԱօւօւ X^'յ'^- 
ւրծօս, օԽ Հքսճծ֊ծէօՀ ձք>/յ^ 
օրրբձՀ 1 )՝քՕհ, XXI է1հ էձէ ծբօա. 

5 ։ Ջ 8տ ք 8։օսրր<&$) Հէծրրճէ, Ճհ՝ 
&՝ւ Տէճւրրաճւ XXI 8 է«/օ)թէօ՚օէէ 6 ^>տւ– 
Xծ)ք^^V Ղ1՝/0. >6^> °1°՝* ք»*™, 
օւՀ ւօհ. բէՀ օւՀն «0 V /«I –րօՕ 5 
տ1<ո^ծտ7 V; 81 x 0 x 0 X 7 ), ք»» ք/րյ օ 

10 ձ7*"ք։7աօ7։«ս7 1X7x1 *ւօ<3 է։71#7 

1<րՀ1\> ձ^ւօ ^ «որյ 4օէէ 5 IV»– 
Հհօհ, ՚րօս-էէօ-րր/ ճրրձ 77^ Իքօր^էՇէ– 
^ 77)օօս. օսՀաՀ X»։ հօ 6ւյւ«*. 


Ո 

լ§ ԻԳ. ՑԱղՍԳՍ ԱՐՈՈԵՍՏԻ ՈՏԲ1 1ՏճաՏ 

15 Արուն ստ է բաղկացութիւն ի 1՝է^77) 4տո1 օՀւ<րՈ)ք/.օ։ 1հ *.ՕՀՕ– 

թողման է նախակրթեալ առ ի X^յփ^<«V «թճհ 

պիտանացու ինչ իրս որ ի կեն– XI հՌօհ էծ/յյ 7)0X07 Հ&\ է V 1ձ 
ցաղոլմ՝...՜\ թքէյյ. <է(57 84 Հւյ՝ւՏ>՝ւ նօնօբօւ 

է։սէ 86օ. օ։ քյ.^ քձթ օս՞րճ7 է։օ։ 

20 Xօ < ք^xx^, « & քէթՕՀէս»։. XX։ X©– 

-յ'^x^է ք ս\ «(XIV օ1օ7 քք 5 ®^*™**)՝ 

^րթօթսժ), գ»^օօ՜օփ«է՚6 • 

84 0107 Հ1ՀՀ0՝Ո*ր\, /Օ՜հ-ՀԼՄՀւ^ 

X»։ օւ Հօ(ոօէհ ոօբօՀւ^ղօւօՀ. 

ճ&ձէտաստ Ո1ՏՇՅՅՅՃՒւՏ. 1 ՚» 81 ս<քէ7 է(Յւր<։է–Հ 1 011013.) մ««էէ հո »րա 
|| 14 Շռյաէ <հ <րրԱ ճէէէՕո շօձօշՕատ; հօէշ ձէքւոճԽ Աշհոէտ սոշւտ ժրօսրոժււտռ հօհէ– 
էսր հո շօաաէոէօւրՕտ Սռոձւտ էստբէօղստ «X օրէէ ստ« ո4էէսր\ շքր «էսա «« րտՀօոէա 
արհեստ է բաղկացութիւն ի հաս ո ղութ են է ներհմտութեամ՚բ նախակբթնալ առի 
պիտանացու ինչ կատարոււՈւ որ ի կենցաղումս։ Սահմ. փիլիս . ք 182. 


ճտտ օւսւաււօձ 


43 


III 

§ ԻԳ. 8ԱՂ.ԱԳՍ ՈՏԻՑ Ո1ՏԲ1 ՈՕձՕ^ 

Օօս; 67X1 ^ԱՀ^սծ-է օ՚յօՀ-հււօ 
<ո^XXx(ՅաV, օ բ.հ օրձօսհ 8 Եօ ղ 
Ղթէճ7, 6 84 7Ս7 ձէՀՕհ Օր.ե ՀէԾէյձ– 
բ1/բւ; է* 5 

Ոտք են սլարզք երկոտա– Ոօ8տ; էէւրհ օ։ 71 X 01 սւտ.7 8սօ XX։ 
սանք. եւ ի սոցանէ երկշա– §1 հօ, ա՝ւ օւօս՚ճճօթօւ ք*&7 հԽօօ– 
րավանգք չորք ծւ եոավանգք բտ;, xթէ^սXX^^0է Տէ ՇՀՀա. ՀՇՀթօ– 
ութ։ օւ^ճքՅօ։ 84 8«ճ&1;. 

(ա.) Եւ երկավանգք են այսք. X։*։ 8։օՀ^ճ(Յօ։ (յւ^ օքՏր 10 

<ա.> համրոյր ներկուց երկայ • <1> 7~078աօհ 1հ 86օ 07X13057= 

նաց, քաոամանս/կ, որ դոն Հ1Հբպբօ՝ւօՀ, օ1օ7 ք)ք>ա;. 

Մ աշ-դոց։ 

բ. Մեծասար ներկայնէ ել <2> ր.Աթբէ/ 10 Հ էՀ 80օ ֆբօ– 
նաղաւտէ, եռամանակ , որզոն յսա՝* Հ, 8(/թ070;, օ1օ7 ՜Ճօ՝(օհ. 15 

Գալ-իթ; 

գ. Մեծավերջ նաղաւտէ եւ <3> ՀբօյլօւօՀ եւ քյ^թճ։; ֊ XX։ 
ներկայնէ , եռամանակ , որպէս ֆբօյււօհ^ Հբ1–յբօ\օկ, օԽ ք Լօ– 
Կո-րիւն։ XաV• 

Ղ– Անգայտ ՝ ներկուց աղաւ– <4> Խյյ֊ֆօհ « ճբօղււօհ^ XX։ 20 
տտց, երկամանակ , հիպէս յյւՅէ^բճ^ . ^թ^ք>070^, օհ՝ւ ^ 0 X 037 . 
Ենո ք։ 

Ել եոավանգք ութ. X|5է7սXX^^օ։ 8է օxxա• 

VձI^Iձ^; ԼՏՇՈՕՍՏՏ շօռւշսա. 7 բօտէ ի սոցանէ ռձճ են օօճճ « 1 է 
Տ1Տ II 10 երկավանզն X, ծրկավանգրն >1Տ | այսք Տ ։ յ այս Շ6է«րւ II 11 համբոյրն >1 
Տ Տյ 14 | ներկուց) երկոլց 51Տ | ներկայնաք V 0 || 14 մեծասարն 11Տ շէշ րրւսէէր X 
|| 17 մնծավերչք X, մեծավերջն Շ6է6Ո՛ | յաղաւաէ ծ13 «էշ բրօէէէր X || 18 յելմլայնէ 
»տ || 20 Անգայտն Տ Տյ քք | նաղալտաց V* II 23 եւ օա X | ութ որզոն X. 

ձՅձՍՏյտ՚ւ ՍՏ 1)1ՏՇՅՅՅՃՅՏ. 2 11օ՚յ։ ։։ւ։ — լյւէ/(>է 5 էՀ) մշճտէ ՀՈ &րտ II 8 ՜։– 
■ է ք° է|1ս ^6.։9օ։ 81 5։։է«5յ օա ։րա II 10 ոօո ԱցԱ ։րտ II 13 «տէէոբԽո հէշ էէ ջօրրօ 
$սսա II 14 <2> 1էօյբէՀ ։0 0 թօտէ <8> էրօշհօաոՀ «է <4> աեւհսա. 



44 


օւօտրտււ րտռատ 


ա. Ստեղն ՝ ներկայնէ ել <1> ՏաուձօՀ IX ^թճ; XX է 

ներկուց աղաւտաց, քաոամա– Տսօ ^«րյւա՝–) տ ՂէՀթ&՚/ՀՕ՚զՕհ, օ\օ՝է 
նաէլ , որրար Աբ-րա-ամ՝. ^ 11 X 105 ՛ 

բ. Վերջատանջ ներկուց <2> աձոօոՀՀՕհ 6x Տսօ ֆբօւ– 

5 աղաւտաց ել նեղէ երկար է, )(61և)7 ~ *օ։է քձՕէՀթճ; ֊ էՏէքճ^ՏՕ– 
քառամանակ, որպիսի Սո-ղո - 705, 0107 ր^6ք*օ>7– 

</՝ /» վն. 

զ. •Բողաքորր՝ ներկարէ եւ <3> ձ(Հւ|ւ1(/.0է/յ5Օ4 IX բօսւ.տ&.Հ ֊ 
նաղաւտէ եւ ներկայնէ , . 7/&– *<*է « *<** ք^օռէքտճՀ . 7767– 

10 գամանակ, որզոն Ամ՝–րա– X^/^ՕVՕ^, օհ\ *«3(6ք7.ա7* 

կա մ՝։ 

դ. ֊Զողաղաւտ նաղաւտէ եւ <4> օւււզ՚փքօր/ԱՀ 6* - 

ներկարէ ել նաղաւտէ, րառա– *0է2 քՀօ։\թճ5 ֊ X»։ ֆջզլ/մճՀ ^ Հ1- 
մանակ,որզան Փի-ղիպ-պոս։ 'էք^^բօVՕՀ, օէօ7 Տ6թք)705՛ 

15 ե. Հա ւեղ ներկուց երկա– <5> ֆւսւ-չէւօՀ I*. ֆշտւ՝/ձ*հ ^ 
րաց եւ նաղաւտէ , հինզամնյ– Տսօ (յւօօէքճ>7 .՜ *67է0է/յ>0705 ։ օԽ 
նակ, որզան Ցով-սէ-պոս։ ^07)|/.ա7* 

զ. Աւարտծղ նաղաւտէ եւ <6> 7^ւս(3օօ76105 6x Տսօ ք*օ։– 
ներկուց երկա րաց, հինգամա– *քճ>7 3X0^ ի/ Ն ։։։։։ ս քէէրէճ/թօ– 
20 նակ, որպիսի Ստե– (ի ան-նո ս։ 705, օ1օ\ "11<յօ։է<րր05* 

Է. ներգեւներից աղաւտաց, <7> Հ0ք>է10հ IX Xք։ա7 ֆօ<1– 
եռամանակ, որպիսի Ի– սա– ակ։ ք ԱՇ)՝ւ ^ք»/ > բօ705, 0107 ^ 0 X 10 ^* 
ը. Սոնք՝ ներից երկարաց, <8> բօ),0(յ<7ձհ, IX 0.0– 

վեցամանակ, որպիսի Սու/– Հթճ7 = էՀձ՝/Հ0՝ւ$Հ, օ1օ՝ւ ։ ն ^0)57)5. 
25 հանն էս։ ^օէ; քձշ X6Xք>օ^^րսXX^(^օէ5 օս 

/յաւՈՏէէ Հ)1 բէՀթ1Հ01 67 ՀՕէհ ՀթՕ– 
ա; Հօւոօւհ... 

րճույւ՝ ԼԸՇՈՕՈՏՏ շօաշա. է Ստեղնդ X 11Տ II 2 –ներկուց) յեթ 
կոլց X, յերկայնէ Եւ յերկուց 11Տ | 8 որբարյ որզոն .7 | Արրաւամ՛ 11 1| 4 Վերջա- 
տանջն 11Տ էէշ– րրօէէէր X | յերկուց 11Տ II 5 յեզէ 11Տ | ներկարէ յ II 6 Սողոմոն 11Տ 
11, Սաղոմնվն 73 քկ .7 II 8 ■Քողաթորբն 11Տ | յերկարէ 11Տ || 0 եւ յաղաւտէ եւ յեր- 
կայնէ 74Տ || 10 որզոն) որպիսի 13 11 յ II 12 •Քողաղաւտն 11Տ 6է0 բրօէէէր ^ 1՝ \ յա– 
ղաւտէ 11Տ 111311 13 ներկարէ) յերկարէ 11Տ , յերկայնէ 11 Տ, ներկայնէ հ/ Տ յ | 
յաղաւտէ 11Տ II 14 Փիլիպոս XII 15 Հա լեղն օօժճ 1 X 0 XII 16 յաղաւտէ 113 II 18 
ԱլարտեղԱ X II ճ Տյ \7, աւաբտեալն 11Տ; հցօոձսո 1 էՈՀ ֊ն \ յաղաւտէ եւ յերկուց 
11Տ || 20 ՍտնՓաննոս) Եղիլա 11Տ II 21 ներզեւն 17Տ Տ Տյ | ներից) յելից Լոշ) 11Տ 
II 22 Իսահակ յ II 23 Սոնքն յերից Երկայնաց 11Տ. 

յյատաստ ատշճտր^տ. ւտ ե. <աւե ղաշ. <$>&*&& «..=<5>ււ 25 *օր 4 
•յւբ — ՀօսՀօւհ էէ էզց. 1՝է՚րք։։օ<^>.0է|1®։ ստցա օձխաո) օո »րա. 


I 


48Տ 68X01X104. 


45 


IV 

Բայ սահ ման ական, ներզոր– Փ7)(40է 6ք։<րՀէ*07 676քյք^1*ձ7 
ծական, պարզ, լծորդութեան տրր^օս V ԾսՀս՝ք1օւՀ 77^01X7) Հ 

առաջնոյ շեշտոլոր քայից, XԶV ^^(5ՍX0V^)V է՝ք– 

ամանակի ներկայի ըստ երից Հ.ճւՄէՕ)հ 6^10X1X7)5 ՜/ քՕ՝ւՕԱ 

դիմաց եւ ըստ իրից թուոց։ ^Vէ^^<օ'էՕհ էճ7 Ղքւա* 7րթօ– 5 

օրասև^ հհ x^^ 0էՁէ6(4ճ7. 

Եզական , կոփեմ՝, կոփես, , ^:Vէxձ;. սորա ՀԱՈՂէ՚Հ ՂԱր.ՀԱ 

կոփէ. 

Երկուորական, կոփոմ՝, կո - ձսԱօՀ. XՍ^X 6 X 0 V –րաւ«^ 

փոս, կոփոյ. 10 

Բազմ՞ա ւոր ական, կոփեմք, 11X7)007X1x65. <աւրէՕքյւ« ղահհհհ– 
կոփէք, կոփեն . XX XՍ^XՕ•յ0է 

&ա րաձզական ի ^1^բ^X^XէX0Ծ 

Եզական, կոփէ ի, կոփէ իր, կո– * 6 V^x 65 . 8XՍ՜x։V ՏxՍ՚^էX6Հ 1X017X6 

փէր. 15 

Երկուորական. կոփոյի, կո– ճ\)1*.0հ. 6x07^X6X07 6X077X6X7)7 
փո/իր, կոփոյր. 

Ցոգնական. կոփէաք, կո– ՈX75ծս7Xէx6<:. 6X077X0^67 6x6– 

փէիք, կոփէին։ 7««6 6X077X07 

՝7աւձտ ւտշոօատ շօաշսս. Օօ&օք* յ ոաԽ– ատ ԽԱոէ ասԽա 

էօՈնԱՐՀՄՈհն-6 ԲԱՑԻ Հ)ճ ԲԱՑԵՑ || 2 լեորղրւթբ 11Տ II 9—18 ձսօԱ* «է քԽր) ՕէՈ 
ԱՏ II 11 բաղւՀ) յոքնական 11° II 18 Ցարաժզ.) երկաթս եզականին Տ Տյ ա <։ || 

15 — 19 կոփէիբ — կոփէին) օո 11Տ II 18 Ցոզն.) րաղմնյ տրական ճ 13շ 17 I. 

ձճսոաստ ատշոտքյյքտ. 8 շեշտոլոր յ բրօ քօէքոյ^ա» 8 ր&6« II 8 
»։*>« 0^18x1x7)53 օ*>* &րա II 4, 5 ըստ ոօո ԱցՀէար ա ս՚էտ II 9 հէօ էէ բօրրօ էրէ» քօր– 
աօոսա մսւմս բրօւԵէէ սա. 



46 


օւօտրտււ րտտատ 


Տարակայի 00(30X61(16700 

Եզ. էկոփէի, էկոփէիր, էկո– *ճ7. 767ՍՓ0 767ԱՓՕ$ 7670Փ6 

փէր. 

Երկ. էկոփոյի, էկոփղյիր, էկո– ձս. 7670 ^>0707 767ԱՓ0707 

5 Փղ/Ր– 

Բազմ՝. էկոփէաք , էկոփէիք, 0X7)6. 7670<ք«ք1&7 7670^*76 76– 

էկոփէին։ 7սփօօ՜է 

Գերակատարի ։ ')(*1^6(3<յ՚ս776X^xօս 

Եզ. էկոփեցի, էկոփեցեր, էկո– , &7. 47Տ7Ա^>6է7 67670^61^ 6767006». 
10 փեաց. 

Երկ. էկովտցի, էկոփոցեր, ձս. 476– 70961707 67670®6ք77)7 
էկոփոցր. 

Շոգն, էկոփեցաք , էկոփեցէք, 0X7)0. 4767ս®61ք167 էՀէՀսզէՈէ 

էկոփեցին։ 67670Փ 61007 

15 Անսահ (Բանական ի , ճօթ1<ւՀՕՀ) օ.՛ 

Եզ. կոփեցի, կոփեցեր, կո– Հ 1ձ7. 4փսփօ 47սփօտ 47Ա<|/6 
փեացր. 

Երկ. կոփոցի, կոփոցեր, կո– ձս. 67սփօ707 67սփօ77)7 

փոցր. 

20 6ոզն. կոփեցաք, կոփեցիք, 0X7)0. էէսփ®^ 7 67սփ«7Տ Տ7սփօ7 

կոփեցին։ 

Ասլառնւոյ ՏI6XXօ770$ օւ 

Եզ. կոփեցից, կոփեսցես, կո– ։ &7. էՕփօ) 7սփ6էՀ ^փ 61 

փեսցէ. 

7ձաձյտ լտշոօստտ շօուօսս. 4—7 ձաա «է ^սրյ օա »տ ււ 6 էաո– 

Փէաք էէշ\ էկոփեցաք, էկոփեցէք, էկոփեցին Տ Տյ յ >ք II 6 հէՇ ւոԽրսաբԱ 00<1 X 
|| 8 զերակաաարի\ աոաւե լա կա տարականին Տ յ Տշ || 10 հէՈՇ ՈսԱօա ոա յ>Ո– 
աօո րէոօոօա տՀոց ոօէոլէ օԱօտղսէ օա 14Տ | էկոփծաց) էկոփեացր ճ (ռսցրոՀոէսո ե ) 
յ Տյ || 11 էկոփոցի «էժ\ էկոփեցի , էկոփեցիր, էկոփոցր X II 13 յոգն.) բազմ. Տ Տյ 
յ II 16 ՍնսաՀմ՝կ\ անորիշի ^1°, անորիչ 11Ց II 18 կոփոցբ յ կոփոյցր Տ Տյ յ II 22 Ապա- 
ռնի >1Տ. 

ձոսաւստ Ծ18ՇՏՏՐՃՒԷՏ. 7 քօէէ օշէոսո $«զսսոէսր էՈ ւրէտքօրոսս ա– 
ժէէ ցա« «ծ էշ ահ բրօՀէրրա\էԱէ »րա II 20 օօոտէսէ 6 հէշ էէ ւոքրօ օա առ. 


408 68411047101 47 

Երկ. կոփոցից, կոփոսցես, ձս. 7սփ6707 7սփ6707 
կոփոսցէ. 

Բազմ՝. կոփեսցուք, կոփեսցէք, 11X7)6. Հսփօքէ^ 7օփ676 7սփօսօւ 
կոփեսցեն։ 

Սահմ՛անական կրաւորա– ^քէՕ՚Փէ^ձ “007)71X0 օ 

կան 

ներկայ ամանակի 19^ 0Հ> 676<ր7ճ»7օ; 

Եզ. կոփիմ՝, կոփիս, կոփի. *է17. 7ձ*70|1Օէ 707717) 70ւէ767Օ1 

Երկ. կոփովմ՝, կոփովս, կո– ձս. 70*70(16007 7Ա7Ո6(ր6օ7 70– 

փով. 11760007 10 

Ցողն, կոփիմք, կոփիք, կո - 0X7)0. 7Ա1է7Օ(160օ 70X76006 70– 

փին. 71707701 

Ցարաձզականի 00(307 071X00 

Եզ. կոփի ի, կոփի իր, կոփիւր. ։ Տ7. 6707170(17)7 470X700 470X7670 
Երկ. կոփոլի, կոփուիր, կո– ձս. 4707170(16007 470X760007 67Ա- 15 

փար. 1176007)7 

Բազմ՝. կոփիաք, կոփի իք, կո– 0X7)0. 470X76(1600 470X76006 

փիին. 4701170770 


8 արա կայական ի 00(30X61(16700 

Եզ. էկոփիի, էկոփիիր, էկո֊ ։ &7. 7670(1(101 747սփօւ 7470– 20 

փիւր. 

Երկ. էկոփուի, էկով/ուիր, էկո– ձօ. 767Ա(1ք160Օ7 7670^007 7670– 

փուր. փ** 

րյՏւճՀ ւտօրւօատտ ՕՕէՈՇՍԱ. Տ բազմ՛.) յոգն. I կոփես լիք X օօրր 
կոփեսցէք )) 7 ներկայի ն երկատականի Տ Տյ յ 1<1Տ (*։«« –ի) II 10 կոփով) կոփովյւ .1 
II 11 յոգՍ. կոփիմք բազմ. կոփիաք , կոփիիք, կոփիին յ || 16 կոփուլհ կովաւրր 
Տ 11° II 17 բազմ՝. կոփիաք 6էէ\ յոքն. կոփիւոաք, կոփիուիք, կոփիուին 1*1° )| 

20 էկոփիի էէե\ ԷկոփԷի , էկոփէիր X Տ* յ | ՕԱ ցաՀՈէԱէՈ –ե Տ II 22 էկոփ ոլ բ\ է և»՝ 
փուխր I. 

ձ1ա&աստ աՏՕՏՀՒձէէՏ. 4 /ս1«րսա թ /։»« «է է՚»/րօյ օա *րա. 



48 


օէօտրտո քտտ*Հ։ւտ 


Յոգն, էկոփիաք, էկոփիիք , 11 X 7 ) 6 . Հ 1 Հսօ(և ու– 

էկոփիին։ ոսբթեօւ է ւ օ՜ • V , 

X»։ ՝12*.Շ)հ Ղ&ՂԱՓ&ՀՏ(՚. 

Առսսե լա կա տ ա ր ա կան ի * Vր^թՍՍVէ^XէxօՍ 

5 Եզ. էկոփեցայ , էկոփեցար, *1ճ. V. 1հ 1ՀՆ( ւ.բ՝հ՝ւ էրրսսփօ 1x1– 
էկոփեցաւ. ՀԱՀՀՀէ 

Երկ. է կոփոց այ , էկոփոցար , ձս. 1x1՛ ւսբբւՕօ՝։ էՀ 1 – 

էկոփոցաւ. ՂԱԶ^րր 

Բազմ՝. էկոփեցաք , էկոփե– 0X7)6. »տ– 

10 #՚օ//ք, էկոփե ցան։ ՀՆբբևօւ րյտճ՝;, 

X»։ 14X0)5 ԽՀՍզՕէՀՕ 

Անսահ ման ակ անէ , \.օհ>1ծղօա X՛ 

Եզ. կոփեցայ , կոփեցար, կո– ձx 6 <ք^ 7 ]V €– 16 ^) 67)5 է-րսփՕր) 

փեցաւ. 

15 կոփոցայ , կոփոցալ յ, Հր«* ձս. է՜ոյ^Ցր)–^ էՀ՚յ^0ք ( 17)7 

փոցաւ. 

Յոգն, կոփիցաք , կոփիցայք , 0X7)6. էէՍ^ 07 )(յւտ.՝) է՜Օ^Օր)–։։. ։<էծ– 

կոփիցան։ փՑրյօ՚օ։՝) 

Ապառնւոյ աXXօV '^05 

20 Եզ. կոփեցայ ց, կոփեսցիս. կո– 7ՍՉ07)ՄՕ(յ.4է ՀԱ* 

փեսցէ. գէՉրյօ՜տ-՜րօէւ 

կոփոցայ $ր, կոփոսցիս , ձս. էՍ 9 & 7 )օ՚։քյւէ 6 օ^ 

կոփոսցի, Ղսզ$ր\ՕէՂ$օ՝։ 

Բազմ՝. կոփիսցուք կոփիսցիք, 0X7)6. հպձրւ<յ6բւՀշ XI) ք9^<7(շ6է 

25 կոփիսցին։ Հ^րւ 20 \Հ 2 ՚. 

V 4.814.8 Լյշօոօաւտ օօաօսձք. 1 յոգ նհ բազմ՝. Տ յ | էկոփիաք ժշ\ 
էկոփուաք «էշ X Տ II 4 աոաւԵլակատարսԱլանին՝\ գերակատարի 54° |) 7 է կոփոցայ 
քէշ) էկոփոցի էէՀ X, էկոփոլցի էէօ ճ Տ 2 յ II 9 էկոփեցաք էէՀ ] էկոփիցաք էէՀ Տ 
Տյ յ II 11 ան սա՛լման ա կան ի՝\ անորոշին X 1*1° II 19 Շսլաոնոյ 51Տ, –նայն Շ€է6Ո || 
24 բաղմ.^ յոքն. 51Տ ք կոփիսցուք , - եսցիք , - Եսցին X Տ ։ Ջ 3. 

ձոատաստ ՈւՏՕէ&քճձ՚Տ. Տ, 11 քօրոսւ սյոէՀօ) օա *րա || 25 Տէզսւէսր 
քսԽրսո օէէւցսրոյ զսօմ օա »րա. 


48Տ 01ԱՃՃՃ7104 


49 


Աներեւոյթք զործաւորա– ՚ճււօէքէք 1^2X2 ^7)71X0։ 

կանք 

ներկայ ամ՛անակի եւ յա - "հՀ)6՝։օհ> ^\է<7xաxշհ /օս 1 Հ 2 շշ– 

րաձգականի ^471X00 

կոփել 7սաա 

Տարակայի եւ գերակա– 0494X610.4701» x^^ Ս7էէթ<յ՚Ս7– 
տ արի 76 X 1 x 01 » 

Էկոփեր էկոփոցել. Հ^պեշւ 


Անորոշի 

կոփոցել. 


*.\0թ1(770Ա 2 


Ապառնւոյ XI 6XXօV70^ 2 

կոփոցոցե լ կամ կոփոտոցել։ XՄխ^V 

Աներեւոյթք կրաւորա– , ձր:xբ^բ<քxxx 17407)71X4 

կանք 

ներկայ ամանակի ել յա– յ^070Ս ^Vէ<յxՏ)X0Հ XXI 1է4թ4– 15 
րաձգա կանի 7471X00 

կոփիր 7Ս1է76(7041 


Յարակայականի եւ զե– 0^ք)^X6է[Հ.^V5Ս x^^ Ս7էէթ41)՝)– 
րակատա ր ի է կոփիր 76X1X01» 

էկոփիցիլ. Հ^պԽ 


րճ8148 ԼԼ՝ՇՈ088Տ Շ0Օ1ՇՍ31. 1 Մնծրեւոյթ 51Տ 15 Տ, >1° 3 | զործա– 

ւորական ա II 3 ներկայ 11*1 ներկայական Շ6է6Ո | յարւսձզականի 51°) յելւկա– 
րաժզական X Տ Տ 2 3 51 Տ (*ա« –յ) || 6 — 10 բէրք բԽւց օօր օա 51Տ | զերակա– 
տարի՝\ վաղակատարին X, առաւելւս վատ արին Տ Տ 2 ,1 1| 9 անորոշի յ աներեւութին 
Տ Տյ յ || 10 կոփոցել ՕՈ 51° II 11 ել ապաոնոյ 5Ր II 12 էււոէսո է կոփոցել 5էՏ )| 
13 Աներելոյթ 51 Տ Տ յ | կրոս ւո բա կան 51 Տ II 15 ներկայ 51յ ներկայական Շ6է6ր1 | 
յարաՏզական ի 51 ^ յ Երկարած զականին օքէօո II 18 գերակատարի ՝\ վաղակատա- 
րին Տ յ, վաղակատարականին Տյ, 

16-9 



50 


օյօտրտս րտտատ 


Անորոշի , \օբւ&ՀՕ , յ օձ 

կոփոցիլ. 70^07)7»։ 

Ապաոնւոյ օձ 

կոփոտոցիլ, կամ՝ կոփոցոցիլ։ Հ՚յզՕղ՚րւօծՅԱ 

5 Հրամ՝այականք ներգոր– 

ծականք. 0^77767X71X0։ ^ւ^-տւ** 

ներկայ ամ՛անակի եւ յա՝ «Հք)07Չս 1՝ՈԾՀ&ւՀՕհ x^1 170:^67– 

րաձզականի. 7077^տս 

Եզ. կոփեա , կոփես ցէ. *Տ7. 7Ա777Տ 7Ա177է7<օ 

10 Երկ. կոփոա, կոփոսցէ. ձս. 7սրրր էՀՕ՝յ 7սր7Տ7օ>7 

Բազմ՝. կոփեցիք , կոփես ցեն։ 0X7)0. 7Ա7է7է7է «րս77717(03–տօ 

Տարակայի ել վաղակա– Օօ։յյօ։Հէ1ք*է70ս X®։ Լէէ1ՀԾՆ\– 
տարի « 11 X 1 x 00 

Եզ. էկոփեա, էկոփեսցէ. ք ք^. Ճհա^լ ՀՈԱՕէՀնւ 

15 Երկ. *Էկոփո(յ)ա , էկոփոսցէ. ձս. 7^7Ս^Տ7^V ՀւրյզէՀա՝* 

Բազմ՝. ԷկոփեցԷք, էկոփեսցեն։ 0X7)0. 7է7սՓ€7« Հէ~պւՀ(ո<յտւ\ 

Անորիշի ել ապաոնւոյ ։ Ճօօ(մ 73Ս x^^ քյ1^XX^V70; օձ 
Եզ. կոփես չիր, կոփեսցէ. 7Ս7^ 7սփ«70> 

Երկ. կոփոս չիր, կոփոսցէ. ձս. 7սփ«707 «էսփճէ&ա 

20 Բազմ՝. կոփես չիք, կոփեսցեն : 0X7)0. 7սփ*7Տ 7սփ6է7(«յ7077 

րճուձտ ւտօոօատ շօաշսա. ւ Անորոշի) ԱՆեբետւթին տ տ, յ || հ 

կամ կոփոցոցիլ օո է Տ Տյ յ || 5 Հրամայական ներգործական 51Տ || 7 նծր կայական 
31&, ներկայականք 15 քկ յ | ամանակի ՕՈ 518 | յերկարաճզին I Տ ®յ յ, յեր– 
կարաձգական 51 Տ || 0 էօԱէ բէհոսւ բւոօէսւ 51Տ հՀշ տէ բօրրօ || 10 Ժա1 կոփոայ 
15 Տյ, կոփրեա X 1 1| 14 էկոփեայ 15* || 15 մս(Ա էկոփո 51°, էփոց 15 1տ, էկոփոցա 
Տյ, էկոփոյցա X, էկոփոյզա յ | էկոփոոց 51®, էփոսց 6, էփոսցիր I։, Էկոփոսցէ X 
&յ յ || 17 Անորիշի յ ԱՆծրեւութի X 15 II* յ || 19 կոփոսչիր) կոփոս 54® | բօ»է կո- 
փոսցէ ոձձ կոփոս չիք X 15 քկ I || 20 բազմ) յոքն 51° հ\Շ քէ բօրրօ | քէսր կոփոս– 
չիք 51® 6 յ | կոփեսցեն՝\ կոփոսցնն 51®. 


11Տ 08Ճ11Ա110Ճ 


51 


Հրամայականք կրաւորա– 
կանք. 

ներկայ ամանակի ել յարաձ՝ 
զականի 

Եզ. կոփեաց, կոփէխցի. 

Երկ. կոփոաց, * կոփովյի. 
Բազմ՝. կոփիայք, *կոփիցին։ 


0(7 077767X71X67 7ր«07)–^« 

/7բօ7օս 67։<77 ա>7օհ <օէէ այյյ– 
70771x00 

*Տ V, «1071700 7Օ7է7էօ0(Օ 
ձս. հԽհհծԽ/ 7օ~7էօ0օ)օ 
0X7)5. 7սրրէ€<ր0է «րսյրրէ<յ0ա<7<ր* 


Տարակայի ել գերակա- 
տարի 

Եզ. էկոփիցիր, էկոփիցի. 
Երկ. էկոփո(ւ)ցիր, էկոփովցի. 
Բազմ՝. էկոփի(ց)այք, էկոփի– 

ցին։ 

Անսահ մանական ի ել 
ապաոնւոյ 

Եզ. կոփեսցիր, կոփեսցի. 
Երկ. կոփոս ցիր, կոփոս ց ի. 
Բազմ՝. կոփեցարուք, կոփես– 

ցին։ 

Ըղձ ական<բ> ներգործա– 
կան<ք>. ներկայ ամանակի 
եւ յարա ձգական ի. 


Ա07(507*€է(ՀէՕ0Օ X0^է 0 770 ^ՄԱ V “ 

7^X^xօս 

*Տ^. «է&փսփօ 7է7օ։յ>0ա 10 

ձս. 7է7ԱՅ>0օ7 ՂէՀպԽ՝ւ 
0X7)5. 7է7Օ5թ0տ ՀէՀՕքՕաւրօւ՝/ 

՝Ճօօ1ծհօ\) Հօւ1 սււձճօ–/ՀՕհ օձ 

15 

։ Տ7. 7ս<յ>07)7ւ փս^Օ՜/յ-րա 
ձս. ՂպՕրրօ՝ւ 7օ^6՝ր ( ւս>օ 
0X7)5. «րս^Օրյփէ 70^0ր)7է05րօ77 

Տս XX է X 6է շօ 

/թ07օս է7է<77ճ>70(; x^է ոօւբօւ– 
70771X00 


^ձՋ/ՃՏ ԼՏՇ1101մՏՏ Շ0Օ1ՇՍձ1. 1 Հրամայական 51® || 8 ներկայակական 
1 15 Տշ յ | յերկարաժզին X ճ 2* յ, յարամզական 518 || 6 կոփեաց ) կոփիաց 51Տ, կո– 
փիրծաց 51®, կոփիեաց X 15 15* յ (X (ւժժ էէարո կոփիցիլէ) || 6 կոփոա ց) կոփուց I 15 
յ I *կոփովցի\ կոփուվաց 51®, կոփովուց I Տ 15* 3 || 7 կոփիայք) կոփեայք 
Տ յ, կոփայք 51® | *կոփիցի՚, Ն) կոփայցին օտո6Տ, կոփոոցինԴ՝^ || 8 Վեր.) վաղակաաա– 
քին X ճ Ն տ յ || 10 էկոփեցիր 51Տ, էկոփեցիր, է կոփեցի 5) 15* յ, տօԽրո է կոփեցի 51® 
II 11 էկոփուցիր 51®, էկոփուցր X Տ* յ, էկոփոլցլր Տ || 12 է կովի ցին) էկոփծի– 

ցին Տ, էկոփէիցին 15* յ || 14 Անմ) Անորոշի 51® || 17 կոփոլսցիր 51® 15 8* յ, կո– 

փուսցի 51® || 20 ներզծ 51®, զործա տրական օքէտո |) 21 ներկայի եւ յարաժգի 51Տ | 
նեշմլայական X Տ 15շ յ | ծբկարաժզականի սմօա. 

4 * 


52 


աօտրտււ րտտՀօւտ 


Եզ. կոփելւհ կոփելս, կոփել. Անա. –րսւրրօւ|*է ՀԱՀՀՂօւհ ՜էսրրրտ։ 
Երկ. կոփոլւհ կովտլս , կո– ձս. Ղ>յր.ՀՕ<ր.օ՝> ՂԱՈՂՕՀՀրր 

փոլ. 

ԲազւՐ. *կովւեըմք , կոփելը, 11X7)0. շւս.է* Հս՜ՂՕ՚՜ւ Հ՚յ– 
6 կոփելն։ ՀՀՀՀ.ւէ՝յ 

8ա լակայէ ել դե լ ակա– 11օէՕօ։/.€էս.^շս x^^ Ս7ւէք;<ր՚յ՝ւ– 

տալ է ^ 6 X 1 x 01 » 

Եվ. էկոփեցխ, էկոփեցիւլ, –«–րսփտւա Հոպօէհ Ղ 1 ՀԱՀւե՚. 

էկոփեցել. 

10 Երկ. էկոփոցիւ, էկոփոցիւր, ձս. ՀէՂևզՕՀՀՀ^ < րտ7ՍՕՏ1 , 77)7 
էկոփոցեր. 

Բազմ՝. էկոփե ցիւք, էկոփե– 11X7)0. Հ1ՀՆՀԱԱ.ւ՝ւ ՀէՀՀյզօւՀէ 11– 

ցիւրք, էկոփեցիէն. Հսղհ 11 ՝ւ 


Անսահ մ՝անա կան ի ել 
15 ասլաոնւոյ 

Եզ. կոփեցիւց, կոփեսջխր, կո- 
փես ցել. 

Երկ. կոփոց Էւց, կոփոսցեւս, 
կոփոսցեւ. 

20 Բազմ՝. կոփես ցիւք , կոփես– 

չեւք, կոփեսցեւև։ 


՝Ճօհ1յհհ>հ> X 

։ 1^. ^սփ»։(յւէ –րսփտտ^ ".Եկա 
ձս. –րսփօ«157 էս՚^էՀր^ 

11X7)0. –րս-^ճւս^ «ւսփօէււտ –րսփտ^ 

Ի1^>օ՝;էօ; X 
*Տ)7. ՜սփօէս.՛. –րսփտւ; Հե՚խ 
ձս. –;սփօււօ7 ՀՀք՚կօ՚-՜րլ 
11X7)0. Հ՚յ՚կօւս֊ւ՝* Հս՚\ւօւ~է Հ՚յ՚կօս՝ւ 


րճուձյւ ւյտշոօշ&տ շօաշւա. ւ կոփեմ, –ես, –է X տ, ււ շ կոփում–, 

•ուս, –ոյր X, կոփուՐ, –ոս, –ո Տ 3 յ || 4 կոփոեըէէր, –եըք, –եըն 51°, կոփւյեւԸլւ, - եը ք . 
–երն 15, կոփոյեմք , ֊էր, ■ են X 6* ( կոփոեն յ) || 6 վաղակատար/։ X 15 15յ 3 II 8 
բորտ I ռյ էկոփեեցիզ։, ֊ներեր 6 (15շ յ –եեցնր) || 11 ճս(Ա ա էկոփոցեը 15 || 12 13 

1Ղսր I էկոփեցիսռք 51®, էկոփոցիւր X 15 15յ յ, II ֊ցիիրց –էոցիւրր 1 Տ յ 
15յ I III –ցխր 51®, –ոցխն Տ 15յ 5 || 14 ե՛ն մ,) անորոշի >1° || 16—21 ձօր քսէ 
կոփեցիից (I. կոփեցիւց), կոփեչեւցիւր, (/. կոփեՀւդցիւր, ջեւ օրէօ. էտէ շէրէշ է.ր էօր– 
րւշէւօոՀ լեւ թրօ ցիւ կոփեսցիւր), կոփեսցեւիւ «X օօրրէշԱօա եւ ։» իւ)՛, Խւճ կո– 
փոցիւց, ֊ոսցեւս, - սցեւ ; բԽր կոփեսցիւցն, –սչիւց - սցեւն ձ1°; 51Տ Խնէէ I II III 
բորտ »ւոց կոփեցիւց , կոփեսչիւրցնս («X շօրրշոԽրս ցես < չիւր), կոփեսցիւր վ (վ 
շօո՚տժսրԱ ճ); X 15յ ւէէո Ացսոէ աշ <էձ բէրքէշէսրո (է բԽւզ օատտօ ժ*էօ1է՚, էձ բրօէնէոէ 
օէւրււՏ 6 1 «է օԱձսոէ կոփեցիւց, կոփես ջխւՀի ցեւկք). Հկո>փոցիւց, փոցեւս , փոսցեւ. 
կոփեսցուք, –նսցիւբ, –էացեւն. 


յւտտ օւսււ&ւրս՚ձ 


53 


Ըղձականը կլաւոլականք. 
նևլկայ ամ՜անակի եւ յա- 
րա ձգական ի 
Եզ. կոփիւմ՝, կոփէւս, կոփիւ. 
Երկ. կոփում՝, կոփոա, կախս. 

Բազմ՝. կոփիւմք, կոփխք, կո– 

փիւն։ 

Տարակայի ել վսւղակա– 
տ արի 

Եզ. էկոփեալ իի, իիւ, իիւր. 
Երկ. էկոփուալ ու ի, ուիւ, ուիր. 
8ոզն. էկոփե ալք իա<ն>ք, իիք, 

ի էն։ 


Անսահ մ՜ան ական է եւ 
ասլաոնւոյ 

Եզ. կոփէցայց , կոփէսցէւս , 
կոփէսցէւ 

Երկ. կոփոց այց, կոփոսցէս , 
կոփոսցէւ. 
Բազմ՝. կոփէսցուր, կոփիս– 
ցէւլ, կոփէսցէւն։ 


ւ^՚րէՀօ։ 7։օ07)”։սօ։ /թօ՝;օս 

է՝/ւտՀ Ճ հօհ x^^ ոա^հհ՚ահօս 

Դ>. ^1«օ(յյւ7;7 րսո՜շէօ ՞ս-^ե՚՜օ 
ձս. էսր՚րօքքյ^Օ։™ –էԱ7էէշ։»8օ V –րս– 5 
Հ1Հ(,ւռ§րր 

0 X^0. Ղսո՜րօւս-էՕշ ՀՀւր.Ղ0՚.1(հ 

ՀԱ~Ղն1՝/Հ0 

Ո#թ ^Xէէ[X6V0ս X»։ Ա–600՚Ա7– 

XէXէX^ս 10 

Դ>. ^ւրս(յւ^է7օ; է17); ։ էորյ 
ձս. Ղէէսսք^^էօ ււր է ՀՕ՝յ, ւպրղ\ 
11X7)0. <րտ.էս(*սւ^օ։ մր,սւ՝յ, 

էք/յօ՚ՕՐ/ 

՝\օհ>Խհօա X 15 

*1^. Հսզէհւրր ՞պՕէւՀհ րպ>0տ.(րւ 
ձս. Ղսք<հէրւՀօ՝ւ 

11X7)0. Հս<քՕժ.ր,–ո էս– 

<յ>0էւ7)տօ։՝/ 

>|6XX0VX0^ X 20 

ԴԱ^07, <7011*7՝^ Հ՚յՀւԱրչԾՕէՕ Հ՚յ– 

օՕրթօւՀՕ 

ձս. ՂպՀր է <յօւ<րՀ)օ՝ւ 

^ ա ^ 67 ) մ ։։ ծ 0 ^ 

11 X7)0. ՀսօՕրցնւսէ^ *րս^87)(7«– 25 
սՕտ ՀսզձրթօոՀՕ 


րճաճՏ ԼՏՇՈՕաՏ շօաշւա. 1 Ըղձական >1° >1Տ I կրա տրական 
Տ1Տ || 2 ներկ այական X | սոՈսնակի օա >1Տ | յնլմլարաձ զականին 15 15յ յ |1 4 մաւ1 
կոփոլըմ՝, –ւըս, –ուր 51 ։ , օա 15 ։ յ || 7 յձսրկոփիւրմք, –ւրր, –ւրն 31° || 0 Վաղ) զեթս– 
կատարի >1° || 11 Տւոց ԷկոփԷոսր էկոփե ալ), ի/ս, իիւր 51® 51; էկոփնալ , իի։,փիւլ) 
(I. իիւր) Տ; էկոփեալ, (ք կոփ)իիւ, Լէկոփ)իիզ։ X յ 15յ || 12 մս<մ կովաւալ, ուիւ, ուիւր , 
ուվր 51®, կուիուեալ, ովւվփոլըր 15 (15շ յ –փուր), կոփոլեալ, (կոփոյ)իւ, կկոփփւր X )| 13 
թ1 էկոփեալք, իանր, իոն, իւն 51®, կոփեալք, փիանր (կոփանր Տյ յ), փիոն, իին Տ Տշ 
յ || 17 1էեսհ\ սւնորիչի 51® || 19 »\ոց կոփիւցայըց, ւսցիւրս, իսցիւ 51®, կոփի իցայցր, 
ցիւս, ցիւ 51Տ || 21 մսօ1 կոփոցւպրց (տ։ՈՀ ր 15շ յ), - ուսցիս , ֊ոսցիւ 15 15յ յ, ՕՈէ 51® X. 



54 


աօտ՚էտււ րտտատ 


Ստո րադաս ականդ ներ- 
գործականդ, 
ներկայ ամանակի եւ յա- 
րա ձ գա կան ի 

6 Եզ. թե կոփիցեմ, թե կուիհի– 
ց>ես , թե կոփ<ից>է. 
Երկ. թե կոփ<.ից>ովմ, կո– 
փ<ից>ովս, կոփՎ) ց՝>ով. 
Բազմ. թե կոփ<ից>եմք , թե 
10 կոփ<ից>էք, թե կոփ<ից>են։ 

Ց արա կայի ել գերակա- 
տար ի 

Եզ. թե է կոփեցի, էկոփեցեր 
էկոփեացր. 
15 Երկ. թե էկոփովցի, էկովտվ– 
ցեր, էկոփովցր. 
Բաղմ. թե էկոփիցեմք, էկո– 
փիցէց–, էկոփիցեն։ 


՚/ջ6՝ւօս ^V6էր' ւա-յտՀ ՝հօլ1 - «էթ*– 
էօւ՚ՀւՀօՕ 

Օ՚ւ էսւրէէօ ՀեոՀ-ղՀ 0՝ւ 

հա-հ-հ 

ձ՚յ. Օց Օ.՝/ ՂՀ>ր.րղՀՕ՝ւ 

Ո)>ր;ծ. 0.7 0.7 Ղ՚յ– 

1րրրյ^։ 07 –ւ՚յւրէէօտէ 

Ոօւ20ւՀճէս&70Ս XXI նէ։էըօս՝ւ– 
ՂէճԱ0Ա 

։ 1Լ9. էձ՝> –րտ՜րսփէօ ՀէՀպրլհ Հէ՚րյՀւ՚ղ 
ձս. «V ՀքԼսզր,Հօ՝յ –րրրՕէքոր;–։։^ 

Ո^>յ5. էօո ՀէՀսզաս.է7 Ղ1Հպր,Հ1 

07 ՀէՀսՀ՚աօ ՚՚։ւ 

« 


Անսահ մ՛ան ական ի ել 

ասլառնւոյ ՝^Օհօ» 09X0; « 

Եզ. թե կոփեցից , թե կոփես– 0՝ւ <րսփևյ է6փր)Հ էծփր) 

ցես, թե կոփեսցէ. 

Փճաճ13 ԼՏՇՈՕՏՏՏ շօաշաւ. I ներգործականի զոլէծատլոսկսւն 
քյ յ II Ց ներվայական X Տ Ոյ 3 \ յարաձզականիի ղաոազորէի Ը 3, ղեոա– 
հռրձի X, դաոագոյ >1Տ || 6 էէոց թե կոփիցեմ՝ 31Տ (ճէէերօ օա), թե կոփեիցեմ՝, թե կոփէ , 
թե կոփկը X 15 յ Ջյ ( կոփէ ոոէ ը), թէ կոփե, կոփես , կոփէ 31® || 7 Ժսօ1 կոփովւէ , 
կոփովս, կոփով Օաոտտ II 9 յձսր թե կոփոցայցեւհց, թե վոփէցծւք, թե կոփէեցին X, 
կոփեմ՛#, –փէք, –փեն 31® ճյ յ է) (փէք, վւննի ւ(ւնըց. փըն) || 11 զերակի վաղակատարի 
1– Տյ յ || 13 սոց թէ էկոփիեցի 31Տ թէ էկոփեցի, ֊փիեցեր, • փեայր փ փծացր) 
11* 1%յ՝ ՈՈէԱէէ X քյ յ (ժէք թե էկոփիեցի X, թե կոփինցի Տ 1) II 16 Ժամ Օա X, –ովցրի 
եփով ք 15շ յ II 17 յ>Խր էկոփիցեմք, –ցէք, –ցէին 31°, թե էկոփեսցուեմք, կոփիովցէք, 
կոփեսցեն X, էկոփոցայեմք, եփեցեւք, հեցեին II Տյ յ (էկոփոցայցեւիք 15շ ձ ) 
|| 19 1ՌսնՀ յ Անոր * շի >1° || 21 տւոց թէ կոփեցից 31Տ, թե կոփեցից, - սցես , 
–ցէ 11® X, կոփեցիցեմ՝, –Եսցես,–հսցէ II հ ։ յ (կ ոփիցեւ/ր Տշ, կ ոփեցիցնմք 3). 


ՃՏ8 ՕէԱաէձՈՕձ 


55 


Երկ. թե կոփովցից, կոփովս– 
ցես, կոփովսցէ. 
Բազմ՝. թե կոփեսցուք, թե կո– 
փեսցէք , կոփեսցեն։ 

Ստորադասական<ք> կրա– 
ւոր ական<ք>. 
ներկայ ամանակի 
Եզ. թե կոփիցիմ, թե կոփի– 
ցիս, թե կոփիցի. 
Երկ. թե կոփոցիմ, կոփոցիս, 
կոփոցի. 

Բազմ. թե կոփիցիմք, թե կո– 
փիցիք, կոփէ ցին։ 

Օա րա ձգական ի 
Եզ. թե կոփե ալ լինէի, լինէ– 
իր, լինիր. 
Երկ. թե կոփոյլ լինոյի, լի– 
նոյիր, լինոյր. 
Բազմ. կոփեալք լինէաք, լի– 
Եէիք, լին էին։ 


ճ՝յ. 1x1 Հ\ր^ր է Հ07 

11X7)3. 07 տձ> Հե՚Լր՜ւ 

^^V Հ՚յ՚Աօ՚յ՛։/ 

5 


Դստ^օրՀՀՍէճ րտէՕր^ւ/ձ 

–/ քՕնՇՀ) է71<7Հ&Հ0հ X»։ 7է«ք®– 10 
ՀՕԼՀէՀ-ՕԱ 

*ք՝/. Ա՝ւ Հս-Հասա ՀտէՀրյ Հ՝յ– 

՚Ո^ՀԱ՛. 

ճս. Ա՝ւ ՀՆ7է՜և)ԱէՕե՝ւ Լօո հա– 

օ–; էմւ ՂՀյ-ՀրցԽւ 15 

II ^ր, 3. 0.7 ^ս՜^ասէ-էՕ* Հսրր.րց Օւ 

Հ;0~Հա7ՀՅէ՚. 

20 


1 ր ՃՏ1ձՏ ԼՏՇՈՕաՏ ՇՕՕւՇՍձէ. 1 <1սո1 կոփովեցիցոմ, փոեսցեսո , ցէս 
11% կոփէօվցի, ցահ կոփէովցեսոյ, կոփէովսցէոյ X (Տ 1՝^ 3 սհպսէ 6); զսոէ 
էօրրսջԱԽշ «X շօրրէշհօոէ ոարցւոօԱ ր<1 (եէէօյրօրհսւ օրէ<ս րսէեոէսր || 4 ՚Րօտէ օօր 
էէ քսէ օօճւԸ68 51° ք 1կ յ ոձժսոէ : թէ կոփէի, էկոփեց, էկոփեր > 1 % թե կոփէ ի, 
եկոփեիր, կկոփեր Տ յ, թե կոփոյի (օ(ցս« մ), կկոփեիր, էկոփելՎր 15յ); մսօ1 էկոփովի, 
•փիր, –ովր II* 6 յ (օա Տյ); թ(«ր էկոփէաք, փէիք, էին II 1՝յ 3 ( էկովայեաք Տշ 
յ)յ թե կոփեցի, ֊ցեր, –ցր, կոփովցի, ֊վցեր, –վցր. կոփեցաք, –ցէք, ֊ցին. զսօէ 
էշշեօոէտ էէշսոճօրԽէ քօրոաւ էձ բշէւստ ՃԱէօցրոբհսւ ռոԱշէձշոէճ» (բրօէտ ւէյբւրք) 
ՇՇՈէէէսԽհ տսոէ |լ 6 ՍտոթսղասականՀւդ ֊ ստցսւ <ս1 իոՀ/րւ յ (Էրտսոէ 1-2 յ, ցսօ Հօշօ 
1«ցւէսր։ Ստորադասականին կրաւորակս/նն նոյնպէս ըստ այլոց յեղանակացղ || 7 
Ներվայական X | ներկայ եւ յարաձզական >1Տ || 10 Ժսօ1 օա X || 12 ջհւր կոփի– 
ցիմց) կոփիցու՚քք II || 15 8ալւաժգ\ Նըկարաձզականի X 1511 16 էւոց թե կոփե 

ՀինԷի, էր, 31® || 18 ձ\աԼ օա X, կոփոյլ\ կոփոէ 31®. 



56 


աօհ՚րտս աւսօւտ 


Տարակայի 

Եզ. թե էկոփեալ եմ՝, ես , է. 

Երկ. թե էկոփոյլ ոմ, ոս , ո. 

Բազմ՝. թե էկոփեալք եմք, Ո«թ ^xէ։[X6VՕ^» հօ։1 
5 էք , են։ ղհՃհ^օն 

Գերակատարի Դ^. Օւ՝ւ ՀԼ՜սսւքյւեօՀ էօ, խ, ր) 

կոփեցեալ էի, է իր, էր. ձս. «V րոսսբ1\ւա րյ՚ա», րյ-րօ՝,/ 
Երկ. թե էկոփոցեալոյի, ոյիր, 11X^5. էՀ7 րորյբսհշէ եհւէ^, 

ոյր. րյւտ, աո 

10 Բազմ՝. թե էկոփեցեալք էաք, 

էիք, էին։ 

Ա ն ս ա հ մ՝ա ն ա կ ա ն ի 
Եզ. թե կոփիցայ, ցար, ցաւ. 

Երկ . թե կոփոցայ, ցար , ցաւ. 

15 Բազմ՝. թե կոփի ցաք , ցայք , ք ձ.շբւԾՀՕՍ –հօ։։ ^^XXօV < ^օ<; էլ՛ 

ցան։ «ա՝,. Լ6լ՝յ հս^ 6Ճ –րս^/Ցքյ; Հպ >0ր) 
Ասլառնւոյ ճս. ւև՝ւ ՀպՕղՀօ՝/ Հ\ո>ձղՀՕ՝է 

Եզ. թե կոփիցայցիմ՝, կոփիս– 0X^5. ՀԽէ –րս^Օձքյ.^ Ա՝լ Ղս– 
ցիս, կոփիսցի. օՕրյՂէ 1ե՝ւ –րս^6ճյ<Ո 

20 Երկ. թե կոփեցայցոմ՝, կոփե– 
ցայցոս, կոփեցայցո. 

Բազմ. թե կոփիցիմր, կոփի - 
ցիք, կոփիցին։ 

VձսIձ12 ԼՏՕՈՕՒւՏՏ Շ01)1ՇՍձ1. 1 Տարակայի) յարս։ կայական ի 

։*< II 2 *էոց թե կոփեալիմ 31® 31Տ, թե կոփեալ եմ X, թե եկոփեալ եմ՝ է II 3 ճւսմ 
ՕՈէ X II 4 բհւէ էկոփեալք եմք) թե կոփեալք եմք X II || 6 ՚ՆԵրակ | վաղակատարի 
յ՛՝ II 7 ոոց թէ էկոփեցեալ եմ 31Տ, թէ կոփեցեալ էի 11°, թէ կոփեալ էի X, թե 
եկոփեց(եց)եալ եի 15 (էիր, եըր ) II 8 (եւօ1 օա X, էկոփեցէք ոյի II® Ջ || 10 բհւր 
եկոփոիոցեալք էաք >1°, թե եկովաւցեալք եաք հ (եիք, ծին), թե կոփեցեալք էաք 
1 II 12 Անուր լի 51° )| 14 ճսօ1) օու X || 15 բԽր կոփիցաք (էշ X || 17 

Ապաոնի 51®, ապաոնտյն եզական ք XI || 18 է\ոց թե կոփեցայցիմ 31Տ, թե կոփծ– 
ցայցիմ, եցհմ. Եցի 51® Ս ( եսցիս , եսցի), թե կոփայցիմ, փիսցիս, փիսցի X || 20 
ժււօ1 օա X, կոփեցայցամ, կոփոցիս, ոցի 51®, կոփոցայցում, եցուս , եցոլ 15 || 22 բ1սր 
7»օ6<< օէղսէ 51Տ « է օժձ քրիստոսի փառք || 23 բՕՏէ կոփիցին ՏէղսԱսր օբսմ 51®.՛ երկրորդ 
րա ըստ նւ/ին գաղափարի, կուզեմ, կոսլէի. էկոպէի, էկոպեցի. կագեցի, կագեցիք ել 
ըստ այսոցիկ է գերակատար , քարաձիգն, Երկու ապաոնի։ Կոշի եւ վաղակատար ել 
աասլելակատար գերակատարն , իսկ անորիշն կարէ ծրրհւ/ն ա՛նաս՞, ման կոշիլ։ 


ձօօրաւտւ^ոա ճատաճօաւ 


ԲԱՌՀ ՀԵՐ ԱԿԱՆԻՆ 


ս–1 

վեր ծ անութ իւն, ընթերցողութիւն. 

ներկուռ, ըստկուո, կամ կոխ , կամ կիրթ. 

ըստ ներզոյս, ըստ ի ներքս զոլոյ. 

առձեռն, ձեոն ի ձեոն. 

բա ց ատ ր ութ իւն, ի բաց տալ. 

ղատոււՐն, ընտր ութիւև կամ քննութիւն. 

ներ արհեստիս, ըստ արուեստիս. 

։ \ ՝ 

անվթար, անսոոկ , կամ անբիծ, կամ անսխալ, 

առաջբերու թի/ն, առաջի բերումն. 

ըստ ենթադատութեան, ըստ քննաթեան կամ ըստ 
նմանաբանութեան. 

ըստ աոոզանութեան, ըստ առասացութեան. 
ըստ տրոհութեան, ըստ որոշողութեան. 
պարունակ, որ ի ներքս փակէ. 

ողբեր գութ իւն, ընդ ողբսն զյուսոյ նուազսն խառնեալ. 
կատակե րզութ իւն, զկատականացն նուազել խաւսս. 
դիւցազնաբար, որսլէս դիւցազանց վայելէ. 


10 


15 


դ ա մբ անական, գերեզման տնական. 


րճՈւճՏ ԼԸՇ710Ս8Տ ՇՕՇւՇՆ՚ա 51 XI 3՚=(7, V*). 2 ԲԱռ-մ մԵՐՈԿՈՆեն 
15 31 («։«« –1/)| ՄԵԿՆՈՒԹԻհն ԲԱՈՓ8 մԵՐԱԿԱՆՈԵԹԵԱՆ \ ր շ || 6 կամ կոխ) կամ 
կոտ. 31, կամ կոխ, կամ կուռ V | բՕՏէ կիրթ օձձ կամ վարժ\ II 6 ի ներքս) ի ներքոյ 
34, ներքոյ 1ց Տ | զոլոյս 31 II 10 ներ արուեստիս 31 V II 12 անա՜ակ) ան՞,ոկ V II 13 
քՕէէ յաոաջրնրութիւն) ա ռասան ո լթ ի լն, աոասացոլթիլն. վե րծ ան ե լի, ըն– 
թեոնլի V II 14 ըստ ենթադատութեան օոէէ յաոաշբերութիլն 51 15 || 17 որոշու– 

թեան Տ || 20 զկատակացն Տ 31 | ղխաւսս V. 



58 


աօտրտ» ասւօւտ 


զտաղն , զչափով զրեալն. 

քաշոլորակի , պատշաճ ոլորակաւք ի յայտ բերել, 

զոյնս, զքագութիւնս. 

5 ոլորակ , վերացումն ձայնի կաճ ցուցումն, 

բա ցազանչութ իւն, ձայնատուաթ իւն. 
պատկանաւոր , պատշաճաւոր. 

Ո 

տ րա մս/խոհ ութ իւն, որոշումն իմաստից. 

10 յանզեցելոյ, ի գլուխ ելելոյ. 

սակս, յա ղազս, 

ամանակ, նուաղ մասն ժամանակի, 

բացատ , դատարկ վայր. 

Ե.) 

15 հագներ գութ իւն, կատակերգութիւն. 

ստո րադրութ իւն, ի ներքոյ դրա թիլն, 
ոգեալ, ասացեալ. 

ՀՀ 

տա ոք, տարերք. 

20 ելուզանել, ելուցանել. 

երկար, երկայն, 

սուղ, սակաւ. 

թաւ, թանձր, 

երկամանակ, որ յերկոսին յանգի. 

25 նախադասն լով,յառաչ դասելով, 

շաղաշար, զուգաշար, 

ստոր ադաս ք, կրտսերադասք. 

բաղաձայն, ա յԼ ո 9 ձայնակից, 

շարական ել, շարադասել. 

րձՈ1ձՏ ւտօււօատ ՇՕաՇՍԱ. 1 զզրծալսն 51 V. || 3 զյոյՕս Տ || 6 
ձայնաարութիւն Տ II 9 որոչոսԽ) ողորմս 51 1| 10 անկնցելոյ 51 | ելելոյ)Եզելոյ I» || 
13 բօտէ վայր օձձ կամ միչակէան V II 17 ոգեալ, ասացեալ) օո >1 » Ելուցանել 
0 «յ, 1|1 21 երկայ՛ն) երկայն ել 51 1| 22 սակաւ) ան աման ակ >1, սակաւ ամանակ Տ || 23 
թանձր) թանձրանալ VII 24 յերկոսին) ի յերկոսին Ջ, յծրկուս ինչ իրս V | անզի 
II || 29 շարակածեալ, չարաղասեալ V. 


4ՏՏ 01Ա11ՏՀ1101 


59 


յոյր, ստուար կամ՝ ծանր, 

խաժ, սակաւ ստուար. 

անձայն, ասի չարաձայնն, 

կիսաձայն, որ զկէս ձայնատրին ունի. 

մրմունշ<ս> եւ շռինչս ասի, զոր ձայնիւ նուագեն. 5 

ն այ ք, խոնաւք. 

բաղկանա/, գոյանայ, 
բարբառակից, ձայնակից, 
շարակացեալ, կայացեալ, 

նայ, որ զաւրութիւն պահ է, որսլէս երկիր 10 

զխոնաւութիւ ն. 

վաղճան ականք անաանց, սսլաոուածք անուանց. 
չեզոք, ոչ արու եւ ոչ էգ. 

բազմաւո րական, բազմաբար. 

անգականք, սպառուածք. 15 


վանզ, հեզ, որ ի միոջէ կողժանէ առն ու զձայ– 

նաւորն կամ զրաղա ձայնն, 
բաղաձայն, ձայնակից 

փաղառութ իւն է, որ յերկուցն է. 
պարառութ իւն, շրշա ռութ իւն. 
պիտ ակասլէս, սոսկ, 

նեզէ, ի միոցէ. 

յ 

ըստ ե զանակս, ըստ փոփոխմանս, 
դրութեամբ, որ դնելով է եւ ոչ բնութեամբ. 
արտաբերիցի, ի դուրս բերիցի. 


ԼՏՇււՕՒաՏ Շ01)1ՇՍ7>1. 1 ծանր) ստուար կամ ծանր V |; 3 չա- 
րաձայնն ասի) խոչորաձայն կամ չարաձայն V || 5 մրմունչ Ել չոիչս II Տ, մըր– 
մոլնչք եւ շոինչք V II 6 նայք, խոնաւք օա 51 Տ, Ա(1ձ կամ կակոսլր 1տ II 9 չարա– 
կացեալ) տարակածեալ V (տարածեալ V ^ ) II 10 նայ է V II 12 սսլաոածք V || 14 
ցազմ) թաղմանական 51, բազմական Տ, րազմանակ V II 17 Հեզ) ՕՈ 1 51 ն ,| 19 
բաղաձայն, անձայն կամ այլոց ձայնակից V II 20 իսկ վւաղաոութիւն է, որ 
յծրկոցունց է 51 15 II 21 պա բա ռութ իւն) պատաոութիւն V, Ալի տա ռութ իւն 51 Տ | կամ 
շբչաոոլթիւն 51 Տ II 22 պիտակապէս) պիտակ 51 Տ II 26 արտաթերցի 51 Տ | 
ի ղուլա) ի դ էմս V | թնրցի 51 6. 


60 


1)1057811 1Ո1ԱՇ18 


սղացեալ , պակասեալ. 

պարզ ձայնորդ , որ չէ կրկնակ (լամ՝ նուրբ, 
զհետինն զհետագայն . 

ի ձայնորդէ , յոշ ձայնատ րէ. 

5 հաւացեալ, սկսեալ. 

կրկին ձայնակից, որ յերկուց տառից մի. 

(ի) յեր<կ>ին, ի կրկնակ րաղաձանն. 

վերաբերիցի, բերեալ լիցի կամ ի ղէմն բերից ի. 

Թ.՜\ 

10 եզ, մի. 

իբնէ աղաւտիցն, բնուքՅեամբ նուաղիցն. 
հիզան, զոր նմանակ, կամ՝ իբր. 

որ զան, որ տարազ կամ՝ որսլէս. 

շաղաշարաց, շարեցելոց. 

16 աղաւտ, նուազ. 

հէք, (Յշուառացեալ. 

եզերիցի, ի վերջ զայցէ. 

խաւշիւն, զանզիւն. 

յումպ էր, յ ըմ՞պել էր. 

20 ԺԱհ 

դուզնա քեա<յ>, փոքր 

ԺԲ.) 

հետեւակ , կյետ երթումե. 

սւռասութ իւն(ք), ասմունք Լկամ առնուլ եւ ասել). 

25 ենթանկեա է ընդ անուամբ անկե ալ. 

հոլովական, յեղյեղական կամ թաւալական. 

(ի ր, անմարմին). 

րձՈ1ձՏ ԼՏՕՈՕաՏ շօռւշւա. 2 Հէ կրկնակ կամ նուրբ) ոչ նայ է եւ 
ոչ ի կբկնակաց >1 II 3 զհեաինն) ռժճ ուսի 5 ր շ, ունիցի 1» || 0 կրկին — մի) օրո 51 Ջ || 7 
(ի)յծւՀկ>կին — բաղաձայնն ) օա V II 8 վերաբհրցի 51 7) | բեր ցի 51 Տ V։ II 12 18 

հիզան– որսլէս) ՕէՈ Տ 51 | 12 նւՈսնակ \\,նման Հ” տ II 14 շաղաշար X | չարացե– 
լոց Տ II 15 աոԱ աղաւտ ռժձ հի բար, իբր. հիկէն, ինշկէն. որկէն ծւ որսլակ , 
որսլէս, որզոն, որզունակ. որսլակ, որքան, որչան (ՇՕրր որչակ ՜7յ) որչաՓ 
V II 17 եզծրծսցի V II 18 խաւշիւն, զանզիւն) խաչոյն, որ խմելոյ տային 61 Տ II 19 
յըմպելէր) ի խմել էր 51 Տ II 21 ղոլզնաքի 51 | բօէէ ղուղնա բեայ–) լւձձ բաո, 
ձայն կամ՛ ասացոսսե V II 23 Երթումն) Երթալ 51 15 II 26 յեղյեղական կամ) Օա 
51 Տ || 27 իր, անմարմին օա 51. 


ձՈՏ 01ԱԱ517104 


61 


սերք, յայտնիչ բնու/Յեսւն արականին ծւ 

իգականին ել չեչոքին. 
ձեւք, տարազք. 

մ ա կա ւաս ար, ի վեր քան զհաւս/սար. 
նախագաղափար, նախսորինակ. 5 

ածանցական , յայլմէ յայլ ած ծալ անցուցեալ. 
հայրանունական, որ զհաւրն անունն ունի, 
բաղդատական, համեմատական, 
գերադրական, առաւելադրական. 

յարանուն , որ յանունն յարի ինչ. 10 

բայածական, որ ի բայ է ասացեալ է. 
պիտակապէս, լոկաբար. 

Գորդէիցն, Կորճէիցն. 

սլճնէ, յաւրինէ. 

համբակագոյնք, մանկագոյնք. 15 

ստորանկեալ, ի ներքոյ անկեալ 

ներ բակառեա լ, ընդ ստացողին առեալ. 

եզ առ մու, մի առ մի 

նման ասեր, նմանազգի 

արուորագոյն, քաջագոյն. 20 

մակսաստութիւն, վեր ասաստութիւն. 
յարառոցեալ, առեալ. 

ըմբաղդատութեամբ, առանց համեմստութեան. 
արագեղ, ունել յինքեան զարագութ իւնն (կամ 

սրագնաց). 23 

յամրեղ, զյամրութիւն ունել. 

պարզ, մեկին. 

բարդ, ի մեկինն այլ ինչ զա պել. 


րճճ 1յԼՏ ԼՏՕՈՕաՏ օօաօւա. 1 սերք) սերք են V I յւսյանիչք արա - 
կանաց եւ իգականար եւ չեզոքաց 51 Տ II 3 տարազ 51 Տ II 6 յայլ օա 51 Տ || 9 
աոաւե լաղբավան . յարանուն (Ատսոէ 51 II 12 բօւէ լոկաբար օձձ կամ զե(ի>ղ առ 
էսչաւք 5(1 ք (զերթ) || 22 յարառոցեալ) վերս/ռոցեալ V ) հանապազ առեալ 51 ճ II 23 
քմրաղղատութեամբ ( 1 . ըն բաղղաաութեան) 51 ամբաղղատութեամբ V II 24 

զարազութիւն) զարղարութ իւն V | կամ սրագնաց օա 51 Ս || 25 յամրեղ) յամբեղ 
V II 28 ի մեկինն) ի մին 51 Տ | զա լզել V*, յա պել V յ յարել 51 Տ || 


62 


010X7811 13X1X18 


յարաբարդ, ի զապեալև այլ ինչ յաւելուլ. 
զա ր մազան ութ իւն ք, զանազանաթիւնք. 
աւարտացելոց (*աւարտեցելոց), կատարեցելոց. 


յոդն ական, 
փաստ , 
հոշական , 
աոասական , 
մակդիր, 
առին չունակ, 
հոմ՛անուն, 
փաղանու ն, 
րե ր անուն, 
մ՝ ՚յսկանուն. 


բազմատ րական . 

պատճառ. 

կոչական. 

հասարակական. 

վերադիր. 

որ առ այլ ինչ ունի, 
նոյն անուն, 
բազմ՛անուն. 


բերանուն, ի բերման է. 

մականուն, որ ի վերայ անուանն այլ ինչ անուն ասի. 

վեր բեր ական, որ ի ցուցումն ածի. 
դե րհատուցական, փոխհատուցական, 
մակբաշխ, վերա բաշխ, 

պա բունակ, շրջապատ. 

քերդե<ա>լ, զանունն նման իրացն առնել, 

բակձաձական, բակառական, 
բացարձակ, անկապ. 

հաստատադր ութ իւնք, հաստատուն դրութիւնք. 
ներզոր ծութ իւն, յայլս գործել ինչ. 
կիր, մ1)նբն ընդունել. 


\ ր ձ 87X17 ԼՏՇՈՕաՏ ՇՕաՇՍձԼ 1 ի զաւդծալն այլ ինչյաւելով) ի մե- 
կի՛ն ու ի յերկոքին վերաՀյյ այլ ինչ զալղել II Տ II 2 զարմանազանութիւն ք \ ։ 

սէրռզսծ է XIX «*« –ք XI Տ II 8 սէուզսէ է\ոց –ոյ >1 Տ II 8 օոԱ մակդիր) օձձ 
II Տ ենթանկեալ , ընդ անուա/ր անկեալ (V. էսբրո 60») II 9 որ առ այլ ինչ ունի) 
որ այլով (լարանի II Տ || 12 բերանուն, ի բերման Է) օա XI ն II 13 այլ ինչ անուն 
ասի) միլս ելս այլ անուն ունի XI Տ || 14 ածի) ունի կամ յածի 6 | վերբերական, 
որ ցուցումն ունի բրօշէորօւէԱԱ ԱցՀէզսէ »օ1սրո կամածի XI II 18 քերթացծալ, որզա– 
նոլնն ըստ իբացն նման ասացեալ է XI Տ II 19 բակժաժական, բակառական ՕէՈ XI 
6 II 20 անվասլ (, առկապ \՚՜ւ)յ որ ընդ ումեք չկապի XI Տ II -21 հաստատուն) հաս- 
տատ անուն | են օոէէ հաստատուն XI Տ II 22 նծրզործութիւն է XI Տ | գոր- 
ծել ինչ) գործել գիրս XI ճ II 23 կիր) կիրք V, <իսկ> կիր XI Տ | ընդունելով V. 


1X3 0X1X117101 


63 


ԺԴՀ 


ա ման ա կաց, 

ժամանակաց. 


յա րեւանայ. 

զհետ երթայ. 


խոնարհմունք. 

տ ապալմունք. 


տ րամադրութ իւնք, որոշմունք. 

5 

ղԷՏք, 

երեսք կամ ոմանս. 


1 լծորդ(ութիւնք ) , լծակցութիւնք . 


սահմանական, 

պարզ րառ. 


սփածայ, 

զգեցայ. 


ներկ այ. 

որ այժմ կայ. 

10 

ապառն ի. 

որ յապա լինի. 


զանազանակս. 

այլայլմանս. 


յարա ձգական, 

որ ձգտի. 


յարակայ, 

որ միշտ կայ. 


անորիշ , 

անզատոյց. 

15 

բա ղազան ութ իւնք, զուգատբութիւնք. 


ԺԵՀ 



շեշտոլոր. 

վերացեալ ձայն. 


արտաբերի. 

ցուցանի. 


ԺՀ.1 


20 

յատկութ իւն. 

առանճնակութիւն. 


թարց. 

առանց. 


| նե րխոնա րհութեան ց, ըստ խոնարհ ութեանց. 


Ժէհ 



յալդ, 

յանզ. 

25 

ԺԸհ 



դերանուն , 

փոխանուն. 


նեզականէ ն, 

ի միատրականէն. 


բաղաւդք. 

պատճառը. 


անբադաւդք. 

անպատճառը. 

30 


յրձաճՏ ԼՏ0710իՈՏՏ ՇՕՇ1ՇԾձ1. 6 որոշմունք) Փոփոխմունք V || 6 

եէմի Երեք առ իրս ոմանս Տ XI (դեմք ծրք) II 7 սէրօզսէ սօր էէոց V II 16 է էէո 
II ® II 19 աքտաբերիցի, ցուքանիցի V II 21 աոս/նՏՆութիլն V || 26 յալդ, յանդ)րրտէ 
դերանուն, Փոխանուն XI ® |( 29 պատճառ XI ®|| 80 անպատճառ V. 


€4 


աօսր&ո է«տյւօւտ 


ԺԹ.) 

նախադբութիւՆ, յւսռաջադրութիւն. 
ի բս/ղդասութեան , ի շալւաղասութեան. 

5 լքավ բայ, ի վերայ բայ է. 

ստոր բայի, խոնարհ բայ է. 

ԻԴ.) 

երկին եւ համբոյր , զոյզ. 
մ՛եծասար, որ յառաջն երկայն է. 

10 մ՛եծավերջ , որ վերջն երկայն է. 

անգայտ, որ երկոքին կարճ են. 

ստեղն, մէշ. 

վերջատանջ, որ վերջն երկայն է. 

քողաբորբ , որ առաջն երկայն է. 

16 քողաղաւտ, որ առաջն սակաւ է. 

հա ւեղն, որ առաջն երկայն է. 

աւարտեղ, որ վերջն երկայն է. 

ներգեւն, միաչափ (կամ՝) սուղ, 

սոնք, ստուար. 

20 ԻԱ.) 

տրամ՛ախոհ, ճշմարտախոհ կամ՝ մտածաբար, կամ 

մտածաւրէն. 

փեռեկում՛ն, բացումն. 

րյ.աձՏ ԼյՏՇՈՕաՏ ՇՕՈ1ՇՍ31. 2 նախադրութ իւն) բօտէ ի բաղ– 
դասոլթեան V || 6 մակբայ <օւԱ նախադրութեան II Տ V 1| 6 իստորաբայէ, ի խո– 
նարՀ բայ է II Տ; Աշ ոձձսոէ օօճճ րօծօեսհւ։ բաղաձայն ապէս, թաղաձայնաթար. 
բակձաձական, ( ժողովական կամ >1 Տ) շրջաբերական, քողախն ղրի, քննի– 
ղսօէ բրօշԱր բակձաձական, սա ւոտշրւբէսա տսբրօ 62ս ոօո Ացսոէսր \ո »րէ6 
II 8 երկին \ կրկին Հհ, եսքին II Տ II 9 որ առաջն երկայն է ձծէՏէ II || 10 
եւ մեծավերջ II % \\ 12 մէչն 11 Տ |լ 14 քողաբորբ–) բօւէ քողաղաւտ Հ II 
16 Հաւեղն, առաջն II ճ | Հա լեղն, որ առաջն ԵրկայնԷ) բ 06 է մեծա- 
վերջ Հ II 18 կամ սուղ օա Ո II 21 կամ մտածաբար) կամ ճարտար Տ, 
կամ տաճար 11յ հօհՇ ՀՕշԺ) սԽ տրամախոհ (բրօ տրամախոՀութիւն) էէ Փեռե- 
կումն ոօո տսօ Այշօ բօտւէօ օձ սԱԽսա շււբսէ &րէւտ ձտ շօուսոշէւօոէ սէրօ բ«րէէՈՀոէ; 
բօտէ Փեռեկումն (էզսսոէսր ձէւոձէ *» օօճճ էօստ զսռո աէոսոէ օձ ւրէօա ւբտշէօոէ։ 
ենթակայ, բնութիւն. 
նենթ ա կա յ ում ն, պատահումն. 


ւ ճտ տւաաճոօճ 


65 


Հակա կա յ , ընդ ղիմակայ. 

տարորոշ, բաժանեալ. բօրրօ օօճ V օձոոէ օէզօտ օԱօտ, զսօտ 
ոօո Ացսոսր օբսձ ^1 Տ։ աբամաղրեալ, փովախեալ. 

ենթանկեալ, ի ներքոյ անկեալ. 
տրամատեալ , բաժանեալ. 

արա մա տել, որոշել, բաժանել , Երկատել, տր/ոել։ 

* * 

* 

Բօտէ ծօոացօէւօոտա եէրԵւ կոփեմւո ոօոոսԱտ շօձաեստ (X Տյ ճ I») օձԱշ էսա ։ո– 
եէոէրոստ Խշ օձձԱօոտոէսա, զսօձ րւրրոէոարձ շօոաշոէօԽրւտ շսւստձօրո, քօրԽտտտ 
մշՏԱԱւէ Ւիեեծոտւտ, ծՏՏէ էոձէէսր։ ԱՐՃԱՐծ՝ՄՈհնմ 7օՈնԱՐՀՄԱՆՑ ԲԱՅԻ ( յաղագս 
աղաւթ ի ց.) աղաւթական (X ՇՕրր է՛» րոց սահմանական) ներգործական. 

նե րքսակայ ամանակի. 

Ս՚իալորական. աղաւթեմ, աղաւթ ես, աղաւթԷՀ 
Բաղ մաւորական. աղաւթ եմք, աղաւթէք, աղաւթեն։ 

Անցելոյ 

Ցատկի, աղաւթեցի, աղաւթեցեբ, աղալթեաց. 

Մ ե քական. աղալթեցաք, աղաւթեցէք, աղալթեցին; 

Աւզառնւոյ 

Ին բնական, աղաւթեցից, աղավժեսցես , աղալթեսցէ. 

Ինքնանա կան (ա/նյն քական մ ). աղաւթեսցոլք, աղաւթեսջիք , աղաւթեսցեն : 
Երից ժամանակաց յարաձգական 
Եղա կան. աղաւթէի, աղաւթ էիր, աղաւթ էր. 

Ծղերքական. աղալթէաք, աղաւթէիք, աղաւթէին։ 

Աղաւթ ական կրա ւորա կան 

ներքսակայ ամանակի 
Եւ լական, աղալթիմ, աղաւթիս , աղաւթի. 

Բաղ մաւորական. ագաւթիմք, աղաւթ իք, աղալթին։ 

Անցեալ 

Ցատկի, աղալթիցայ, աղաւթ ի ցար, աղաւթիցաւ. 

Մ ե քական. աղաւթիցաք, աղաւթ իցայք, աղաւթիցան։ 

Աւզառնւոյ 

Ին բնական, աղաւթիցայց, աղաւթիսցիս, աղալթիսցի. 

Ին քեան քական. աղալթիսցուք, աղաւթիսջիք, աղալթիսցին։ 

Երից ժամանակաց յարաձգական 
Եզական, աղաւթիի, աղալթիիր, աղաւթ ի ւր. 

Եղեբքական. աղաւթիիմք, աղաւթիիք, աղաւթիին։ 

Ըղձ ա կան ներգործական 
Ն ե րքսակայ աման ա կի 
Մ իա արական, եթե գովեմ, եթե գովես, եթե գովէ. 

Բաղմ. եթե գովեմք, ՀեթԵ) գովէք, < Եթե > գովեն։ 

Անցեալ ներգործական 

Ցատկի, եթե գովեցի, ՀԵթծ) գովեցեր, Հեթե՝> զովեաց. 

Ո ման բա կան. եթե գովեցաք, եթե գովեցէք, եթե գովեցին։ 

Ապառն լոյ ն ծ րգո րծ ա կան 
Մ իա ւորա կան. եթե գովեցիք , գովեսցես, Հզովե՚յծսցէ. 

Բազմա ւո բա կան. եթե գովեսցուք, գովես ցէք, գովեսցեն։ 


17-9 



66 


ուօտրտււ ւտւսօւտ 


Երից ժամանակաց յարաձզական 
Ինքնական, եթե զովէի, <զով>էիր, <զով>էր. 

Ինք ծան քական. եթե զովէաք, Հզովյէիր, <զով>Էին։ 

Ըղձական կրաւորական 
ներքսակայ ժամ՛անակի 
Միաւորական. եթե զովիմ. Հգո՝)վիս, զովի. 

Բազմալորական. եթե զովիմք, զովիք, զովին։ 

Անցեալ կրաւորական 
Եզական. Եթե զովեցայ , զովեցար , զովեցաւ. 

Եղեր քական. Եթե զովեցաք , <զովե՝)ցա/ք, <զովե՚)ցան. (հսշսէզստ Տ ։ ). 

Շպառնւոյ կրա ւորական 
Ցատկի, եթե զովից իմ, զովիցիս , զովից ի. 

Մ ե քական. Եթե զովիսցուք , զովիսցիք , զովիսցին։ 

Երից ժ աման ակաց յարաձզական 
Ոմնական. եթե զովի ի, եթե զովիիր, Հեթե) զովիւր. 

Ոման քական. եթե զովնաք, զովեիք, գովեին։ 

ՈրպԷս սկզբունք ( օա յ), դեռախաւսութիւնք, նոյնսլէս եւ կատարեալք, բայց 
միայնն ի թուով (ի թուոց I) որ կորչի աներետյթն կալքն)՝ 

Մ իա ւորական. զովեալ, երանեալ. 

Բ ազմաւորական. զովեալք, երանեալք։ 

Այս է ալարտումե խաւսից , ապա Եթե ըստ բաչաղմանց արտաքնոց եւ ըստ 
րաւսանացն խրոց մտաց ոք ընթանայցէ, ի միում յաներեւոյթ անցեալսն զտանէ 
բիլը մասումս, զվաղանցեալսն եւ առժամ մի եւ զմիւս եւս եւյամենայն ի ներկայս 
Եւ յապառնիս եւ ի մասումս նոցա զտանէ հազար յե զանակս ղաւղանջմանց։ Այլ 
մեր սանձահարեալ զնրիւար մտաց յաւրինեսցուք զասպարէզս իմաստից ել աոցոլք 
զնպատակն մշմարտութեան։ 

Արուեստից րաժանեալ որոշմունք Են երեք, իմացական, կրաւորական, արար - 
շական, եւ վերիցս յայսցանէ խաոնք լինին մի։ Ել գործ արուեստականի է երեց, 
լեզուազիտական, մեկնշական, արուեստիլ գիտնական։ 

թափ տաղից են որ վեցթեւեան ք են, եւ են որ հինգ թեւեան եւ են որ քառա– 
թեւեան. եւ թեւք որով են վեց , որոց անուանք Են այս. լիաթեւն, մատն, մնծա– 
ստեդն, նրբաստեդն, մծծաոաշ, մնծավերչ. Եւ վեցթեւեան չորեւք. լիաթեւն, մատն, 
մեձաստեղն, մծծառաչն։ 

* * 

* 


օտճտօօ-ճւատաճօստ 

Հհա&րւ քօցւոօտ ստրտստզսճ աձւՇԱոէ. 


ճ 

X ա՚այբ 4 11 6 էոտ 96է*. 

էւա) զոյշ, մարտան 3213. 
՚ճ՝(Ա.էւզւ՝/օ՝ււ1րւհ 1 x 111 ) քաջ ՄանուԷղ 
1612. 

՚ճքճյ* ւբ-՚ա՝* «ր»ո յ քաջ Մանան 16 10. 

«xրո] սաստիկ էէշ 88 18. 

«7* 6X1») ած 8410. 

տարմացար 8135. 
և՚Հցօզ էօա) տատրակ 1018. 
ւ8։ւ։7էէ<օրօ< անվթար 27. 

«էՕՀ էւրո) աքիս 13 18. 

1 X 111 ) յօոյարաւեք 178. 
։ծբօ։օր–էԾ >5 ժողով-ղյ 347. 

։ւծ։ ալչ 32 13. 
խւօճէէւ ւ՝է էւո) ք՛որդայից 145 . 
ցաղայց 36 1«. 

#։էէ«ր ։«19 հայցական 17 Օէ, 29 10 
խնդրական կամ փաստական 1730. 
պատ մ առ 1115. 

&աօ^օ՝)ք 1 >(Օէ փաստ բանական ք 35 14, 
86 14. 

XXXIX®։ անխաղաց 31 3. 

^xօX^^xօ։ ՀՈէո) բղջախոհ 1831. 
«էձօսՅւճ ոմ 36 (. 

կար զա լոր 24 8. 

XXX։ այղ 3 17 14 1* 87 5. 

այղ սակայն 37 5 . 


&՝էձ<Հ այղ 715, այղ Եւս 139. 

XX։ էտո) աղց 10 9. 
և\ւտ.–ւսֆօճօՀ ն այ 8 30 11». 
օբ.աՆհ որթ 21 18. 

քողաղաւտ 44 18. 
ցողա բորբ 448. 
օ-յյւգյօ՜սէթօ։ երկ ուր 17 10. 

^V^^•էV<ս։x<օ, վեբծանեսցուք 

19 2 18, XV^ք^V(I> 0 X^VX( 1 )V վերէանո– 
ղաց 3 2, օ՝ւււ՝քւ<ոօՀւօ1 վեր ծանելի 29» 
Ա–՝ւև՜Հ՝ւ<ձՕ՝Հ. վեբծանութիւն 2 6. 

XV^Xօ•ր ՚ա համնմատո լթիլն 1 19. 
% 1 աՀէէ*օ%օհ վերջատանջ 44 8. 
աաօէքէհա անդրադարձ իմ 19շւ. 
XVxրxxւ։ վերսաստութիւն 3 
սսօՉօբւ վերաբերութիւն 21 1. 
օ ԼսւլքՕքՀՀՕհ վերբերական 182 2016. 
^Տքէւօրտթօ։ արոլորազոյն 16 6է*. 
ձ9–9()<01է , ւ^օ։ այրիկ 16 31. 
ւ^Յթասօ։ մարդ 13տ 1814. 
XVX^7էօ8օx^xօV դերհացոլցական 18* 
20 18. 

XXXI փոխանակ 2733. 

XVX^)VՍ^^^^ դերանուն 12 15 30 1, –ու– 
թիւն 27 հէՏ 28 1. 

XV» վերին 32». 

0.0 ք 1X111.) խաղ էէշ 19 11. 
ևօքէօՀօզ անորիչ 18յ 2012 2 45, անսահ– 
մԱյնական 48 էէ տզ. 

օ* 



01087811 78&101Տ 


ՃՏ8 884111X1104 


68 

ձէէՀՀՕքէւյտՀ ապասութիւն 88 15. 

01(0 ւբէբ^ՕԼՀՕհ աներեւոյթ 2290 49 8վ. 
ձտօքւէէ^ա, Օ7Ո)քւ1(0|ւ։4՚ր); յանգեցելդյ 8 
ՆէՏ. 

ճէէէՀքՕհ անհուն 86 10. 
ձայ/՚ղօ։։ բացազան չութիւև Յտ. 

017X0։»; պարզ, 16 ՆէՏ 23 ՆէՏ 29 Տ. 

Օ7։օ8։։5է« բացատրութիւն 37 8. 

«*օ8օ<րւ; բացատրութիւն 1». 
01(0X6(1(0410; պակասեցելոյ 16 Եէէ, 
պակասն լղյ 16 Տ1. 

ձ 1 ւօ\էՆց 1 ՝ւօէ բացարձակ 188 21 85. 
օրօբրյ (1011X01 տարակուսականդ 35 15 
3628. 

ձււօՈՀթօզօՀ ապաթարց 88 հէէ 41 23. 
ձ-ոօէւճէա անպակաս ելուզանել 54, 
կատարել 5 16, րացակատարել 6 9. 
■առօքւսւհ ապնրեւութիւն 88 11. 
ճո՚։աՀՕհ անհոլով 2211. 

«1«ւ>|101աօ ապերդմնական 8424. 
ձք)3«սա «տայ որտզանեւՈնԳ. 
օբօա <Ջ»յ ոռոգեմ 237. 

ՍքէՀ-ղ զաւրոլթխն 21» , աբութիւն 8ւ. 
օբՅքօ» յալդ 12 15 27 6 18. 

<1(ՅւՅււ»11է*Հ։4 թ ուա կան 187 2122. 
00(3(10; թէւ 13օ 1620 21 22 22 6(8 27 
&Ա 28 ՆէՏ 824. 

Տքւգ ՀՕհ &րո>) սքանչելի ՚ 16 16. 
ձբրղաՀ ուբացութիւն 33 10. 
դթշէէւ^ձհ արական 137 148, արուաց 
826 – 

օթ)րօ|յ.է՝*օ<; հաւացեալ 10ս 11» 122. 
«.007X0 րրա; անբաղդատակի 15 20. 
«օս4օ(>30օէ անթաղաւդք 80 ծ 18. 

«սՅ(; դարձեալ 31 11. 

«Ս0(Օ4 վա/լիւ 811*.. 

•օսրօ; ցօւ նորա 18 15 14 «է;#»*, « ՍէՕ 
սորա 6օ, նոյնք 4 2, այնք 26 27. 

«ծ ՀՕՀէճղհ ինքնակատար 12 12. 
սսՀես անձին նորայ 29 90. 

«սրա; ունայնս 490. 
ճքաօօ; անձայն 11շւ 7 Ար. 

6 

8 թ, բեն 6—7 իՕՏՏ, 24 18. 

Յօ^։~®4 աւաբւոեղ 44 18. 

8օ0։7օ (*0օօ(օ$։օ) բութ 88 88 548, 40 
ՆէՏ. 


ֆէւթՄրօէէՀ շեշտոլոր 20 10. 

Յւք&ւաօւ; հաստատութիւն 35 24. 
Յէ^րւաօ «տա) արա զա գոյն 157. 

6(ք&(04 գիր 14 28. 
թէարսւա; աշխարհաւրէն 220. 
ք1օ10ս8օ4 ողկուզաւրէն 8112. 
թօօ; եզն 21 14 («տա գութ 9 20). 

8(>«8 ս։ հեղգ 18 1«. –ս160օ; էՅա յամ– 
րագոյն 167, ֊ՍՀՕԼՀՕհյամրծղ 16». 
6ք^X սV ®I յւ։V0 ^ սղացեալ 10 11, ադաւ– 
տացեալ 1118. 

800X1»; ԱՈԱ 1 5« 10 648 1125, աղաւտ 11 
ՆէՏ, 88 648. 

ֆքէգօհ էւա\ նետող 112 . 

ր 

Հ գ, գիմ՛ 6 — 7 յսէՏՏ, 24 16. 

70էփծ; Երկրային 1821. 

■հ «(14)1604 ամուսնանալի 85 1. 

Հօբ քանզի 212 1216 1611, հի 228 820 
416 1921. 

■Հէ^էւս; սեոոլթիւն 13 19. 

1^441X0; սեռական 186 21 18 17 648, 
2828. 

7640; սեռ 2117, 7*471 սերք 18 64», 27 
648, 28 648. 

74) Երկիր 18 19. 

7417441;; երկրային 19 8. 

7140(111 լինիմ2տտ 924 1024 II». 
7X01000 լեզու 1 14. 

•ՀՕէքէՕՀ աչխաթապէս 2 27. 

700(1(10 գիր 41918. 

7բօ|1|1*(; Հզեելովի 414. 

70օ|1|ւօէւ»օ; քերականոլթխն 19 4. 
7թ։^ա գրել 416. 

ձ 

Տ Գւ Ղ ա յ 6 — 7 ըօտտ. 

Տօսէէս X®; ստեղն 44 1. 

8««Ս4®(1*40; թաւացեալ 4116. 

5։օս; ւոոուար 612, յոյր 6 6է8, (խաժ 
695), թաւք 6» 7 է«ր, 88 էշր. 

Տօք4(44) սարդինի 48. 

8094(04 որթոց 21 2. 

8* եւ 1-2 իՕՏՏ, իսկ 2 — Տ րօտտ. 

էէէէՀէՀծ* ցուցական 1726 2018. 

Տ*է&< ցոյց 286. 

Տ(^ւտ; աչոդ 1824. 


8 ։ս 160 օ; երկիր 1» 21 17 28 17 24 11, 
երկրորդ 1120 25 648. 
օ՜ղ եւ 21. 

04|>օ8ր, յայա 34 17. 

Յւ^օա յայտնսմ 12 12 1 591 2 1 90 2 9 20 
3510 86 648, յայտ է 1817, ցոլ- 
քան է 19 10, 84|)֊օս(Ո յայտննն 86 

648. 

Տէ^ա՚րսէօ; յայտական 206 27 24 824, 
ՆղՀաՀօւդյայտնիչք 3110. 

84)(1օ;«7»յ տոհմ՛ 17 5 2 0 94, ղէմԽս 
40» | Պալղոս 89 19. 

Տէ<ւ թրօէթ = օրա օռտստ ւոտէրսա 998 
տէշ. 

ՏւօՀւստաօ։ անջատական ք 8512,25. 
8(օՅէՕ((; հաստ(ատ)ադրութ իւնք 225, 
տրամաղրութիւնք 22 16, 28. 

8(0(060» 8(Օ(0է34)4Օ( կոտորիլ 2114, 

ՏէՕ(ք>6364 գատուցեալ 21 17. 

Տսաւլւօս տրամակայիմ 37 4. 

8(0X9140(1X1 րնտրիմ 28 8. 

8(040(0 տրամախոհութիւն 813,16 12 11 

358. 

8(Օ0՝ր; (ւօ բացատ 8 22. 

8(0010X1) տրոհութիւն 2 11. 

8(օ;>60ա առանձնանամ՛ Տ 19. 

8(0909* ղարմազանութիւն 1618, զա- 
նազանակ 2397. 

Տէօ^օթօ; զանազան 19 10. 

Տ(էօրր)(1( խտրոցեմ՝ 36 2 . 

Տէ7է\օս; կրկնակ 88, 10, կրկին 1018, 
Երկի/Շին 1022. 

8(7(0օօա1(Օ( երկդիմի ք 2917. 

8(օՓ^օք5օ; Երկչարավանգ 437, երկա– 
վանգ 43 10. 

Տ(; Երկիցս 825. 

Տ(93օ77°< երկբարբառ 522 105 26. 

81x0 թարց 26 27. 

85x^040 երկամանակդ 68,9 10 2 

115. 

8ա4սլւօ4 Երկանուն 1728 1 917,25. 
8օ1(04) տրական 1712,17 28 26. 

Օս՚ԱէՕ; եր կական 1624 2817, 19 2818 
29 21, Երկուորական 17 էէր 28» 
46 *ղ. 

8ս4Օ(ւ6404 որ կարէ 21 14. 

8սօ Երկու 57,17 1012 11 19 19 18 բ<ա, 
երկոլք 1314. 


69 

Տ 

6 ծ 62, 8. 

էօսէա յինքեան 215, 60ԱէՏ»4 յ ին- 

քն անց 54, *օՅ ։ 60Ա10 իւրեանց աոան- 
ձինն յինքեանս 66, *ւՅ՛ ւօսրօ առան- 
ձինն 2126. 

է֊ք ~ 6(; խոնաււհմունք 22 18, 1», 

նեբխոնարհութիւնց 26 88. 

67<օ ես 285, 14 յթՕՏՏ. 

6341X04 ազգական 18ւ 205. 

1340; ազգ 205. 

6՚( Եթե 1921. 

6(3։ իցիւ 3212. 

6 (( 1 ( նմԱ, 8 21 6 3 էէ ջօէ*. 

6 : 7(6(3 զի թե 368. 

6(04)1Օ( ոզեալ է 45, անոսսնեցան 
614, ասին 8 10, 6՝Փ1) (16404 ասացեալ 
2111. 

։1; ՆմԵ(մի)Հ\գ 104 115 154,18 
1918 201, </61( ւօւ 2027, Եզ 111,91 
921 151, մու 151 2428 2919– 

6(աՅօօ( սովորեցաք (=6ւաՅօ|164) 86 24. 
»օօրօ; իւրաքանչիւր ոք 8 11 21 2– 
1X016(30; եբկաքանչիւր 21 2– 

^07։օ(1օ; տեղեկութիւն 120. 

^36100(4, XXI՝ ՜ Աստ երկարման 102. 
6X16(46101 ձգտին 6 10. 

6Հ10; վեց Երիր 191, վեցերորդ 25 1. 
6X;6^6’(X( արտաբերի 24 19 2529, 6X^6– 
(3 ր)1օ։ արաաբերիցի 929, 6X96ք( ) (4647)4 
արտաբերեալ 8590. 

6X0(0 ձիթենի 2118. 
էճձյլա՜էՕհ դուզնաքեայ 127. 

6X676(0 դամբանական 2 21. 

6(ւօս1օս անձին իմոյ 29 11. 

6 ( 1 ( 46 X 0 »; ներդ աշնակապէս 225. 

6(ւօ; իմ 28 1, օ 6(10; իմն 2811, ծ™, 
ինեւ 28, իմոյ, իմում, իմով 29. 

6(1766(^(0 հմտութիւն 1 4. 
6(17է6(3^0|ւ604ա, –էւ^»)^ նԵրպար– 
առեալ 44, –6^7)(1(16404 ներբակ֊ 
աոծալ 1419. 

1(17(4); սակայն 87». 

6(19*1404 որ ԵբեւեցոլցանԷ 21 5. 

64 ներ 29 828, ի 321,92 722 19», 
յ 520 21 215, ըն 1614 309. 

ընդդիմակ 3714. 
հակառակ 20 18. 



70 


աօարտււ րտ&ճշւտ 


ձտտ օտձճաոօձ 


71 


67055.6710; պատկանաւոր 8 8. 

^Տտօօօրյ; կարաւտացելոյ 318. 

«76X67 սակս Ցւտ 36 15. 

։765ք6ւօւ ներգործութ իւն 225,6 2218, 
31,85 23 1. 

էՀէքքղՈՀՕհ ներգործական 45 1. 

«760x6); ներկայ 23 35 24» 45 էէ էգ. 

«71x6; եղա կան 1633 1 7 8,7 23 16,17 

28 ս 17 29 19 45 էէ պ. 

1\էՕԼ ոմանք 138. 

«710X6 է արեք 518. 

«776<ւ ինն 711. 

« 7 x 9161 ); ներկուռ 1օ. 

€707109X07X0։; ներգոյս (ռշշստ) 118. 

«X, ՝է1 ի,յ, 2 բ ռտտ, 8 շ ատտ, 1631 2116, 
ըն 16 18 329, ն, 6$ «70; նեղի 9 31, «X 
86օ ներկոլց 16 16 20 26. 

էհ վեց 18 28 3. 

է^՜րւցււ։; ղրուցատրոլթիւն 1 11 . 

հետին 10 15 11 18 12 ւ,յօտ այսո– 
րիկ 34 3. 

Հ^էհ ոյն, ռշօւտ բէ ղոյնս Ց 1 . 

6 7։ 01(707 զով 18 18. 

67էՕ–օքւՕՍ7րէւ; տարակուսեալք յերկ– 
րայս 36 28. 

6X6; վասնզի 5 10, «X։։, «ՀէէՏ՚օ, «ոէէՏօյ– 
■Ոէք, 671«ւ–)է6բ, քան, քանզի, Հվասն), 
վասնզի 3619. 

«XI ի վերայ 1816 193, 6, յ 2538, ի 
2037 35 ւ9 3615, «XI ՀՕ օօ\\) բազում՝ 
անգամ 1 6. 

«ա՚րբօէփօ։; հմակցագրեալ 418. 

է1ր^Տ«XX^X^^ ընդունակ 22 13. 

6X136X07 մակդիր 17 25, մակադրական 
1815. 

«711X01707 մլ սկաւասար 13 10, 13. 

«ւ։^«ք 0(16707 մակասացեալ 314. 

«*։|Հ€քււ5օ(ւ«707 մակրաչխ 185 20». 

«™ք>ք»| ււօ. մակբայ 12ւ«31ւ,2,5. 

^x։օx^Xx։X|^ պաաուիրական 1717. 

€7ՈՕՍ7§60ՍՕէ7 մա կշա ղկա լզեն 35 25. 

«7։ւէ7.օւ; մակսաստոլթիւն 15 13, սաստ– 
կոլթիւն 3416. 

«*է(ք 6 () 0 ;յ.օւ, 6x19691)001 վերաթերիցի 

1011, 19 1118. 

6 X 19050 , ֊Օ; մակբերս 37 2 . 

6X0; տաղ 2 23. 

*7րր։ւ եՀակւթն 1322. 


։ 7^0X0(56X03 րՏՏ ի քսան եւ վեց. 
« 7110705.07 մականուն 1738 1924. 

6ք)ք07 IX ա) երկիր 10 17. 

65(11)7610 մեկնոլթիւն 359, 19. 
«910X7)53X1X07 հարցական 18 1 208, 12. 
տբւօէրյօւ; հարցումս 20 10 , հարցական 
( բրօ հարցմանն) 8414. 

6 X 650 ^ 6767 ; այլասերս 165 . 

6 X 650 ; այլ 1925 , ձք՛ 1 x 6500 յայլմէ 
1319 . 

6 X 1 եւս 3 18 . 

6 րս( 1 օ^օք։օ սւոոլգաբանոլթիւն 1 ւ 7 . 

«օ քաչ 87 8. 

«սՅօ; պարզ 17 15 . 

6 ս XX է XI) ըղձական 2230 . 

6Ա՚560ւ; զիւտ 1 18. 

«5x0701; քաչոլորակի 2 28. 

«090170 քաջաձայն ք 6 14=^7 21 . 

։ւ^՝ 5–4 ըղմ-ից 32 Ս. 

6 Փ«€է(Հ) զկնի սորա էէՇ 344 . 

ունիմ 422 67 10 1,4, 15 11 1, 4, 13 
12 1 16 1 , « 0 X 11 x 6 ; որ ընկա լալ 18» 
21 1, Ոք>ձհ X։ 6X07 1 7 86 1 8 35, ահ «ք»; 
X։ 6X07 17 26 1837. 

2 

Հ զ, զայ 61 718= 612 89, 14. 
է<007 կենդանի 21 15. 

II 

հհ է 5 Ար, ե 931 . 

I) կամ 27 9 18 10 11 բ<18Տ, թե 3 Ար 

( 1 ) 7 ՝>րօ ր,). 

1 )ք 10 (ւօ։, 1)քօ՚յ(16707 առաջնորդ 11 21 . 
71(յ.6բօ ազ։ 18 38. 

71(16X650; մեր 29 24. 

71(1190170 կիսաձայն ք 7 18 , 19 . 

7 ) 9 <օ՝ւ՝*(օ; դիւցագնաբար 2 17 . 

4 ) 50 ); 6 X 1 ) 1 ) Մովս էս 9 29. 

1)00(07 սրա) ուժզին 15 11. 

4)Օօ։ կամ 9 27 107 11 1 , 9 . 

1)0X07 նուազ 7շօ. 

71 X 0 ; հնչումն 21 10 . 

0 

5 թ, թոյ 63,30 7 բօՏՏ 2431, 
80 X 00010 ; ծովային 196. 

3011(100X1x6; հըաշական | բացասական 
3345 . 


36՚.օօ|ւ6; մոլոլթիւե 354. 

360 ; աստուած 2136. 

3601 ; ղրոլթիւն 9շ« 107, գաղափար 

1316. 

36 X 1 x 6 ; դրական 35 1. 

06017 6X01) Տիրիէէան 16 2. 

0ր,6« 6 X 0 )) Ցրաւնք 179. 

317 X 0 x 6 ; իգական 138 14 10. 

I 

։ ի, ին 1 5 բօՏՏ. 

V նա 28—29 բռտտ. 

181 x 6 ; յատուկ 186 ,յատկական 21 16. 
էՏւօ; յատկական 148, ինքեան 189. 
( 5 : 6 x 1 ) ; յատկութիւ 1 / 21 10 2626 . 
ւօււօ; յատկապէս 131,8. 

։ Ա 6 ն>; (Ճ՜օ;) 6 X 01 ) հեբեդեան (Ցովհ.). 

170 գի 2 17 3617. 

17677600) 6X1)1) արշաւեմ 25 15. 

1 717։ օ; ձի 18 Ս 21 18. 

10 x 051-017 պատմութեանց 1 ս. 
ւօօ); թ երեւս 842. 

X 

X կ, կեն 6—7 բռտՅ, 2416. 
x^Յ^X 65 ] ըստ որռյ , որգոն 33 31. 
XՕՅ^ՕX1^^).է, X^^60X1)X6V] են 7 21– 

x^3’6, xօՅ’ 6 օՕV, x^Յ’օx^յ վասնոյր էԱ. 

36 30. 

ալ ել 15, 14 3 շ էէ բօտտ. 
ւււսըՀհ ամանակ 8142. 

X 01 x 690170 ; լարաձայն 7 15, վատաձայն 
7 17. 

x^X«^x^է կոչի 4 22 184 1935 209, 18. 

x^Xօօ 7 X^^ կոշին 2916. 
x^XXէ^xօ 7 լա ւա գոյն 2 1 . 
x^X 6 ^; բարաք 3119. 
x^x^ ըստ 1 10 , 13 5 10, 11 Ց Ար 103,26 
115,21 էԱ. XI* 3՛ 61 X 0 x 6 առանձինն 
21 26, ի վերայ 174,6 19 1, 18 20ւ. 
X^է^■ր։Xxօx-օս; ծիծաղելի-ս Ցտ. 
x^րx 7 ^։ 5 ^^օէ եգերից ի 1126. 

X։x^99է17էՕ> տապալեմ 31. 
x^x^x 51 )ՕX^xա; պիտակապէս 9ււ 18 37. 
x^xօ> ստորին 327. 

X 0 X 01 ( 10 X 1 XIX խուներդմնական 3424. 
xX 1 )X^x 6 ; հոչական 1714,33 29 շ. 


xX^ 01 ;]^^րօ 6 )^ւօւ; ներխոնարհոլթիլն 
274. 

xօէ 76 ; հասարակ 11 8, 10 1310, 11, հա- 
սարակաց 1813. 

»017ա; հասարակաբար 13 12. 
x 6 օ|յ.օ; զարդ 379. 
xբ6^00^07 6X1) վ սաստկագին 15 11. 
X9^70), 6 *5՜ւ70)7 ընտրող ՝228, օ *ցէ– 
70(1670; դատեցեալ 229. 

X 5 ^X 1 ^; ղատաւոր 227. 

X 5 էx 6 ; դւստեալ 22 ». 
xx^) 0 ^; ստաց-ք 1419. 
xXV]x։xճ; ստացական 13 23 1413 1716 
2916. 

XX 1 )X 019 ստացող 14 20 2919. 

*()ք 10 հ իսկ 17 25 1 89,16 193,18. 
xօ 9 ^օ։; իսկապէս 917, իսկ 13 27. 
ճօ(օ7 շուն 13 12. 

20)|10)5ւօ կատակերգութ իւԱ 2 19. 
ձ 

X ղ, ղատ 8 90 719, ղ Լ 253, ղ ՈէձԽ 
։ոէ«ր ֊լ «է –ն 78. 

X^111^^է76x^( ձաձի 1818. 

XIX; աքացի 3134. 

X 6 ՞ք 0 > ասի 413 5 Ար 65 7 է6ր 8 տւ 
17 14, X^)ք6(147օ; ասացեալ 17 174 20ւ, 
10 313, որ ասի 2018, X^x^էV որ կ ո– 
չեցաւ 1317. 

X65^; բառ 12 Ար, 22 11 2684 2733 307 
357. 

Xր^)քա, X/ 17 Ո յանզեսցի 10 6Հտ, ցան- 
գից ի 1038 1112 

X ն օ; 7 6 X 01 ) յռրղ, յռյժ էԱ 3417. 

^ր^օբւօ; ուժգսակի 2 21 . 

X(3^> քարուկ 1523; 

X^Յօ; քար 12 25. 

ձօ֊րօ; քան 1126 12 զսռէէր 1931 273 
312. 

Xօ^յյ^ այղր ամենեքծան 6 ւ. 

Xօ 51 X^| քնարական. 

Ն\ 

(1 մ, մեն 63 719 830. 
յ*։ 6X01) տա քաւ 34 33. 
բօ.*( 0 հ երկայն 56 11 12 , Երկար 9 էէր, 
43 — 44 բօտտ. 

5 . 1 X 10 x 0 6X01) ման ալան ղ 3418. 



72 


01087811 1ՏՏ101Տ 


յւտտ տյսաւոօւ 


73 


)1օծ1օ9 աոսոել 715 8418. 
յւ^ 0։ ք® էս*ո) մԽրտացու 19 12 . 
յք6ք®77է99 , >)5 «այ մեծասուգ 1916. 

|1 6710 x 05 «այ զարմանալի 1618. 
(արօ^ս^։։™ «այ խոմ կորավ, քա– 

ղավ. 

(16։աօ։5 նուազութիլն 15 80. 

|1էձձ<ւ» ապառնի 2388 24։ 46 էէ »զ. 

14 1 քյ.70մ V «այ Մանան 169. 

)«բօ5 մասն 43 1188 121,88 279 318, 
(ւ6բր) մասունք 18 1218 308. 

\ւե<Հ մի չավ 8 18, Ա 6 18, 18. 

( 1 ։®օ–որ |5 մի չին 2284,87, միչակոլթիւն 
3118. 

(16X0 ընդ 68 3611, ՇՕՏ. ւոտէր. 918 359, 
հանդերձ 19 85. 

( 16 X 6 X 0000 ընդունակ 2084. 

( 16 X 0 X 1 ) ընդոլնԵլութխն 1214 2683, 84. 
(յ.էէ(յօ7 չափ 879. 

|1է/թէ մինչեւ 4 13. 

)ւր| ոչ 288, մի 3315. 

)1է)8օքւՏ5 մի եզով ի լիք 83 18 . 
յյւսյՏէւրօ) չեւ Եւս 3 17. 
յյւրյՏր5է« մի իլիք 83 16 . 

նմանակի 21 ււ. 

( 107 | 1 Հ >5 մըմհւնշ 788. 

լյա՚էՕԼ էրա) իմաստութիւն 690. 

(ՀՕհ մուկն 167,8. 

Ո 

V ն, նու 64 719 890. 

9«։ այո 3814 
901X1 հայո 8314 
Ո«<րէ<օ(։ Նեսաոլ ւ 12յ. 

9է<օ–ր։թօւ համբակազոյն ք 1417. 

VII հա 34 85. 

էքէյ^՚քօւ "777701 «այ Գաւթեան եբի– 
ւալ/ն 14». 

^|4«>9 «այ իմաստուն 1 65. 

9005 միտք 2 15. 

9օա, 906~րօ։ իմԽնի 21 94 
909 այժմՏ 1ո. 

9 ս5 գիշեր 1888. 

^էօւրարօհ նովը 2982. 

2 

5 ձ 1 ա յ 64 719 89. 

5։<ք09 «այ դ ա լա ԱՀԸ 19ւտ. 


$ 0 ( 7 II։՜։; քերելով 415. 

$6(ւ> քերել 4 16 . 

0 

օ ո 5 է որ. 

6 ֊ն էր)» օքէէրյ» զզաւբութ իւն֊ն , էր)Հ 
■ոքօէահւււՀ էր)9 է*Հ9179, յաոոգանոլ– 
թննէ-ն զարուեստն էէՇ. ո, որ 27 
Նս, օ >1 ւ։) այս այղ այն 27 
ջւա. 

ՏՏտ, օ։06 այսոսիկ 3621 368, 25, այսք 
368,17 874,11. 

օ։ ոի 8 23. 

01X086, օնւօնւդ, 01X0։ ի տուն, ան- 
դուստ, նծր տան 32 10. 

018X05 խանդաղատական 2 86. 

0109 որսլէս 516 1485 1517 1611 2584 
4318, որպիսի 980,89 10 ՏէտԱ» 12 8 
1830 145,11 16 1 16 10 198 2417 25 ՆԱ 
81 ՆԱ 8715 39 ք«ր 44 Ար, որկէն 109, 
հիզան 118,23 17 5, որզան 117,14 
1294 2314, 80 24 54տ 304 44 ՆԱ, ոբ֊ 
գունակ 18 8 23 18 , որզոն 133 14 19, 21 
16ւ«, 88 169 1814 1911 20 հԱՕէէր 21 
ՕՇէԱէ 23 ցոաէօր 24 18 26 6ս 308 81 
ՆէՏ 32 1 43 ՆԱ 44-1, հիբաբ 13 18 , 8» 
1619 164, իբբութե 82յշ, հիպէս 48 21, 
որրար 448, Գյիպէս\ 33 90. 

0XXէ^^ ութ 925 1218 22 15. 

&էք ®*15 սակաւ անդամ 32 2. 

0X1709 նոսսզ 8 28. 

0(10X70)165 հարթութիւն 38. 

“0(ւր)բօ5,–օս հոմերական 49, Հոմծրոն 
4 17, Հոմերոս 14 15 «ՅՅոյ Պետրոս 171—2. 

0|40<07է9ր) նման ասեր 16 2. 

6յւօ։(ր)|յ^ս69 նմանական 188 2017. 

օ)10«օօ։5 նմանութիւն 2019, մշգրտու– 
թիւն 8320. 

6)1(090)109 հոմանուն 1727 19 1. 

0(ւա»ս|1(Օ5 հոման ունակի 192. 

6(1®5յ համնւյն 87 14, 15. 

890 ( 10 ։ անուն 12շշ 224 16ւ, անուան 
1281 134, անուամր 1728, անուան ք 
1917, անոսսնց 826 918 167 1711 
26 25 275, անուանս 19 10. 

690(110X1X1) անուանական 1715. 

6|ս5 շեշտ 87 88 ՆԱ. 

656x0X05 «այ արազեղ 1516. 


օ;սր։բօ5 արազագոյն 159. 

656x0909 շեշտոլոր 3821. 

67791X1x05 որքան 20 15. 

07էօէօ5 որպիսի ոք 2014. 

07րօ 1(705 որշափ 20 14. 
ձ՚77(05յ եթէ էԱ 36 17. 
օբօօ) տեսանեմ 2 16. 

6բՅ՛/) ուղղական 17 12, 14 28 23. 
օբ։օ|16905 որոշեալ 27 33. 
օբւՄէ՚.րօ5 սահմանական 22 30 45 էէ Տղ. 
օբսրււօէՏօ^յ յոյզ 2 1 12. 

05 նա 21, որ 18 2 1919, 24 208, 16 2138 
27 7 23 161՛ (ն-որմէ, առ որ, որոյ), 
XI որք 29 17, 5 են որ 16 զսա. է«ր, 1734 
2637, ա՝» որոց 11շօ 24 1, 11 2631 327. 
05 քրօո բօտտ նոթս, նոյր, նոթյայ)դյ, 
նում, նով , զնոյբ 28 29 բօտտ. 

ՕՇՕՀ փոքր ինչ 7 20 (770բ՛ 8(709), 8(70 1 
որ 3515, 24, ոյք 365,15 37շ, 9 , որք 
36 11, 38 37X4. 

8(7X15 որ ոք 20 14. 

0X6 յորժամ 9 27 10 ՏէբէԱտ 11 զս\ո– 
զււԱտ. 

8x1 վասնզի 53 65 810, զի 614 6X4 
7 14, 30 2913. 

0(5 ոչ 67 1415 1920,31 288356 88 Ո, 
չէ 33 ս. 

օ6Տօ(10>5 մի Եզով իլիք 83 16. 
օսՏ^տբօօ չեզոք 138. 

06815x0 33 11. 

0696x0։ վասնորոյ 86 17. 
օ6տ։օ զոյութիւն 18 10, էութիւն 18 13. 
06x05 նոյն 19շշ, այսք 1724, xօ6x(1)9 
սո ց այն 2 38, նոցա 5 1, սոքա (յ>րօ սո– 
ցա) 6\\,ի սոցանէ 23 86, ինոսա 139, 
սոքալք 3111. 

00X0)5 այսպէս 2918. 
ճւբբօ։ որպէս «էօ 36 17. 

6xXօ5 ամբոխ 175 2025. 

0 

77 սլ, պէ 64, 81 24 13. 

770է$Օ5 կիր 22 ցսւողսԽ, 23 1, 770.9 ր; 

կիրք 38 &«. 

770(8610 խրատ 12 25. 

770X0։ վաղ , նախ 31 8. 

770X0(65, 77օբօ ՚ւշՀհ «0X0(075 առ նախ– 
նեաւքն 4 17. 


77։1է|ւ116ս^6։օ5 հաւեղ 44 15. 

770976X0)5 ա մեն ե լին 3 33. 

77090 կարի (էշ 3417. 

77077օ“ ոհ, ուխ էէշ 33 1. 

770բօ շ. ձօւէ. ի 15 4 17, աո 4 16, շ. ԱՇՇ. 
ըստ 2 38 219, յար 1624, 77 օբ՛ Տօօ V 
փոքր ինչ 7 20. 

77օբօՅ։^1) *մԽտաըկայ 8319. 

7էօբօք0)1օէ ածանցիմ 2918, 77օբ»)7|ւտ– 
90» ածանցոցեալ 164. 

170բօ790ք05 ածանցական 1Տ ՆԱ, 2ՏՆԱ, 
2915, 77օթօք6։70)9 ածանցաց 1321 28 
Ար 298. 

77օբօօ6ւ)16905 յաըակայ 2338 244 46 էէ 
8զ. յարա կայական 47 էէ Տզ. 

7էօբօ*^էօ<Ո5 մատհրաման 34 10. 

77(xբ^X^|յւ3^90VX^^ յաբաոոցին 8616, 
յարաոոցեալք լինին 37 10, ընդունել 
3 15, աոեալ 103 27 33, ընկալեալ 116, 
յարառոցեալ 15ս. 

7էօբօ՚^7;բօ)ւյ.օէ(/.օ( թարմատարը 37 8 

36 16. 

«օբօօօօօւօօօ յարակայական 3114. 

7էօբօ(709Օ77է։»01 տարրազմատք 3518 
36 10. 

000000936X09 յաբարարդ 16 ՆԱ 23 
ՆԱ. 

77000X0X1X05 յարաձզական 2338, յա - 
րաձիգ 243, 45 «է «ց. 

77030X9^9) <715 խտրութխն 29. 

77օբ^ր^օՅօ)5 անցեալ 23 26. 

17օբ677^օ։ հետեւին 184 28 1, յարեւա– 
նայ 2215, յարեւին 2626 279. 

770բ369(09 կուսաստան 217. 

77օբ1<րէր))ւ։ յարկացոցեմ 3 3 2214 232. 

77օբօ^ս77909 յարաչեչտոԼոր 392. 

77000)90)109 յաբանուն 1325 1624. 

7705, 7709X0)9 յամննեցոլնց 22. ամե- 
նայն 2915 30 ՆԱ. 

17օր>յբ հայր 1826, ի հաւրէ 13 27. 

77^xբ^ XI) հայրենի 17 16. 

IIօxթօxX։ Պատրոկղէ 1132. 

77^xբօ)VՕ)սx6V հայրանունական 13 ՆԱ. 

775565 հետե սակ 12 10. 

776)177X05 հին գերիր 1 19, հինգերորդ 
24 26. 

77691)5 աղքատ 18 24. 

7769X6 հինգ 92,26 135 2219. 



74 


աօտւտււ րտտձօւտ 


4.ՃՏ 061*84. ՚ՈՕՀ 


75 


7«7րօ(7)(յ.6707 քերղեալ 18« 249. 

7 * 6(1 յազագս 23 23, էԱսԱ շօյոէսո. 
•7^էբ^էx•^էXՕV պարունակ 185 214. 
7(է((6/0|։6704 պարունակ 2 15, օյա/;. 
փակծալ 216. 

7էէթւՀ)>։31< պարբեկութիւն 38. 
1է6((ձ7)7րօ(։ճ7 րակձաձական 185 2099. 
1է6((Օ7է<0(66*04 պարոյկ 3 9 25 20 38 6։», 

39 6«. 

7է»սօօւ։օ* հարցանելով 209. 

77 * 1 X 1 x 04 որչակ ( որշան ) 20 11. 

1 ր*)*է։։ մխնշեւ 31 17. 
րււո՜օյ, ւէօւրօաօօ"; ստորանկեալ 1419. 
0\։օ<օ*(։օ7 էր*» ) Պաւղոսական 14*8. 
71X6(07(07 յաւելեաց 2097. 

1 ^ 6 օօօէօ* էրա) տամկացծլի Ց5Տ. 

7է ճրֆօհ բազում ինչ 20 93. 

^1)3օ*օւ։օ4 յոգնական ւ624 17 հէտ 
23 ՆԱ 2717 28 ՆԱ 2999 45 «է ւզ, 
բազմաւորական 9 13 45 «է տց. 
Ոէճօէւզւօհ փարթամ՛ 1894. 

7*760(1։ ոգի 8 15, հագագ 38 եւտ. 

7էճՆէ՝ւ ուսսւ 3415. 

1 * 016 ( 0 , 1*0(7)367 քերղոցեալ 16 1. 
7101*1(1։ քերդած 191 26 4 ԵէՏ, արար– 
ուած 27 12. 

7 * 0 ( 7)014 քերդութիւն 224, արարած 

2719. 

7101*1X7)4 քերդող 1 5 2 99, արարող 27 11. 
7101 * 1 x 1 x 0 ; քծրդոզական 1 12 . 

710104 որ 20 10. 

71010X7)4 քգեօ քերդութիւն 31 92. 
1էօXX^x^4 բազում՛ անգամ՛ 32 1 . 

710 X 64 բազում՛ 1 1 15 է է՛տ 174 19 2 21 14 
2923, կարի յոյժ մեծ 321. 

»0004 որքան 20 10. 

11000X7)4 քանակոլթիւն 32ւ. 

710X6 երբեմն 2223 23 1. 
օրօս; ոտք 43 ԵէՏ. 

7րթՋ–յ–յյ.օւ իր 12 23, 95 36 ԵէՏ. 

7էբօ , ք990ւ նախնիք 18 29 . 

1 *(օ360(4 նախաղրոլթիւն 12 15 80 6 «. 
7*բօ1է^։( *վաղվազ, նախավաղ 81 8. 
7*(07*։(օ5սօ։707 1/ ախայա րա չե չտո լոր 

895. 

1*(04 աո 15 է«ր 17 ՆԱ 18 ծէ՚տ 2829 , 
ընդ 24 է«ր 372. 

1 է( 0 օ։քօ(էօ– 6 օ։ւ կոշին 1725. 


7ւբօօ։ք 0(160X1X7) առասական 1722. 
7է(յօ17)քՕ(Յւ։ աոասութիւն 12 17. 
1էք>0(77)1 , 0ք>է»9 , 7 առասական 17 95 18 12, 
16 196. 

7էք 00X0X1X7) հրամայական 22 21. 

1էթօ՜4 XI 1)707 առինչունակ 1726 1 8 95. 
71(00X136001 յաւելուն 139, առաղրեն 
3715. 

7է(յօօօ։8ւ։ ա ււո գանո ւթիլն 1ւօ 2 ԵԱ ՅՏ 
էշր. 

71(00(01107 //Հ՜ւ/ք 22 12 23 21 2593 2698 

27 24 2 84. 

7*(օօ։։օսօ4 առաջադիր 5 եէ՚տ. 
7*(օ–։օօօյյւ6704 նախադասելով 5 14, ն(օ– 
խաղասեալ 27 3. 

71 ( 0 X 136 ( 1677 ) նախադրեալ 308. 

7է(0(ք 0(։ յաոաջբերոլթիւն 2 8. 
71(6)461(04 առձեռն 1ւտ. 

71 ( 10 x 04 առաջին 1317 21 20 2412 2593. 

7*բ<օօօ* նախ 19 23 21. 

71(10x6x01104 նախագաղափար 13 նէէ 
16 20 23 ՆԱ 28 զաւէէր 29 ո. 

71X0)0(4 հոլով 136 17 11 27 10 283, 91 
71X01X1X04 հոլովական 12 22 27 2. 

710$ մուրցացի 3122. 

710(((*104 անգայտ 4326. 

71 <04 «I իրար, հիգան 3 4 15. 

Բ 

բ 1Կ 1>է 719 620 Լռ-րր 8 17). 

(։թՏօ4 մահակ 43. 

(։փօ> 8 է։ հագներգութիւն 4 ՆԱ. 

(*)().։ բայ 12ս 22 Ար 24ւօ 2 5 20 26 
ծէտ 31 ՆԱ 40 ՆԱ. 

(*) ( 10 x 1 x 04 բայածական 1325 1 6յ. 
ցօ՚Հօհ վրդով 21 12 . 

2 

0 ս, սէ 64 719 8 ՆԱ. 

0010X00 անծին քոյ 29 11. 
քօ«9<օ4 յայտնապէս 3119). 

Օ7)(ւ։՜707 նշանակելով 12 24, որ նշա– 
նակէ 21 23, նշանակեն 367, որ ցու– 
ցանէ 18 ՆԱ, ցուցանելով 20 19, 24. 
07լ()ձւ70(։։ նշանակՀաէթան ք 32 II. 
օ*)(յւ6էօ7 նշան 3 <«ր. 
օւ)(16(07 սերկ Ց1 15. 
օ։ք| 1 օէ; (67) ի սռինչս 722. 


094 քո 28 29 րօտտ. 
էոձծդ սուսեր էէշ 19 13. 

07*0*86104 համրոյր 43 11. 
օւէ ■(•( 1 )) կէա 3 զաւէէր. 
աօէՀէւօ՝/ տառ 4 ՆԱ 928. 

0 X 07 x 04 տարրումս 4 21 . 
օօ դու 28 29 յճէՏՏ. 
օօք՝ք676ւ։ւ րաղազանոլթ իլն ք 24 շ. 
օսք )((։(։().։ շարադրած 27 . 
օօքք(։Փ 6 օ 4 լարագիր 1 6 . 
օօք։։օ։ 360 է 4 բաղսաորադրութիւն 
3313. 

001 X 61 X 01 րադկացեալ է 8 12 . 
օօ–^ւօւ4 բազղատութիւն 1514, հասա– 
բակութիւն 15 1, X։ 0սք։(է06<04 բաղ- 
դատականն 34 12 . 

օօ "(X (IX 1X07 բաղդատական 1323 1424 
167. 

օօ^օ-քւ։ լծորդ 22 18 , լծորդութիւն 24 
<«ր 25 21 . 

օօXX։թ>) շաղաշար 615 118, փաղա– 
ռութիւն 9 ծէ8 1025, վանգ 9 ՆԱ 1024 
(39 <«ր). 

քօօ^։ 3 ւ։օ 4 փաղառնական 40 18). 
օ6XX7]փւ6 սլարաոութիւ ն 9 18. 
<ո^օ 1 էօո։օւ րաղյթանականք 36 15 

37 1. 

Օ0(յլ(5։Տ*1<0>4 պատահ 1915. 
օօ(^6։օւ։օէ չոկամանք 36 ՆԱ. 
Օ0(յ.9<Օ707 բաղաձայն 6ւ 10 ՆԱ, չա- 
րաձայն 65, ձայնակից 8ւշ 1019 ,ձայ– 
նորղ 7 21 918 10 22 11 19. 
օօ7։7*օւ։օ( բազմատ ք 35 13 365. 
Օ07։(3(0է բաղաւդք 30 ՆԱ. 

007040(604 շաղկապ 12 16 35 է«ր. 
00 * 86000 ։ որ շաղկապէ 357, 007– 

060001 չոկամանեն 35 20, բաղկապել 
3624. 

օս*Յէօւ4 շարաղրութիւն 12 ււ, րարղու– 
թիւն 309. 

00736 X 07 ՛բարդ 16 Ար, 23 ծ«, 29 10, 
ջոկաղիբք 81 ՆԱ. 

Օօ*օ։$;ւ 4 բաղղասութիլն 178 30 10. 
օս70։օօ–օ(յւ67։ շաբակածելով 65 . 

00*10 *օ (ւօ* փաղանուն 1727 19». 
օօօx 6 XX^x^է ամփոփին 5 11 . 

000 x 0 X 7 ) ամփոփումն 116. 

0((68(։ յոյժ «էշ 3417. 


0Հ*®՚։ւ։ կալք 327. 

0 X 6 xX^։ 0 XէX^ աւաղական ՅՑւ. 
օ/)) (.IX։ ձեւք 135 167 22 17 23 ւօ 28 3 
299. 

պճնեմ 1415, 60Հ*)(ւ։օէօ– 
( 16*07 ձեւացեալ 1327. 
օա(ւ։ մաբմխն 12 ՆԱ, 18 ՆԱ. 

0(օ։ք(Ա)7 ողջախոհ 18 21. 

X 

X տ, տիւն 6 ՆԱ 7 ԵէՏ. 

x։xxէx 67 դասական 187 21 19. 

օ։5*4 դասութիւն 4շՅ, ղաս 21 19, X։ 

է։56<ւ>4, դասական 34 3, ոճ 36 11. 
օ։օօ<օ. 06օ։1(«.67։ ղասեալք 1919. 
101X06 ի՝ Ա ձ թուի 34 2. 

06 x 6(04 աւարտեալ 311, աւարտեցեալ 
16 ՆԱ, լի 1621 . 

06 X 1 x 0 ; վախճանական ք 8 26. 

05 X 04 յանգ 39 ջօտտ. 

16000(64 չորք 820 1613 28Տ8. 

Օ6օ։բՕ04 քառորդ 24», չորիր 117. 
16օ(։։։4 չորիցս 32տ. 
օտհ**) արհեստ 2 շ. 

06(04 ցայս—ցայնքան 81 16. 
X 7 )X(X 00 X 04 այս քան 20 21 . 
օւՅ*)( 11 , ։ւՅէ(16*07 եղեալ 1817 193, 

0636 * Եղեալ 1915. 

114 ո 2010, 1171 իւ 3 19. 

1(4 որ 19 Տւ, 11 ինչ 11 6 «, իք (նիմիքէ) 
1914. 

1։օ։(Ա704 <**») վանեալ 1916. 

10(707, 10 էք։( 10 է ։ օօւքօբօօ* այսուհե– 
տեւ, վասն որոյ, յա զագս ոըոյ 375. 
10 ( 00104 , 10000 x 04 այսանակ, այսպիսի 
2020. 

00704 ոլորակ 3 ՆԱ, 38 ՆԱ. 

007րւ։։ ետեղական 326. 

00 X 04 տեղի 32 Ար, Լտեղ 89 40). 

0016 յայնժամ 3 1 11 . 

1 ^ 9 (* ցայս — ցայնքան 3116. 
օբՕքաՏւ։ ողյրերզոլթի ւն 217. 
օբօ^աՏօ* ողբերգակ 717. 

0 ( 6՜4 Երեք Ց 11 926 11 11 137 168 21» 
23 ղսռԱր 25 21 2714 38 ՆԱ 39 22 . 

0(14 երիցս 325. 

1 ([օ 6 XX։[Տօ^ եռավանզջ 43 6 էՏ. 



76 


աօտրտււ է տտատ 


էթէ«; Երիր 21» 23*8 2490, երրորդ 
26 4, 7բ(709 երիր 114. 

7բ^xք0907 եռամանակ 43 6*8 44|Տ. 
Հք1Հ<եհ եռակի 18 18. 

7բօոօ< յեղանավ 1 13 985 10*8 11 11. 
րթէ^օէէօ; մեծասար 48 14. 

1(5ս 9<09 «1ք«յ խրախճան 16*. 

70*07 գաղափար 14 Եէէ, 16 Ես. 
7օ*օ0օ3օ( գաղափարի 4 15. 

7օ*7ա զանեմ 22» 28 Ար, 7օ*7օ|*0( 
զան իմ 22*8 23 | կոփեմ՛ 45 էէ էվ. 
ՀԱՀՕէ ի դէպ 34*. 

ր 

օ ւ, հիւն 6 բօտտ. 
օքբօ նայք 8». 

ՕէՕՀ ուստր 18*8. 
օ*օբ5(7 զոյութիւն 36 6*8. 

6**բՅ*7(*օ9 գերադրական 13» 16 11. 
Ս1էէբ9Ս8ր^ւ%տ^ գերակատար 24 Ես 46 
«է »զ, առաւե լա կա տարական 48 էէ »ղ. 
6*6 ընդ 1418, ի վերայ 288. 
6*օ8(ք&>)70( ենթանկեալ 12 17. 
0*06(0970X17 ստորատ 38 ե«. 

6*63(9(7 ստորադրում իւե 45. 
Ս*օ*օբա7«<։9 փաղաքշական 13» 
1619. 

6*&բւ9(7 ենթադատութիւն 2 ծ*». 
ս*օ*(*7(ւ)2( ենթանկեալ 17». 
6*097(ք բէՀ ստորակէտ 3 զսօէէր. 
6*070X7(09 դասելի Ց 1 14. 

6*070X7(1(0 ստորադասք 617, –ձհ ստո- 
րադասական 22» 277. 

6ք((|1(9<օ<; թալակի 2*6. 

09*» *Ենթամայն 6*8, 

Փ 

9 փ, փիւր 6 ջ<ա 2413. 

9097^01109 նրան 1918. 

9 *ք>( բեր 3411. 


9(բ(09օլ*09 թերանան 1718 19 11. 
Փ^Հ(ա9 էXIո] սիրուն 16տ. 

Փ^65ւ)|107 էւա\ սիրամարգ 16»). 

91X07 սիրելի 18». 

9X079807 էx^ո] խազմ՛ էէՇ 21 Ա. 

9բօ9(7 այս 36». 

909(( րնոլթեամր 9 6*8, ի րնէ 118. 
90769 տունկ 21 ւտ. 

901917 ձայն 85 68 65 288. 

9(0917(9 ձայնաւոր 6 ցսօէօր 6 8 7» 9 13 

1011 11 Ար 121. 

X 

X Տ, Տէ, Աէ=Խ) 6—7—8. 

7^0(90), %(/9)907 փեռեկումն 859. 
X^բօx7>^բ(7 գծածք 178. 

Հ(^(Տա9 ծիծծառն 18 18. 

X 1 7(6 9 պատմուճան 14 1* 

^օբււօ7 ն երգել 44». 

Xօբ67 պար 2084. 

ՀքձէՕհ ամևյնակ ՅքՕ 22 ծ *» 2385 46 

էէ տղ. 

^(օբԱ զատ , առան մին էէՇ 845. 

V 

Փ & էԱՍ։ (ճ=սս) 6—7 — 8 րօէ*. 

Փմւօ7 նուրբ 6 էէր կլերկ 6 — 7), սոսկ 
88 8. 

Փ6–ք09 պարսաւ 1818. 

Փօ^՝Դ ոգի 18 6*8. 

ճ 

55 (0, ով 6 Ես, 98. 

*>7 որպէս 4 17 619 1 5 5 1681 197 208 
29 Ար 7884, որգոն 158 1710 208 ,որ– 
զան 1615, որպիսի 16 6*», 17 8 19* 
29 6*», իբրթե 18 բօՏՏ, 1915 22 6*8, 
իրրութե 18», զէպէս ՅՅՏՕ. 

<1)7 *բ«7 7( 4X09 իբր առ ինչ ունակ 
1788 1887. 


ՄԷԿնՈհԹԻենՀ ՀԵՐՇԿԱՆԻն 
I 

ՄԵԿՆՈԻԹԻԻն ԳԱԻԹԻ ՓԻԼԻՍՈՓԱՅԻ 

նՈՐՈԳ ԿԱՆՀՆԵԱԼ ԸՍՏ մ/Ա%Ած՝ՈՑ ՈՐ Հ1Ռ 8ԵՏԻՆՍ 



ԴԱԻԹԻ ՓԻԼԻՍՈՓԱՅԻ 
<ՄԵԿնՈԻԹԻԻն ՏԵՐԱԿԱնԻ> 


տշտօււձ ձւատտճշճ 
18 

1>1Օ01ՏՈ 10ՋՃՕ1Տ 

ճաք» օււաա/րւօճ» 


I 

օօյաաւճաստ օճ^՚ւատ րաւօտօշա 

»6Ց1՝ՄԾ1ՄՑ Տ ՑՕՏՕԼ11Տ ՏՏ0Տ1ա0Ջ18ԾՏ. 


■ » նԱԽԵՐԳԱՆ. թե քր աղագաւ բազում փոյթ յանձին 
կալեալ վասն քերա կանութե անս : 

Տանգի բնութիւն մարդոյս յերկուց բաղկացեալ գոյացաւ, 6 
յոզւոյ բանականի եւ ի մարմևոյ գործականի . քանզի բոլոր 
գէւտ իմաստից յայսոսիկ յանգեալ դաղարեաց, ի տեսականն 
եւ ի գործականն։ Բայց կապեալք առ միմեանս առաջնորդե– 
լով մտած ալրին իւրաքանշիւր ոք ի սոցանէ գիւրն կատարի , 
եւ բաժանին յերիս մասունս բարւոյ չարի եւ միջակի։ Բանա– 10 
կանիս,որ ի բարի, բնաքարն առաքինութե ամի գիրք ինչ (ստեղ– 
ծանել) հոգեւոր եւ երգք, իսկ չարին ՝ թովչութիւևք եւ դիւթու– 
թիւնք եւ կախարղութիւնք, իսկ միջակին մրմունջք, պարք եւ 
որ ինչ միանգամ այսմ հետեւին։ Այսոքիկ բանականին զոր֊ 
ծառնութիւնք։ Իսկ գործականին ՝ աւգտակարք յարհեստից եւ 15 
պիտանացու ք, որսլիս հիւսնութիւնք եւ դարբնութիւնք եւ նմա– 

ատօ8տջձսրւճ& շօաօա » (=»* » ։ ) տ յ. ձձ սասո ասա^սո 

Փըստ մեկնութեան Գաւթի ֊& V 104*, <»<* քերականին՝ շքր բառք քերականին 
»» օձ4\էօ.ՈՆ~ոէօ ԱրՈէՈՀՕՇՕ (ւրէէՏ, Աէզսձ Մագիստրոս, որ զմեկնութիւն քերակա- 
նին շարադրեաց Տ <«/րօ, (զքր լէաու վերլուծոլթիւն քերականին ճտօԱե III, 2 ձէ 
Տօոօոշ) II 3 նախերգանք ոօո Ացձ >1 | նախերզան — գոյացավ եթե է ր աղա գալ 
քաղում՛ փոյթ յանձին կալեալ եղեւ վասն քերականոլթեանս, ուսանիմք ի բանից 
նախերզանի եռամեծին Գաւթի փիլիսոփայի , որ ասէ. յերկուց իմն ւզատճառէ 
մն/րդոյս գոյացեալ Կսստատեցաւ բնութիւն Տ, էօձէոսրլծ հօհէէ 3։ թէ է ր աղագաւ 
քաղում փոյթ յանձին կալեալ եղել վասն քերական ոլթեան. այլ ղայս ուսանիմք 
ի նախերգանէ եռամեծին Գաւթի փիլիսոփայի , որ ասէ այսպէս, յերկուց իմն ւզատ– 
մառաց մարդոյս գոյացեալ՝ Հաստատեցաւ բնութիւն II 6 բանականի) գոյական է 81յ 
II 7 յանկծալ 54յ II 10 յերիս) յերիր | բարւոյ) բարոյ » ։ , բարի II 12 հոգե– 
ւոբ Եւ երգք) եւ հոգելոր երգք 11 շ || 15 աւգտակարք) աւգւոակար || 6 <է Տղ սէտս 
օձբարւոյն ՈէՈւԱէՈԱլ Խնէէ 3 ՈՕէւոսԱԱ էՏՕՇՕհսԽ ւտ&բԱտ։ ի Հոգւոյ եւ ի մարմնոյ. Եւ 
սոցա արուեսաք որոչեալ աոանձինն ըստ ինքեանց , հոգւոյս՝ բանականն Եւ մԽրմ– 
նոյն՝ գործականն, բայց Հաւասարութեամբ առ միմեանս կասլեալք, մինն մտա– 


80 


Օ–ԱԻ0 ՝> I ՓԻԼԻՍ ՈՓՀ18Ի 


ՄԵԿնՈԻ&ԻԻն ՀԵԲԱԿՇնԻՆ 


81 


նողք սոցա։ Իսկ չարին՝ դեղք մահաբերք եւ որք հետեւին 
այնմ) Իսկ մի լակին՝ աղեղնատրութիւն եւ գեղարդնատր լինել։ 

Ս֊րդ թողլով արուեստաւորիս զ չարին ել ղմի լակին, ի 
խնդիր ելեալ րարւոյն։ Ել քանզի յարուեստիցն ոմ1յ է կ այ ու ն 
6 եւ ոմն անցական , ոմն հասարակաց եւ ոմն առանձին։ Բանա- 
կանիս կայան ել հասարակաց գիրք, եւ անցականն ել առան- 
ձինն մրմունլք ել իլր մտածութիւնք։ Իսկ գործականին հա- 
սարակաց եւ կայուն՝ ղղեակք եւ հանեալ լարք, անցատր եւ 
առանձինն՝ դուզնաքեայ զործք։ 

10 Բայց ի հարցման ոլրուք զսսճման արուեստի, զոր աւրի– 
նակ եթե ասիցէ ոք, զինչ է մարդ , լիով պատասխանն ալ 
ասէ. » կենդանի րանաւոր, մահկանացու .*• 

Իենդանեաւն ըստ բնս/ւ կենդանիս դասեցաւ, բանաւո– 
րաւն ընդ վերին ղաւրութիւնսն, եւ մահ կան ա ցուաւն՝ 
16 զատեաւ ի վերնոցն։ Ապա թե ոչ այսպէս, տգիտանայ. 

նոյնպէս տգիտութեամր այն՝ եթե 9 արուեստ է ըաղկա– 
ցութիւն, ի թողմանէ ն ա խա կր թ եա լ, առ ի պիտանացու 
ծ^չ իրս որ ի կենցաղումս “։ 

Բադկացութ իւն իբր եթե ի բազմաց զոյացեալ եւ կամ 
20 միաըեալ ըստ առակի ոստայնանկութեան. վասն զի ոմն 

ծատէն առա շԱորղելով Եւ մինն գնոյն գործիով) կատարելով, եւ ձեւք երկո ցունց ըստ 
Երից որոշման ց՝ բարւոյ ել չարի եւ մի չավի։ Բանականիս, որ է թացի, գիրք ինչ Եւ 
երգ հոգեւոր. չարին՝ թովչոլթիլն ելկ ախարդոլթիլն. մի լակին՝ մրմունլք Եւնմանողք 
նՈցա։ Իսկ գործականին՝ ալզտակարք արհեստիցն, հիւսնութիւն եւ դարբնոլթիլն եւ 
նմ՛ան ք իլր. ել չարին՝ դեղք մահարերք. եւ զործք մի լակին՝ աղեղնատրութիւն եւ 
դա չապրելն։ Եւ թողլով արուեստատրին զչարին եւ ղմի լակին խնդիր վերաբօրէ 
զքարտյն 11 1 սոցա) իւր 11 շ ա, Ջ II 2 այնմ յ այսմ 1էյ | աղեդնաւոբոլթիլնք 

*** I Ա>՝եել\ լինելն օձձ ։՚ո ոց կամ՝ գեղապարել կամ՝ գեղագրել ի նետս 
II 8 արուեստաւորիս թողլով 11, լլ 4 բարոյն II, | յարուեստիցն յ յարուեստից 
~** ։ յսձստէցն կոշ) II, | կայուն յ կաուն 11, II 6 եւ առանժինն) օրո II, 
, եւ օո Տ II 8 կաուն 11, | կայուն ել հասարակաց 11, | ղղեակք) թերղք 3 | 
հանեալ) հանել) Ս, || 9 դոյգնաքեա 11 8 | զործք) գործ II II 12 ասէ) ասեն 

II 1* վերինսն գաւրութիւնս 3 II 16 գատեալ 11,յ գատաւ շտէ6Ո | Ապա թե 
ոչ այսպէս , տգիտանայ) Եւ թէ ոչ այսպէս ասիցեն տգիտանայ 11 8 , ապա թէ ոչ, 
ս>Հէս> ԷՅ II 16 նդյնպէս տգիտութեամր այն՝ Եթե) նոյնպէս տգիտանայ եթէ 0, 
նղյնպէս գիտոլթեամբ այն է, թէ ասիցէ 3, նոյնսչիսի զիտոլթիւն ել յայս..եթէ ոչ 
ասեն թէ 11 8 II 18 կենցաղումնս II, II 19 գղյացեալ եւ կամ) լցոօրօոէ 11, յ || 20 
ա/սսկի) անկի 3. 


գտսող բայի , եւ ոմն անուան, միւս այլ ոմն մասին ինչ, ուստի 
բազկացաւ աըուեստ : 

Իսկ ի թողմանէ նախակրթես/ լն՝ որպիսի ինչ. զի զոր 
ինչ եգիտ ոք կր թելով, եւ յայլմէն եւս մնացելովք, զկնի իւր 
եթող ապագայիցն։ 5 

Իսկ պիտանացուն՝ զի բոլոր ինչ ի կենցաղումս արուես– 
տիւ յառաջացեալ ունի զտեղի։ 

Արդ հարկաւորաբար բանական արուեստիս ա ռաջա ր կա- 
թիլն հնզիւքս այսոքիւք կատարի, դիտաւորութեամբ, հարա- 
զատ ութեամբ, վերագրաւն , վարդապետա կանալն եւ ըստ մա– 10 
սին բաժ անմամբ, յորում եւ աւգտ ակարն։ 

Դիտաւորութեամբ մտածաւրէ ն իմն ըստ տնաշինու– 
թեան առակի եւ միանգամայն աոաջատեսակ խոհական ու- 
թեամբ։ 

Իսկ հ ա ր ազատ ութեամբ՝ ոչ աւտարս ինչ եւ այլեւայլս , 16 
քան եթե համբոյրս եւ հարազատս զասացուածսն առնել։ 

Այլ վերա գիրն՝ զի բաւական իցէ միով կարգիւն ղամե– 
նայն գրոցն գիտել զմիտս, որպէս ի քերա կան ութ են է կամ ի 
գործոց աոաքելոցն է յայտ։ 

Հայց վարդապետականն յերկուս իմն ունի ձեա, որ է 20 
կատարելոց գործ, կամ զգոյացութենէ բուռն հարկանել եւ իշա– 
նել ընդարարածս, աւրինակ իմն ընդ աստիճանս յանհատ տե- 
սակս, եւ կամ աստի դարձեալ անդր ելանել։ 

Սոյնգունակ եւ ըստ մասին կատարումն, թեպէտ ի քերա– 
կանութենէ սկիզբն առնելով առաջնորդի մինչեւ ի վերջին 25 
մասն , եւ կամ ի վերջի մասնէն մինչեւ ի գլխաւորագոյն 

331 ՏՇ1է1է1^ձ2\71ճյէ ՇՕաՇԾՅք. 1 անուան) օժժ ինչ 0 | այլ ոմն II, 

“ԱԼ իմն II* ոմն այլ II,, այլումն յ II 2 արուեսա) ռձձ ինչ 6 II 8 նախակրթեալն ) 
նախակրթոլթիւն II, 11, | ինչ) օա 11, II 6 ի կենցաղումս) ի կենցաղիս 3 | արու– 
եստիլ) արունստ 3 || 11 յորում ել ալգտակարն) յորմէ եւ է ալգտակարն || 12 եւ է 

դիտաւորոլթիւնն մտածաբար 3 II 18 աոաջատեսակ 11 շ յ առա չատես Շ6է€ո Լյա– 
ոաչատես յ) | խոհական ոլթեանն յ II 15 իսկ հարագատութիլնն ոչ աւտար ինչ Եւ 
այլեւայլ յ || 16 համբոյրս ինչ 3 II 17 վերնագէրն II, || 18 գրոցն) գզրոցն 11, || 

22 ընդ արարածս) ընդ չարարածս 3, չարարածս Տ | աստիճանս) աչտիՏանս « շ յ 
^28 աստի) անդի 3 | անդր) անղէն 11, յ || 24 ի քերՓկանութենէ) ի քերական է 

“ 11 26 ել եւ Բէաէտ 3 1 ի վերջի) ի վերչէ 14, յ | մասնէն) օո 3. 

18-9 



82 


ԳԱԻ0՝Ի ՓԻԼԻՍՈՓԱՅԻ 


սկիզբն, յորում՝ ըստ առաւել քաջայայտութեան եւ ծանաւթ 
կացուցանե լոյ զառաջարկեալսն լսողացն ընտանենայ եւ 
ա ւզտ ա կա ըն։ 

Արդ զի տելի է ել այն , զի բաժանի բանական արուեստ ի 
5 չորս, յ իմաստ ասիրութիւն, ի բանական բժշկութիւն, ի քեր– 
դողութիւն եւ ի ճարտասանութիւն։ Ել երկաքանչիւր ոք ի սո– 
ցանէ յանզութիւն ունին առ իրեարս , իմաստասերն ել բանա- 
կան բժիշկն, ոմն քննէ զերկնի եւ զերկրի զբնութիւն եւ ոմն 
զմարդոյն։ Իսկ քերդողութիւն եւ ճարտասանութիւն, զի քերդո– 
10 ղական արուեստին պիտոյ է ճ՛արտասանականին պայծառ 
բանից , որք եւ հասարակապես վարին առասպելաւք եւ խրա– 
տուք։ Իսկ ճարտասանականն ի նմ՞անի կիտից եւ ոլորակաց 
եւ այլոց ի նոցանէ զիւտից։ 

Ի՝ այց սկիզբն առեալ քե րղո ղական իս յառաջ զալոյ յերա– 
16 ժրշտականէ անտի, վասն զի բնաւորեցաւ երկայն իւք եւ սղիւք 
յիւրն վարիչ նուազաւոր երզս. ել ապա բազմաց մարղկան ի 
մեջ առեալ զքե ր զողա կան սն. վասն որոյ մեր այժմ՝ խնդիրս է 
ըստ իւրաքանչիւր կարդաց։ Սկիզբն առնելով ոմանց ի ձայնի՛, 
իբր թե ձայնս է նիւթ բանական ութեան, որպէս հ ի ւսն ականին 
20 փայտ եւ դարբնականին երկաթ , այլ ել վայելչութիւնք եւ 
կարզք աշխարհիս ձայնիւ ասացեալ յարմարին. եւ հաստա- 
տելով յայս, զիբանիլ վարդապետեին ել բանիւ աշակե րտեալր 
կբթեին։ Եւ ասացին զձայն վիրաւորութիւն աւդոյ , աւրինակաւ 
զխիստ ինչ ընդ իրեարս բաղխելով , զի վիրատրեալ աւդն ի 
25 միջոցին տացէ ձայն, իսկ անզայտն ել կակուղն ոչ տացէ զհն– 
չումն։ Բայց այլոց պախարակելով զայն , թե ընդ արուեստա– 

աՏՕԱՏւ՚ձՍււձյՏ Շ0Լ)10Ս31. 1 առաւել քաջայայտութեան) առաւե– 

լայայտոլթեան յ II 2 կացոլց անելով Յէյ | ընտա՛նե՛նաք պիտանանա 3 II 6 որ) 
օա 51 ։ Թ II 7 յանզոլթիլն) յանկութիւԱ յ, յատկոլթ իւն II 9 բերդ ողութխն յյ 

քերական ութ իւն օօէտհ | քե րղո ղական յյ քծրթողոլթեան Շ6է6Ո || 10 ճ՛արտասանա- 
կանին յյ ճարտասանին շտէտրւ | պայծառ բանից) պայծառաբանից Յէ|, պայծառ 
բան 51յ || 11 Հասարակապես) հալա սաբա պես յ1 ։ 3 || 12 ճարտասանականն) ճար- 
տասանն 51, Տ ււ 14 զալոյ) զոլով յ II 21 ձայնիւ ջօտէ ասացեալ | Տայնիւս | 
ասացեալք յ II 22 վարդապետին 1ք ։ յ II 23 վիրաւորութիւն աւդոյ շքր ԱՀՍ՝, ջ. 178 
II 25 ի միջոցին) ի միջի >ք 3 էէ բօէէ տացէ | ոչ տացէ) ոչ նոյնպէս տան 3. 


ՄԵԿՆՕՒԹԻՒն ԾԵՐԱԿԱՆԻՆ 


83 


լորին անցանել խափանի եւ արուեստն , սկիզբն արարին ի 
զրոյ, որպէս զի յառաչակայսն զյիշատակն յարաձզեսցէ։ 

Իսկ ապա Գիոնիւսիոս ոմե անուն եկեալ ըստզտանելով 
զերկո ցունցն սկզբունսն այսպէս , թե զձայն ի բնութիւն գտան ել 
իմ՞ատասիրաց է , եւ գիրն տեսցի ի կարգի խրում՝, զի մի այլ 5 
ընդ այլոյ քննութեամբ ծ աղբ լիցի արուեստատրն. եւ իւր 
սկսեալ բուռն եհար զնոյն ինքն զիր էս, եթե ո քե րականու– 
թիւն է հմ՞տութ իւն ս ։ 

՛Զկնի որոյ Հերովդիանոս ոմն որդի Ապողղո(Հար)ի խոհեմա– 
գոյն միանգամայն եւ իշխան, որոյ վասն յոյժ անբաւութեան 10 
արուեստից զբոլորից այրելով զզրեան, միայն զհաւրն խրոյ 
եթող զզրեան , ոմ՞անք ասեն վասն յիշատակի եւ այլք վասն 
առաւել մտաւորութեան։ Բայց փոքր ինչ այս արուեստ կամ՝ 
վասն չան կան ե լոյ ի բուռն ել կամ՞ վասն մանկանը կրթու– 
թան մնացեալ Դիոնիւսիայ ասացեալս։ 15 

Առ որովք նախ քան ի սոյն արուեստ մտան ել, դիտելի է 
ել զամբարեալսն ի սմա շահս, քանզի կէտ՚ք ել ոլորակք, հո- 
լովը անուան եւ խոնարհմունք բայի եւ ստուգաբանելն եւ այլ 
այսպիսիքն ոչ ուստեք որպէս ի սմանէ հմ՞տանա լի լինին։ 

ՀԱ. 6ԱՂ.ԱԳՍ ՆԵՐԱԿԱՆ/ 1ԻԹԵԱՆ> 20 

Զերականութիւն է հմ՞տութիւն որք ի քերդողաց 
Տ *յ եւ ի շարազրաց իբրու բաղում՝ անգամ ասացե լոց\ եւ 

աՏՇՏՇՀճաւճՏ ՇՕաՇԾԱ. 1 անցա՛նելն Տ | խափանի 31,3 բառնա 
յ, բառն ի >1 3 Տ | զրոյ >1, ի գրոց >1» I՛ 2 յառաջիկայսն Ս 1 3 \ յիչատակն յ) 

զյիշատակն 06 է 6 Ո | յարաձզեսցի Սց, յերկարաձզեսցի 3, յերկարաձզեսցէ 11յ 
Տ II 3 Գիոնիւսիոս) Գիոնծսիոս շօ<3<1 | ոմն անուն եկեալ) ոմն եկեալ >1,, ոմն 
անուանեալ յ II 4 զսկզյւոլեսն 31, II 6 արուեստաւորն) արուեստն 31լ II 9 Հծրողիանոս 
ա 3 | Ապողինարի Տ 3, Ապաւղինարի 31, Ացւոձսո Ապողղոնի ~ ՝ 

(ձս<7*ճ1օս) II 11 զզրեան) գզիրս յ II 13 քօտէ արուեստ) օձձ մնաց 31(11 16 
մնացեալ) ռճձ եղել Տ | Գիոնիւսեա >1,, Գիոնիսեայ >1։, Գիոնեսեա յ, 
Գիոնիսիա Տ II 17 ղամիարեալն ի նմին շահն 3 | ի սմա) ի սմին Ճ1 3 , ի նմի՚Ա 
3 | շահս Տ, զչա՚ա 31ջ, զշահսն 31 ։ , զշահ՚ս յ, շնորհս Ս 3 I եւ հոլովք 31 3 II 
անուան յյ անուանց 06է6Ո | բայի յ 31 յ 3 բայից 31ւ >1* Տ II 19– ք. էղհ ի սմանէ 
արուեսաիս) ի բնարուեստիս Սյ | լինին) լ/ւնին մեզ 3 ՕԱ» ռձւՕէ։ այսոքիկ ըստ 
եռամեծին Գաւթի։ սԱաւ է«րէսէ դԵ 11 ր«1օէ» %ոէշր ւ՝«րԵռ Այլուստ. 


6 * 


84 


ԳՈՒԹԻ ՓԻԼԻՈՈ ՓԱՅԻ 


ՄԵԿՆՌՒԹԻՒն ՀԵ ՐԾԿԱնԻՆ 


85 


արդ զի նախակարգեաց զսկիզբն արուեստիս ի հմտութենէ, 
թուեցսո ոմանց յանրանութիւն ածեալ փոխանակ աոաւել 
գիտ ութեան։ Այլ նա ճշմարտիւ զոր ինչ եգիտն եւ կարզեաց ի 
հմտութենէ եւ ի բանաւորութենէ։ 

5 Եւ է հմտութիւն այսպիսի ինչ. հարցծալ ցքեզ բայ եւ կամ Տ հհ 
անուն եւ քո ոչ կարացծալ ըստ արժանայն պատասխանել ի 
նախնեացն անկար սովոր ութ իւն ըստ նման ութեան երթալոյ 
անասնոցն ի սովորական տեղիսն։ Իսկ րանատրութեամբ լու– 
ծանել զխնղիրն ըստ նշանաւոր հրամանաց ի լսելոյ մարդոյ 
10 ստուգելով ղրաղում անգամ ասացեալսն քերդողաց եւ շարա– 
գրաց , այլ ոչ գաւտար ինչ որ ոչ լսի բան։ Իսկ ասեին եթե՝ 

Եւ մասունք են նորա վեց , եցոյց գքերդողական մա– 
սանս , որ հատեալք են ի բոլորի, ել եթե ղմի ոչ կալցի յայս– 
ցանէ ք երգողն, ոչ ասի կատարեալ արուեստաւոր։ –Քանզի 
15 տեսակք ճարտասանականին երիւք այսոքիւք կատարին եւ 
վարին՝ ատենականաւն եւ բաղխոհականաւն եւ կ ացրդակա– 
նաւն, գուգահաւասա ր հատեալք ի սեոէ. եւ գնոյն ինքն բերե– 
լով յինքեան, որպէս զկենդանութիւն կենդանին , յորոց եթե ոչ 
ունիցի ոք զմի ի նոցանէ ոչ կատարեալ ասի ճարտասան։ 

20 նախ՝ վերծանութիւն ներկուռ ըստ առոգանութեան\ Տհ 7 – 
Ըստ որում ել գայն գիտ ե լի է , գի նախադասութիւն եւ ստորա- 
դաս ութ իւն ըստ երից եղանակաց է , ըստ տեղւոյ, ըստ ժամա- 
նակի , ըստ պատուոյ։ Իսկ եթե էր աղագաւ նախադասելս ց ա ա 
զվ երծ անութ իւն ըստ աոոգանութեան ըստ տեղւոյ. քանզի ան– 

ՈւՏՇՃՏթյԼխՈՃՅ շօաշսա. 2 ածծալ) ածել Տ, արկանել 3 | ածեալ — 
զոր) ձէտսոէ 51* II 4 եւ ի բանաւորութենէ) օո 3, օձձեդեալ սալման քերական ութեան 
ՅՏ |1 5 յ> 0 *է Եւ է օձձ աւրինակալ յ || 6 պատասխանել յ պատասխանատրել Տ (| 7 
նման ութեան անասնոց Երթալով 3 II 9 ն չանա լոր) շնորհաւոր Ջ II 10 ի քերդողաց 
եւ ի շարազրաց ճ II 1 Լ լսի ձայն Եւ բան 51* II 8 — 11 իսկ — բան) իսկ լոլծանել 
զխնղիրն– ըստ նշանաւոր հրամնյ նին, զոր ստուզեալ է ի բազում՛ ասացուաձոց քել ;– 
ղողաց ել շարազրաց , լինի հմտութիւն 3 II 12 զքեբդողական մասունս ) <լք երգողա- 
կանս II || 13 են) ձէէՏէ 51 | յայսցանէ) բօ *է զմի & յ II 15 Տ արտասանականին) 

ճարտասանին 1էլ, Տ արտարասանին 51յ ( երիւք) Երիւքս 11յ | երիւք — կացբդակա– 
նալն) Երեք այսոքիկ Են՝ ատենականն Եւ բաղխոհականն եւ կացրղավանն Ք |) 16 

եւ կացբդականաւն ՆԱ 51* || 17 զոլզահասսսարք 51* Տ II 18 յհնքեանս 1 1* | ոչ ՕՈ 
51* II 22 եղանակաց քյ լինի յեղանակաց Տ յ II 28 — 24 իսկ եթե — տեղւոյ) 
իսկ վերծանութիւն, որ ասի ընթերցումն ըստ աոոգանութեան , նախադասն ցաւ 


կար էր առանց սորա այլեւս առաշիկայիցն գյարմարութիւն 
անել։ ՀԵւ վերծանութիւն ասի ընթերցումն >, այլ ասացին իմա– 
ստասէրքն վերստին ճանաչել հոզայ զմոռացումև իմաստից 
աւրինակաւ գիւտի ծառային։ 

Երկիր զրուցատ րութ իւն ըստ ներգոյս քերդողա– 5 
^ 48 – կան յեղանակս\ Ել գրուցատրութիւնն առնելի է ոչ ըստ սո- 
վորական ինչ խաւսից , այլ կամ զքերդողացն ար արուածս, 
կամ զիւրաքանչէւր ուրուր, նոցուն զաղափարաւք ձեւացուցա– 
նելով զրուցել։ 

Երիր՝ լեգուաց եւ հնագէտ պատմութեանց առձեռն 10 
ք 48 բացատրութ իւն\ նա եւ հարկ է վարդապետին ոչ գաւտար 
ինչ, , այլ գիւրոյ լեգուին խաւսս եւ պատմութիւնս ինչ նախ- 
նեացն արարեալ լաւագոյնս համառաւտապէս գիտել, զի իթրեւ 
հարցանիցի, դիւրաւ լուիցի։ 

հորիր ստուգա բանութեան գիւտ\ Քանզի ստուգաբա– 15 
ն ութեան ձեւք են երեք, յիրէն, յարուեստէն, ի ձայն էն։ Ել 
յարացոյց աոաջնումև սափոր, ել երկրորդին փայտհատ, 
ք ՏՅ եւ երորդին ճնճղուկ։ Բայց ոչ ամենեցուն է գիւտս այս, այլ 
խոհե մազուն ի ցն եւ եթ։ 

Հինգեր իր՝ համեմատութեան տեղեկութ իւն՜\ Իսկհա– 20 

ըստ տեղւոյ Տ, եւ նախադասեցաւ սա ըստ տեղւոյ յ II 2 բրօ այլ) եւ վերծանութիւն 
ք լլ 2 - ( այլ—ծաոային) իսկ վերծանութիւն ասէ ըստ յունաց զընթերցումն ըստ 
մերումս Եւ ստուգաբանի վերստին ծանել ըստ հոգւոյ զմոոացումն իմաստից Յլ ւշրԵււ 
այլ - ծառային $սօ Խշօ օբսձ 51 րճօէօ 1ԽուԱ էոծսէոձօ $սոէ, զսօոպաա Տ 
է րէցլօոէ օէրտսէ օ օէրԵօ վերստին էոշէրԱոէԱ քօտսւէ ոօԽա Այլ Ճ1։ստ ցսւա թօէատ 
օձ էէցսէոԽո V. ջօրէեսրէ օրէձօ. Սոօս տօէքո զաս (X 15 էէ յ ր էտԱէասձօ ձս&– ձձ 
զ&րԽ զիսո ծառային Ացւէսր հ՜ո ոօրցւոէ շօճ 51* բ. 24 հւսօ է*յՅ*շօէւօ տօրւնօէ ւոձօօէս 
զայն վաճառականսն ասեն , որ զնացեալք յամնցին Եւ ի դառնալն կանայք նոցա 
ընդ ծառայսն շաղախեալք էին Եւ մանկունքն ի յարս հասեալ յարեՀսդն ծաոա որ- 
դի քն ի վերայ տեբանց ի պատերազմ նոննոս , 54>|) 8 նոցուն) նոցին յ1118 արար– 
եալս ինչ 3\լասսզունս 51* 1114 հարցանիցէ յ| դիւրաւ լուիցի) ղիւրալուր ուսցի 3\զի 
իբրեւ– լուիցի) օո 8; 11 օոէէ նա եւ հարկ է Տ եցԱ։ Երրորդ ասէ զլեզուացն բացա– 
տրոլթիւն, այսինքն որ ընդ միով լեզոլաւ բառիցն է տեղեկանալ ձայնի օէզսէ էաս1 
«էս» զաս Տէզսսոէսր ստզսշ օձ հարցանիցի քօԱօ րէքտրէ Տէտթհ. 15 — 19 Հիաւշ ձօ 
«էցաւօԽցՀօ ՅՅօոձ օօոոսոէօէստ րտէ օբսձ 51 ւէորսրո բրօքշրսոէսր հո շռբւէտ ձէ ջրօոօ– 
ա*ոծ բ 125 էէ էօոէսրո հս Ացւաս»։ բայց ոչ — Եւ եթ. տԽԱւօ Ացւէ Տ զսօղսէ։ ել 
արդ զիստ ստուգա բանութեան է խոհեմագուեիցն զիտութեամբ, զսէեստ շօոճսձէէ 
ձէտբսէօէՀօոէէՈ ձէ էէցաօԽցւօւ. 


86 


ԳԱԻ/ՓԻ ՓԻԼԻՍՈՓԱՅԻ 


մեմատութիւն է բայի առ բայ եւ անուան առ անուն , եթե 
ասասցի անուան առ անուն, ստեղծուածոյ եւ կամ՛ կազմածոյ եւ 
բերցէն անուան ք հան գոյն նոցէն, եւ առաւելն տանի զհաս– 
տատութիւն. նոյնպէս եւ բային ողորմեայն քան զողորմեացն։ 

5 Վեցերից դատումն քերդածաց) Իսկ վեցերրորդն ճ ։« 
ի քերղողութեանս դատողական մասն է, մեծ թեպէտ եւ ի վերջի 
դասեցաւ , զի սովորութիւն է բանական արուեստատրի յա– 
ռաջադասել զառաւելն, որսլէս զվերծանոէթիւն , զի զարթուսցէ 
զլսաւղսն եւ ապա ընդ միմեանս շաղկապին։ 

10 նա եւ լաւազոյն է յամենեցունց\ ր –Քանզի զհերձուա– 
ծողացն ընդունայնաբան ութ իւն լուծ անելով, որք ուղղափառու– Տ*7 
թեան անուամբք կամեցան զիւրեանցն արդար ացուցանել 
վրիպանս, ի ստուզիւ քննութենէ դատելոցն յ անդի մանի աւտա– 
րոտի էսաոնուածն 1 ։ 

15 <Բ> ՑԱՂյԱԳՍ ՎԵՐծՄսՈԻԹԵԱն 

լՎեր ծ անութ իւն նախադասեալ եղել իբրեւ զաստիճան ք Տ8 
առաջին կամ զմուտ դրան ի քաղաք ի մաստութեան։ Բայց 

աՏՇՈՏրձաւձյՏ ՇՕաՇԾԱ. 1— 2 եք է ասացի անուան առ անուն) 

ՕՈ ծկ >1 3 II 2 եւ կամ օո 51 || Ց ռոԱ եւ բերքին) եւ թեր >1յ Ա տ . ՕօաոէոԽոստ 
ՈօէՀձՀտ Հո օւրանօցաա օջսձ Ա ոօո «ա ՀոձՀշօէօ 1օշօ *ո շօբՀէտ ձշ բրօոօրուոտ 
քօրէսՀէօ տէրօօէստ տտէ բօտէ խստձտո ձէ տէցրոօԽցՀօ շօոէՈտոէօէՀօոտա–, տսոձօո տսօ 1օշօ 
օէզսէ ՏսՆ ՈօօՀձՀտ ոօոՀոտ ԽԵտէ Տ; եւ զանոլն աո անուն, այսպէս, յոբժամ ասիցիս 
ստեղծուաձոյ Եւ կաւՐ կազմածոյ եւ բերցի անուանքն «էծ ստտտ զողորմեացն. 
ոջսձ յ էՕհա։ նոյնլզէս ել բաին" ողորմեայն քան զողորմեացն || 8 զաոա– 

ւելն օո Ա | վերծանութիւն II II 9 զլսալղն ԽէՇ ՕէրԽ ԲօծՀձՀտ Ացսոէսր 
ա<Աո սՆՀ էէ զսփւ օոէտշտձսոէ; տօձէո բրօբոօ 1օէՕ էրհէծտէ Տ; մեծ ի քեբթողու– 
թեանս արվեստի, թէպէտ Եւ ի վեր չէ դասեցաւ, է դատողականս մասն, զի սովո– 
րոլթիՇյ է բանա լոր արուեստատրի աոաչադասել զառաւելն, որսլէս զվնրծանու– 
թիւն, ղի զարթուսցէ զլսասլն. րրօՀոձտ բրօ Եւ ապա ընդ միմեանս շաղկապին ԱցՀ– 
էսր։ եւ զկնի զաւբէնս դատողականիս , զի համթոդցէ յասացուածն–, տօձտա օցօձ 3։ 
եւ աբդաբծւ դատողականս մեծ է ի քեբդողական արհեստն թէպէտ եւ ի վեր չէ դա– 
սեցաւ , քանզի սովորութիւն է բանաւոր արուեստատրի յաոաչ դասելն զառաւելն, 
որպէս սա զվերծանութիւն, զի զարթուսցԿ զլսաւղսն եւ զկնի զօրէն դատողականիս, 
զի համթոդցէ յասացուածսն II 10– Ա զսօ« սոշՀ։ ՀոճստՀ ժտտսոէ օբսձ II; սէրսո «օ 
«* ցրօաաօէՀօօ օո «X օԱօ ՇօօՀձՀտ օթէո տսրոբէօ «*՚ոէ ոէտոօ; ծրտոօրօ ԽԵտէ 3։ Եւ են 
հանգամանք դատողականիս այս. քանզի զհեբձաածողացն ընդ ունայնաբանու– 
թիւնսն լուծանելով, որք ուղղաւիառացն անուամր կամեցան զիւրեանցն արղարա– 
ցուցանել վրիպանս. 


ՄԵԿնՈԻԹԻՒն ՀԵՐԱԿԱնԻ ն 


87 


խնդրեին արուեստւստրիս զներկուռ ընթերցմանս եւ զան դա- 
դար կրթութիւնս եւայն ըստ են թ ադա տա թ եան, ըստ առո– 
զանութեան, ըստ տրոհութեան. եւ սակս այսորիկ զզուշա– 
ցուցանէ զընթերցողն հմտանալ ներկուռ կրթութեամբ, զի մի 
դարձեալ ի սովորականսն թիւրեալ ընթասցի ուղէգեացու– 5 
թիլն։ Եւ եթե զինչ է վերծանութիւն ըստ մեզ, կամ որպէս 
ըստ իմաստասիրացն, քաջայայտ է ձ ։ 

Բայց զարմանալ գոյ ընդ արուեստիս , զի յառաջ ասաց 
զսորին մասունս, իսկ այժմ ասելոց է զմասանց մասոնս մին– 
չեւ տարեալ հասոլսցէ յանհատն , ուստի առաւելապէս շահիցն 10 
մատակարար իցի ապատ։ 

Վերծանութիւն է քերդածաց կամ շարազրածաց 
անվթար յառաջբե րութիւն) Եւ զի նախակարզէ զվերծա– 
նութիւն քերդողաց եւ ապա շարազրաց. նախ՝ զի ամենայն 
արուեստաւոր զիւրն կամի յարզուն ցուցանել. երկրորդ զի 15 
նախադուռն իսկ եւ սկիզբն բանաւոր արուեստիս զիւրեանցն 
ասեն լինել քերդողքն։ 

մանզի յենթադատութենէն զզաւրութ իւնն\ Ըստ 
որում ապա զենթադատութիւն իմանալի է նմանութխն ներ– 
քոկայ դիմացն ձեւով եւ ձայնիւ նմանապէս, որ գործ է ըն– 20 
թեր ցողին ըստ քա չութ եան հանդիս ի, յերկչոտութենէ եւ ի 
յանդգնութենէ խոյս տալ եւ միայն մի լակին սպասելով, յոր– 

աՏՕԼաձաւձՏ օօաօսս. 7 բրօտքօէՀօ հսա * օօյոէՀտ ստզստ օձ քաջա- 
յայտ է ուր Շօէոձրտ «տտտ րտՀձտէսր, ձսօտ յրոօրտտ Աոտօտ րտբժՀէ Տ տս%տ օտրԵՀտ 
րրօտաՀտտՀտ։ յետ ասելոյ զվեց մասանց քերականութեան զանուանս, դարձեալ ի 
ձեռն առն ու զվերծանոլթի ւնն, զաոաչին մասն , Եւ նախադասեալ դնէ (նախադասի 
3) զսա իբրեւ զա շտ իման առաջին կամ մուտ ղրան ի քաղաք իմաստութեան, օէ 
ոօո Հոճւշօէ շսւստ 6% ոէ օօշէէ ս1էա(ւէ, 1)օօսՕտ օո ձ1օց%տէր%՚, (տ։ օ րտւՕմէՈէ 1)օօս1ւտ «տտէ, 
Ո01է ՈէցԱցտրէ օօօէՈ Աօցսէրւ <Ա օրէէ ձսէէւա, քանզի սա է դուռն ամենայն իմասաոլ– 
թեան եւ կըթութեան բ 84). Բայց խնդրելն ստզսէ օձ տրոհութեան օոէէԱէ Տ «է զսօէ 
Տէզաւոէսր Եւ սակս — ուղէզնացոլթիւն %թ$6 շծէԽշօէ ոօո հ%շ զշձ %ոքհէ\օոէ 1օշօ ւէ &սհ 
ոօաւոէ Տէէբհօու; օտէօր սոէ *ո օԱօրօ շօձ 6 (օոոօ 1816) ոօէօ Հո ոց Ստեփ օբբօտՀէօ տտէ 
օձ էօւ ղաւտ տտզսսոէսր բօտէ ոլղէգնացոլթիւն. թօտէրաօտ օօշտէ եւ եթե — քաջայայտ է 
օօոքտրտոձօէ օսո օտրնՀէ ՇռօՀձՀ* բ. 85 II 8 գոյ) գա II, արժան է յ | արուեստիս) 
արուեստաւորս 3 || 1 1 աւգուտն 1ր1 2 II 18 — 19 ըստ որում ապա) այլ Տ II 19—20 նծրրո– 
կայ) ներ քոյկանԼ նծրքսակայ ® II 20 ձեւով եւ ձայնիւ նմանապէս) ոձձ յաոա չբերել 
էէ բօոՀ է բօտէ որ ել գործէ ընթերցողին Տ II 22 տալ) տոլեալ Տ | մի չավին) միակին 51 ։ . 


88 


Դ-ԱՒԹ-Ի ՓԻԼԻԱՈՓԱՏԻ 


ժամ խրոխտականն զայցէ բան եւ ձեւ ըստ այնմ րնթեռնուլ, 
եւ եթե խանդաղատականն , ըստ այնմ, զի եւ իւր եւ վասն որոյ 
բան է, ծանիցի արութիւև եւ մի տապալեսցի , զի մի ծիծաղելի 
լսողացն լիցխ 

6 Իսկ յաոոգանութենէն գա րուեստն՜\ նա եւ ըստ առո– 
գանութեան, եթե ուղիղ վերծանիցի, որպիսի Պաւղոս եւ Պետ– Տտտ– 
րոս եւ մի ըստ միոշէ զայլսն , զիլը արուեստն եցոյց լսողացն, 
ապա թե ոչ նա որպէս լուաւն լուաւ , այլ ինքն ծաղր եկաց։ 

Իսկ ի տրոհութենէն զպարունակ միտսն տեսա– 

10 նեմք , այսինքն , յոըոշելոյ զբանսն եւ զատանելոյ։ Իսկ ոչ 0 «յ 
ուղիղ տրոհելև ըստ չար խոհակերի զանդամսն ոչ ուղիղ յաւշել, 
որ է զմիտսն ի մտաց եւ զբան ի բան է ոչ զատուցանել. եւ 
պարունակեալն ի նմա անյայտացաւ միտք , զի ի լսողին զան - 
խըլացոյց եւ ինքն անաըուեստ ցուցաւ։ 

15 Մինչեւ ցայսվայր ասա ցոլածս պիտանացու բոլոր բանա– 
կան արուեստաւորաց. իսկ յայսմ հետէ զիլ րե անցն ճեոնար– 
կութիւն ի մէջ աոեալ քերղողացն։ 

աՏՇՏ.ՏՐձա՝1ձՏ շօաշւա. 1 յորժամ) յորոսՈ, 1 3 II 8 արլութխնն 51 ։ | 
ծիծաղելի ծիծազեսցի 51 3 || 4 լիցի օա 51 8 ; էոձօո քրօքօրէ 3։ ենթաղաաոլթիւն 
է 1 ւմանարանութիւն... քանզի զնմանութիւն առնու զներքսադիմաց բանին, ձեւով 
եւ ժայնիլ նմԽնապԷս, որ գորեէ ընթերցողի ըստ քաչութեան Հանդիսի, յանղգնու– 
թենէ եւ յծրկչոտութենէ խոյս տալ ել միայն ղմի լակին սպասելով, (զի արդարա– 
կացոլթեանց րարուց մարղկան աոաքինոլթիւն եւ գովութիւն է ընթերցողին), յոթ– 
ժամ խրոխտական զայցէ ցանն Եւ ճեւե ըստ այնմ ընթեռնոլլ եւ եթէ խանդաղա- 
տական ըստ այնմ որպէս ասացի.., յուսԽ է՚ո/րօ։ Եւ ղարձեալ կրկին տեսաթիւն. 
ըստ ենթաղատութեան, որ է ըստ նմանաբանոլթեանն... Եւ նման ել ներցսակա– 
ղիմացն Եւ ըստ այնմ յաոաչ բերել || 6 նա եւ) նա Եւ թէ 3 | ըստ աոոզոլթեանցն 

51 1 | 6 եթե) ել յորժամ Տ | ուղիղ քՕՏէ վերծանիցի Տ | վերծանիցէ 3 | Պա՚լղոս Եւ 
Պե՛տրոս) Պօ՚ղո ս ել ոչ Պօ՝ղո՚ս || 7 զայլսն) Օա 51,, 0 ոԱ մի 3 \ լսողացն) լսողիւն 
5կ, լսողին յ II 8 որպէս լուաւն) որպէս էրն 3 || 12 զբան) զբանս 51 լ | ոչ) օո 
51 լ| 13 միտք) ա 51 ։ 51ց || 10 այսինքն յոըոշելոյ զբանսն Եւ զատանելոյ) ոօո 
Ացւէ 51, զսօ, ժէ օաատօ թօէւստ յՏ ՚րէէոօււսրսՀ ցսօւա 1 ՜)օաձ% էոԵստոժօ՝, էատ ՕէրՆՀտ 
Խաշ էրօձԱ 3։ Իսկ ըստ տրոՀոլթեան, որ է ըստ որոչողութեան, որ զատէ Եւ ընտրէ 
զբան ի բան է.... որպէս անմիտ խաՀագորեքն զանդամունսն, յ)Աս1օ ւոքրա վասն- 
զի ի տրոՀելոյ եւ յոըոշելոյ զբանսն զի ներբս պաբունակեալ միտսն տեսանեմք. 
զի թէ ոշ որոշէ ըստ արմանոյն յընթեռնոլլն իլրում զքերղուածս ուրու ք կամ զշարա– 
գրացս , շփոթ է զմիտսն եւ ի լսողէն զանխլացուցանէ Եւ ինքն անաըուեստ մնա || 

16 արուեստս Եւ ասացուածս բոլոր բանականաց պիտանացու 51 յ | պիտանացու է 
Տ յ | օ ոԱ պիտանացու) հասարակաբար 3. 


ՄԵԿնՈԻ/ՓԻԻն ՀԵՐԱկԱնԻն 


89 


044 Հի զողբե րգութ իւն դիւցազնա բա ր վե րծանես ցուք\ 
Իսկ ողբերզութիւն նոխազե րգութ իւն ասի ըստ յունականին 
աո ի պաշտաւն աոեալ Գիոնիւսեայ ումեմն տուողի որթոյ , որ է 
պատմութիւն յայտնի։ Ել է ողբե րգութ իւնդ ոչ աշխարական 
(ձայն գռեհ կաց) քան թե արարուած քերղողացն վեհ ական աց 6 
զքաշաց զործեցեալ իրս եւ զարութիւնս պատմել ահաւորապէս 
եւ չքնաղ հան գոյն ըստ գործեցելոցն գերազանցութեամբ ամե- 
նայն իւ դիւ ցազնաբար եւ ոչ կաղ ի կաղս ինչ եւ քամահելիս։ 

Իսկ զկատակե րգութ իւնն էաշխա րհաւրէն. կատա– 
1 Տ 40 - կերզութիւն>, որ է արարուածք քերղողացն ըստ իւրում պատ– 10 
չաճ՛ի , Հ եւ բաժանի երկակի , ոմանց յանղիմանութիւն վատ 
կենցաղավարութեան եւ ոմանց յաւժարութիւն ի բարի կեն- 
ցաղով արութեան^ : 

Ել զդամբանա կանն ուժգնա կի\ . . . 1111 

Եւ զտաղն քաշո լո րակխ\ Տաղ ասի հոմերականն , յոր– ւ6 
Ժամ յարմար բաոիւք ել ոլորակաւք ի սկսմանէ մինչեւ 
ցյանկումն զմիտսն կատարեալ բերիցէ ել զշաւիսն։ 

Բայց ասի ել ոլորակ տաղ, յորժամ առաշարկութիւն մտացն 
երկարագոյն իցէ, երկրորդ տաղին սկիզբն ի բաղաձայնից ել 
կամ ի կրկնակաց հաւիցի , զի զանգայտն եւ զմեծասարն զոր– 20 
ծ իցէ երկայն, իսկ մեծավերջն վասն երկայնութեան ձայնին 
սահմանեցաւ ողբերգակին։ 

աՏՕՏՏ^յյՅՍՃՏ շօաօւա. 2 իսկ ողբերզութիւն) ղի զողբե րգութ իւնն 
ի Հայումս Տ I իսկ — յունականին) իսկ ի Հոռոմին ողբերզութիւն նոխազերզոլթիլն ասի 
յ || 8 աոեալ 51 յյ աոնելոյ Տ | Գիոնիւսեա) զԳիոնիւսԵա 51, , Գիոնիսծա Տ 1 || 4 
Եւ զի է Տ յ | ոշ աշխարական) զաշխարական 51,, ոչ աշխարհական Տ յ II 5 
ձայն զոնՀկաց ՈՕՈ Ացսոէ 51 յ | արարուածք 3 | քերղողացն վեՀ ականաց) քերթո– 
զաց 51,, քերդողական 3 || 6 Եւ զարութիւնս պատմել) զորս պատմելն է 3 || 7 

եւ չքնաղ) օա 3 | Հան գոյն ըստ) Հանզոյնս 51 2 Ք II 8 ի կաղս) ի կաղ 51 || 7 — 8 
Հանգղյն — քամահելիս) Հանզոյն գործեցելոցն ամենեւին ըստ գերազանցութեամբ 
բանից Եւ ոչ կաղս ինչ եւ քամաՀԵլիս, որ ոչ է դիւցազնաբար 3 II 11 — 13 Օէրհգ աւօ 13 
էՈօ1ստ<է ոօո ԱցՀէ 51 II 14 ՇօաաէոէօԱօ Բ ժ« «Ացս ւ ոօո <րէօ,է ։՚ո օօճժ 51 Տ; քօրէւաէ 
էԽէԱտ էրօւէ էէ զսռրո բրօքէրէ ճ || 15 <ւոԱ ասի) աՃՃ դաըժեալ 51 | բօտէ ասի) օձձ 

Ել 51 II 16 յաբմԽբ) յաըմաբի 51 տ | մինչեւ ] մինչ 51, II 17 ցյանկումն) ցկատաըումն 
1 | կատարեալ բերիցէ Եւ զչափսն) Եւ զշափ աոՀասարակ արարեալ բերիցէ 3 II 
19 երկարագոյն) այզղյն 51, յ Երկարագոյն Տ | տաղին) բօէէ սկիզբն 51 | ի բաղա– 
ձայնիցն 51, || 20 կամ) օու51 | Հաւիցի) ՀալիցԷ 51, || 22 ողբերգակին) ողբերգա- 
կածն 51, յ. 


90 


ԳԱԻԹԻ ՓԻԼԵՕՈՓԱՑԻ 


Եւ զքնարական քերդութիւնն ներդաշնակապէս\ ^ 
Իսկ ասելն զքնարական քերդութիւն(ս)ն, որ է մասն իմա– շ ։8 . 
ստասիրութեան. ըստ աստեղագիտութեան, ըստ երկրաչափա- 
կանին , ըստ թուականին ունի հանգամանս, զի զդա շնա կումն 
5 ձայնին , զոտիննն եւ զաղւոյն ի ներքսի յիրսն համանման եւ ոչ 
աւտարս ինչ րերիցէ։ 

Եւ զխան դա զատականն (3 ու լակի եւ աշխարա– 

պէս III յ, ^ 

Որք ոչ ըստ սոցայն լինին խտրութեւսն 1 ) Ըստ ք 68 
10 ասացեալ աոոգանութեանս եւ մի ըստ ւէիոջէ այլոց ձեւոցն 
եթե ոչ պահիցէ զխտրութիւն, զարիապէս քերդողացն աշխա– 
տութիւնս եւ զչանս տապալի եւ զիւր ունակացեալ արուեստն 
ի վերծանելն ծիծաղելի երեւեցուցանէ։ 

< 9 *> ՑԱՂհԱԳՍ ՈԼՈՐԱԿԻ 

18 Ոլորակ է րացազանչութ իւն պատկանաւոր ձայնին ք 7 $ 
Իսկ զի ասէ րացագանչութիւն րացազանչութ իւն ոլորակի սեռ 
իմանի, քանզի հաւասարապէս անշնչիցն եւ շնչաւորացն եւ բա– 
նաւորացն է։ Իսկ ոլորակն միայն բանականիս առ ի պատկա– 

աՏՕ&Տ&ճ ա ՈՃՏ ՇՕաՇԾ Ա. 2 իմաստասիրոլթեանց իմաստասի– 
րաց Տքց II 8 աստեղագիտութեան) աստեղաբաշխութեան II 4 ունի) ունինՆ I | 

■թօտէ ունի) համան գամպյն | զհանգամանս ծ1 2 | դաշնակումն Տ1 լ II 6 ասոարս) 
աւտարոտիս 11 2 | բերիցեն 14 տ || 2—6 իսկ—բերիցէ) սնտոօրււ ԽՆէէ Տ։ քնարական 
քերթ ութ իւնն մի է ի շորից մակացութեանցն, որ յոլսոլմնականէ բաժանին , որ է 
թուականն, երաժշտականն , աստեղաբաշխականն։ Եւ չորք սոքա քանակիւն հայա- 
նան. թուականն բաղկանայ ի տարորոշ քանակէն որ ըստ ինքեան. իսկ երաժշտա- 
կանն ի տարորոշ քանակէն որ ըստ բաղագանութեան. իսկ Երկրաչափականն յան– 
շարժ շարունակ քանակէն. եւ աստեղաբաշխականն ի շարժուն շարունակ քանակէն։ 

Արդ քնարական քեր թութիւնս է ըստ երաժշտական արուեստին հանգոյն թուակա– 
նութեան Եւ համեմ՛ատ նրկրաշափութեան ել ըստ ժեւոյ աստեղագիտութեան։ Եւ ունել 
ասէ զյարմարումն եւ զդաշնակոլմն ձայնի, աղւոյն Եւ ոտին ի յիրսն նման Եւ ոչ 
աւտար։ (շք. Սահմ. 197); զաս. ՇՕոէրօ^է 3 հօծ րոօձօ։ Եւ քնարական քերթութխնս 
յարմարումնս բաղկանա ըստ Երից իրաց համեմատութեանց. ըստ թուականութեան, 

, ըստ Երկրաշափութեան, ըստ աստեղաբաշխութեան. Եւ ունի յարմարումն ղդաշնա– 
կումն ձայնի Եւ աղոյն Եւ ոտին ի միասին II 7 զաս ձէ հօօ 1օշօ օօաոսոէօէստ օրււէ 
0 ՈՕՈ էտոօւրսոէ 14 Ջ II 10 Եւ մի) եւ թէ մի 54 տ II 11 եթե ոչ) եթե օրո Ա Տկ II 13 
ծիծաղելի) ծիծաղի ՅՏ4յ ) Երեւեցուցանէ) ԵրեւԵցուցանել յ1յ II 17 հաւասարասշէս) 
հասարակապես 3 II 18 աո ի) առնի 3. 


ՄԵԿնՈՒԹԻՈն ՀԵՐԱԿԱնԻն 


91 


նաւոր ունելոյ ձայն , եւ ոմանց ծանաւթ լեալ առ ի կրթութենէ, 
որպէս ի յունական լեզուին, իսկ այլ ազգացն ոչ եւս։ 

Թե ըստ վերսաստութեան շեշտիւն, թե ըստ հալ յ– 
թութեան բթիւն, թե ըստ պա ր բե կութ եան պա րուկաւն\ 

Եւ թերեւս տարակուսեսցի ոք , թե շեշտ վե բացմանն աղագւսւ 5 
ասի ոլորակ , իսկ բութն ընղկր. այս է , զի որպէս նա ի վեր 
հան է, սա ի խոնարհ նմանապէս զիջուցանելով հարթէ, որք ի 
մի տեղ եկեալ բաղկացուցանեն զպարոյկն , ըստ առակի ծայ– 
րիցն՝ ի սպիտակին ել ի սեւոյ գորշն , իսկ ընդ մահ ել ընդ 
կծանս ոչ է միջոց։ 10 

<Դ> ՑԱղԱԳՍ ԿԻՏԻ 

Տ յ8 նախադասելով սորա զոլորակն, քանզի ոլորակն մարդ֊ 
Յտտհ կ ա յի՜ես բարբառոյ է , <եւ> | քանզի հարկաւորէ յասա ցոլածին 
նախ ոլորակին ել ապա կիտին ունել զկարզն։ 

Կէտք են երեք , կէտ աւարտեալ, միջակ, ստորակէտ\ 15 
Իսկ զի ասաց զիւրաքանչիւր ոք ի կիտիցն յառաշազոյն 
արուեստիւն, նախ ՝ զի սահմանաւ զիւրաքանչիւրոցն բնութիւն 
ծանուսցէ , երկրորդ զի տեղեաւև եւ ձայնիւ զաւարտեալ կէտն 
իցրեւ զարքայ , իսկ զերկուսն իբրեւ զծառայս նորին, աւրինակ 
իմն զնուազեալն ել զառաւելեալն այնոքիւք ն շանակութեամբք, 20 
իսկ զչափաւորսն յստակ։ 

Եւ են հանգամանք բնակիտիս, մի՝ ըստ բացարձակ ձայնի , 
որպէս 9 ոչ շունք“ եւ որ ի կարգին , եւ միւսն՝ յորժամ ի միջին 
կիտին հանգիստ առնուցու , երթեալ ի ստորակէտէն, ուստի 
պատրաստական ի կէտն ելանիցէ ըստ առակի ճանապար– 25 

աՏՇՏյՏթաՈՃՏ շօաշսս. 1 ունելոյ) ոլնելով յ I գձայն 3 II 2 ի 
յունական) Եւ յունական Ճ1յ 14 տ Տ, յունական 3 («՝«< եւ) | այլ) այլոց յ II 6 այս է) 
այնու յ | նա) նայն 3 0 7 նմւ սնասլէս) բօտէ հարթ է յ II 8 ըստ առակի) ըստ օրի- 

նակի յ II 9 գորշն) գգոշն յ II 12 Օէրծււ նախադասելով սորա ԱէզսՀ օձ բարբառոյ է 
օոԱշէմէոԱ շպոԱ օմւսոժՀւ (բօտէ միչոց) Ացսոէսր Հո օօճ | մարդկային Սյ II 13 
յասացուածի ն) օո 3 || 16 ոք) օո 3 II 19 զարքայ) թազալոր 3 (սէ օւբսձ ձ°) | նո- 
րին) նոբա 14շ || 20 զնոսսզեալս) զնոլաղելն 113 , զպակասեալն 3 | քօտէ այնոքիւք) 
օձձ կոչէ 3 II 21 շա փա լորն յ | յստակ) պարզաբար յ II 23 որպէս) օճձ միայն յ>1յ 
1 ո ո ձ չունք Օօրոէհ VI 10 | ի կարգին է 3 |) 24 ի ստորակէտն 51յ յ. 


92 


<հԱԻ#–Ի ՓԻԼԻՍՈՓԱՅԻ 


հորղութծան։ Եւստորակիտիս է եւայս. առաջին՝ ունելզբացար– 
ձակն եւ սմա , որպիսի՝ »ոչ ապաքէն առաքեալ եմ\ երկրորդ 
յորժամ՝ պատասխանւոյ ինչ կարաւտանայ բանն ըստ այն մ՝, 
ո ինձ պիտոյ է ի քէն մ՜կրտիչ եւ դու աո իս գամ։ 

6 <Ե> ՕԱՀԱԳՍ ՀԱԳՆԵՐԳՈՒԹԵՄՍ 

Տետ որոյ զհագներզութիւնն ասելէ է , զի ոչ եթե ի հար– 15 85 
կատրացն է մաս անց արաեստիս , որպէս եւ այլքն , այլ առ 
կրթութիւն մանկանց։ 

Եւ ոզեալ է հազնե րզութ իւն ՝ի հազնելոյ կարկատան 
10 բանս, եւկամ՝ ի սարդենի մահակէ պար զոլով երգել . 
Հոմերական քերդածսն\ Հասն զի հազներզութիւն ըստ 
հոռոմին լսի զաւազաներզութիւն, վասն զի, սարդենի զաւազա– 
նաւ, զոր փոխանակ սուզելոյ կուսին, որպէս ասեն , բուսոյց 
երկիր , պար զոլով Ապողոնի երգեն Հոմերական քերդածսն 
16 վասն խնդրելոյ շնորհին , որ ի Հոմերոնէ ասացեալ քերդածաց՞ն, 
որ զանխլացեալ յաղազս միայարութեանն, բաժանումն գոր- 
ծեց աւ յաղազս դիւր ուս ման մանկանց յերկուս գիրս յի– 
ղիակոն եւ յողիսիակոն ի քսան եւ չորս ճառս , քանզի ման- 
կանց է խրոխտե/ն եւ սրտմտելն բարտք, այլ ոչ զբարւոք 
20 նախանձն ախտանան եւ զբանականն ունել հզաւր զաւրու– 
թիւն խորհրդոցն։ Հասն այնորիկ բաժանմամբ ճառիցն, զի 
բժշկես ցին միտքն առի յամբողշ պատասխանն լոյ առ հարցու– 

ատօճտրաոյստ օօաօսս. ւ առա լին) օ» «ա*», «տ ււ 2 » ո հ աս *չ՛ 

»էն\ Օօրոէհ IX 1 | երկրորդ Ա տ 13 Երրորդ 06«ր1 || 4 պիտոյ « պարտ է 3 I Հ* 

պիտոյ է\ 14»էեա 14 II 6 բՕՏէ որոյ) օԱ Եւ յ | Եթե) ՕՈ յ || 7 արուեստիս) արու ս– 
աաւորիս 14, յ | աո) առ ի 3 II 18 զոր ) օա 3 | բրօ որպէս) հռծէէ զոր 3 II Ա ՀԼ 
զալով Տ I Ապալդոնի 14 | Երգեն) Երգել 1.1, | քերդածսն) քերղուածսն 3 « 
վասն) վասն զի 14 ։ | խնդրելոյ) ։ խնդրոյ 14, 1 քերդածացն) Լ^^ձց 
3 լ| 17 յաղազս) վասն 3 | դիւրաւ) դիւր 14յ ։ դիւրարար 3 | դիւրաւ բ 
ք I ուսման մանկանց) ուոումնակաց 3 \ յելակիոն 14 ։ ^յեոիակո զ, 
լիակոն Տ, յելիակոն յ II 18 յոդեսիակոն 14, Ջ, յոդոսիակոն >1ց, մ Ղ Ա ան ա % 

յողէսիակոն 3 | մանկանց է - րարւոք) մանկանց 
Ել տրտմելն բարուր ընդ ղժուաբութիւե իրին ձ II 20 ունել) ու 
հրղոյն 14, II 22 պատհասիդանելղյ 14 է 1 հարցուածն 14,. 


Ս՝ԵԿնՈԻԹԻԻՆ ՀԵՐԱԿ ԱնԻն 


93 


ածսն, ասել, յորում ճառի է, ել մի վհատեալ պատահեսցէ ի 
քաղցր ճաշակէ ուսումևասիրութեանն անգիտանա լովն։ 

<Հ> ՑԱՂյԱԳՍ ՏԱՌԻ 

Արդ մինչեւ ցայս վայր սկիզբն արարեալ արուեստաւորիս 
քննեաց զմասունս եւ զմասանց մասունս։ Իսկ այժմ բոտն 5 
հարեալ զնխթոյն. զի առ փոքր փոքր ելցէ ի վերին կատարե– 
լազոյնն։ 

Գիր է Լ<1 յ ա յըէ մինչեւ ցքէ^ Եւ զի ասէ յաղազս 
տառի եւ բուռն հարկանէ զզրոյ. քանզի տառդ անմարմին , 
իբր թե բանի նշանակ , զի դիտելի կացուցանէ զրովն զբանն, 10 
Տ 68 - որպէս այբիւն զայբն։ | Իսկ նախադասեալ տառիս աւրինակ 
խ/ն ըստ պատուոյ , իբրեւ ոգի քան զմարմին լաւազոյն։ 

Տ 89 Բայ ց բազմութիւն զրոյս , մի՝ զի անարուեստ խաւսք , եւ բար– 

բարիկոն լեզու , եւ երկրորդ վասն թաւութեան զնոյնս կարգել 
ի գրին, որք ըստ խաաիցն յարմարին։ 15 

158 » Եւ գիր ասի , վասնզի քերելով իմն գաղափարին Եւ 
գիրդ է ի քերելոյ եւ ի զծելոյ ըստ հաստատուն յարացուցին 
որ ի Հոմերոնէ կոչի , հարկանելով նետ իւն զգա րշա պարն Դիո– 
միդեայ Պարիսի։ 

8» Նաեւ նոյնք իսկ տաոք կոչին, վասն զի ունին 20 
տարրումն իմն եւ դասաթիւն\ Եւ զի ասաց կրկնաբա– 

աՏՕՕՏ^ճաւձՏ ՇՕաՕՍԱ. 1 ասել օա 14, 1 յորում՝ է Տառի 54յ | 
պատահեսցէ) պահես ց է >1» զրկեսցին 3 II 2 Տաշակէ) Տահէ 14,, Տաչէ 
14, (յյ օտէ ուսումնասիրութծան); քոօր ոօաՀոսւ րհռբտօւԱռէ էէցոօԽցԽ. ձէՈէոԱւ Հ1& Հ 

էտրԵօ ք>ճւրր«9 Խսմ ոօէԱ Ոռաձէ /««*« Ոձոէսր || 4 ցայս) զայս 14 ն | սկիզբն) 
սկիսրն 14, I արուեստաւորիս) <ւձձ քերականոլթեան Տ II 4—6 սկիզբն—քննեաց ) 
ասացեալ քերդողիս զմասունս ցերականութեան Եւ զմասանց մասունս 3 II 6 կա– 
տարելագոյնն) կատարելոլթիւնն II, || 9 բօտէ անմարմին) ււձճ է Ջ, օա յ II II 
իսկ նախադասեալ տառիս 14 յյ իսկ զի նախադասեաց զտառ Տ II 12 ոգի քան 
զմարմին լաւազոյն) հոգի անմարմին քան զմարմին նիւթական լաւազոյն Տ,, լա– 
ւա գոյն քան զմարմին ոզի լինել 3 II 18 րայց բազմութիւն զրոյս) օձձ հայոց 3 , եւ 
զի ասէ գիր է լզ, ինղէ՚ր բազմութիւն զրոյս քան զայլոց ազզաց Տ II 14 զնոյնս) 
զնոյն 3 | պարտ էր կարգել Տ || 15 ի Գրին) ի գիրս 3 II 18 որ ի Հոմերոնէ) որ ի 
Հոմերոսէ 15, որպէս ի Հոմերոնէ 3 | նետիւն) օձձ Պարիսի յ || 19 բրօ Պարիսի) Աց*է 
ասպարիզին 4 || 21 Եւ զի ասաց կրկնաբանելով) կրկնաբան Ալով 3, եւ զի կրկին 
ւիշեաց Տ. 


94 


ԳԱՒ&Ի ՓԻԼԻՍՈՓԱՅԻ 


ՄԵԿՆՈԻէՓԻԻՆ ■ՔԵՐԱԿԱՆԻՆ 


95 


նելով զտառս , ցուցանէ զտարրումն եւ զմիաբանութիւն գրոյ եւ 
ձայն է անզոյ տարերց հան գոյն ընդ երկը է եւ ընդ կենդանիս 
միայարութեան. ել դասութիւն , զի եըըեմն այր ասի եւ երբեմն 
յար , միոյն յին եւ միւսոյն այրն նախադասելով։ 

5 Եւ նոցա ձայնաւորք են ութ) Ել ապա որոշելով զձայնա– Ջ 90 
ւորսն ի բաղաձայնիցն , իբր պատուականս եւ պատճառս ձայնի 
յարմարման. զի եւ ըստ ինքեանց եւ ըստ ղայլսն խառնելոյ բա- 
լա կան<ան՝>ան հնչումն եւ կամ բան յա պատը պատկանաւորել։ 

Ել ձայնաւո րացն երկայնք են երկու , է , <օ. եւ սուդք 
10 երեք , ե , ո , ւ. ել երկամանակք են երեք , ա, ր , ի՝\ Ել այնու– 
հետեւ կամեցեալ զանազանել եւ զայլսն, ի ձայնաւոր որոշ- 
մանս զծայրսն զատանելզէն եւզովն, | զբնութեամբ երկարսն, Տ 91 – 
յորս թե խաոնի եւ թե ոչ ձայնորդ, ոչ երբեք ամփոփեն 
զիւրեանց ձայնսն։ նոյնպէս զեչն եւզոն եւ զիւնն բնութեամբ 
15 սաղ եցոյց , որ ոչ երբեք թոդան զիւրեանց չափն։ Ել միչակս 
զատուցեալ սոցա զերկամանակսն, զայր ել գեթ ել զին՜։ 
որք ի ձգելն երկարիցն հաւասարք ել յամփոփելն ՝ սդիցն, | Ջ »* 
որպէս տուն ել տան։ Բայց ոմանց հակառակել դէպ եղել եւ 
ասել եռամանակս , իսկ ոչ կալալ գտեդի, վասն զի ոչ համան– 

20 զամայն երեքին ամանակք ասին , այլ երբեմն մին եւ երբեմն 
երկան։ 

Ել առա շաղիր ձայնաւորք են վեց\ Եսկ ա ռաջա դիրքն 
ոչ առ բաղաձայնսն են քան եթե առ ձայնատ րսն, քանզի այլ 

01ՏՇՏյՅՐՃէՐՈձ& շօաշսս. 1 ցուցանէ ) ցուցանծլով 11 8 II 2 անգոյ) 
անգիւտ II յ, օա Տ .1 | հան գոյն տարերց Տ յ | ընդ Երկը ի) երկրի Տ | կեն դան էսս 
յ II 3 միայարութեան) միյարութեան միալորաթ եան Տ յ | այր յ յար Տ յ II 4 յար) 

այր Տ յ || 5 որոշելով) որոշէ Տ յ || 7 օ1Արսո ըստ) 0Ո Տ | զայլսն 1 լեգուի ն 
ծքյ | խառնելոյ) խառնելով Տ յ || 8 բաւականանայ Տ բաւական առ 3 | պատկա– 
ն աւորել) սլատկանել 11 II 10 — 12 բրւօրօ անօ ստցսէ օձ գովն) ոօո Աց%է Տ II 12 զյբնու– 
թեամբ երկաըսն) բնութեամբ երկար գոլով նոցա ճ || 14 ձայնսն) գձայնսն 11 8 | գոն) 
գոյն 11յյ | գիւնն) գւիւն Տ || 15 իւրեանցն չափ 14 8 II 16 գատուցեալս 11յ || 17 հաւա– 
սարք) հա լասարին Տ || 18 հակառակել) ի հակառակել Տ II 20 երեցին ամանակը) 
երեք ժամանակը Տ II 12 — 17 զբնութեամի — սդիցն օբսձ Տ տւգսսոէսր բ օտէ էէրնօ, 
ճոօոՀ/ա ։, շսէսէ «տ*« ոօո րտօէտ շոձօրտտ; Խոօօէրօ Շօոձս տսոէ, օԱստ ոօրոօո \ո 
աօրցւոէ ւոշսոօ տօոծօէ ոօո բօտւէսրո «է; սԱւաստ օորտստ որք ի ձգելն — սդիցն %Ա– 
րսէո Ացւէսր օբսձ Տ «է րտօէէ սոօ տաո ա ղս<ս ւօցսսէսր էոԵաէսր Շօէոձւ II 23 
բրւստ աո) օա 11յ 51 8 . 


ձայնաւորքն կարեն ինիդ եւ հիւնիդ առաջադիր լինել , իսկ 
դոքա ոչ եւս։ 

քյտ Եւ ստորադասք են երկու) նոյնպէս եւ ինդ հիւնիդ 
կարէ լինել ըստ ցուցելում աւրինակիդ։ 

$95 Եւ երկբա ր բա ոք են քունք հինգ\ նաեւ երկբարբառը 5 
երկու ձայնաւորք ի միասին լեալք, երկու նշանակս ձայնի 
ցուցանեն. ր եւ ասին երկձայն ք , զի ի մի ում հեգի սոքա պատա– 
հեալք յանուան կամ ի բայի, երկձայն ասի հեզն այն՜՝։ 

Եւ բռնաբարբառք ե րկձայնք) . . • \\\ 

®9» Ել այլքն ամենեքեան բաղաձայնը են իզ) Ըստ որում 10 
&9Տ գիտելի է եւ զբաղաձայնիցն հանգա մանս, | քանզի աւրինակ 
իմն դիցի առաջի միտք մարդոյ ՝ տառի, եւ զգայութիւնք՝ ձայ– 
նաւորաց, եւ այլ անդամը մարմնոյ բաղաձայնից։ Ս֊րդ որպէս 
ոմանք յանդամոցն առաւել աւգնականութիւն տան զգայու– 
թեանցն եւ այլք դուզնաըեայ եւ կէսք զմիջինն, նոյնպէս եւ բա– 15 
ղաձայնքն. նուրբքն առաւել աւզնեն քաջաձայնութեանց , իսկ 
ստուարըն նուազ եւ միջակըն գհասարակն երկուցունց. 

Եւ կիսանայնք են ութ) Բայց ոմանք ի բաղաձայնիցն 
զկիսաձ այնին առ ձայն ատ րսն զե կուց անեն հանգա մանս ի 
սուղմունս եւ ի մրմունջս։ 

Ել են դարձեալ ի սոցանէ անձայնը ինն) Եւ այլք 

ատշուըճա՜ւձՏ շօաօսէւ. ւ էՆծռ) է> նո յո I հ ւ> լ ^եո) ծ Հծ&ռ 

II շ բրօ իսկ– դոքա ոչ ծա) իսկ Նոքա սոցա ոչ կարեն լինել Նախադիրը Տ 
95|| 4 լինել) օձձ Նախադիր Տ | ցուցելում) ասացծլամՏ II 5 նածւ Երկբարբառը) 
իսկ ասե(ն թէ երկբարբառը են բուն Ե, գի Տ յ (քՕ գի Խէօէ երկբարբառքն ւէտրսա 
II) || 6 ձայնաւորք 11 3) ձայնաւոր Տ | լեալք II յ) Անել Տ | Երկոլս 3 \ նշանակ 
Տ | ձայնի) ձայնից II II 7 ցուցանէ Տ | եւ ասին երկձայնը) ձսսոէ 11 3 II 7—8 գի ի 
միում՜—հԵգն այն) ոօո հօնէէ II II 7 զի) եւ 3 \ ի միում) միում 6 || 8 կամ ի բայի) 
եւ ի բայ Տ II 9 1րօշէօէստ ՕօօէձէՏ ձէ բռնաբարբառք ոօո էձէօէ օբսձ տշհծէսւտէօտ; 
հօշ ցէոստ ձտհէհօոցօրսո է ցոօրօտէէ ոձւէսր || 11 քանզի) օա Տ յ II 13 մաբ– 

մեոյ) ձէէտէ Ս տ II 14 աւգնականութիւն տան) բօտէ գգայութեանցն 11 8 (Աց%է սգայու– 
թեանցն) II 15 դուգնաքեա սհւցսձ | եւ կէսք) Եւ այլք II* II (. 16 առաւել աւգնեն 
նուրբ քն եւ նպաստ եղանին քաչաձայնութեան 3 II 17 միչակքն յ) մի չավս II 
Տ | գհասարակն) հասարակ յ ( զհասարակ երկոցուեցն II յ՚, բոաւ ՕէրտսՏ ըստ որում 
ս*շ ահ օձ հանգամանս օսշէօր ոօո ճէտւցոօէսՀ օբսձ Տ, շս» իօտէ հան ղաման ս 
բրօք&րէ բոասո էէրնօ ձոօոբոո մոոճէ Ծօոձւտ։ աւրինակ իմն էէշ II 18—20 ձ« 
ՏէուօօշօԱԽտ։ բայց ոմանք — ի մրմունչս) ոօո հօՆէէ Տ, Հտցւէ 3։ ի սուլմունս եւ ի 
մբմունչս եւ կիսաձայն քս աո ձայնաւորսն գեկուցանեն հանգամանս II 21 եւ այէյյ 


96 


ԳՈՒԹԻ ՓԻԼՒՈՈՓԱՑԻ 


1ր>ԵՀնՈՒԹՒՒՆ •ՔԵՐԸԿԱնԻն 


97 


վատաձայնք ըստ առակի ողբերգակին, զի հա րկաւոըապէս 
արուեստն զքաջաձայնութիւն խնդրէ։ 

Եւ կրկնակդ են ի սոցանէ ութ 3 նա եւ կրկնակարգ Տ 98 
հանգամ՛անք այսպիսի, յորժամ մի գիր րաւական լիրի անել 
6 ղերկուց տեղի, քանզի աստուածաղգեաց եւ աստուծազգեստ՝ 
մին ղերկուց ել երկան զմիոյ լնու տեղի։ 

Ել նայք են չորք 1 Տինա , եւ նայի րնութիւն իման ի իբր 
թե խոնաւագոյն, եւ արուեստ ունի զհամբառանալն եւ զնու– 
աստանալն իբր թե հողմոյ, եղեգւսն։ 

10 Ել վախճանականը անուան ց\ . . . \ \\ 

<է > 6ԱՀԱԳՍ ՎԱՆԳԻ 

Փաղառութ իւն է իսկապէս պա րաոութիւն ձայնոր– 
դաց ձայնաւորաւ կամ ձայնաւո րաւք\ Արդ իբրել եգիտ 
արուեստատրս զնիւթն ել եցոյց հանգամանս ձայնաւորա ցն 
16 ել բաղաձայնիցն, կամի ի սմանէ այլ ես մեծագոյն յարմարել 
շինուածս, որ է վանգ։ 

Իսկ զի ճաոէ զվանզէ եւ բուռն հարկանէ զւիաղառութենէ, 
զեկուցանելոյ աղագաւ զբնութիւն երկոցունց, զվանզի՝ իբր թե 
ի միոշէ կողմանէ ձայնաւորն վանգեալ իցէ ի ձայնորդաց, իսկ 
20 (իաղառութխն շուրչանակի։ Իսկապէսն է ընդ ձայնորգսն 
փ աղե ալն ընդ միում կամ ընդ երկուս. իսկ պիտակն սոսկ ա, ե։ 

ստզսէ օձ ողբերգակին) վասն որոյ վատաձայնք են ըստ ողբերգակին 0 II 2 արու֊ 
եստն) արուեստս 6 յ II 8 նա եւ) այլ 0, եւ յ (| 4 այսպիսի) օձձ են 0 յ | 
գիծ 3 | լիքի) լիքին II,, եղ իքի յ II 5 ատուաէասգեաց եւ աստուածասգեստ 
51» II 6 ւ/ֆն ) մինն 51, I ղերկուց) ղերկուց 51ց | եւ երկանն 0յ եւ մին 51, 51 ։ , 
ւքի Յ^յ, ի Ա ձ միւսն 3 | ղմիոյ) ղմիոյն 51, Տէյ | լնու) լնլով 51 II 7 ԱղսՀձօրսա 
էրոշԱւէւօու 3 քրւաոաէ ոօէօօո։ որպէս Գաւիթ ասէ ի լուծոււԼն այս բանիս | եւ 
նայի) եւ ի նա ի 51, ել նաի յ II 8 Եւ գնուաստանալն) եւ ւլխոնարՀիլն կամ 
գնուաստանալն 51յ II 9 հողմոյ, եղեգան 0յ 5 ողմ յեղագանէ 51, 51 8 , 5 ողմ յեղա– 
գան 51 շ, եղեգն ի հողմոյ 3 II 10 ձէ քւոձԱԵստ էրօշէօէստ ՅՅօոձս ձէէէէ 
օբսձ 51 «է Տ; շքր –4° յս։ էՕ ատայ աէ ոձէԽր || 14 զնիւթն) զնիւթ 3 | 

ձայնալորաց 3 || 16 բաղաձայնից 3, բաղաձայնիցս ՚51յ | ի սմանէ) ի սոցանէ 3 || 

16 շինուած 51շ || 19 իցէ) է 3 II 20 իսկ փաղառութիւն) ի փաղաոութեանց 
51 տ || 21 ձայնորդն լիազեղն 0, ւի աղորդն ձայն առեալ 3 | ընդ օԱէրսո) ՕէՈ 51յ | 
երկում) երկուց 51յ. 


<Ը. 8ԱՎԱԳՍ ԵՐԿԱՐ ՎԱՆԳԻ> 

Երկար փաղառութիւն լինի ըստ յեղանակս ութ 3 
Եւ յորժամ ծանոյց գվան գին բն ութ իւն, ղե կուց անէ այժմ եւ 
զքանիաւնութիւն երկարիցն եղելոց զըե ութ համրն ել զդրու– 
թեամբե միանգամայն , թե որ քան զոր ունի երիցագոյն & 
աստիճան։ 

<1> Արդ սկիզըե բնութեամբ երկարն է, ինքնաբաւն եւ 
անկարաւտ լծակցութեան ձայնորդի , սակս որոյ եւ առաջին 
տեղտյ հասաւ։ 

<2> Իսկ երկամանակքն, *վասն երկայնից ել սդից զրլոյ 10 
պատճառ, երկրորդ նորա ցուցաւ։ 

<3 > Այլ երկբարբառս յերկուց խառնուածոց պատուակա– 
նութեամբ, թեպէտ եւ ոչ գերաղանցեալ քան զերկամանակսն, 
համայն յ երկրորդին դասեցաւ։ 

հկնի սոցա դրութեամրն. 16 

<1> որոյ առաջինն ադց իրրեւ ղմի ատ ր ոք զերկուս ձայ– 
նորդսն ձգելով զինքեամր դասեցաւ, թեպէտ ել ոչ հանգոյն 
աոաջնոյն, սակայն առաւելեալ ձգէր զկնիսն. 

<2> որում ընդդէմ է տատրակն, զի որպէս յաղցին զցոյն 
եւ զղատն յառաջ կոյս ամփոփեաց այրն, իսկ ի տատրակին 20 
զտիւնն եւ զրէն առ վերջին այրն, այսպէս, զի մինն առաջադիր 
կարէ լինել տիւն րէին, աւրինակ իժն տրգալ. եւ ուր այսպէս 
դիպեսցի, հարկատր է կիտիւն զտիւնն եւ զրէն վերջինում ձայ– 
նատրին տալ։ Իսկ զի սուղ եւ սղացեալ ասի, (մի) զի սուղ է 
այրն եւ ըստ երկամանակի սգան այ ի տեղւոջ։ 25 

ատօա ՐՃԷԷՈ Ճ2Տ օօօւօսա. 6 ու՛նի ) բօտէ Երիցագոյն յ II 1 է) էն է 
II 10 վասն գի օօճճ, զի յ | Երկայնիցն 0 3 \ սղիցն 3 II 12 Երկբարբառս) երկբար- 
բառդ Ջ յ | սլատո լական ութ եամբ) պատկան աւորութեամբ է յ II 1Տ գե բազան ցեաց 
51, 51, I զերկամանակն 0 յ II 14 Երկրորդին 3 || 15 սոցա) նոցա >1, 51 2 | 16 զմի– 
ամալոր) զմիաւոր 51յ, զմիամօր 3 \\ 18 ձգէր) գեր Տ յ | զկնիսն) ի զկնիսն 51, II 19 
րնդդէմ) ի ղէպ 54 ։ II 21 զտիւնն Եւ տիւնս ր էս յ | րՕՏէ այրն օձձ փաղառի 

յետուստ կուսէ 3 | այսպէս) այսպիսի 3 | մինն) օձձ միշտ 3 II 23 դիսլիցե 3 I վծրչ– 
նոսք) վծբչին 3 II 24 սուղ) սուղդ 51 | մի գի սուղէ այրն Եւ) թէպէտ ոչ սուղ է այթն, 
բայց յ լ երկամանակին յ. 


19-9 



I 


ցք 0 ՚ԱՒ0>Ի ՓԻԼԻՍՈՓԱՅԻ 

<3> *Երկիր, զի հաւասար մատուցանէ զբամանումն զաւ– 
րէն եղըարց եչիդ եւ ինիդ ի ձայնորդաց պաճառաւ, զի ոչ կարէ 
րէդ կենիդ առաջի դասիլ ընդդէմ՝ աղցին եւ տատրակին. 
միումՍ՝ զի յառաշ կոյս ամփոփեաց զբաղաձայնսն , եւ միտումն՝ 

6 զի ի վերջ, զի պարզ ձայնորդ է կենդ։ 

<4> նոյնպէս կրկին ձայնորդք միմեանց ընդդէմք են. 
հեզիկն, - զիկն , զի զաւրութեամբ զայն եչին ետ ձեռն, իսկ 
կիտիւն ինիդ։ 

<5> Բայց աջդ եւ զաւրութեամր. եւ կիտիւ շէդ այրին։ (Այս– 

10 պէս դնելով երկայնս եւ սուղս։) 

<Թ> 6ԱՂԱԳՍ ՍՈԻՎ ՎԱՆԳԻ 

Սուղ վւաղառութիւն լինի ըստ երկուս յեղանակս\ 
Այսպէս դնելով զրստ բևութեամբ երկայնսն եւ զսոսլսն։ Իրրեւ ք 102 
զծայրս քննեւսց, եկն եւ ի միջոցն, եւ կամի արդ զսոպ վան– 

15 գիդ վերաբերել հանգամանս՝ 

<1> զնախկինս ի բուն սղիցն յեշէ եւ յոյէ. 

<2> իսկ զմիւսդ յայրէ երկամանակի ամւիուիեցելոյ։ 

<Ժ> ՑԱղԱԳՍ ՀԱՍԱՐԱԿ ՇԱՎԱՇԱՐԱՑ 

Ցետ որոյ եւ հասարակ լինի ըստ երիս յեղանակս էձո-ւՏ 
20 վասն դիւրութեան իմն զտեալ ի Հոմերոնէ, զի մի միտք ինչ 
բանի զանխլացեալ ի դժուարին չափոցն ծածկիցին, որ հասա - 

աՏՇՃ&ջարւձՏ օօաշւա. 1 *ծրկիր) երկրորդ 1է Տ էՕՈքԽ օրՈէոԽզօ, 
ցսօձ < ո 1օշսրո ցրօէՇՀ 1ք֊(<ո օձտզձսրո «րօէ, քորօէ ւոէձԱօէօ, զաս* աէէ երկիր ա– 
շսոձօո, ոօո երկիր «է«րր< ։» || 2 ի ձայնորդաց) ձայնորդացդ յ | վ արե) կարէր 11տ II 
8 /ՀՀ| ը՛նդ ծկ, եչ Ս 8 | աոաչի դասիլ) աոաչադասիլ յ II 4 միումն) ոմն 3 || 7 
–զիկն) ՕՈ 14 տ | օոԱ զայն յ աստ 3 | եչին) էին յ1 8 II ® ինիդ) ինղ/Դ 3 Ա 9 այրին) 
օձձ սա/ ճեռն 3 || 10 երկայնս) երկարս 11 ։ II 11 սուղ) ՕՈ 14յ 1(18 II 13 Տօշ սւբօէ 
սււշկոէ «ծ «օձա Նէրաւ, »» զսա <Խսձէ յէոսօտձէոտ | դնելով) դնել 11, | երվարսն 
Էլ զսուղս 14 8 II 15 զիան դաման ս ծքյ |) 16 զնախկինսն II, զնախկինղ 3 | սղիցն) 

նուազիցն ցուցանէ 3 |1 20 զտեալ) օձձ Եղեւ 0 || 21 րւմնի զանխլացեալ) ւոօԱեԱ, 
սե% Խոդ 1օ*ա ւԱրօէ, Ս ։ | ծածկիցին) %ո յ> ր*օր« հաս» 1օշ% քօոՕօր* հօհէրձ 
ղրկի ցին &ր ։ 1Լ,, ղրկես ցին Ս, | որ հասարակապես) աո հասարակապես 3 (օէօթէ «տ 
քո էէէրոԱօա). 27օո» Խւստ ՈօոձՀ* ժ« շօրաոսուես» տցԱօծէ» զօաոօԱօԱօատ «աո 
քօրԱո, ցսօէ օ Ցետ որոյ ս»զսէ օձ (յ>. տհ.) հանգամանք այսպիսի րփրէծսէ, Եւտ 


ՄԵԿՆՈԻԹԻԻն ՀԵՈԱՀԱնԻՆ 99 

րակապէս ըստ չափոյ երկայնիցն եւ սղիցն մատուցանէ ի տե- 
ղիս աւժանդակութեան։ 

• 78 <1 > էլ է առացնոյ յ եղանակին հանգամանք այսպիսի. ո ինօ 

Տ - յ < •ն Ա 

բնաւ ես ոչ դու իրիք պատճառ , արել , այլ աստուածքն : 
Արդ առաջին վանզիդ տեղի ի բնաւ իսկ տաղս եթե բնու– 5 
թեամբ եւ եթե դրութեամբ միշտ զերկայնն եւ եթ խնդրի։ Իսկ 
երկրորդ վանգդ, զի ի ձայնատը երկայն յանգեցաւ, երկբար- 
բառ է եւ ի դիմի յարուցեալ եչն, խորտակելով զդա եւ արգել– 
լով սաստկաբար , աւրինակ իմն զալիս ծովու վէմ պատահեալ, 
իշխանութիւե ետ առնել սուղ, որ է ստեղն։ 10 

<2> Իսկ երկրորդ »Պատրոկղէ, ինձ հիքես կարի յոյմ 
սիրեցեալ անձին՝ 1 ։ Վասն զի սովորութիւն է նային զաւրէն 
մոմոյ երբեմն կակղանալ եւ երբեմն խստանալ, արդ յ առա ջին 
. վանզիդ կակղանալով րէդ թռյլ Կտ գերազանցել ձայնին, զի 
արասցէ երկայն։ Իսկ յերկրորդում վանզիդ խստանալով ւ6 
ղ ատն հան գոյն ցուրտ մոմոյ արգել զվատաձայնն, առնելով 
սուղ ր որ է ստեղն։ 

Նւյորմամ կամի յեղուցանել ըստ այս մ աւրինակի զվանգն, 
ձայնատ ր ի պէտք են, կամ աղաւտի եւ ըստ սղի ասացելոյդ եւ 
կամ ըստ երկամանակի, զգուշանալով յայլոց ձայնատրաց. եւ շօ 
գնային ել զվատաձայնի զնոյն պահել խտ րութիւն։ 

<3> Իսկ երրորդն՝ 9 զնեստոր ոչ խաբեաց խա<ւ>շիւն, 

քրւսԵէէԱ, քոոսո շօբւԱ տսջէոօո օձոէեոո Խո տսօ 1օշօ աւե ջրօբոօ էւէսԼօ 
«0 օօԱաո. 1>օւէ հանգամա՛նք այսպիսի »՚» »օձէո շօյոէզ տէդաւոէսր «օղօէօոօԱօոէ» 
ձոօոցրոՀ ձէ էցԱօԱտ հրածս», ձձոձէ օեԱսոշէօո Հոաւաստ Ոօոձա ոօոա ջրատ 
Տէքզրէոէօո օԱզրօո ձէ էցԱօւԱ» շօարոսոՀԵստ զօաոաԱւէսոսո։ Իսկ հասա յակութիցս 
այս — համթղյր, զաւէ էօոծո ջօէսւտ Յքօցէէ զա հո Սօոձւ էոնսէոմօ սէ || 1 սղիցն յ 
ա ոստ խորհբդոին Տ յ || 2 աւժանղավութիւն II || 3 այսպիսի) օձձ յոցժամ 

ասէ յյ տ II 4 պատճառս ^3 ^2 II & ե"կ աազս) ես ի տաղս, իսկ ի տաղս յ | 
եթե) թէ II II 6 եթե) թե »1 | զերկայնն) զերկայն Տ4 2 Ա 3 | խնղրե) խնդրել 
11* II 7 վանդ 11 | Երկայն) յերկայն >1յ || 8 ի դիմի) ղմին » 2 , առ ղմին 3 \ յա– 
րուցեալ) յարառոցաւ 3 || 9 ծովու վեմ) ծով ընդ վէմ II 10 ստեղն) օձձ այս է 
մի չավ 3 II 13 խստանալ) խստանան ^քց | արդ) առ 51* || 14 րէդ) ՕՈ | գերա- 
զանց 1ճ II 15 յերկրորդում վանզիդ) յերկրորդ նուագիղ Ջէ Տ II 16 դատն) դատդ 3, 
օո 1մ || 18 կամի) կամիս 3 , ՝ի 5մ ։ | յեղուցանել) յեղացուցանել 14* ^3> ս՚լացոլ– 
ցանել տ յ II 19 ըստ սղի յ։յ ստեղի Ալ, զսղի Ճ1 ։ | աղաւտի եւ ըստ սղի ասա– 
ցելոյդ Եւ կամ) սղի ըստ ոյին եւ կամ սղացելոյ յ II 21 խտրութիւն) զխստութիւն 
14։ II 32 խսՀՓլիւն) խաչղյն 11լ. 



100 


ԳԱԻ&Ի ՓԻԼԻՍ/) ՓԱ 3 Ի 


թեպէտ եւ յում՝սլ էր*։ Ցորժամ՝ յերկրորդ վանգի ձայնատը 
սուղ դէպէցէ եզով բաղաձայն ի Կ ել բանն երկուք վանգիւք միայն 
զկատարու մն առնուցու,եւ յա չորդ վանգն ի ձայնատ րէ հալից ի, 
իշխանութիւն է քեզ առնել համբոյր, թեպէտ եւ սուղ է ըստ այ– 
6 լում՝ կարծեաց. եւ հաստատի այս , զի ամենայն խնդիր թեպէտ 
եւ փոքր ինչ է , կատարելութխն է այսոցիկ շաղաշարաց։ 

Ցայտ են եւ պատմութիւնք առաջնոյն։ Պրիամոս Տրո– 
վացի, ո ր՚յ զկինն յափշտակ ե ալ էր հելլենացւոցն, որդի նորա 
Պրիամոս քննելով զի վերայ եկելոցն զգործս , ասելով ցաղ– 
10 շիկն, եկ այսր , արդ զի ոչ ես դու այսմ՝ պատճառը*։ 

Իսկ երկրորդին ՝ Աքիլլեա հելլենացի ել Պատրոկղէ դայե- 
կորդին նորա. եւ իբրեւ ետես Աքիլլեա զՊատրոկղէ մեռեալ 
հանդերձ քաչութեամբ , լալով զհարճն Աքիլլեա, թե »զքեզ 
յամուսնութիւն տամ Աքիլլեա*. ասէ ՝ ր ինձ հիքիս կարի 
\Հյոյժ սիրեցեալ անձին*։ 

Իսկ յերրորդումճ Նեստոր ոմն ծեր, հմուտ պատերազմի, 
զոր տուեալ ցՄաքաղն ոմն բժիշկ վիրատրեալ, զի դարմա֊ 
նեսցէ. որոյ դար մտնելով զվէրսն, տայր նմա հաց եւ գինի։ 
Իայց իբրեւ յոյժ ամբոխէր գործ պատերազմին, ոչ սիրելի 
20 էին էր նմա ըմպումն գինւոյն քան թե երթալ ի գործ պատե- 
րազմին։ 

ատշտաճաւճձ շօշւշւա. ւ յոս ր Բ «■ « 2 սոսլ ) ա , ծ<լռվ յ ։ 

06է6Ո II 3 առնոլցու) առն ու Ա ո | յաչորղոյ Ա տ | վանգին 6 | հաւիցի) հաւսՀմ>աբծսցի 
յ«8 6 ե՝եէ է) իեշ իցէ յ || 7 աոաչնոյն յյ աոաչնոցն օքէտրւ ) Պրիամոս |4,յ 

Պրիսմոս Շ6է«Ո | Տրովացի) տրըւացի ծք շ II 9 Պիամհս | զզորՏն 3 || 10 այսՏ) 
ա/ժւՈ 1 ։ 1ք շ II 11 Աքիլլելս յքյ Աքի Ա եա օքէքո II 13 թե <լքեզ - Աքիլլեա) ՕՈ 

16 ե յերկրորդումն ծէյ II 17 ցՄաքաոն) ցՄաքսան «յ Տ կյՄաքան օԱէր շօձ 
յ, ցՄաքաս >1 Տ , ցՄաքասն Տ1 շ , Ացտոձսո ցՄացաոն Տօա. 1Լ. XI 505 

|| 18 որոյ) որով 11 | ցինի) սեալ զինի 11 ։ 11* || 19 գործ Տյ յոյ զ |* ։ Ս 3 || 18—21 
ր ՚ աց Եւ ^ի—պատերազմին) ԽէՇ ր*րնօւ Ացձոէսր «ո Ա 2 » է , զսօրսա Խշօ Տկ հօհէէ։ 
տայր նմա ըմպել խաշելոյ իրի ջուր, զ Որ ասիր թէ սեալ զինի է. իսկ նորա ըմրեալ 
ւմնեաւ եթէ ոչ է զինի , այլ խաշոյ. ձրսձ Տ յ>ր6ԽԱէ էԱէէ էէրԵս օձձձսր ոօէօ։ այս 
պատմհւթիւն ըստ մծկնոլթեան Գալթի այսպէս Եդեալ է. այլ Մագիստրոս, որ 
զմծկնութխն քերականին շարաղրեաց առ միմնանս այսպէս եզեալ է. աիսկ նորա 
ըմևշեալ եանեաւ թէ ոշ է զինի, այլ խաշոյ». վասն որոյ ասէ թէ՝ զնեստոր ոչ խա– 
Հեաց խաչոյն թեպէտ եւյումպ էրա ոէզսէ ա&ոէԱ Խսձ էցոօրսէ սէոսէցսէ « ոէ«ր– 
քրոԱւԱօուտ ՅԷգցԱէրսա ոօարաէ , ոստ հաստ էոէտրքրտէօՕօոտո բօտէ էօա, ցսօ« 2)օէո՚– 
<։» «<, րէ/էրէ։ Իսկ այլք ասեն թէ տայր նմա ըմթել խաշելոյ իրի չուր եւ խարէր թէ 
սեալ զինի է, նորա ըմրեալ էանեաւ թէ ոչ է զինի, այլ խաշոյ։ 


Մ՚ԵԿնՈԻԹԻԻն ՀԵՐա 1)1նԻն 


101 


<ԺԱ> 8ԱՀԱԳՍ ԲԱՌԻ 

Բառ է մասն դուղնաքեայ ըստ ցաղդասութեան 
թան ի\ Հիմն աըկանէ աջդ քանի զցաոս, ոք պէս նալի զող– 

11 նա Լան։ ել լսի քառ ասացոլաեն, ոք է ըստ միում կանդի 
կամ ըստ եք կաք կամ քստ եք իք. նշանակն մի է։ Իսկ մասնդ 5 
ասէ սեո, եւ դուղնաքեայ աո քան ասի, ոք է մհծադոյն քան 
ղդա-՚եւ դաըՏեալ զի դոյղն ասի, ոք թե ել իք է իսկ ՀԱլնա– 
ոեաՐ — որ թե եւ ինքն ւիոքք է, զմեծի ունի զալրոլթխն, ել 
Տ։ «– անղամլեալ քաող քանի, I աո ոք ով իմանալի է եւ զայն զի 
ամենայն աքոլեստատք ի կամել իքս առաքի աք կա լ 
առանց նիւթոյ զիոոի մտաքեքէ, ոքսլէս ել այս աքոլեսաաւոքԱ 
յաոաչ եզիւո ղնիւթն, ոք ով ընդ աստիճանն ել մինչեւ ի քա . 

լժԲ> ՕԱՂլԱԳՍ ԲՄնԻ 

• » Ծւ աքդ կամի ցուցանել, ոքքան ի սմանէ բաժանմունք մա - 

1։է զանց ել այլ ելս սլաշտեցեալ էթին կիքք– 

Բան է հեաելակ քառի շաքադքոլթիւն 1 Ել հեաել լդ 
ասելով զդա իքքեւ անկեալ քաոիցն համեմատ իմե շա– 

քազբոցն, զոքԱ ի մանք ամառն զոքծոյն իլքեանց ասացին հե– 
աելեակռ, իսկ զք եք դողս հեծեալս, ւոք ել Ատելին, քաղելով ի * 
յինքն եւ անդամս գործելով. 

Հտրամախոհութէւն էնքնակատար յայտնելով 
ոբով եւ էնքնակատաք ե քելի ել զհանզամանս մտացն ել ղվւո– 
փոխմոլնռ գլխոցն ըստ տըամաիւոհոլթեան ըալականաքաը 

Տքտ7ո 5^ և»44 տ ասէսեո)մԽսն ղասէ 

սէրսոզսէ օրո 1ն || I հնոծամօ տեսակս 15 II 7 սրա» րոճսէս տո 

վասն զի բան Տ. 



102 


ԳԱհ&Ի ՓԻԼԻՍՈՓԱՅԻ 


յայտնիցէ եւ ոչ ընդ տարակուսութեամբ զաւրէն վանզին եւ 
կամ՝նոյն ինքն քառիս ինքն ըստ ինքեան յանգեալ։ 

Ա 76 

Եւ քանի մ՛ասունք են ութ\ Հայց զմասուևս բանի եւ յը ս#֊ 
գառասութիւնս եւս յաւելչով ասացին ինն։ Իսկ իմաստասէրք 
6 ղանուանն մա՛յունս ընդ անուան դասելով եւ գբային ընդ բայի , 
ածելով առ նոսա զ ՛շաղկապն եւ զյաւդն եւ զն ախ դիրն, ասա- 
ցին հինգ, այլ սա զառասութիւն ի բրել զտեսակ դասելով ընդ 
անուամբ ասաց ու (9։ Իսկ Արիստոտելիս զստ որաս ութ իւն եւ 
զբացասութիւն եւ գբացերեւութիւն ընդ անուան եւ ընդ բայի 
10 ասաց հինգ գոլ։ 

Բայց մասն ասելով աստանաւր եւ ոչ տեսակ երիցացոյց 
զմասն , գի ոչ յա մեն այն ի ի վեր է տեսակ քան զմւսսն , 
որպէս եւ ի վեցսն ի սկգյբան արուեստիս. ցանգի եւ գնոսա 
թե ոչ ղվեցեսին ունիցին, ոչ են կատարեալ քերդողք. իսկ 
15 ճարտասանն միով ւ/իով։ Այլ եւ յայսմ՝ վայրի , գի գաւրէն սեռի 
գայլ եւ գայլ մասունս կար է զոյացուցանել , որպիսի ինչ անուն , 
գնոյն հ ետեւեալսն եւ գնոյն զուզապատիւսն, ոչ երէց ել ոչ կըր– 
սեր։ Այլ տեսակն թե ունիցի մասունս , որպէս ատենականն 
գամբաստանելն եւ զ ՛պատասխանելն, երէց եւ կրսեր, գի նախ 
20 ամբաստանելն լինի եւ ապա պատասխանի առնեին։ Նոյնպէս 
եւ այլքն. յորոց դիտելի է ել գալս, գի է տեսակ , որ զաւրէն 
սեռի բաժանի ի մասունս եւ ոչ ինքն մնալ, որպէս մ՛արդ, եւ է 
որ բաժանի եւ ինքն մևայ, որպէս է ծառ ի պտուղ, ի յոստս եւ 
ի տերեւ։ 

աՏՕէՏՐյյՀՈձՏ շօաօւա. 3—4 բայց—ինն) ո մանք եւ գաոասութիւն 
յաւելլով ասացի՛ն ինն Տ յ || 4 յաւծԱով) յայտնելով II 6 զյաւդն) գաս(Ա 

| գնախղիրն) գնախադրոլթիւն Յն յ || 8 անուամբ) անոլանն 3 || 10 ասաց) 

ասելով 3 | հինգ ^ զոլ հինգ >1 2 , հինգ զոլով 3 || 11 մասն) մԽսունս Տ յ | երի– 

ցոյց 14 8 II 13 ի վեցսն իսկ ղրան 14,, ի վեցսն ի սկիսբՀակնսն 14 3 | գնոսա) նոքա 
11 3 II 14 ղվեցեսին) զվեցսն 14 | ունիցին) ունէին 3 | քերդողք) քերթող քեր– 
թաւզք Տ, քերղօղք յ || 15 այլ Եւ յայսմ՛ վայրի) այլ ել յայլս վարե 14* յայսմ վայ- 
րի 3 II 16 գայլ եւ գայլ) գայլ եւս 3 || 17 քօտէ քոս» գնոյն) օ.ձձ յինքեան 3 \ հն– 
աեւծալն, գոլգասլատիա («է Ո 4 –ն) 3 \ կրսերս յ II 18 թե) թերեւս 3 || 20 լինի) 

եղանի 3 | գպատասխանիսն 3 | առնուլ 14 յ | նոյնպէս) նոյնգունակ 3 || 23 որ- 
պէս է էառ) որ է ծառ 1*1 լ 14 2 , որպէս ծառ 3 || 11 — 24 Բայց ի տերեւ) քոօրօո քօր 
Աո շսո սԱաօ շօոոէօսո հօնէէ 1ր1Տ, րոէձա (օ միով ստղս» օձ գաւրէն) օոԱտօ. 


ՄԵԿ նՈԻԹԻհն ՀԾԲԱՀԱնԻն 


103 


քս։ Զկնի որոյ իմ՛անալի է եւ զեղեալն վէճ անուան եւ բայի , 
քանգի ոմանք կամեցան նախադասել գբայ իբր թե ի շինելոյ 
զշինելն եւ ի նաւելոյ գնաւելն. իսկ այլքն ոչ նմանապէս, այլ 
զանուն ասացին նշանակիչ զոյացութեան եւ գբայ պա- 
տահման։ 

<ԺԳ> ՑԱ՜ԷԱԳՍ ԱնՈԻՄս 

«78 Անուն է մ՛ասն բանի հոլովական , մ՛արմ՛ին կամ՝ իր 
® ա նշանակելով, մ՛արմ՛ին, որգան քան, եւ իր, որպէս 
խրատ։ Ասացաք եթէ զանուն ասացին նշանակիչ զոյացու– 
թեան եւ գբայ պատահմ՛ան։ Եւ գի այսպէս է նախ յառա ջանալ 10 
ի ղէսլ է ա ո ժ ն Ք ան պատահմ՛ան, յայտ է ՝ անուան քան բայի։ 
յ. Իսկ մասն դ է սեռ. հոլովականաւ իբր սահմնյնաւ զատոյց 

ի բայէն. մ՛արմ՛ին եւ իր ասելով նշանակել որոշեաց գնա 
ի դերանունութենէ իբր զմարմին, որ շաւշափի եւ ըմ՛բռնի, եւ 
իր, որ ի մ՚տաց յառաջ գայ եւ միայն լսելեաց լինի ըմբըռ– 15 
նելի։ Բայց եւ գիրս աստանաւր պարտ էր ասել անմ՛արմին 

քա1 Հասարակաբար եւ յատկապէս) Հասարակն՝ մարդ, 
յատուկն՝ ոմն անուամբն իսկիւ. 

Տա . Եւ հետեւին անուան հինգ. սերք\ Իսկ սերբ ոչ ի գոյու– 20 
թենէ վերակոչին, գի ոչ էր զբնութխն քննել, այլ զձաի ի 
նշանակս յայտնել։ Արդ ասեն ոմ՛անք եթե ի հոռոմին լիով 
արական եւ իգական եւ չեզոքական, իւ եւ կամեսցի 
նել ըստ երիցունց կարողութխն է յայտնել։ | Եւ եթ ոք 

ատօտա>ճաւճ 2 օօաշսս. ւ գեղեալսն ա տ՚սեաւհ 

գնաւծլն) նաւող 3 II 4 նշանակի) նշանակ | գդյացութեանց 14* | պատահ- 
ման ց 5կ|| 11 զոլոյն) գոյացութեանն Տ | քան) զեդ քան « 8 | ^ 

տահծլն 14 2 >1, \ յայտ է) յայտ է թէ | Հայի) գքաի Ա 2 , գրայէ • Տ II » ՚ 

ա 1է> յռլովք Եւ թագում՛ աեսակք Են անուան, ց Տ | հոլովական 8| 14 իս>) եեէ՚եւ 
«3 II 18 յառաչ գայ) հնչէ « 2 | լինի ըմբռնծԱ.) լսի անըմթռնեԱԱ Տ II 16 
նալր) օա 14 տ II 17 քան գիր) քան իր Տ, քանգի իը 14 II " "Ւ 

20-21 ի գոյուե վերա կոշին 14, Տ (վերայ), 3 (վեր) || 22 նշանակս) օԱ եւգա– 

նուան 4 | յայտնել) արտայայտեալ 3 || 22-23 Արղ-շեգոքական) որք են ի հոռո- 
մին լիով անուն արականին ծւ իգականին եւ լեգոջին 4 II 28 կամեսցի) կամիցի 
Տ, կամիցէ յ. 



104 


ԳԱԻ&Ի ՓԻԼԻՍՈՓԱՅԻ 


ՄԵԿնՈ ԻՔԻԻԻՆ –ՔԵՐԱԿԱՆԻՆ 


105 


չան տարցի, ղսա ուղղապէս գ տցէ տրամախոհութեամբ։ Բայց 
յաւելլով ոմ՛անց զհասարակն եւ գմակաւասարն, ոչ զինքն, 
այլ զայլ զեկուցանէ արուեստատրս այսմ՝ պատճառ։ Եւ հասա- 
րակ այսպիսի, քանզի ձի եւ շուն հասարակ կոշին երկո– 

5 քումհթք՝ անուամբքն եւ ձայնիւքն։ Իսկ մ՝ա կա լասարն ոչ եւս, 
այլ ի վեր քան զհաւասար։ Իգական եւ եթ անուն ծիծառն եւ 
աքիս, նոյնպէս արականին առանձինն արծուի եւ սւռիւծ, 
քանզի այն միայն հանդիպի։ 

Եւ տեսակք են երկուք, նախագաղափար եւ ածան– 

10 ցակաՆ\ Ել նախագաղափար իմ՛անալի է նախաւրինակ ինչ, 
յորմէ ածանցին , իրրեւյերկրէ րոյսք եւ կենդանից , ըստ նմին 
եւ ցանն ի մարդրյ եւ բերք ի սերմանց պտղոց եւ տնկոց։ 

Բայց տեսակք ասին , գի որպէս ածանցին իբրեւ յաղբերէ Տա 
վտակք, այսպէս ի յունակէն իւր աք անշիւրքն . երկին եւ երկ– 

16 նային , երկիր եւ երկրայինդ չուր եւ ջրային։ 

Ել տեսակք են ածանցացն եւթն\ Իսկ ածանցացն 
տեսակք գի յոյժ անհուն եւ անբաւ են. թողչով գայլոցն յա տակ 
գբանա կան էս բուռն եհար առաջեորդութեամբ յայտնել, ասե- 
լով նախ՝ 

20 <1> զհ այր անուն ական սն այսպիսի, հայրանուն ստոյգ ասի 

ըստ հարազատ ու/Յեան գաւակին յառաջակայ նոյնպէս եւ զա– 
նուն դնել, իբր թէ Արտաւագդեան, Վարդանեան. իսկ պիտա– 
կապէս ի նախնեացն։ 

Եւ գաղափարը հայրանուանցն , որպէս թե անուն որդ– Տա՛ 
26 ւոյն զառաչին վանզն ի հաւրն անուանէ ունիցի. իբր ի Բաբայ 

ատօ&&$ձաւձ% օօաշսա. ւ «»*<■ յ օոս զսա քօոս յւ 8 II 2 <& ս – 

սարակն) զհաւասարն || 3 զայլ) օձձ ոք 3 \ այսմ) այս 61* || 6 անու– 

ամբքն ել 61 8 1 օա շօԱհ || 8 այն) յայս 3 || 11 ըստ նմին) օձձ լոյս յարեգակնէ , 

հոտք ի ձաղկանք , որդի ի հաւրէ Տ || 13 որպէս) ասացեալքս Տ յ 61* II 

ի յունակէն Ս,) յանուանէն 61*, յանուանէ 61, Տ յ | իւրաքանչիւրքն) իւրա– 
քանչխր ոքն 61,, իւրքն 3 | երկին ել երկնայինի օո։ 3 II 16 Հուրք եւ չրայինք 3 || 

1Հ— 16 էxոդ յ ՕՈ Տ II 17 անհուն ք 61* | անբաւք 3 \ զայլոցն) զայլսն 3 II 18 զբա– 
նականէս) զբանատըէս Ջ յ II 21—22 ըստ—Հարդանեան) որ ըստ հարազատ զա– 
լակին ՝ յա աս չ խաղա, այզպէս եւ զանունն ի նմանէ դնել, իրրեւ թէ Արտաւազդ 
Հթրդ անեան 3 II 24 օոԱ որպէս) օձձ զ, որակս ասէ, եւ այսպէս Հանիր զզաղա– 
ւիարն Տ յ. 


Բաբգէն եւ ի Սամայ ՝ Սամեան. ըստ որում եւ Գորդայիցն 
գաղափար է, զի որպէս դոքա ծեքելով ի հոմանուն լեզուէ ի 
խաւսս , նմանապէս եւ ի հոռոմին ՝ Դովրացի իմն անուանեալ 
լեզու։ 

Եւնովին ձեւով ըստ հայրանուանցն եւ իգականա ցն երեւի 5 
գաղափար կոչեցեալ իհարցն. ի Մանայ Մանանոյշ,եւ ի Տրդա– 
տայ Տրդատուհի , որոց թեպէտ եւոչիրաւ համարեցաւ Հոմե- 
րոս առնել գաղափար , իբր անարժան յիւրն հզաւր եւ պայծառ 
արարուածս խաոնել զտկար եւ գնուաստ բնութեան անուանս , 
այլ զկնի եկեալքն արժանաւորս վար կան ըստ ամենայն կա– 10 
րեկցութեան նոցա եւյայսմ ոչ զատուցանել զնոսա։ 

<2> Իսկ ստացական է որ ընդ ստացիւք ստորան– 

35 1 » կեալէձ նա եւ ստացական դնէ իբր թէ պար առեալ զինքեամբ 
ստացուածոյն զստա ցողին անուն, առինչունակաբար կոչեցեալ 
ի նմանէ գիրք կամ այլ ինչ կենցաղաւգուտ ստացուածք։ 15 

<3> Բաղդատական է՜\ Այլ ել բաղդատականացն են ձեւք 
երկուք , անզոյգ եւ զոյգ, որպէս ի միում ազգի էին քաջք երկո– 
քին Գաւիթ ել Սաւուղ. եւ կամ նուազք ընդ առաւելի, որպէս 
Գե թաց իքն ընդ Գաւթի, որ եթե ընդդէմ թուեսցի ոմանց , զի 
հեթացիք բազում, բժշկի այն ու, զի ոչ համեմատեաց զաւրու– 20 
թիլն բազմացն առ Գաւթի ն, որով նուազք գտան։ 

Գաղափարը բաղդատականացն են, յորժամ յերկուցն 

աՏՕէշջյյաճյշ ՇՕաՇՍԱ. \ Սամա) Սամնա 61* I Գորւբսցիք ն 61* 

II 2 ծեր քելով 61, || Տ դովրացի 61,1 ՛մրացի Շ6է6Ո \ իմն & 3) ոմն Ա\\ 5 Եւ) 

ՕՈ 61,, արդ 3 || 6 ի հարցն 1 ի հարանցն .1 | Մանոյչ 61, 61, | Տրդատեա 61, | քրօ 
ի Տբդատայ՝ Տրտատուհի 1 ի Տիգրանա՝ Տիզրանոլհի 3 II 7 համարեցաւ) համար- 
ձակն ցալ 61* II 8 անարժան 1 տարարժան յ || 9 արարածս 61, 61 տ II 10 արժանա– 
ւորս) ըմբոն ել արժան 3 II 7—11 որոց—զնոսա) ջրւաոսԱ 3 ՈՕէռա։ Իսկ Ո՝ավւթ 
այսւզէս ասէ II 12 ստացական դնէ 611 ստացական ք է Տ ։ ստացական դէ 3. րւշԱսՏ 
ստացականդ է II 15 կծնցաղաւզուտ) ի կենցաղս աւզուտ 3 \ ստացուած Տ յ || 17 
է սսէ զոյգ) ւոէւրքօուէ Տ ®<րծօ &րստ։ որ հասարակոլթ իւն ունի եզ առ մու շսո ոօԽ, 
այսինքն մի ոմն առ միւսումս, նմանասեր ի նմին ազզէ, (յսօ 1օշօ 3 քրօենժէ։ միՏն 
որ հասարակութ ԷւԱ ունի մի ոմն աո մի ոմն, որ զոյգ ընդ զոյգի որ ի նորին ազզէ է 
| ի միում ազգի) ի միոյ ազզէ Տ, ի նմին ազզէ Տ || 18 քօտէ Սաւուղ) ԷոՏէրաէ Տ 

Օէրծօ &րէւտ։ կամ միոյ առ բազոս/ս այլասեր, որպէս (օա եւ կամ)\ էօձշա 3\ եւ ել>կ– 
րորդն՝ մի աո բազումս այլասերս (ել կամ ԱցՕ) | նուազ 3 || 19 եթե) թէ Տ յ || 20 
բազում) բազումք յ, բազում են Տ II 21 նոսսզք) նուազ 15, նուազքն 3 II 22 յեր– 
կուցն յ յեբկուց 3. 



106 


Օ-ԱԻԹԻ ՓԻԼԻՍՈՓԱՅԻ 


ՄԵԿնՈ Ի&Իհն ■ՔԵՐԱԿԱնԻն 


107 


ընթա ցողաց ասիցի ոմն քան զոմն արագ, սակաւ ինչ նշանա- 
կն ալ, ապա եթե արագագոյն գոլ ամենայն իրաւք առաւելովև 
իման ի. նոյնպէս սաստկագին, ուժգին։ 

<4> Եւ գերադրական է\ Իսկ գերադրականն ա մեն ե լին Տա 
5 առանց րաղդատութեան իմ՛ան ի ծայրից ծայրքն, քարթն եւ 
ընդդիմակն նորին, յորժամ ասիցի սքանչելի՛՝ զքնաւիւք գերա- 
զանցի զարմանա լեաւք, նոյնպէս եւ հակառակ նորին։ 

<5> Ել փաղաքշական է\ Այլ փաղաքշականն է աղջկա– Տւտտ– 
կան, գի ոչ ասացաւ ի մերումս վասն պատկառանաց , վասն զի 
10 այնպիսեացն բնութիւն սովորեաց ըստ անկարութեան տիոցն 
եւ զխաւսսն անկատար ասել, այլ ի փաղաքշելն վասն աւգտի 
հարկաւոր է զծանունսն եւ զպատուականսն առնուլ ի մէջ 
անուանս թախանձանաց, որպէս զի դիպեսցի խնդրոյն, այլ մի 
վնասակարին ի գձուձ կոչեցելոցն հանդիպեսցի։ | 

15 <6> Տարանուն է^ Տարանուն է, յառաքինութենէ՝ առա– 8ա– I 

քինի եւ ի խրախամտութենէ՝ խրախճան։ 

<7) Բայած ական է\ Իսկ բայածական է, յորժամ սիրեմ % ա 
ասի՝ բայ է, իսկ սէր՝ անուն։ Արդ ածանցելով ի սիրոյ անտի՝ 
սիրուն հաստատի։ 

20 Ել ձեւք ան ո լան ց\ Գարձեալ զձեւս անուան , պարզն 8 ա 
իբրեւ զմնկնակ ինչ անուն , ի նոյն յաւելեալ միւսն՝ բարդ ճա- 
նաչի, եւ յարա բարդն անուն ՛լի եւ սուղ ինչ յար ինքեան 
անելով, եւ յարաբարդ ասի, զի ի պարզէն զատ եւ հուպ ի 
բարդն մասամբ , այլ ոչ նոյնպէս։ 

26 Իմանալի է եւ զզարմազանութիւնս բարդիցն , վասնզի ® 125 

աՏՇաՏԸձյՀ՚ՈձյՏ ՇՕաՇԾ&ւ. 1 ասիցի Տ յւյ ասասցի յ | արաղ ) 
երազ 61, II 3 նոյնպէս սաստկագին, ուժգինի ձաւոէ 3 || 6 նորին 61 յյ նորա 

8 ( զքնաւիւք 61 Տյ զքնաւեօքն 3 \ գերազանց է 61 8) զերազանցիցէ յ II 7 զար– 
մԽնալիւք 61, || 11 ի փաղաքշել էր 5 փաղաքշելն 3 || 12 զծանունսն) զմնծս 3 II 14 
գծուծ 8 յ | կոչեցելոյն 61 լ| 17 բայածական 8յ բայասական 61, յ, րայասացական 
6Լյ, բացասական II, | բրօ Հ՜յ ասի 8 3 | օոԱ յորժամ) զի Տ յ || 18 ասի) ասէ 
Տ | անտի) անդի 8 յ; ՅՅւսուՕէ ձէ ոօուոէ է«րՆ օԱ շօաոէոէօԱօոէա 8 բէրասոէւ ո» 
օ//«ր< օւա «տբևոէօէէօոէեստ ձոօոցա ։ «է ձէօցտւ* II 21 միւսն) միւս Եւս 3 | բօտէ ճանա– 
շի) օձձ որ է շարաղրեալ 8 յ II 22 բրօ յաբաբարղ — ունելով) 3 Ացւէ ի զօղեալն 
այլ ինչ /աւծլուլյ շքր օճմ սրա բ, 62 | յար) օա 8 II 24 — 26 օօճճ 61 հօեէոէ բսոշ֊ 
էսա ոօո բօ*է նոյնպէս , տտմ բօւէ իմանալի է , ցաւա տոձէոԱր քօՅ»<սո ԱօէԱւոէսւ «- 
շսԱ «սոէ 8 յ; իմանալի ոշէտ րզքէրէսր օձ զզարմազանութիւնս II 25 եւ զզաըմ՚ազա– 


անհնար է անուան իմից առանց այսոցիկ լինել զարմազանու– 
թեանց, կամ թե յերկուց լիոց եւ կամ յերկուց պակասից, եւ 
ւբսրձեալ նախ ադաս եալ զլին եւ զպակասն ի հետ բերելով , 
եւ կամ առաջի զպակասն եւ զլին ի վերջէ։ 

Տւ* Թիւք երեք\ Բայց թիւ աստանաւր չափ իմանի, իբր թե 5 
առանց յաւելչոյ եւ նուազութեան լափեալ լինի եզականդ ի մի 
եւ յոգնականն ի յանբաւսն։ 

Տւ» Այլ է երբեք, զի եզականիդ գիծք զյոզնականի բեր է նշա- 
նակս, որպէս պար ասելով եւ տոհմ, նոյնպէս եւ յոզնականին 
զեզականի, որպէս խոյարաւնքն, հերկումն։ 10 

Հոլովք են անուանց վեց\ Իսկ ասեին նախ հոլովս եւ 
ապա ուղղական, երեւեցաւ ոմ՛անց ընդդիմութիւն ի տեղւոջդ, 
որպէս թե ուղղականն եւ կամ հոլովականն պարտ էր անուա– 
նիլ։ Բայց քժշկեցաւ այսպէս, թե եւ բոլորից ընդ արեգակամբ 
լինելութեանց անուան ք կոչեցան շնորհին աստուծոյ եւ կամ 15 
զորս նա զաւրացոյց։ Արդ ըստ վերուստ ղրութեան անունն 
անկումն ասի եւ նոյն ինքն ուղղական, աւրինակ իմն գրչի ի 
վեր այ կակուղ իրիք նիւթոյ նկարմամբ ուղիղ կացուցելոյ, եւ 
անդուստ ապա հոլովումն առնելով ի սեռականն եւ ի դրա– 
կանն եւ որ ի կարգին։ 

Եւ զի անուանական ասի ուղղականդ, իբրեւ սկիզբն իմն 
եւ սլա տո լականա գոյն, իսկ պարզ մեկնակ, անշարադիր. 

Տա ՜Ել սեռականիդ՝ դասականդ ըստ ինքեան հան դիպես/ լ 
ստացուածոյ կամ հայրենեաց։ 

նութիլնս բալպիցն) օաճՅ, Աօսէ օօտ իմանալի սւշւբսէէ է>06էա նոյնպէս || 3 նա– 
խաղա սե ալ 81 նախադասել 61, 61», նախադասելով 61* յ II 4 առա չին 61, | զպա- 
կասն) օձժ ունելով 11, II 5 թիւ) թէ ծւԱ\\ 7 յոգնականն II 3) յոգն ականդ 8 | յան֊ 
բաան) յան բանն 61, || 8 Այլ է երբեք, զի) զի երբեմն 8, այլ երբեմն է, զ1> 3 \ գիծք) 
ա յանզականք Տ| նշանակ Տ I II 9 բօտէ տոհմ՜) օձձ ել զայսղ որ ասա– 
քալ ճ (էօձ 1316 ՕէՈ որ ասացաւ ), բրօ <թ0 զոր եւ ինքն ասաց 1 II 10 խոյ արան ալքն 
Տ, խոյանարաւնքն 61, | զեբկուսն) Եւ զերկուսն Տյ հէՇ ոօոոսԱօ ւոէէրշսՕէՏէ րոձւո– 
էար II 13 կամ՜ ուղղականն 61 | եւ օոէէ կամ՜) ՕՈ 61, 61 8 I II 14 թե ել) եւ 61, թե 
3 | ընդ արեգական 61 3 Տ II 15 լինելութեամի 8, լինելութեան 3 || 16 նա) նայն .1 | 
անունն) անըսսնն 61, անուան յ ք| 18 նկարմ՜ամբ) անգմ՜ամբ 61 տ , անկմամբ 3 | ուղիղ 
կացելոյ 61, ոսլեղեկաց յ II 21 զի անուանական) զանուանական անունակ 61,, «7» 
61, Հա, անուանական) | 22 եւ բօւէ մննակ 61, II 23 սեռականիդ դասականդ 61 8) 
սեռականն ստացական, եւ է ստացականդ յ | հանդիպեալ) դիպել յ. 


108 


Ղ-ԱԻԹԻ ՓԻԼԻՍՈՓԱՅԻ 


Բայց տրականդ լինի թղթական։ 

Եւ ցուցական իսկ առաքականդ ըստ երկուց դիմաց֊ 
յորժամ՝ առաքիցի ոք ուրեք յումեքէ զհ եռա լորն նշանաւոր ր ա– 
նիւ ցուցանել եւ զմաւտաւորն եւ որ երեւին տեսութեամրն։ 

6 Իսկ հայցականդ, որ ըստ հելլենացտց լեզուին պատճա- 
ռական, է այս. քանզի յորժամ ի չար ինչ կամ քարի կոչեսցի 
ոք, ընդ ձայնին զեկուցանէ զսլատճառն։ 

նաեւ կոչականդ յ այտն ի առհասարակական, զի ովդ, որ 
է հասարակականի նշանակ , հաւասարապէս *եդեալ լինի ի 
10 վերայ դիմաց եւ իրաց, րարեաց եւ հակառակին։ 



անուան, որպէս ընդ անուամր անկե ալ եւ աոաչակայ մա- 
սունք. զոր<ս> ասացեալ է տեսակս ոչ իբրեւ ի սեռէ րաժ անհալս, 
այլ միայն ձայնիդ նշանակաւ հասարակաւոր անուամր վարի 
15 ի տեղւոջդ՝ 

Վյասն <1> իսկիդ եւ <2> առասականիդ հակաոակութիւն 
եղել յոմանս։ Պղատոն զ առասականդ ասաց առաջին իրր թե ի 
տեսակաց ոմանց տիրական զ աղափարաւ ըստ ժամանակի֊ 
իսկ ՜Արիստոտելիս զիսկդ֊ այսպիսի թե տեսանել հաստատուն 
20 է քան զլուր. որպէս զարեզակն ոչ ոք կարէ ժխտել, իսկ զա– 
ներեւելի ինչ բազումք, վասն որոյ եւ նախադասեցաւ տիրա- 
կանս Մարկոս քան զառասականն մարդ։ 

ատշարձւաձո շօօւշսա. 1 ԱՈի) լսի յ | թղթական) օձձոչի Հայս 

այլ ի Հոռոմին յումեմնէ ումեք առաքեալ զյրոյց Տ, թխտական Եւ պատուիրական Եւ 
զի ոչ իման ի Հասս սա ի ի մերումս, որպէս Եւ ի Հոռոմին յայանի տրականդ ձայնիւ 
յայամ անուան է այսմ անուան առաքեալ յ II 2 ծւ ցուցական իսկ) շօճճ Ացսոէ քօ1էՕ 
թղթական ել ցուցական։ Իսկ | առաքելականդ 51, 54, II 3 առաքեսցի 3 II 3—4 ցա– 
նիւ ցուցանել) ցան ի ցուցանել 51, 51յ II 4 ղմաւտաւորն) զմտատրն 14, 51յ, Հպա 
լոր *« ՇՕՈէորձս, յ II 5 Հայցականդ) Հարցականդ 51, | ըստ ՀԵլլ.) ղՀելլ. 51, II 8 կոչ- 
նականդ յ»։ I աոՀասարակական) առՀասարակւմն 54,; րօօ« առասական »րէւտ ոօո րէշԱ 
ԱշԽ օսէ քօեօ ՀոԱՍԼէՇէօ, || 9 եդեալ ) երթեալ 54 ։ Տ, եթեալ 14, «յ, երթալ յ II 12 

անուս/ն յյ անուամր Շ6էտո; »» էՕէաբԽ* տսօ Ենթակայ անուան (են թան կա ւ ա 
ոսսմթ Հո շօոԱւշէս 6) 1էցստ« ոձէէսր Շօոձէ» օօրԵռ ւրմտ II 14 նչանակաւ) նչա ա 
54. 54 տ I հասարակաւոր) Հասարակ յ II 16 ՕՈԱ վասն) ծւ սկիզբն արարեալ յիսկէ 
որ ծւ Տ յ (»»«« որ եւ) || 17 զառասական ղասեաց 3 II 18 զաղափարաւ) <1 ի ս ^– ա 
ւիարեալս 3 \ ամանակի 14, II 19 Արիստոտելիս 54* || 20 զանծրեւելի) ղրան երե– 
ւելի 54, II 21 ինլ) իրք 54 տ | նախադասեցաւ) դասեցաւ 54,. 


ՄԵԿնՈԻԹԻԻն ՀԵՐԱԿԱնԻն 


109 


<3> Մակադրական է որ ի վերայ իսկիցն եւ կամ 
առասականացն եդեալ է՜\ Եւ յերկոցունց ի վերայ առեալ 
Տւ»– Ժ ն ե եռակի ի գով եւ կամ ի պարսաւ, որ է ոգւոյն մեծ քան 
զմարմևոյն եւ մարմնոյն քան ղարտաքնոցն, իւրաքանչիւրքն 
զովութիւն եւ կամ հակառակն։ 8 

ք ւ։9 <4> Առին չուն ակն՝ ստոյգ, որ ի միմեանց հակադարձին 
եւ զմիմեանս բառնան, որպէս տէր զծառայ եւ հայր ղորդի։ 

<5> Իսկ իբր առին չուն ակդ նման սմին այլ ոչ նոյն, 
վասն զի բառնան զմիմիանս տէր եւ ծառայ , իսկ տիւ եւ 
գիշեր ոչ եւս. եւ են սոքա իբր առինչունակք։ 1» 

Սսօ– <6> Եւ հոմանուն լինի ըստ պատահման եւ ըստ մտածու– 
թեան. պատահմամբ յորժամ երկուց իրաց նոյն դիպեսցի 
անուն տիրական եւ առասական , արծուի թռչուն եւ արծուի 
շինուած փայտից, իսկ մտածութեամբ ըստ պատուոյ, ըստ 

յուսոյ, ըստ աղաւթից եւ այլոցն եւս։ 18 

Տա <7> մ անդի փաղանուն ըստ քերդողացն ասի բազմանուն 
իբրու թե իրն բազում անուանս ունի զիւրեաւ բարդեալ։ Իսկ 
ըստ իմաստասիրացն է փաղանուն, զի կենդանին զբաղում 
բնութեանց անուանս փաղեաց։ 

Տա <8> Բերանուն կոշի յիրացն բերմանէ, ի գաղթ է՝ գաղթայր 20 
եւ ի վանման է՝ վանեալ։ 

Տա– <9> Երկանուն, որպէս ումեմն կոչեցաւ Պետրոս եւ Կեփաս. 
արդ եթե ումեք կոչեսցի Կեփաս միայն, ոչ անդրադարձի հար֊ 
կաւորապէս նմին եւ Պետրոս, որպէս չրոյ խոնաւ գոլհարկաւոր 
է եւ հրոյ ջերմ։ 

ատշ&տրտսււձտ ՇՕաՇԾԱ. 2 Ե ՎԽ այ ) վերա 54 , 54,11 2—3 Ելյեր– 
կոցունց — պարսաւ) ոօո բրօտԵծոէ Տ 3 II 5 Հակառակքն 54 2 || 6 առ ի միմնանց 54 , || 

7 զծառայ) առ ծաոա 3 \ ղորդի) առ որդի յ II 8 սմին) սմա 51 ։ || 9 10 տէր 

առինչունակք) զիչերոյ Եւ տուրն չծան այլ ոչ եւս նոյն 51,, որպէս տիլ Եւ գիշեր եւ 
ոչ 54, II 11 Եւ Հոմանուն) Եւ Համանուն 51 տ , եւ ոչ Համանման 51, ( ըստ յւօէէէուս) ՕէՈ 
& II 13 ռոէէ թռչուն) եւ 51, 54, || 14 շինուած) ի շինուածոց 51 | փայտից) Փայտի 
3 II 15 յուսոյ, աղաւթից 51, (տւոծ ըստ) | այլոցն 51 յյ այլն ճ II 16 ասի) լսի 
յ I բազմանուն) օձճ գոլ 3 II 17 զբազումԱ | գիւրծւ 51, II 19 Փաղեաց) Փաղղեաց 
Տ, էիաղեցաւ 3 II 20 ի գաղթ է) ի գաղթից 3 | գաղթ է այր 54, II 23 ումեք) ոլրուք 
54, I օոս կոչեսցի) որ 51, || 24 նմին) նմա 51, | որպէս—ջերմ) որպէս Հրոյ ջերմ գոլ 
եւ չրոյ խոնաւ (գոլ օճճ յ) Հարկաւոր է 51, 3. 


110 


ԳՈՈԹԻ ՓԻԼԻԱՈՓԱՏԻ 


<10> Բայց մականուն հանդերձ այլով անուամբ կաժ՚Շ ա 
յառաքինութենէ կամ՝ յընդդիմակէն ասի, իրրեւ 8ո<վ>հաննու 
որդի որոտման , զի զաւրէն որոտման հնչեցոյց զաւետարա– 
նական քարոզու/Յիւնն։ 

օ <1 1> Ազգական է , որպէս միում՝ ազգի մարդ ինքծամի 
յատուկ կարող է զրովանդակն յայտնել զազզյ 

<1 2> Հարցականն է ըստ երից դիմ՞աց, մի՝ իրրեւ զոլորակն Տ ւ*>– 
աոաջի դնելով հարցանէ գիրն, ապա զորպիսութենէն եւ դար֊ 
ձեալ զոր լա փութեն էն, սոյնպէս եւ զդիմացն բնութիւն քննել եւ 
10 որպիսի եւ որչափ : 

<1 3> Անորիշ է] Իսկ եթե անպատեհ իցէ ասեին զայնցանէ, 
ընկենլով ի յապա զխնդիրն, յայնժամ՝ անորոշ եցոյց իբր ան– 
յայտ զխնդիրն ի բազմաց։ 

<1 4> Վերաբերական է\ Այլ դարձեալ ի վեր բերելով եւ 
15 նմանեցուցանելով եւ հատուցանել զ խնդրելին բանիւ, այնպէս 
յայտնէ իրրեւ այսպիսի, այսլափ, այսքան։ 

<1 5> Բակձաձական լսի բակառական, որպէս պար Տոտ 
ասելովն եզական թուով զբազմաւք բակառեաց։ 

<16> Իսկ մակբաշխ, եթե յիշխանէ բան կամ՝ այլ ինչ Տ ւտ» 
20 պ արգել իցէ եր կաքանշիւրոց ել կամ՝ իւրաքանչիւրոց, որում՝ 
տացին ի վերայ նորին երթայ վերաբերութիւնն։ 

<17> Պարունակն ՝ պարփակեալ ունի յինքեան տեղեաւն, Տա 
կուսաստան՝ զկոյսսն եւ ընկուզուտն՝ զընկուզիսն : 

<1 8> –Զերդեալ է որակարար բնութիւն , զի որպէս ի քաղ– Տ յՅՏ ՛ 


ատօոյ&քձաւյյտ շօաշսս. շ ասին ււ 8 հնչեցոյց) ա ընդ ա>է. 

Եղերս 3։ հօոշ «բօոյ/աւտ օօրոոտոէսԱսոշսՆւրո Տ բրօքտրէ էսԵ ոօոսւս Այլ, սէ շրէմօ, 
քօհօ II 6 միում) միոյ Տ I II 6 յատուկ) ՕէՈ Տ I, | զրովանդակն) զբոգթրն 3 \ յայտ– 
նել) րացայայտնել 3 || 7 մի) առաջինն 51ց || 8 — 9 Եւ դարձեալ զ»§քափութենէն\ 

ձտոտէ ձ1 8 II 9 քննել զր% ւութիւն X* II 12 ընգենլով ճ, ընկենուլ Տ, ընիենու 3 | անո- 
րոշ) անորիշ Տ յ | եցոյց) ցուցանէ 3 || 15 նմանեցուցանելով) քօրԱստէ հցէոմսո 

նմանելով եւ ցոլցանելով էքր տրէտա | հատուցանել) հա տո լցան է Տ յ II 16 այսլափ) 
այսշակ 3 II 17 րազձաձական Տ || 7 — 18 որակս — բակառեաց) օա Ս II 19 բան) 
օձձ հրամայի Տ | այլ ինշ սլարզեւ իցէ ^ այլ ինչ ձիրք սլաբդեւիցի 3, ինչս պար– 
գեւից ի Տ II 20 իւրաքանչիւրոց) <ւձձ կամ բազմաց Տ, կամ՛ որոց 3 | որում՛ Եւ 3 II 
21 տացին եւ հրամԽյիցին Տ յ II 22 սլարփակեալն & | ունի յինքեան) օա Տ, Աց<* 
3 || 23 զընկուզիսն 3 զընկուզին եւ զընկոյզն 3 || 24 հէՇ ոօէւա պթօոձ 3։ իսկ 

Գաւիթ այսսլէս ասէ. քերղեալ է որակաբառոլթիւն (յորօ որակարար ինաԲիւն). 


Օ-ԵԿնՈհ&իին ՀԵՐԱԿԱնԻն 


111 


ցրութիւնէն առնի քաղցրութիւն եւ ի գառնութ իւն էն առնի 
դառնութխն. նոյնպէս եւ Հոմերոս իբրեւ ետես զնոսա յիւրում՞ 
պատերազմին խուճապեալս ասաց , խազմ՝ եւ վրդով եւ յոյզ։ 
քւս <1 9> Սեռական, թեպէտ եւ բազում՞ ուրեք ասացաւ հա– 

ւաստեաւ եւ աստանաւր ասասցուք, զի կենդանին զբաղում՝ 5 
տեսակս կենդանեաց ունի յինքեան, նոյնպէս տունկն՝ զ ծառսն։ 

<20> Իսկ յ ա տ կական է, կենդանւոյն՝ եզն եւ տնկոյն ձի– 
թենին. այսպէս անհատելով զիւրաքանչիւր բնութիւն եւ ի մի– 
մեանս անխառն եւ լինի անհատ մին ըստ կարծրութեան, որ- 
պէս ադամանդ եւ ւ/իւսն ըստ մանրութեան, որպէսհիպէ ի շող– 10 
երրորդն՝ ըստ անխառնութեան՝ ձիոյն յարջառոյն տեսակ։ 

<2 1> Դասականի Զանազանի իմն դաս եւ թիւ. քանզի 
դաս ասխյորում կարգատրութխն ընտրի ըստ աստիճանի. 

Տա <22> Թուական\ Եւ թիւ, թեպէտ ի ստորուստ ի վեր եւ 
կամի վերուստ ի խոնարհ սկսցի, անհակառակ է։ 15 

Տա– <23> Բացարձակդ ասելով զաստուած, բան(ն) ել զյա– 

. ռաջա գոյն զսխալանսն իւր բժշկեաց. եւ է բացարձակն մի ըստ 
այնմ, զի ոչ տեսանի զյյութեամբ եւ ի քննեին ոչ ըմբռնի 
արարչական զաւրութիւնն. բայց ի հեռուստ հա, ատով ի ման ի 
աո իւրաքանշիւր ումեք։ Եւ միլս բացարձակն ձայնիւ լսի հա– 20 
մառաւտ ի բաց տուեալ, որպէս ի պտուղս հոգտյ՝ զսէր, զխըն– 
դութիւն ել զխաղաղութիւն եւ որ ի կարգին է։ 

Տա– ՛Ել անուան հաստատադրութիւնք են երկու\ Եւ զի 
յերկարեաց զմասունս ճառիս, յիշատակէ վերստին զանունն, 
զի ծան ի ց ի, եթե սորա են ասա ցե ալքս ամենայն։ Եւ հաստա– 25 

ատշտյտջճաւճ տ շօաշսս. ւ առ ՝եե քօտէաս») օ* յ II 2 

պէս) նոյնզունակ 3 || 3 զխազմն եւ զյոյզն եւ զվրդ ովն 3 || 4 ուրեք) 

«8 II 6 յինքեան) ընդ ինքծամի 3 \ տունկն) տունկքն X*. տունկ 3 II 8 Եւ ի 
միմեանս) ի մի մնան ց յ || 10 ի շոդ) ի #2 II 12 զանազանի իմն դաս Եւ 

Բիւ II յյ զանազանութիւն ունին առ միմեանս Տ || Սի ստորուստ 3\ ստո– 
րուստ 1ք ։ ճկ Տ | ի վեր եւ) օո II* || 16 Բացարձակդ ասելով) բացարձակ դասելով 
X, եւ զի բացարձակ ասելով 3, իսկ <լի բացարձակ ասէ Տ | զաստուած, բանն) 
զաստոլծոյ բանն Տ, զաստուած բանն X*. զաստուածաբանն 7& Տ , զաստուած եւ 
զիլր բանն 3 || 18 ա/Ամ) այսմՅՅ է \ զղյութիւն 3 II 19 զօրոլքիւն նոբա յ II 20 Ու 
միլս) իսկ մխսն 3 | լսի) եւս 3 || 21 որպէս ի պտուղս հոգտյ) որդան պտուղ հոգ– 
սվծ յ Ո 24 Ծառիս X X) Ծառից Տ II 26 ծանիցի) ծանիցեն Տ, ծանուսցէ 3. 



I 


լ լ շ քիԱԻ0՝7> ՓԻԼԻՍՈՓԱՅԻ 

I ոաղրութիւն ասի յիրաւի ներզործութիւն եւ կիր , | զփ երկոքումք Տա– 
հար կա ւոր է վարիչ անուան. վասն զի յառաչազոյն ասա ցար, 
եթե անուն զէն նշանակէ, իսկ րայ զներգործութիւն էին։ 

<ԺԳ> 8ԱԴ.ԱԳՍ ԲԱՑ՛Ի 

5 Բայց թե որսլէս նախաղասեցաւ անուն քան զբայ, յայտ է ք լ37 . 
ցուցանելովև , իսկ բայի արժանատրն իսկ էր երկրորդիս Սա- 
սանել ղասու եւ սկս մամ՞ը։ 

Բայ է բառ անհոլով յ Իսկ սահմանեալ զատուցաւ յայ– տ ատ 
լոցն բայդ , զաւրէն սեռի անհոլովիւ որոշի յանուանէ. եւ զի 
10 կայր խառն եւ ընդ այլսն էած հոլովս ի վեր այ, որսլէս ի վե– 
րայ Սոկրատայն, զի ի բոլորից զատուսցէ։ 

Եւ յա րեւանայ բայի ութ յ Եւ զի յարեւանայ զհետ եր– 
թայ բայի։ Բայց զի նախ զխոնա րհութ իւնս ասաց քան դամա– տ 139 
2 ակս, զի խոնարհութիւնք են բերող ամանակաց եւ յայտ ի 
16 խոնարհմանցն է։ 

Տրամադրութիւնք են երեք\ Տրամադրութիւնք են տ 
տրամախոհութիւնք եւ ոչ ի վեր այ հաստատութեան. ել է բուն 
եւ ստոյզ ներզործութիւն ՝ զանեմն ել կիր զան իմն ել միջին 
մոռացայ զոք կամ՝ մոռացեալ եդէ։ Բայց յայլ վայրս , որպէս 
20 Կորմայքղ, վարին կրականին ոչ հմ՞տաբար , այլ ըստ սովորու– 
թեան։ 

Տեսակ ք երկու , նախագաղափար եւ ածան ցական\ 
<Տեսակ> անուան ց նախագաղափար իցն <եւ ածանցացն> Տւ4 ° 
անուան զյբունն եւ զածանցեալև նշանակիր , իսկ սա սոսկ ի 
26 վերայ ձայնի միով վանգիւ ածանցեալ։ 

ատօստբճսոճ 8 ՇՕաՕԾՍ. 1– 2 զի Երկոքումք Հարկաւոբ է վարիԼ 
անուան յ հարկաւոր է վարիլ անուանակոչութեամբ ամենից յ || 2 — 3 ս1էասւ 

Ծէրեօ վասն զի—էին ոօցԱ օձ էաետպսէոտ շօբսէ տթէօէօրէ բսԱտ, զսօ տօոէս օէսա 
ՇՕէոյոևԱօրէՏ Տ «է յ «տ օշօէքւտտէ ոՀձէոէսր || 6 նախադասեցաւ) նախաղասեալ 

եղել 6 յ II 6 ցոլցանելովե) ցոլցանելն 61 է 6է 8 II 7 սկզբմամբ 1մ 1 II 6—7 քրօհքօ– 
էւօուտ էտոտսա տսս օօրեՀտ էրօձսոէ Տ շէ 3, հւշ օճքէրւոէտտ էէԱւրո օօրտսա բրօշշճձոոԱա 
II 9 բայդ) բարդ 61 տ , բառդ Թ | Եւ ղի) <լի >1 II 10 եւ ընդ այլսն) եւս ընդ այլսն 
Ջ, Ընդ այլսն Եւս յ II 14 խոնարՀոլթիւն բերօղ է յ || 17 տրամախոհութիւնք) տա– 

րավտխութխնք Տ յ | Հաստատութեան ) <ւձձ այլ ի վերայ փոփոխման Տ յ || 

20 ԿորմԷքդ 6կ II* II 20—28 I օշսէ ոօո \ոԱց«ր\ 61 Ացձ։ Ը սս> սովոըութեան 


ՄԵԿնՈԻԹԻԻն ԾԵՐԱԿԱՆԻՆ 


113 


Ձեւք նոյնք ըստ անուանն ձեւոյ։ 

ք ա Եւ թիւք" եզական միոյ նշանակիչ, յոգն ական յանբաւս 
անկանի 

քսւ ԴԷմք ասին ոչ զիրաց, այլ զդիմաց իսկ, իբր թե նախ 
յառաչնմէն բան, երկիր առ մաւտաւորն, երիր՝ առ եւս հ եռա– 5 

գոյնն։ 

քյս Ամ՞անակ հաւաստեաւ երեք, ներկայ, անցեալ, ապառնի։ 

Տա– Ասացին ոմ՞անք զներկայ երիցագոյն վասն անցանելոյն ընդ 
նա երկուցն եւս. եւ այլք զան ցե ալն՝ յաղագս յառաչ անցանե– 
լոյն ըստ նախադասութեան։ Դարձեալ հարցաւ յոմանց թե 10 
զքնչ իցէ ժամ՞անակն, ի գոյից թե յոչ գոյից։ Ոյք ի գոյ իցն՝ 
ասացին զայս ալրին ակ թե լուսաւորաց շարժմ՞ունք եւ բնա– 
ւին լինելութեանս աճմնւնք եւ յարմարութիւնք աշխարհի ի 
Ժամ՞անակի կատարին։ Իսկ Արիստոտելիս ասաց՝ յոչ գոյից, 
որպիսի յուշկապարկացն համ՞բալ անուամբ միայն եւ ոչ ճըշ– 15 
մարտութեամբ. զանցեալն այսպէս աղարտէ, որպէս զի էանցեւ 
ապական եցաւ, զապառնին՝ զի չէ իսկ ի միջի, զներկայն անե– 
րետւթաբար իմն, զոր ալրին ակ եթե ի քուն ոք իցէ ել կամ՝ յայլ 
զբաւսանս ըստ նմնւնութեան ջրոյ իջ^լոյ ի խողովակի յաւա– 
զթ տեղիս, իջանէ յաւազն եւ ոչ երեւի եւ ընդ ի չանեին ծորի։ 20 

անուան ց նախազադափարէւց՚ն, անուան՝ զրունն եւ զածանցեալն «էշ; Տ Ո– 
քէրէ անուան ց օձ սովոըութեան զէ շտԱրօ քրաձտէ Խշ րոօճօ։ նախագաղա- 
փարին անուամբ զբուն Եւ զանցեալն նշանակելով, իսկ սա սոսկակի ի վե- 
րայ ձայնի էէօ\ րէժէ ԱէբԼօոօաէ յ։ Գտաք եւ զայս գրեալ, զի նախագաղա- 
փարն եւ ածանցականն ՝ յանունն զբունն նշանակէր, իսկ ի սմա սոսկ կա (տւշ 
էէ 61 8 ) ի վերայ ճայնիցն միով վանգիւ ածանցեալ. օցւ եիբօրէէ ժտ աԱօու, որա* <ոէ«ր 
էբէօա ոօոսոաո օօրԵօրսացսօ Հոէւրշւժօէ; ձօցստ օձ ոսոշ տէոտսա տսքբէօօւ տսւէ 
րոԱրւաա օր«1օ II 1 հօշ օւրտս շօւրօոէ Տ յ, «էօրսա օ/ր զսօօ էրւԵսսոէսր ՏէզւԽոօԱ 
3 անկանի) օրո Տ յ || 4 զիրաց) ըստ իրար 3 \ զդիմաց ) զանուան դիմաց 61 8> 

ըստ դիմաց 3 | իսկ) Օա ճ II 5 մաւտաարսն 3 | ՀԵռաարազոյնսն 3 II 8 Ասացին) 

3 քրօօաւէ ոօէօսո։ Իսկ յաղագս երից ժամանակացդ այսպէս գրէ եռամեծն Գաւիթ 
ասելով | զներկա 61 յ, զներկայն Տ | անցելոյն Հ 61 3 II 9 եւս) 0*11 61 տ | յաոաչ ան- 
ցանն լոյն) յաոա լանալոյն ® յ II 11 իցէ) է 3 | յոչ գոյից) չգոյից Ա \ ոբք ի գոյ իցն 
ասեն՝ զայս ասացին օրինակ 3 || 12 թնալ 61, բնաւին Տ.|| 13 լինելութեանց 3 || 14 
Աոէէ կատարին) յարմարին եւ 61 8 II 15 յուչակասլարացն 61շ )| 16 է անց) անցաւ 
յ I Եւ) օա 61յ 61* II 17 չէ) ոչ է մ || 18 իցէ) կացցէ 3 \ յայլ) յայս 61 8 II 19 զբաւ– 
սանս) սրա աման 61 8 , զբաղ աման 61յ | զբաւսանս) օմձ նալն զիւրն կատարէ զըն– 
թացսն յ | ըստ նմ1 սնութեան) ըստ տարացուցի 3 | ի խողովակէ յաւազն) յա– 




20-9 



114 


ԳԱԻԹԻ ՓԻԼԻՍՈՓԱՅԻ 


ՄԵԿՆՈԻԹԻԻՆ –ՔԵՐԱԿԱՆԻՆ 


115 


<ԺԵ> ՑԱՂյԱԳՍ ԼծՈՐԳՈԻԹԵԱն 

Լծորդութիւն է կարզաւոր խոն ա րհ ութ իւն բայից՞) 

Աո սովաւ ասելի է զլծորդութիւնս, զի խառնուած է սա բայի, ■ ա 
ժեռն տալով ստուզաբանութեան. եւ լծորդութիւն ասի , յորժամ 
5 ( ելեալ մինն ի լծոյն, մտան է Ընկերակիցն բառնալով զլածն , Տա 
որպէս բենն զմենի եւ կամ՝ մենն ղպէի, նոյնպէս եւ այլքն։ 

Կա րզաւո ր, զի ոչ այլ ընդ այլոյ , այլ յանձնիւր կար զի 
մտանիցեն. յորոց լծորդաւքդ աոնուն զոլորակն, յորժամ՝ սոսկ 
ասից ի բերեմ՝, իսկ յաւելեալ զայս ինչ բերեմ՝, ոչ եւս։ 

10 Եւ տասներորդն ՝ մ՝աքուր եչիւ\ Արդ ծախելով զյբոլոր Ջւ« 
բաղաձայնսն ի լծորդսն, կամի արդ եւ ղձայնատրսդ ի նմին 
դասու լծորդաց դասել : Աչդ, ըստ որ ում՝ նշանակի զզովեմն եւ 
զդիեմն, ասեմ՝ լծորդ, իբր զի յատուկ է, ոչ անուանի լծորդու– 

թիւն։ 

15 <ԺՀ> 8ԱՂ.ԱԳՍ ԸնԳՈհնԵԼՈՈԹնՄև 

Այլ վասն ընդունե լութեան, զի հասարակ ասի զոյա– ■«* 
նալ ի բայի եւ յանուանէ. եթե կատարեալ ունէր զերկոսեան, Տա 

ռաշին տեղի , որ յաներեւութոատ ի չան է ի վերա աւազի 3 II 3 Ոէրեօ։ ղի (վասնզի 
Տ) խառնուած է սա թայի Տ էրւհսԱ ձոօոցոօ ոօո րէշէէ II 4 ծեոն տալով ստու– 
գաթանոլթեան) օո Տ | օոէօ եւ լծորղութիւն) ւոտէոէ Տ։ եւ լծորղութիւն 
կոչի ձայնակցաց տառից Ելան ել յիւրա քան չիլը տոլղադիբն ( տողադիրն յ) չարուց 
տեղի տալով ընկեցին մտանել ի լուծ առ յարմարութիւե թանին , որսլէս իր Եւ գործ 
բացա կատարելով։ Ել այսսլէս ասի լծորղութիւն, զի Ելեալ «էշ ւսզսէ օձ ոչ եւս, ւրաշ 
««» II ոօո Ացօէ, ԼօոսԱւ €880 ոտցօոձօ տսոէ է օ ոօց%8 գսօձ օէէեօ Զօոձս ձօ ստձ&ո 
րէնստ օսԵտօզաւոէսր || 5 ելեալ) եղել սլ 1է 1։ ԵլանԷ II 7 կ արգատը) կարգաւ II | 
յանցնիւր շօճժ, զանցնիւրԱ, || 9 յաւելեալ) յաւղեալ 6, յաւելեալ թէ յ || 11 բաղա- 
ձայնող 3 || 11 — 12 ի նմին դասու լծորդաց) ընդ լծորդս Տ II 12 լծորդացդ 3 | դասել) 
չաթել 3 | ըստ որում՝) որ Տ, յոթում՝ յ II 18 իրը) իսկ Տ, իսկ իթր 3 II 14 բօ*է 
լծորղութիւն օԱէրօ յյօք* էքԱօոսւէ ձէ ՇՕոԽոշՕօոէ օբսձ >1 ԱցԱսր Աօէ 
օձւօշէօ օրցսրոօոէօ — բայց ըստ մերումս (հայկական լեզուիս Տ) եւ այլ ինչ 
է (երե լի Տ), որ ոչ է եղեալ գիւտ աոաջնոցն վասն անծանաւթութեան լեզոսւյս 
իբր սոցա , նոցա, որ ոչ միայն յառաչի դասեցելումն , այլ եւ յերկրորդիս խոնարհմԽն, 
որսլէս կոփեմ՛– — կոփես, շս է «է ճոօոցոէ էէ ՅՅօօւձԱ ոօրուոօ օձտօոբէօ օբսձ Տ 
Հսւէէօոք, ձսէոէօո էօրոօո ոօցաէ, գսՀո ձոօոցոօ »օԱ էրՀԵսօոժսա էԱ II 17 յանու– 
անէ Եւ ի թայէ 51տ Տ յ. 


ապա նախագահ դասէր քան զերկոսեան։ Իսկ զի մասն ինչ ի 
միոչէն ունի եւ մասն ինչ ի միւսմէն, այնր աղազաւ ոչ քան 
զնոսա նախկին, բայց ըստ սոցանէն կարզեցաւ։ 

Տւ»– Ընդունե լութ ի ւն է բառ) Բայց եթե զինչ է ընդունե– 
լութիւն, ինքն ըստ ինքեան անունդ յայտնէ։ Բառդ ի սմ՝ա սեռ 5 
քւ» է եւ \յ ար եւան այ՝ իբր զհետ երթ այ ընդունե լութեան, որ ինչ 
բային անկք։ Բայց զդէմն ոչ յայտնէ եւ ոչ զխոնարհմունս\, զի 
շինել)։ ոչ յայտնէ զդէմն։ Իսկ այլք ի բային նոյնք եւ ի նմԽ։ 

Եւ դհոլովս ըստ անուանն, որպէս արարելոյ, արարելովս եւ որ 
ի կարգին։ 10 

<ԺԷ> ՑԱՂյԱԳՍ 8ԱՈԳԻ 

Ցաւդ է մ՞ասն բանի հոլովական, նախադասեա լ 
<եւ ստո ր ադասեալյ նե րխոնա րհութեան անուանց։ Ցաւդդ 
Տա որպէս ի հոռոմին եւ ի մերում՞ս ոչ եւս նշանակ է, այլ 
սուղ ինչ մասն։ Եւ է յաւդդ որպէս սոսկ բան յապեալ իմն 15 
բարդած, որ պատկանաւոր ել յարդարուն զործիցէ։ Ել ունի ի 
հոռոմին ի սկզբան բանին, որպէս թե ով– Պետրոս, եւ են զա- 
նազան ե ալք արականի եւ իգականի ել չեզոքի, սոյնպէս եզա- 
կանին ել յոգն ականին։ Այլ եւ այս իսկ իհայումս ի վախճանի 
ըստ երիցս այսոցիկ աւրինակացս իբր թե ձին, կամ՝ ձիդ, կամ՝ 20 
ձիս, որ նշանակիչ յ այտն ի իրաց է. զի ասիցես ձի եկն, ոչինչ 
նշանակեցեր, իսկ դնելով ի վերայ զաւդն, իբր թե ասիցիս 
ձին եկն, անդէն ծանուցեր։ Բայց այլ ամենայն նշանակ յաւդիդ 
ոչ միայն ոչ զտանի ի հայումս , այլ եդեալ է զտեղիսն լնլոյ։ 

աՏՕՈՏՒձթրւձՏ օօաշւա. 1 զերկոսեան 3 զերկուսն Տ յ | ապա– 
զերկոսեան։ Իսկ) ՕՈ ծէ 3 II 2 ի միւսէն ծէյ || 4 բայց) իսկ Տ յ; եէՈՇ ստղսօ օձ 

յայտնէ Տ քւմտօ տսԵ Այլ II 6 յայտնէ) արտայայտեալ յայտնաբանեաց յ | ի սմա) ի 
դմա 11 տ յ || 6 յարեւանայ) յարեւին 1էց\է տրտ | իբր) իրրծւ 51յլ Տ, իբր թէ 3 | որ ինչ) 
որը եւ Տ, որ ինչ եւ յ II 7 զդէմս) զի ղէմս (օձձ միտս Ւքյ), զդէմն Տ | խոնարհմունս 
ունի Տ | զի շինելն) զ շինելն 11 1։ ոչ չինելն || 8 այլք) այլքն որք 3 \ նմԽ) 

սմԽ յ || 9 արարելոյ, արարելովս) արւսրելով, արարեալ, արարելումս 3 II 7 — 10 

զի շինելն — ի կարգին) ոօո բրօէնտէ Տ, Ացւէ 3 || 18 օոէ€ անուանց) եւ Տ1 Տ, րօշէօ 
3 II 18 — 24 էրօշէօէսրո ձ է օր Աշս1օ, զսւօբսձ Տ ««ծ ոօուոէ ՇօոէժէՏ ԱցԱսր, II ոօո 
բրօքօրէ, «ստ »» 1օօսա 8սօ բրօբոօ շօաոէոէօրՀօ ւսՆտէւէսէօ; թօտէ լնլոյ Տ օձաէ ոօո– 
ոսԱօ, զաս շսա ։ո շօճ Ճ1Տ էօհւնէօոԽր, թօւոձ ։> էՈէ Խսձ բօտտսոէ. 


8 * 


116 


Դ՚ԱԻ&Ի ՓԻԼԻՍՈՓԱՅԻ 


<ԺԸ> ՑԱՂյԱԳՍ ԳԵՐՄնՈՈնՈՒԹԵՄե 

Դերանունդ դիտելի է , զի որսլէս անուն նախադասեցաւ Տլ “ 
ցան զրայ , սոյնսլէս եւ սա քան զմակբայ. 

Գեր անուն ութ էւն է բառ\ Եւ է դերանունով իւն փոխա– 

6 նունութիւն եւ թերանուն եւ հասարակ անուն, մինդ իբր փո- 
խանակ տիրականին , եւ միւսդ զի ոչ զեկուցանէ զիսկն իբրեւ 
զանուն , եւ երրորդն ՝ հաւասարապէս ի վերայ արուի եւ իգի 
եւ կատարելումս եւ մանկան առեալ լինի։ Բառդ զի ասէ 
զաւրէն սեռի։ 

10 Եւ հետեւին դե րանունութեան վեց. դէմք\ Բայց ճա– 
յայտնէ զորոշումև դիմաց իբր թե՝ ես եւ դու եւ նա , ոչ զան– 
յայտէ որքան զյայտնոյ ասէ։ Բայց նախ թե զեկուցանէ զհե– 
ոաւորէն, այլ զայնմանէ որ ծանաւթացեալ լինին դէմք։ 

Արդ գի կամի զանուան նմանութիւն բերել յինքեան, նա֊ Տ ա– 
10 խազաղափար յայտնէ իբրեւ զի մ զՔ ո ւ զնորա դէմս։ Իսկ 

ածանցացն ի դիմաց տեղւոյ ստացուածն ոչ իբրեւ զարար չէ, Տա֊ 
այլ զստացողէ։ 

Նւ սերք\ Սերք ի վերայ արականին եւ իգականի ել չե- 
զոքի ձայնիւք ոչ նշանակին. | ասացեալ է յանուանն, զի կա– ճ ւ«օ– 
20 տարելութեան նշանակ իցէ։ 

յ)1ՏՇա&ձա1ձյ2 ՇՕՕւՇՍԱ, 2 անուն) օա Ս տ II 6 բօտէ դերանունու- 
թյան) օձձ իբր փոխան ակութ իւն ըստ երհից> րսս> երից զի ասէ Տ | *ո– 
խանունութիւն) փոխանունին (քրօ-նուին) Ճ1 8 , փոխանակ անունութ իւն Ա*\\ 6 
թերանուն ) դերանուն 51* եւ թե րա անուն Ասեմ **»)** ***» •*** \ 1 
մինդ) արդ յերիցս 3 \ Իցօ) օա >1» || 7 ղանուն օճձ փասն որոյ թերի ասէ 

Ա I հաւասաբասլէս) հասարակաբար 3 || 8 մ՛անկան Ջյ մա<ն>կաւրէն ոք » ։ ԱՀան– 
կալրէն ոք || 7—8 ի վերայ-լինի) շօաաոէեէսր 3։ ղի ղոր օրինակ 
աղգի մարղկան ամենեցուն ասի մԽրդ, նոյնսլէս դերանունդ ամննեցուն երթա 
ասել՝ ես, դու, նա II 8 ղի ասէ) ա 3 || <3 սեռի է 3 II 11 յայտնէ) յայւո | 

անյայա « 11 II 18 որ) օա \ ւինի V II Ա քերել) բերեալ II II « աան– 
ցաքն) Եւեն սոքա աեանցեալք Տ || 16 տեղւոյ) ւոեղոյ Ա ս տեղս (I. տեղո)^ 1 կա 

այլ իր ստացուած Տ | 4*ՏՈ ՈիստացոդէճՈ 10-17 « «, ^աՏ^ւ 
ձ ղսաացոդէ) «օ» ցրօքօՈ 3 ոա Խաշ, ցթաշ տսոէ «ԱԽ* որտստ ^րբրօԱւաօոէսշեւ 

սոքա աեղւոյ կամ սաացուաէոց յաոաչ Եկուն (բրօ Եկին) ոչ իբր ղարարչէ, այլի 
Հ» | 18-19 արական եւ իղական եւ չեղոքական ձայնիւ նշանակին 
յանուան ղի կատարեալ էր, փոքր ինչ ունէր, սմա եւոչ “ ՚ րլ1յ . յ 

։օր«, ։«օսո*ա Տ) իսկ յանուանն ասացեալ է, ղի կատարելութեան չ 


ՄԵԿնՈԻ&ԻԻՆ ՀԵՐԱԿԱնԻն 


117 


Տ«ւ– Հ ո լ ո վք\ Բայց հոլովք յաւէտ քան յանուանն աստ ունին 
ղ կարգ, զի անդ , որսլէս ասացեալ եղել, շատ անգամ այլ այլոյ 
բերել զձեւ, որով զանխլացեալ լինի յաներեւութենէ իբր թե 
տրական զս Առականին եւ հայցական զուղղականին եւ առա- 
քական զկո շնականին։ 5 

քւտւ– Ձ>եւք\ Ջնոյն նմանութիւն անուան ունի եւ աստ ձեւքն։ 

Տ ւ»։ Բայց ի հոլովե ցուցանելի պարտ է նախ յուղղականէն առ- 
նել սկիզբն իբր թե անձն իմ, անձն քո, անձն նորա եւ ապա 
ի կարգին։ 

Եւ տեսակք 1 ) Եւ զ նախագաղափարն զի կրկնեաց, ոչ թե 10 
վասն երկայն արան ութ եան ինչ, այլ կամեցաւ դովաւ եւ զերկ– 
դիմի բնութիւն ածանցիցդ ցուցանել, ալրին ակ իմն եթե ասի– 
ցես, իմոյ այգւոյ բերք, թե այլ ինչ նոյնպիսի, միով ձայնխ 
զինքն եւ զստացուածսն զեկուցանէ։ 

Ել դերանուանցս են որ ան բաղաւդք են, եւ են որ 15 
Տ 191 – բ աղա ւդք\ Բ աղաւդքդ իմացան սխալանս արուեստաւորիս, 
զի հանգամանք են յաւդի, զոր ասացեալ է յ խրում տեղւոչն։ 

Ել եթե զինչ անբաղաւդք է՝ պարզ բառ. իսկբաղապք՝ յաւել– 
ուած անելով ի պարզն։ 

<ԺԹ> ՑԱՂյԱԳՍ ՆԱԽԱԳՈ ՈԻԹԵՄՍ 20 

ՋւՏ Ւսկ նախադրութեան անուն եւ տեղի հակառակութիւն 
ունին առ իրեարս , զի անունդ նշան ակութ իւն ունի նախագա- 
հով եան եւ ի տեղի նուաստի դասեալ. թե եւ սխալանք էին 


աՏՇՃՏբյշքՈյյՏ շօաշսս. 1 յանուանն) օճմ Տառի >1 Տ || 8 որով) 

որոյ 1կ Ճ5 ։ | իբր թե) իբրեւ է II II 1—5 Բայց—ղկոչնականին) \ Հոլովք աոաւել 
եւս քան յանուանն ասա կարղաւոր է, վասն ղի անդ է ինչ որ այլ ղայլոյ ունի, 
իսկ ասա սաոյղ յ II 6 զնոյն նմանութիւն) ըստ նման ութ Եան 15 յ | անուան ունի) 
Ամն ո սանին Ճ1$ | ձեւքն) ժեւ 3 || 9 ի կարգին) օձձ ղբաբդն՝ անձին իմոյ, անձին քո, 

անձին նորա Տ յ II 11 ել ղերկղիմի II յյ երկդիմի 15 II 12 իմն) իբր 51 3 ^ 1® թԻ 

II յ, եւ եթէ Տ II 14 զինքն) ղքեղ 3 II 16 բաղյաւդքդ >1 | իմացան) իմևւնի 3 | 
րաղյալդքդ դիմաց անսխալանս էՏշ, սխալանս 51 | սդալանք 3 || 17 հանգամանք) 

մնւմն 3 | յիլրում ) յայլոսէ 51 տ || 18 անբաղաւդք) անբաղյաւդ Սյ | բաղյաւդք 51 տ , 
բաղաւդդ Տէ ։ || 21 եւ տեղի) օա 51 3 II 22 նչանակութիւն ունի) նշանակ է 51յ || 28 
նուաստի) ի վծրշոյ 51 3 | դասել 51յ | թե եւ) եւ թէ Տ. 



118 


ԳԱԻ&Ի ՓԻԼԻՍՈՓԱՅԻ 


ՄԵԿնՈԻԹԻԻՆ ձԾՐԱԱԱՆԻն 


119 


այս, ոչ վարեին սովաւ մին լել ցայժմ՝, այլ զի ճշմարիտ է եւ 
հաստատի այսսլէս։ 

նախադրութիւն է բառ նախադրեա լ յամենայն 
մասունս բանի ըն բա ր դո ւթ ծան ել բաղդասութեան\ 

6 նախադիր ասի այնր աղաղաւ , զի նախ եդեալ լինի քան զա– 
նուն եւ զբայ եւ քան զբնաւ տեղիս իբր եւ զսպասաւոր։ Իսկ զի 
Ո Լ է քան զսոսա պատ ուա կան, աստանալր անցեալ ունի զխո– 
նարհ տեղի, նմանութեամբ իմն կարապետի թե եւ եկեալ յա– 
ռաչ, այլ ոչ զպատիւ թազա լորին կամ զանուն նորա կարասցէ 
10 բերել։ 

Բառդ ի դմա ի բրել սեռ է։ Բա րդութ ի ւնդ ի սակաւա– 
բանութեան վերայ իբր թե վաշխտուր։ Իսկ յորժամ զխնդիրն 
եւս ի վերայ սորա յաւելեալ ասասցես, ի վերայ սորա բաղ– 
դասեցե ր։ 

18 Ել սա ի հոռոմին ը եւ ժ, զ պարզք ել երկոտասան բարդք։ 

Իսկ ի մերումս ըստ երկայնութեան լեզուիս յանբաւս հա– 
տեալք։ 

Իսկ ստո րադասքդ մինդ եւ նախադիր կարէ շինել ել 
ստորադիր, յորժամ ասիցես սակս քո ել քո սակս։ Իսկ եւս 
20 թե ստորադիրը իբր զրկակից կամ հաղորդակից։ 

Բայց զի սա նախադասեցաւ քան զմակբայ, զի մասն է սա 
բանի իբրեւ զայլսն։ 

<Ի> 6ԱՂ.ԱԳՍ ՄԱԿԲԱՅԻ 

Իսկ մակբայդ թեպէտ եւ մեծ է եւ ի բազում ինչ բաւակա– “ ^ 

ն1ՏՕՏ15քձ1էէԱՃՏ. օօաշսէձ. 1 մչմարտէ 51յ 14, || 2 այսսլէս 51շ Տյ այս 
“1 11 6 * ան Աոէ * ՂքԽահ օո Ս, II 7 զսոսա) զդռսա Ս, II 11 բառ 11, | է դմա յ 
ի սմԽ Տ I օոէէ իբրեւ) է » շ || 12 վաշտոլր 51, 51 ։ Տ (»» ոէց օօրր ղ), վաղտուբ յ, 
վաշխտուր 51յյ | յորժամ յ յոր 51 տ || 13 եւս ի վերայ սորա) ՕՈ 51յ | բաղղասեսցես 
յքյ >1 15 սա ի՜) ասի 51 3 \ըեւժզ1ձ (բրօ ժ՝, <յ) *։«« <լ Տ | եբկոյտասան 51չ II 16 հա. 
տհալս 51յ II 18 ստորադասդ 5է 3 II 19 յոՀսէ քո) օո 5էյ || 20 զրկակից) դրակից ք 51 տ 
II 22 իբրեւ) որսլէս եւ 51 տ ; ոօո օէրնօ էէձ տսոսոօո շռբԱւտ րէժւմւէ յ; նախա– 
դբութիւնդ անուան եւ տեղի անմասն ի միմեանց , վասն զի անունդ նշանակ է 
առաչեոյ Ել տեղի՝ վերջոյ. Եւ եթէ սխալ էր, ոչ վարեցեալ մինշեւ ցայսօր ԵղանԷր։ 

Իսկ ապա նախադիր ասի , զի յաոաչ Եդեալ լինի քան զանուն Եւ զբա ի բո– 


նութիւն ունի, զոր աւրինակ եթե իշխանի ուրուք ծառայ 
հարուստ իցէ եւ այլ ոք ազատ ՝ աղքատ, ոչ կարէ ծա ռայն քան 
զազատն նախագսԲութիւն ունել։ 

Մակբայ է մասն բանի անխաղաց ստոր բայի ասա– 
ցեալ կամ մակասացեալ բայի ) Արդ անխաղաց յայնս 5 
սակս ասի մակբայ, զի ոչ ունի խոնարհմունս իբրեւ զբայ։ Իսկ 
ստոխա) բայի, մակ<ասացեալ> բայի ՝ այսպէս իմասցիս 
զղա, իբր թե՝ զայս շինեմ, կամ շինեմ զայս։ 

Եւ մակբայիցս ոմանք պարզք են եւ ոմանք ջո- 
կս/ դիրք 1 Եւ քանզի ասելի, ցորքան հանգամանս բաժանեալ 10 
լինի մակբայդ, զպարզդ իմասցիս որպէս զմեկնակ վաղ, 
նախ. իսկ չոկադիրդ իբրեւ զպարզն կրկնելով աոնէ ջոկս 
վաղվա ղ, ն,ախավաղ։ 

<1> Եւ են որք ամանակի են յայտն ի չք\ նա եւ ամանա– 
կաց յայտնիչ է. այժմդ ասելով զներկայն, յայնժամ ՝ զան– 15 
ցեա/ն , դարձեալ զապաոնին։ Ջդոսա իբրեւ զսեռս, զսերկս 
եւ զվաղիւ տեսակս. 

<2> Եւ միջակութեանն\ Այլզբարւոքն, զյատկապէս 
իբր արականաց եւ իզականաց միջակ, զի հասարակ ես ել 
կինն ասեմք զովելոցն բարաք։ 20 

<3> Եւ քերդութեանն, որպիսի մուրցածի, ծղացի, 

լոր տեղիս իբրեւ զսպասաւոր. իսկ զի ոչ է քան զնոսա պատուական, օրինակ 
իմն կարապես ւ քան զթազաար։ Բառդ զօրէն սեռի : Բարդութիւն ի սակաւաբա– 
նութեան վերայ իբր թէ վազտուր։ Իսկ յորժամ զխնդիրն յաւելեալ յայս բա զղա - 
սծցծր, զոր ասէ ըստ բարդութեան եւ ի բաղդասության։ Եւ ի հոռոմին է ութ Եւ 
տասն, վեց պարզք եւ Երկոտասան բարդք , իսկ ի մերումս անհամար եւ անբաւ. բօ– 
էԱաոսո օօրՔսո ժ( բրօւ(բօտ\է\օոէ օճօօրնՀօ բրոօյւօոօոձօ յ րմէսԱէ օձ տտզսօոտ շօբււէ || 

I ունի) 0Ոէ Աղ I եթե) թէ Տ 51ց II 2 ազատ՝ աղքատ) աղքատ՝ ազատ 51 տ || 5 իյայն 

Ճ1 3 || 7 ստոխա ) բայի, մակՀ ասացեալ ՝>բայի) ի ստորաբայէ, ի մակբայ է քլմտօ օօճձ 
(3 հօհշէ ստոր բա է կամ ի վերայ , զայս շինեմ եւ կամ շինեմ զայս ) || 10 ցորքան 
հանգամանս) ցորքանս 51 3 | բաժանել Տ II 12 չոկադիրդ) զչոկադիրքդ | ջոկս) 
Հ՞** 1.11 15 այժմդ ասելով) այժմ դասելով 51* |1 16 դարձեալ) դարձեալն 51լ 51 3 , 
եւ հանդերձծալն 51 ։ | զդոսա) զսոսա Տ | զսեռ Տ | զսերկս) զսերկ 51ց Տ, զ սերբս 
յքյ 51* II 18 զբարւոքն) զթարիոքն Տ, զբարդոյքն 51 II . 19 միչակ) միչակաց 51, | 
օոէօ միջակ) ել օօճճ | հասարակ) հասարակապէս Տ | ես եւ կինն) է սա ել կրկին 
ձէ ՈէձՀօ ցրոտրէ Խահ հօծէէ ձ։ Բարաք է եւ յատկապէս ասի արականին Եւ 
իգականին հանզէտք, զի միլին Են. կամ ըստ այլոց, զի հասարակ ես եւ կինն 
ասեմք զովելոցխ բարաք II 20 բարաք) բարղոյքն 51. 


120 


ԳԱԻ/ՓԻ ՓԻԼԻՍՈՓԱՅԻ 


ՄԵէքՍՈԻ&ԻՒն ԾԵՐԱԿԱՆԻՆ 


121 


աքացիդ յ այտն է է. (սւկ ողկուզաւրէնդ եւ տարմ՛ացար 
զոր քերդեալ ի խտութենի պատերազմիկ զաւրուն երթալոյ, 
իբր թե տարմացար երթային եւ ողկուզաւրէն։ 

< 4 > ... | | 1 1 

6 ԺԱ> ՑԱՂյԱԳՍ ՇԱՂՀԱՊԻ 

նա եւ վասն շաղկապիդ, զի ի վեր չէ դասեցաւ , դիտելի է * 
այսպէս . զի ոչ ամենայն վերջադասեալքն պատուականք են եւ 
ոչ ցնաւ անարզք, զի տեսանես զկառավարն ի վեր չէ մտեալ, 
թեպէտ եւ տեղին զայն խնդրեսցի հրամանատարութեան աղա– 

10 գաս այլ եւ վասն պատուոյ։ Իսկ սա ոչ պատուոյ քան թե պի– 
տոյից, առակ իմն ՝ յորժամ նիւթ ի միջի կայցի» ապա պիտի 
կապն, սոյնպէս եւ սա՝ ցայի եւ անուան եւ այլոցն եւս եկելոց 

ի մէլ։ 

Շաղկապ է բառ, որ շաղկապի զտրամա խոհու– 

16 թիւնն ոճով 1 Այլ շաղկապ ասի ի շաղելոյ իմն եւ ի կապելոյ 
ի կարգի զցառն ընդ բառն եւ զ միտս ընդ զմիտս, որպէս զի 
ղմեկնութիւն ցանին պատշաճապէս արտացերեալ յայտնեսցէ։ 

Եւ ղմեկնութիւն ոչ զայն ինչ որ մեծապէս լուծմանց Տա 
խնդիրք լին ի ցին, այլ զսովորական խաաից։ 

20 Ել բառդ ի դմա զաւրին սեռի իմանի։ 

Արդ զի ի վերայ բերի զհանգամանս շաղկապին որքան են։ 

Ո1ՏՇՈ1։1>յԱքր1ճ& շօաշրա. 1 աքացի Ա,|| 2 ի խաութենէ ) ի խարու - 
թեն է 11 լ 61*, ի խսաոլթենէ 61*; օձ V ՕՏէրտոսա ՆՇրէսո հռշշ 3։ Իսվ ողկուզաւրէն եւ 
աարմԽթար քերթեալ ի Հոմծրոնէ իբր թէ խիտ եւ տարմացար զօրն հանղիսանայր ի 
պատերազմի ուրեմն II 4 <4 ՚յստզսէ օձքսաո <35> »րէ18 ձ««սոէ է«Շ0ճճ|| 6 նա Էլ) ՕՈէ 
Տ11 8 մտեալ I դ ասեալ 61* II 9 խնղրեսցէ) խնդրիցէ 5, խնդրեաց 61* ^ ® 

հօ«շ Հէօ շօոէրօււէ յ։ Շաղկապ , զի ի վերչ դասեցաւ. դիտելի է, զի ոչ 
ամե՛նայն վերջին լաւ է եւ ոչ թնաւն անարգ. զի թէպէտ եւ կառավարն ի վծրչոյ 
մտեալ ըստ հարկաար պահանջման տեզւոյն աոաւել պատուական II 11 ա/սսկ\ 
ալրին ակ 61* | յորժամ) զի նախ 61 | կ այցէ) կա յ | ապա) յայնժամ յ II 12 
պյլոցն) օժձ յօդ Եւ կապ եւ յարմաբութիւն լեալ յ II 16 ի կարգի) օոէշ ի կապելդ/ 

61 տ , Օէո յ | զբաոն ընդ բառն) զրաո ընդ բառ 3, զյրծռն ընդ բեռն II II 17 մէկնու– 
թիւն—յայտնեսցէ) անյայտութիւն բառին յայտնեսցի յ II 19 խաւսից) օձձ զոր 
կապով իմն ժողովէ Ել ի լսելիս բերի Տ յ II 20 բառդ) բաոց Ա* | ի դմա) ի աՈս 
Տ, օա 3 I սեռի) սեռ 14 II 21 որքան են 14 Տ, որք են 3 տւօձ ր«Շ*ստ րձձշէսր. 


<1> Ել չոկաման ք են որ զմեկնութ իւնն յանհունս\ 
Հոկամանքդ իմանալի զանհուն իմն ըստ երկուց աւրինա– 
կաց, կամ թե որ ի սկզբանի աշխարհի լեալ էին իրք մինչեւ 
ցայժմ ի մէջ առնացուս վերաբերելով , կամ ի քին ինչ մտա- 
ծելով խորին։ Եւ ջոկամանն՝ իբրեւ զմիա բանութ իւն իմն առ տ 
իրեարս դիմացն ըստ ցուցելումս ալրին ակիդ եւ ասի եւ 
յաւդի , իբր թե ես եւ դու։ 

<2> Իսկ անչա տականքն՝ ընդդիմ սմին, իբր զմիտս իրին 
ոչ բաժանելով , այլ զդէմսն ի վերայ նորին որոշելով ըստ 
առակին։ 10 

Տա < 3 > 6ետ այսորիկ եւ բազմատ դի, որ </)/> ի վերայ ճանա- 
պարհի հաստատուն իրաց, այլ զճանապարհաւն ի վեր ր ըստ 
առակի սերմանն որ ի վերայ բերի ի հերձ ուածողսՐ Նոյն ել 
բազմատիս հանգամանք , յորժամ ասիցիս լուսաւորեա , զա– 
րեգակ<ա>ն ողջ նշանակեցեր զգոյութիւնն, ոչ եւս ի լինելոյ 15 
նորա ընդ ամպով։ 

յօւտշճտբճ^րւյւտ օօաօսս. 2 ՀոկամԽնդ Տ, ի չոկամԽնիղ II, չո- 
կաման իս յ (յ>օտէ չոկաման ք Տ օձ<Ն են , այսինքն չաբամանեալ, որ ասի ժո- 
ղով, որ է ոճով, որ ասէ թէ ղմեկնութիւն յ անհուն արտաբերեն որ իմանի 
ըստ երկուց «էշ) II 6 խորինս յ | իմն) օձձ եւ համակամութիւն) Տ || 6 իրարս 
II I ըստ օո 14 ք, Աց%է 3 II 6 — 7 Եւ ասի—դոլ) ել ասի զի Եւդ շաղկապ է Երկուց 
դիմաց , որպէս ես ել դու, նա Եւ նա, էրթան մ անապարհ ինչ յ, եւ ասի Եւ 
յաւդի իբր թէ Եկ, ես ել դու Երթանց (տա) մ անապարհ II, զաս ԱշՕօ Օծ»ա «էսա օբսձ 
Տ, 8«ձ %Էո «պշէոյձսէո սեկ ես եւ դու երթանց ճանապարհ ս օՅԽէսա «8է ւոէ«ր է հ«րնօ 
զս%Եստ «ո աօրցւոշ օձտշոբէսրո « տէ Այլուստ գտի\\ 9 — 10 ըստ առակին) ըստ աւբի– 
նակին 61 տ || 1 1 ՏցոպւԱշօոա 1x1 շօոձՀԱօոօևսո էրօշԱԱս) օձ«օ շօրրսջէօ շէէ, սէ «X 
%ոԱԱ«ցօէս 1 –, սոոտ տօշբտւ զսօ« ււՕշոօ օԵ ռրշհտէցբօ «տտ« շրշձօ, ցսօրոզսօա սհպսշ Ա– 
ցսոէսր։ այլ զճան ապարհն ի վեր ( ի վերա 61*) ամանակի սերմանն որ ի վերա 
բերէ ի հերձուածողս «էշ II; բազմատդ , որ ասի ժողովմաւտ, որ ասէ թէ գոյութիւն ոչ 
յայտնեն, այլ ոճ իմն նշանակեն, որպէս առակաւ սերման / որ ի վերայ ճանա- 
պարհին որ նշանակ էր հաստատուն իրաց. վարդապետութիւն թանին որ ի ժա- 
մանակի սերմանելոյն, որ վերաբերի ճանապարհն ի հերմուածալղս կոխան 
եղեալս; Եւ կամ յորժամ ասես , լոաաւորեա ՛, թեպէտ զգոյութիւնն ոչ ցուցեր, այլ 
ոճ իմն նշանակէ, զի զարեգակն ողչ նշանակեցեր ղգոյութիլն, ոչ եւս լեալ նորա 
ընդ ամպով Տ; «էռւՀեո հօԽէ 3 հօշ ոօէօ քրօշաաօ.– Այլ վասն սորին մեր ւիիլի– 
սոփպյն այսպէս ասէ. բազմատ է, որ ոչ ի նմին հաւաստի ճանապարհին, այլ 
ղճ անապարհաւն ըստ առակի սերմանն որ ասի յաւետարանն, որ վերաբերի ի 
հերժուածողսն։ Եւ դիտելի է ՚զսա, զի յորժամ եպտեալ ծածկի յամևլ արեգակն, 
նղյնպէս Եւ այս զգոյութիւնն ոչ նշանակէ, բայց զկարգն, զոր ոճ կոչէ։ Արդ 
ըստ վերասացեալ ապացուցիր ի սերմանն ասացեալ ոճ կարգի զհերժուածողսն 
առակէր առանց դիմԽց. եւ արեգակն ամպով ծածկեալ զգոյութիւնն, բայց զլոյսն 


122 


Դ-ՈԻէՒԻ ՓԻԼԻՍՈՓԱՅԻ 


<4> Տարբադմատդ ընղղէմ ս մին, ոչ առ ճանապարհ աւ, 1ա– 
այլ է վերայ նորին իբրեւ զգոյութիւն եւզոճ զոյգյայտնէ. այս– 
սլիսի ինչ ,<զի> ուրախ արարեր ղու զիս , ուրախ արարից եւ 
ես զքեզ*։ 

6 <5> Իսկ փաստ բանականդ այսպէս. յորժամ եկեալ ոք ի Տա 

ճանապարհի եւ զյամելոյն կամիցիս գիտել, իրր պատճառաւ 
իմն հարցանես. ո զք եղել քեզ, ընդ$ր յամեցեր*։ 

<6> Ահա ընղղէմ՝ տարակուսականս, զի ահա հարցեր Տա– 
զպատճառաւ յամեչն եւ պատասխանի առեր, իսկ աստ զկար– 

10 ծիս ի մէշ առեալ զյամելոյն տարակուսիս ասելով արդեաւք 
զք եղես 

<7> Այլ րա ղրան ականդ իրր թե բազում՝ ինչ բաղեալ Տա 
բանիւ ի վեր եկեալ առակաւք եւ այլ եւս հաստատութեամբ, 
զոր դիւրին է զարմանալով ասել այսպիսի ինչ, * ուրեմն այսք 
15 էին երազքն Ցովսեփտյ։* Բայց ուր ե մեղ ի տարակուսանս 
ասացան որ են անհաստատ իրք, որպէս սովորութիւն անուան 
զուղղականն ասել եւ ի սեռականն խոնարհել, սոյնպէս բառի 
զանյայտ եւ հաստատուն նշանակել իրս։ 

<8> Իսկ թարմատարդ, որ ասէ , զշաղկապիղ իմանալի է Տա 
20 ոչ հարկաւորս իբրեւ զայլսդ. առակ իմն ճամուկ ի մեկնոցի, զի 
ոչ զպէտս մեկնոցին վճարէ, այլ գեղեցկութիւն։ նոյնպէս եւ 
սա կամ զչափ տաղոյն լնլոյ սակս եւ կամ պայծառացուցա– 
նելոյ զմիտսն եղեալ է։ 

տարածեալ ունի։ նոյնպէս եւ բազմատիս շաղկապ, ղիրացն որ առաջին կա ղէաթիւնն 
ոչ յայտնէ, բայց ղկաբզն ոճով ասէ ղանխլաբաբ II 1 առ մանապաբհաւ. ) Ը«ա 
առակի Հանապազին Տ II 3 ինչ) օձձ որպէս յորժամ՛ ասեն ® II 5 փաստաբանա- 
կանդ Ս* || 6—7 զիտել—յամնցեր) ղպատճառս եւ քննէ թե էր աղազաւ յա ց, 
նախաղրեալ շաղկապի այսպէս՝ ղի եղել քեղ, որպէս Եղել, եթե զինչ պատահեաց 
Տ II 8 տարակուսանս « | ահա) անդ || 10 տարակուսիս ) ռձձ Աա<* ճանապար- 

հորդին... եւ ի տարակուսելն ասես արդեաւք ղի * Եղել Ջ || 12 <7> հաս» **** 
շօուսոշՕօոսո շօաաէոէռՕօ օւբսձ Տ «՜ո<«ր արԽ Ոօոսաո բրօԱԱռ սէ I ցա՚ւ ա Լ) 
թաղբաղեալ Տ <յ բաղեալ) II 18 բանիւ) բան 3 \ ի վեր) ի վերայ Տ (3 ի փ եբՈ 
14 դիւրին) դիւրազոքն 3 II 15 Ցովսեփու 3 II 18 նշանակել) նչանակէ Տ II 20 իմն) 
օձձ իբրեւ Տ II 22 տաղոյն) աեղոյն 51, տաղի 3 | սակս) ւոոէոէ Տ, ի տաղաչա– 
փութեան բանին կամ՛ վասն ղարղու աո ի զեղեցկացուցանել Եւ պայ առ– 
ացոլցանել (օ/ր ՊԷրիարմԷնիաս ի. 489); յ հռԽէւնմԽնապէս եւ սավասնշափռյ 
ինչ տաղի եւ ղարղու աո ի զեղեցկացուցանել ղրանն. 


ՄԵԿնՈՒ&ԻԻն ձԵՐԱԿԱնԻն 


123 


Տա <9 ՝> Բայց ընդդիմակս զոմանս յիշեաց. սովորութիւն է 

իմաստնոց զհաստատունսն ինքեանց անուամբ ասել, իսկ զկե– 
ղակարծելիսն որ ինչ ի յերկուց ի վերայ կայ ՝ այլոց, զի թե 
յ անկար ծ պատահ արանք ուստեք եկեսցեն,զայլոցն հետ ծրթի– 
ցին ընդդիմակքն. իբր թե արարն՝՛ անարարին ել հեղգն ՝ արա– 5 
գին. յորժամ ասասցէ՝ % սակայն թե զաւրաւոր է յաղթիցի“, 

Տ համայն թե արագ էր հասի*։ 

<1 0> Իսկ վարան ականդ է, յորժամ ճշմարիտ բարւոյն 
շհանդիպեսցիս, հա րկատրապէս զերկրորդն ունիցիս. այսպիսի 
ինչ, ք իբր մեկնիչ քաշ շեղէ, գէթ բանիկ ասէիք 10 

<ԻԲ> 6ԱՂ.ԱԳՍ ԱՌՈԳԱնՈԻԹԵԱՆ 

* ^ Առոզանաթիւնդ աոասանութիւն ասի. եւ սեռական վասն 
այնր ասին երեքդ, զոր պարտ է ասել շորս, զի յառաջիկայս 
բաժանի ոլորակն ի շեշտ , ի բութ եւ ի պարոյկ, ամանակն ՝ 
յերկար եւ ի սուղ, հագագն ՝ ի թալ եւ ի սոսկ, կիրդ յենթա– 16 
մայն յապաթարց եւ ի ստորատ։ 

ՀՇ եշտ .. . . 1111 
<Բութ ■ . . . 1111 

Պարոյկ առնու նախկի երկուց վանգիր ի մի խառնումն 
որպէս Երակլէս։ 20 

Գարձեալ յորժամ մի վանգ բնութեամբ երկայն իցէ աոա– 
չիկայն եւ զկնի սուղ եզերիցի, իբր Պաւղոս։ Եւ միւս յորժամ 
</>երկբարբառ յանգեսցի ( ձայնորդ ) որպէս ի կատարածին 
թարց բաղաձայնեն լյինելոյ։ 

1)1ՏՇ111Տքճ171՝1ձ1Տ ՇՕԸ1ՇԾ11. 1 Բայց—յիչեաց) բայց ընդղիմԽկիս ղայլ 
ոմնսնս ասէ աոադբօղս 3 II 2 ղկեղակարծելիսն) ղերկբա<յ՝>ելիս 3 II Տ այլոց) օա 51ց 
|| 4 յանկարէ) օռ% Տ | պատահարանք 51, պատահաբականք Տ, եպերանք յ | ղայ– 

ԼՂ1 51 1 ) 6 ընդդիմակ 51շ || 6 ասասցէ) ասիցէ Տ II 7 թէ արաղ է հասցի Տ, թեպէտ 
երազ էր, սակայն հասի 3 || 9 հանղիպեսցիս 51 | հարկաւոբապէս — ունիցիս) Օրո Տ; 
մ* սԱՀէոլլ շօոսաշձօոէ հէԱՀՏ 3։ Հաբանական է, ղի յորժամ յապաուեղյն 
»ք վբիպիցի, առ հարկի ընդունի ղերկրորղ ն էէշ II 11 Աոոզանութեանց 51 II 12 առա– 
սոլթիւն 51, 51 տ || 18 այնր) այնորիկ 51 տ , էր 51 8 II 17 — 18 օշսէՕ էէ ցրօէռ ՃՕէՈ– 
ոտոԽԱօ ձէէէէ օյաձ 51 Տ II 22 իբր) որպէս Տ | Եւ միլս) իսկ միլս 51 3 II 28 
յսմնզիցի 51յ | ժա/նոբդ օօճճ 51 ճ շրրօ ժայնաւոբէՀ) \ բօտէ որպէս Եւ 51յ II 24 թարց) 
առանց 51 է . 


124 


ԳԱՒ&Ի ՓԻԼԻՍՈՓԱՑԻ 


Արդ ըստ անուան եւ դերանունութեան եւ ըստ բայ է յոր– 
ժամ՝ առաչէկպյ վանգն երկայն իցէ բնութեամբ եւ զկնին սուղ 
եղերից ի առնու զպարոյկն. եւ դարձեալ թե յերկայն վախճա– 
նիցի վանզ առանց բաղաձայնի ըստ հոլովի տրականն եւ սե– 

6 ռական առնու զպարոյկ նշանն։ 

ՀԱմ՞անակ .... 1111 

Վազադ.. .. 1111 

Եւ ենթամայն եւ ստորատդ հակառակին միմեանց. են– տ յ8 ^ 
թամայնդ ի խառնել ղրանդ իբր թե աւրէնսուսոյց, իսկ ստո– 

10 րատդ ի բաժանել զսոյն , իսկ ապաթարցդ եդեալ լինի նշան 
վասն ունելոյ ղձայնաւորն առ ի պարզ ասելոյ ղրանն, առակ 
իմն ՝ հանեալ այրի եւ դնելոյ զղա ի վերայ տեղւոյն ասասցես 
ապաթարց։ 

<ԻԳ> ՑԱՂյԱԳՍ ՈՏԻՑ 

IV 187 

15 Ոտք յայն սակս ասին , զի որպէս կենդանին չկար է առանց ք ա 
ոտից ի հաստատութեան կալ — յ այլոց Ս՞ասան ցն իբր թե յա– 
լաց կամ՝ ի ձեռաց ունիցի ոք կիսամասն, զիարդ եւ իցէ զհար– 
կատր կեանսն հայթայթէ , բայց առանց սոցա ոչ եւս — սոյն– 
պէս եւ քերղութեանս գործ ի սա հաստատեալ ունի զկատա– 

20 րելութիւն։ 

Ոտք են պա րզք\ Պարզք այնր աղազաւ ասին , զի ամ- 
մ՞ա մ՝բ դոքա լինին եւ շարադրեալք ... II I ( 

աՏՇՃ&րձաւձՏ ՇՕաՕԾԱ. 3 եզերեսցի I վախմանեսցի «8 II 4 
ոեոականն՝\ առաքականն Տ II 5 առնուն Ջ II 6 — 7 էհրոթօրսա տյոոէսսուվս» 

էրօշէււէւօ IX» բէժօէսր, ցսօւ շօրշոէ ՆԼ Տ || 8 ենթամայն է1լ 11 յ սեպս», Ենթամեայ 
51 յ II 11 ասելոյ\ ասել | առակ) ալրին ակ 1կ || 12 հանեալ գթոյ , որ ընդ այրի 
եւ ղնելոյ ղդա ի վերայ տեղւոյն ասասցես ապադարձ Տ, սոձ* օբջօոէ շւդԽոօ– 
էւօոա ՅաոձԱ, ցսօՀ օյտ սձ 14 ԱցԱսր, ք«րբ»րռա օե Տ «38» ւոէմԱօէւա || 16 կալ 1 

կեալ Տ11 16—17 ի ձեռաց կամ յաչաց 11 8 II 17 ոք\ ՕՈ I Տ1 8 II 19 
յյ լ Տ, գրի ձ1 3 || 22 թ 08 է շարադրեալք Ա «տհՀԵէէ էրօշէօւէւօոէո որդս ոխձ, ցսօո 
օձ ջրօբրւսա Հօօսրո րճօէօո բօտսէրոս» ա շօյոէ» մ» բրօտօձա. Յօ» բտրէսրհօԱօո» 
օքքէօէսէո էօէո օրօէ %ձ «փփ ոբԽր շօոսաոէօոէ 51, ղ սօ ստստ սէ ® գսօզսէ 

էսոձդրո օրձւոէա հօհէէ. 


II 

ԱնԱնՈԻն ՄԵԿՆԻՀ ՀԵՐԱԿՄսԻ ն 


II 

ճ ււ օւ* ոճ ւ ճսօւօատ օօաաա՚ճոատ 



ԱՆԱնՈԻն ՄԵԿնԻհ ՀԵՐԱԿԱՆԻն 


<Ա> ՑԱղԱԳՍ ՀԵՐԱԿԱՆՈԻԹԵԱն 

՝Զե ր ական ութ իւն է հմ՞տութ իւև \ . . . 1 1 1 1 

Ել մասունք են նորա վե ց\. . ,\\\\ 5 

Երկիր զրուցատ րութ իւն՞\ • . • 1 1 1 1 

Երիր ՝ լեզուաց եւ հնագէտ պա տ մ՞ութ եան ց առձեռն 
բացատ րութ իւն^ . . . 1 1 1 1 

<Զորիր> ստուգաբանութեան գիւտ, որ է լուծումն 
փաղառութեանց ի կատարեալս ել ի նախատիպս քաոսն, որ– 
պէս ոք զյաւիշտ ակութ իւն ստուզաբանիցէ ել ասիցէ թե 10 
զիարդ իցէ յափշտակութիւես եւ ապա ստուզաբանէ։ 

Հինգն ր ի ր՝ համեմ՞ատութեան տեղեկութիւև\ ր Եւ այլ 
եւս, յորմամ՝ ոք տարակուսի թե զիարդ զՄովսիս անուն կամ՝ 
Պետրոս առ այլ ոք կամ՝ միւս Պետրոս համեմատի, եւ ասեմք 
թե ըստ անուանն միագոյք են ել համեմատը ել իրաւք ի գործս 1ն 
անհամն մա տք եւ բացորիշք ի միմնանց։ Եւ դարձեալ, յորմամ՝ 
ոք ի տարակոյս անկեալ ասիցէ թե զԳաւիթ անունն զիարդ 
պարտ է հոլովեցուցանել Գաւիթ Գաւթայ> թե Դաւիթ Գաւթի. 
ել համեմատելով ըստ նմանոյն հոլովի Գաւիթ Գաւթի ըստ 

ԼւՏՇՏՏրձՒէՈՃՏ շօաօսա. 3—7 ճոօոցաւ օձ Խտ ք/Արօցրռբհօտ «է 
ոօոոսԱօտ էւղստոէէտ սրբԽրաէսՅոէտ մտտսոէ օբսձ II էէ Տ, զսօձ Առ էւը1աւոձսա «էՏէ 
էէձէէսր, սէ տէԱէսօոստ ճոօոէ/րոսա էօձօո օշ 1)<ւէէ<Խո որոմս։ «՜ մատրսւա ւճէօ– 

3 էՀ« օհ էւօէրբէօրՕուտ ոօո (ՏՏէ ստսրջօէսա II 8 օո<6 ստուզաբանութԵան) ԽՆէէ 
քանզի 61 6 (քանզի ստոլզաբանութեւն է լուծումն) II 9 ի կատաբեալ սեռ նախա– 
աք ԱՀ բաոիցն Տ | նախատիլզ 61յ II 10 թե) օա 61շ II 11 ստուզաբանիցէ ձ1 3 || 1 — 11 
որպէս — ստուզաբանէ) յձւոսրրօ. Տ «է X որպէս ղիբաւացին կամ՝ զյափշտակաւղն ոք 
ստուգաբանելով ասէ թէ զիարդ են այսոքիկ նեբհակք միմնանց եւ ստուզաբանէ 
Թէ իրաւունք յիրաւացւոյն վերայ ասի եւ յափշտակութիւն յանիրալին Եւ ապա 
քեբթողապէս ստուզաբանէ զբառս ասէ. յափշտակութիւն է յափ֊շատարկութիւն, 
ԱՀալէս թէ շատիքե Եւ հոլովին ժեոնաբկելով ոչ խտբէ ղանիրաւոլթիւն II 12 ՇՕա– 


128 


ԱՆԱՆՈԻՆ Օ՚ԵՀՆԻԶ 


ւ 


խրում՝ գրին ձայնատ րխ որ ի վերջի վանգին։ Եւ այս ըստ 
ա րուեստատրիս րանի տեսութեան 

Վեցերիր դատումն քերդածաց\... 1111 

<Բ> ՑԱՂյԱԳՍ ՎԵՐծ՝ԱնՈԻԹԵԱՆ 

5 Վերծանութիւն ^...1111 

Ել վե րծան ե լի Հ՜Յ . • • 1 1 1 1 

հի ղողրերգութիւն դիւցազնարար վե րծանեսցուք\ 
•Բանդի զողրերզութիւնն սակս այնորիկ ասեն նոխազերգու– &»- 
թիլն, զի զողբերգութիւնս իւրեանց ի սկսանելն եւ ի կատա– 

10 րելն նոխազաւք մեծարեալ լինեին , որք նուիրեին ձաւնեալք 
Գիոնիւսեա, զտողի որթոյ։ Եւ զողրերզութիւնն դիւցազնարար 
| քանզի արարուած քերդողացն է եւ զի ղիւցազանց իմն եղե– Ջ«֊ 
լոց իրք են եւ պիտանացու։ 

Եւ զկատակերզութիւնն աշխարհաւրէն 3 Կատակեր– ■« 
15 զութիւն արարուած է քերդողաց, որ ունի խրատս ել յանդի– ճ «» 

մանաթիւն, պիտանացու յ աշխարհական իրս։ 

Եւ զղա ւՐրան ականն ուժզնակի. դամիանական .որ է*» 
գերեզմանական, երիւք այսոքիւք կերպարանելով, ըստ յան– Տ « 
կարծաղիպութեան, անհեթեթ ձայնիւ եւ անյարմար ձետվ լա– 

20 լումն յինքեան, որովք պարտ է իմանալյընթեռնուլն։ 

Ել զտաղն քաջոլորակի\ Իսկ քաջոլոր ակի տաղ ասի ք61 

ոօՕօոօ Խ օոօԽցսւա ւոձծ «5 Եւ այլ Եւս ստգս* օձ տեսութեան հօՀ II; 
րորէօո 1էհձ յ։ յորժամ ի տարա կոյս անկեալ ասիցէ 8 է <&ափթ անուն վ 1> ՝1Ո 
պարտ ^էհոլովքցուցանել +աւիթ *աւթա, եթէ ՚Իաւիթ *ա#ծ, <Լ»0 
ըսաանուանն ըստնմԽնոյ որնմԱւՆապէս հոլովի 

Գաւթի ըստ իւրում Հրին ձայնաւորի ի Վերջի վանգին II 8 քանզի) Եւ Ա ^ 
գութիցս Տ II 11 Գիոնիւսի II, Գիոնիսեա Տ | զտողի որթոյ) օա Փ * 9 

ԽԵէէ։ եւ գաս վասն այնորիկ ասէին նոիւագերգութիւն, գի <ի> սկսանելն եւյաւաՀ 

տելն գսա նոխագօք մեծարեալ լին էին II 12 քերդողացնԱերդողական 11,11 

գի-պիտանացու) օա II I II 12-18 ցանգի արարուած Տ^թաւացնէ) 

ղացն է արարուած էէ բօրրօ ստւրս օձ պիտանացու օքսմ Տ/օԽօ ^ յաշխաՓ ա– 

աու էրռձաԱսր II 15 արարուած) արարած «յ II ™ ի ա ^“ն1նՀւ^ան^ոլ 
նիւրս « 1 II 15—16 որ ունի-իրս) որ խրատ բազումս ո ^եյԵՆէ 
ի յաչխարհական իրս 3, որ ունի խրատս բազումս նանեԼ Տ X 

երիլքս 3, Երիւ 11*, եւ իւր II* 11 20 որովք) որով II*, որոյ յ | իմսս Ա 


ՀԵՏԱՀԱՆԻՆ 


129 


Դաւթեան քերղութիւն (եւ) որ յաղագս Տիզրանայ, յորժամ՝ եր- 
կար րաոիւք եւ ոլորակաւք ի սկսմանէ մին լել յաւարտումն 
զմիտս առեալ բերիցէ, որպէս յորժամ՝ ասէ. 

ո Եւ արդ ներգործող ի միտս երեւիւր առ խորհուրդս փո– 

ղարին 6 

Մեծոգտյ Տիզրանայ գեղանին Տիգրանուհի 
Իւր ներածեալ կողարաղ նաեւ ողջամիտ աշխարհածուփի*։ 
Արդ տաղ ասի դա, վասնզի առաջար կութիւն մտացն յա– 
ոաջնումն տադուն ընդ երկարագոյն զոլով, երկրորդ տաղին 
սկիզբն առնելով ի կրկնակին արար հանդերձութիւն եւ զայն– 10 
գայտն եւ զմեծասարն երկայն զործեաց եւ զտր ամախոհու– 
թիւնն ելից յ երկրորդումն տաղուն։ 

Եւ հ ւ քնարական քեր դութիւնն^ . . . 1111 

Եւ զխան դա զատականն թ ուլակի \ .. . 1 1 1 1 

հի Ո ԸՔ Ո Լ Ը ստ սոցայն լինին խտրութեան \. . . II II 

<9»> ՑԱղԱԳՍ ՈԼՈՐԱԿԻ 

Ոլորակ է բա ցագան չութ իՈւ\, . . |||| 

"" Իսկ ասելն եթե ըստ վե րսաստութեան շեշտիւն, 
պյսինքն թե ի վեր անելով շեշտիւն , իսկ ըստ հարթութ ծան 
բթիւն, իսկ ըստ յեղման ւզարուկաւն , այսինքն ի վերաց– 80 
մանէ եւ յիջուցմանէ յեղյեղոլմն ձայնին բաղկանալ, յորղլ 
վերայ դասեմք զպարոյկն։ 

Տ» ր Եւ Լդարձեալ) տարակուսելի է խե ըևդէ ր արդեւք զոլո– 

յ>180ՏՏբձ1(1ԼձՏ շօաօւա. 1 որ) որպէս II*, եւ կամ որ Տ օա յ | ծր- 
կս/բ) յեբկաբ 11չ II*. յաբմարական 3 II 2 — 8 ի սկսմս/նէն — բերիցէ) ի սկզբանէ 
տաղին մինչեւ ցկատարումս զմիտս եւ զշափ առհասարակ արարեալ բերիցէ 3; 
էսմէոլ Օօէոմւ էոծէոէ յ II 4 քօէէ արդ) օձձ այս 3 | խուշուրդ II* II 6 մնծոզոյ 
1էլ II 7 ներածեալ) կոզածեալ 11* | կողարաղ նաեւ II*) կողղյ բաղնեա եւ 11լ, կո- 
ղա բար նաեւ II*, կողաբաղնա եւ Տ, զկողաբաղ. նա Հ՜ յ II 9 երկրորդ տաղին) 
երկրորդին Աղ 11* || 20 բթիւն) բութիւ ն 11յ | յեղման) քրօ պաբիեկութեան օրէԱ | 
պարուկալն) պարղյկիւն II II 22 վերադասն մք II II 23 զայ« սողս սսծւո սորեօ օե եւ 
(ղարծեաէ) ս*ցս» օձ երամհցն (յ>. էգ) ւսօ Խօօ էցաձ V. ջօէէէօ ձոօոյրոօ էոեսէոձօ 
*ս*է, գսօազսօո Տ օձ ԸօուԱաւ աօսոօ րգքտէէ. 


21-9 



130 


ՈնԱնՈհն ՄԵԱՆԻհ 


■ՃԵՐԱԿԱնԻն 


ա 


ր ակն կէտէն նախադասես/ ց. ասեմք , վասն զի հարկատր է 
ասացուածին նախ ոլորակին անել զկարգ ել ապա կիտին, 
որպէս ապասլից երամհցն Ն 

<Գ> 8ԱԴ.ԱԳՍ ԿԻՏԻ 

5 Կէտք են երեք\ Եւ ղի ասաց եւ անուանեաց ղիւրաքան– 
լիւր ոք ի կիտիցն, զոմն տրամախոհութեան անզեցելոյ նշան 
եւ զոմն միչակէտ, պարտ է գիտել թե ստորակէտ է , որ 
տրամախոհութեան չեւ եւս անզեցելոյ դնի, այսինքն 
մտածութեանն, որպէս յառաչակայումն տաղի. Ո փողատ եղեցին 
10 ի Պարսս*) եւ դնէ զկէտն, որ կոշի ստորակէտ , որ ունի տկա– 
րութիւն յանգման մտածութեանն. զի յորժամ՝ ի վերայ ած է 
ո զՄարային թագաւորութիւն") աւարտեալ լինի տ րամախոհու– 
թիւնն եւ դնի մեծակէտն եւ կոշի տրամախոհութեան անգեցե– 
լոյ նշան, իսկ միջակէտն կոշի նշան ոգի սակս ընդունելդ ր 
15 Բայց ծանուցանէ ղիւրաքան լիւր ոք ի կիտիցն նախ սսՏ– 
մանաւ եւ ապա տեղեաւ, զի ի ձեռն սահմանին եւ տեղւոյն զա - 
ւարտեալ կէտն որպէս թագաւոր ցուցցէյ իսկ գայլ եւս երկուսն 
որպէս սպասատրս։ 

Բայց դիտելի է թե ոչ ինչ ստորակէտ բացարձակ ձայ– 

20 նիւ ասի) այլ խոնարհ եցուցանէ ել յերկարէ առ ի վերայ ածե– 
լոյ ղկատարեալ տրամախոհութիւնն։ 

<Ե> 8ՄԷԱԳՍ ՀԱԳՆԾՐԳՈՒԹԵՍՆ 

Հագներգաթիւն է՝\ . .. \ \ | 1 ^ ^ 

Ել ոգեալ է հ ագն ե րգութ իւն՜\ Արդ ասելն հագներգու– ք տ ; 
26 թիւև՝՝ յայսմ՝ հագներգութեան մանկունքն յունաց, որք ոչ 
զայլսն հզաւրագոյն գիտեին) գործարանս ե րաժ շտականու– 
թեան առեալ մս/հակս սարդենի) որ է դափնի) ելեալ յուս մի– 

ատշոա>ճաւճտ շօօւշւա. շ ի կիտին ս տ ււ 6-7 ««•««* 

օձ միչակէտ Տ ոօո ոշէէ օոու&Ա «րծ« բրօէՇէձէոէւնստ իքօյ/տձ || 10 Պա բս 
11* II 1Տ անզեցելոյ) յանզեցելոյ II 14 ոգի) յոզի ® II 20 յեբկարէ) յերկաբացու– 
ցանէ 11* |) 26 յայսմ \ ի յայսմ Սյ II 26 զայլմե) զայլ 11 3 II 27 \ոձշ ժհ Ելեալ ստղաէ 


մեանց եւ երկուս գ աւազանաւքն բա<դ>խեն, կալով ի վերայ 
ուսոցն եւ երգեն զհոմերական տաղսն։ 

Եւ եթե է*ր աղագաւ զդափնին առնուն. սակս ան թ առա մու- 
թե անն եւ կանա չութ ե անն եւ հոտոցն) քանզի սա միշտ ան- 
թառամ՝ գոյ , իբրու թե զալս գուշակն լով նոցա միշտ լինել 6 
ուրախ։ 

<Հ՝> ՑԱղԱԳՍ ՏԱՌԻ 

ա 57 Դարձեալ սկիզբն առն է արուեստիս եւ ասէ. 

Գիր է երեսուն եւ վեց յայբէ ւԲինչեւ ցքէ։ Բայց 
խնդրելի է) թե ընդէ“ր ի մակագբութ եանն տառ անուանելով, 10 
բուհն հարկանէ զգրոյ. եւ ասեմք, եթե տառ մակագրելով 
Տ » | յայտ արար թէ, որպէս տարերք նիւթ են ամենայն մարմնոյ, 
այսպէս գիր տարր է ել նիւթ ամենայն խաւսից։ Զորս բաժանէ 
ի ձայնաւորս եւ ի բաղաձայնս։ 

Եւ նախադասի զձայնաւորսն իբրեւ ղպատո լականն եւ 16 
ղպատճառս ձայնի յարմարման. քանզի ընդ ինքեանց եւս 
խառնելով զբաղաձ այնսն բաւական հնչումն եւ յաւդաւոբ ձայն 
բացակատարեն, զորոց զզանազանութիւնսն յերիս բաժանէ) 
յ երկար, ի սուղ եւյ երկամանակ։ 

Ել ասէ երկար գոլ բնութեամբ զէ եւ զով , որք ոչ երբեք 20 
ամփոփին։ Իսկ զեչ եւ զո եւ զհիւն բնութեամբ սուղ ւ որք ոչ 
երբեք թո ղուն զիւրեանցն չափ , բայց յորժամ՝ ի բաղաձայնսն 
վերաբերին։ Իսկ զայր եւ զեթ եւ զին երկամանակս եւ կո- 
շին երկամանակը վասն ձգտելՈյ եւ ամփոփելոյ , վասն զի եր– 

Օձ ուրախի «*« ««■&« րէձժւէ Տ։ Երկուս ընդ իրեարս բախէին կալով ի վերայ ոաոց 
միմնանց Եւ ԵրզԵն զհոմերական տաղսն Եւյայլս ոմանս հեծանն լով ի դափնիս պար 
հոլով երզէին զնո/Ա տաղ։ Եւ ասեն թէ զայս առն էին վասն կանաչութեան եւ 
հոտոցն, քանզի միշտ անթառամ է տունկն , հրսլէս թէ սլարտ է նոցա միշտ ուրախ 
/ծնել || 4 հոտոցն\ հոտոյն 11*11 6 «/*/) կա II* || 9—11 *ոձէ օ Բայց խնդրելի է 
օձ մԽկազրելով) մւտսոէ էո Տ || 15 նախաղասէ՝\ նախադասել 11* II 16 քանզի) 
հի II* || 17 մայն) ցան 11* || 19 յերկար) ի յերկար Սց | Ել սուղ 11յ 11* II 20 երբեք) 
Երբեմն 11* || 21 զո) զոյ 11* | զիւն 11 ։ , զինի II* II 22 ի բաղամ այնսն 

վերաբերին) բաղամայնքն ի վերա բերին 11* || 23 զին) զհիւն 11* II 24 մըկ– 
աելդյն 


9 * 



132 


ԱնԱնՈՈն ՄԵԿՆԻԶ 


բեմն ի ձգտելն իւրեանց երկար ժամանակս առնեն եւյամփո– 
փելն՝ սուղ, վասն այնորիկ անուանեցան երկամանակ։ 

Բայց ասասցուք երկրորդ անգամ թե րնդէր կոչէ գիր,զ ո ր 
ասէ ա րուեստատրս թե քերելով իմն գաղափարի որ– 

6 պէս եւ ի Հոմերոնի »եւ մակագրեալ իմ այժմ գոտին 
քո գարշապար , ունայնս պանծամ։ 

Եւ է սորա պատմութիւն պյսպէս։ Պարիս Տ բովացի ընդ ճտտ– 
գիրկս մտեալ ի պատերազմի, եհար զգա րշա պարն Դիոմիղեայ, 
եւ նորա ի բաց կորզեալ, ^յաղջկանց, ասէ , նետք ինչ ոչ 
10 ստնանեն ս ։ Իսկ նորա պատասխանի արարեալ * մակագրեալ 
իմ այժմ գոտին քո գարշապար, ունայնս պանծամ, վասն այ- 
նորիկ ասի գիր։ 

6ետ բաժանելոյ գզիր ի ձայնաւորս եւ ի բաղաձայնս եւ Ջ օւ 
զձ այնաւորսն դարձեալ ի յերկարս եւ ի սուղս եւ յերկամա– 

16 նակս | աստուստ ղարձեալ բաժանումն առնէ ձայնատ բացն 15 04 
առաջադիրս եւ ի ստորադիրս։ Եւ առաչադիրք են այսոքիկ , 
ա, ե, է, ը, ի, ո եւ ստ որա դիրք" ի, ւ։ 

Եւ առաչադիրք ասին ոչ զի առաչադրին բաղաձայ– Տօւ 
նիցն, այլ եւ ձայնաւորաց — քանզի բադաձայնիցն ամենայն 
20 ձայնատրքն աոաջադրին — այլ նոցին իսկ ձայնաւորացն ա ռա- 
ջա դրին. որպէս, աւ , եւ, էւ, ըւ, իւ։ 

Եւ երկբարբառք բունք ըստ հայումս են հինգ, աւ, եւ, 
ու, աի, ոի։ 

Եւ այլ երկբարբառք երեք, էւ, ըւ, իւ. այսոքիկ վասն ձայ– 

25 նաւորացն։ 

աՏՇՏՏԲճայյւ։ ՇՕաՇՍԱ. 1 եւ) Երբեմն «Յ II 2 անոսմնեցան) անոսս– 
նին Ս 8 II 4 ասէ ՛ I բօտէ գաղափարի ձէ 3 I ծ հ ոբւղէս որ Տ1 8 II 6 Օ ո ) ա 

ք | գա րշա լղարս 1մշ || 8 Գիոմիդեայ) Գիոմիդեա » 3 , Գիոմիդա II 9 հետք 

ինչ) հետ քո ինձ Ս 8 | ինչ ոչ) ոչ ինչ 3 II 10 ստնանեհ\ ստհանէ Ստ. ստհանծն 
ուրու ք 11 8 ։ օձ օորտսրո Ձօաէրսլսա ԽէՇ ռճոօէօոէ հ գայս վկայութիւն ի Հո– 
մերոսէ երեր ի գտողէ գրոյ. <լի եգիտ ի զրութիւհ նորա քերել ղսա կոչեցեալ։ Եւ 
թուի ինձ թէ ի գիրսն Հոմերոսի գրեալ է ղոր այժմ՛ քերել ասի կամ ղերկոսին 
անղանս ունէր նա ղքերելն եւ ղգրելն զրոյս |; 12 ասի) օձ& որսլէս թէ քերելով 

իմն գաղափարի Տ II 16 եւ առաչադիրք են այսոքիկ 1 եւ ասէ աոաչադիր ձայնա– 
ւորք վեց 35 || 17 եւ ստորաղիրք ր Տ II 18-19 եւ վեցերին սոքա ոչ միայն 

քաղաձայնիցն առա չադրին , այլ եւ 15 II 19 այլ ւղյԼ ^ II 2^ ^1 ^ քուօ 

էլ, րւ) ու Ս 8 || 24 Եւ այլ Երկրարբաոք) քրօ բռնարարբաոք սէա 1 երեք, էւ, ՇԿ իհ 
ծալ, ու, ով, ալ 11 յ | Եւ այլ — օո 1է 3 ֊ 


ՀԵՐԱԿԱնԻն 


133 


ք 8 ։ Եւ բաղաձայնը են իզ. բ, գ, դ, զ, թ, մ, է խ, կ, Ղ > 

Հ ն, շ, լ, պ, ջ, ռ, ս, տ, ր, ց, փ, ք։ Սոքա իւրեանց ինչ առան- 
ձին ձայն ոչ ունին, բայց շարա մտնելով ընդ ձպյնաւորսն , ձայն 
բացակատարեն։ 

Եւ միջակք են ընդ ձայնաւորս եւ ընդ բաղաձայն երեք. 5 
հոյ ի բաղաձայնն յ անկ է եւ հուպ ի հիւնն, յի բաղաձայն է եւ 
յանկի յին, վեւ բաղաձայն է եւ հուպ ի յովն։ 

Իսկ ի բաղաձայնսն" ոմանք նուրբք եւ ոմանք ստուարք, 
եւ ոմանք միջակք։ Եւ են նուրբը տասն եւ ստուարք ինն եւ մի- 
ջակք եւթն։ Ել միջակք ասին, զի քան գնուր րսն յ ոյ րք են 10 
եւ քան զյոյրսն նուրբք։ Եւ միջակք եւթն ի մէջ բարակացն 
եւ յոյրիցն. բ, գ, դ, ձ, ղ, Շ, ժ։ 

Եւ թաւք ինն. թ , փ, ք, խ, է չ, ջ, ե, ց։ 

Ել լերկք տասն, պ, կ, տ, զ, ն, ծ, շ, մ, ս, ր։ 

Եւ են բարակք բեն ի մէջ մենի, պէի եւ փխրի, վասն զի 15 
քան զմեն եւ զպէ խաժ է եւ քան զփխր բարակ։ Եւ գիմ ի մէջ 
կենի, քէի եւ խէի, զի քան զկեն թաւ է ել քան զքէ ել զխէ 
լերկ։ Եւ դայն ՝ ի մէջ տիւնի եւ թոյի, վասն գի քան զտիւն թաւ 
է եւ քան զթոյն լերկ։ Ձայն" ի մէջ սէի, զայի եւ ցոյի, վասն զի 
քան զսէն եւ գզայն թաւ է եւ քան զցոյն լերկ։ Ել դատն" նուի, 20 
լիլն ի։ Եւ Հէն" ծայի եւ չէի։ Ժէն՝ շայի եւ չայի, վասն զի քան 
զշայն թաւ է եւ քան գզայն լերկ։ 

Ել անձայնք են ինն. բ, գ, դ, պ, կ , տ, թ, փ, ք։ Եւ ան- 
ձայնը ասին, վասն զի առաւել քան զայլսն են չարաձայնը, որ- 
պէս անձայն ասեմք զողբերգակն, որ վատաձայն է. 25 

Եւ կիսաձայնը են ութ. զ, ց, ՝ն, ծ, շ, մ, ս, ր։ Եւ կիսա– 

ատշտւ քձսււձ . տ շօշւշԾԱ. ւ– շ ա^օտ ոօո յ>րօԱրէ տ ււ յ հաստ) 

այլ ղոլգելով Տ I ձայն ոչ ունին 1 ձայն չունին >1 1 ձայնս ոչ ունին Տ I 5 

քշտէ ծրեք) ա 1, յ, վ ճ, վ, ն յ 11 3 II 6 ի բաղաձայնն յանկէ II, բաղաձայն յանգ 
Տ յ | լիլն Տ յ, նիւն 1է ։ || 7 յանկի յին) յանզի յին Տ, յանկ է ինին 

քօրէօտս Ացշոմսա յանկ <ի> յին | հուպ, ծ հոսզ ի յալն յանզէ ի ոզԱ 

երկբարբառն Տ, յանկ է ի ովն յ I) 13 թ) րօտէ խ II շ II 15 բարակին) րրօ մի լակիս 
«էս II 17 ղքէ եւ) օո 11 8 || 18 տիւնի) տոյնի ճ տ | թոյի) թաւիՆ 1 3 | ղտոյն 11 8 | զթաւ 
11* ււ 19 ցոյի) յիի «յ || 20 ղսէն եւ ղղայն) ղա եւ սէ 11 3 | ղցոյն) զյի «տ II 20 նուի) 

Օք* 11) II 26 ղողբծրգակն) ղողրերզականն 11 տ || 26– յ>. 184։ հէէ էւրեէՏ ( X ռրէտ տսոէթ– 
էս օ&Աէ 3։ դարձեալ յայլ օրինակս այսւղէս էր գրեալ. կիսաձայն ք ասեն , զի փոքր 



134 


ԱՆԱՆՈՒՆ ՄԵհՆԻհ 


ԾԵՐԱԿԱՆԻՆ 


135 


ձայնք ասին , վասն զի ինչ նուազ քաջաձայնը են քան զպյլսն 
ի մրմունջս եւ ի սռինչս : 

Եւ կրկնակք են ութ. զ, լ, խ, շ, չ, չ, ո, ց։ Եւ կրկնակք 
ասին , վասն զի մի մի իւրա քանչիւր ոք ի սոցանէ յերկուց 
5 ձայնակցաց րաղկացեալ է , քանզի րաղկանայ զայն ի սէէ եւ 
ի դայէ, եւ խէն յերկուց քմակից քէից, եւ ռայն՝՛ յերկուց րէից> 
եւ չայն՝ յերկուց սէից. նոյնպէս եւ սյլքն մի մի յերկուց բար– 
րաոակցաց շարակացեալ են։ 

Ել նայք են չորք, ղ, մ, ն, ր, այսինքն խոնաւք։ Ըստ յու– 
10 նին նայքն ի խոնարհումն րային երեւին. իսկ ի հայումս ի 
հոլովումն անուանց , յորժամ միով րաղաձայնիւ յանզի , որ- 
պես առն առին , անգղ անգեղ, վագր վագեր , աւր աւուր, զի 
յանգմունս անուանց անելով զնուն եւ զղատն եւ գրէն, զնոյն 
յանգմունս եւ սեռականին պահ ե ալ։ 

15 Իսկ որ ասէ,թե վախճանական ք անուանց են արուաց 
եւ իգաց ել չեզոքեաց <ամենեքեան> բայց ի հնգիցմ 
յայբէ յեչէ, յեթէ, յոյէ, ի վեվի։ Արդ վախճանականք ի 
յանին ըստ արականին եւ իգականին ել կշռապէս ունին եւ 
սահմանաքար։ Իսկ ի հայումս բայց ի հնդիցն ասացելոց յա– 
20 մննայն գիր ունին գվա խճան ականս անուանց։ 

Եւ բազմաւորական յանգականք անուանց այր եւ 
քէ, որպէս քաղաքը եւ պարիսպք , որպէս սոքա , 2 տքա. դիցես 
եւ կեն , որպէս մարդիկ։ 

ԷՆչՆուազաձայՆ ք էնքան զձայնաւորս ի մրմոլԱշս եւ ի սռինչս II 6 ի դայէ) 
ի ձա է 51 8 II 7 մի մի յերկուց բաբբաոակցաց շարակացեալ են) յերկցառակցաց 
մի մի շարակաց են 5է 3 ; *»« <ն 10Աո8 (Աեսոէսր «X օրէ« տսոէ սսշրւջԱւ օԵ 

ճոօոցոօ II 12 ատ, աւուր) օա 51 տ || 13 ունելով) ունել 51, | զնուն) զնայքն 5ր տ I 
զզատ) զյղաւո 11։ || 14 պահեալ) պահել 14յ II 16 ի Հեզիցս), ի լորիցս II 17 ի 
վեվէ յրրօ ա տւրէւտՅ իւնէ 51յ, յովէ յ, որո 5էշ II 19 ի հնզիցն) ի շորիցն 51յ | յամենայն 
ո ւ յամենայն զիրսն 51 3 II 20 անուանց) օւձձ անորիչ ել ս/Նբաւս անկեալ 
Ջ յ (առեալ)–, օձ ԽէՇ ոօէւա օյ> ջօտսւէ Տ։ Իսկ այն որ ասաց թաց ի հեզիցս տեսաք 
յոմԽնց ի չորից զրեալ Էւ զվեւն ի յետ առեալ, վասն ղնելոյ ի կարգ անու– 
անցդ զԽոսրով։ Բայց ինձ Սոլի (ծէ գրիչն ծռեալ է եւ յաին տեղն վեվ զրեալ 
վասն այն մեց զհինգն կամեցաք դնել ի կարգն։ Իսկ զվախմ անական անուանցղ 
ըստ կարգի այրուրենիցն է եդեալ արոմեսաատրս || 21 բազմԽւորական) բազմա– 

Նական Ս |։ բազմանա կ 5։ տ . 


<է> ՑԱՂյԱԳՍ ՀԱՆԳԻ 

ա « Փաղաոութիւն է իսկապէս\ –Քանզի վանգ է , որ զճայ– 
նատրն ի միոչէ կողմանէ ունի յառաչոյ կամ ի վերչոյ։ Իսկ 
փաղաոութիւն , որ է հէգ> շսւրջանակի պատեալ ունի ղձայնա– 
ւորն կամ ղձայնատրսն. զձայնատրն, որ դոն կար կամսէր , եւ 6 
զձայնաւորսն , որպէս գութ , սուրբ։ Իսկ պիտակապէս ի 
միոչէ ձայնատ ր է , որպէս այթ եւ եջ։ 

<Ը> 8ԱՀԱԳՍ ԵՐԿԱՐ ՀՄնԳԻ 

■ » Երկար փաղաոութիւն լինի ըստ յեղանակս ութ. 

® ա բնութեամբ երեք եւ դրութեամբ հինգ։ Բնութեամբ ւօ 
<1> կամ յորժամ երկար տառիւքն արտաբերիցի, որ- 
պէս Մովս էս։ Ցաոաշագոյն ասացաք ի բաժանման ձայնա– 
ւորացն , թե ոմանք բնութեամբ երկարք են, որպէս ով եւ է, 
եւ ոմանք սուղք , որպէս ե, ո, ւ. այլյորժամ երկար ձայնա– 
տրքդ փաղառին, կոչի բնութեամբ։ 16 

<2> Դաըձեալ բնութեամբ, յորժամ ղմի ոքյերկամա– 

նակաց առեալ ունի ըստ երկարման, որպիսի սիրով։ 

<3> Դարձեալ բնութեամբ, յորժամ եըկբարբառովն փա– 

ղառիցի որպիսի հաւուկ։ 

Իսկ դրութեամբ Անի, <1> յորժամ յերկուս բազա– 20 

ձայնս յանգեսցի, որկէն աղց. 

<2> կամ յորժամ սղի կամ սղացելոյ վերաբերին 
երկու բաղաձայն ք, որպիսի տատրակ. 

<3> կամ յորժամ՝ ի պարզ ձայնորդ յանգեսցի եւ 
ղհետինն ունիցի ի ձայնորդէ հաւացեալ, որպիսի ե ր– 25 
կիր. վասն զի րէն պարզ զոլով եւ ոչ ի կրկնակաց, զկէնն 

յ)1ՏՕ&աձ1 ՄԼձյՏ 001)10 ՍԱ. 2—6 հ<սօ էյ/Աօնօշ ւԱքւաԱօ, ցատ օքսձ II 
բօտե Աէրնօ. ՈԱոձւտ ջօտԱււ, ււջսձ ճ եսԱրո ւէ յ շսո ՃԱտ բ «րտ։՚*4օ «ւհւնտէսր, ո օ– 

էորոօ էրԱոսոճո սձէէսր II 11 կամ) ա 51x11 Ա 4 «• »« I ե Ա կա ™ 

5կ 1 ձայնաւոբքդ) ձայնորդքդ 51, II 16 զմի ոք) բրօ զմին &րէւտ || 17 յեբկարմԱւն 
«X II 18 երկբարբառովս) երկար բառովս 51 1| 20 Լինի) օա &րտ || 25 ե ձայնորղէ) 

է ձայնաւորէ 51լ 54շ– 



I 


լ 36 ԱՆԱնՈՒն ՄԵԿնԻՁ 

առնլով զերկրորդ ձայնորդն սկիզբն երկրորդի փաղաոութեան, 
երկարացոյց զինն։ 

<4> Ել կամ՝ յորժամ՝ ի կրկին ձայնակիցն վեր ա– 
բերիցի, որպիսի հեզիկ, վասն զի զայն կրկնակ գոլով ղեր– 

5 կուց րաղաձայնիցն ոյժ ունի։ Եւ է զայն կրկնակ ոչ րստ հայ- 
ումս, այլ րստ յունին, ի սէէ եւ ի դայ րաղկացեալ։ 

<5> Եւ կամ՝ յորժամ՝ ի կրկին ձայնորդ յանգեսցի 
միով փաղաոութեամ՞բ , որպիսի աջ. վասն զի ջին կրկնակ 
զոլով ի ճէէ եւ ի ձպյէ երկարացոյց զայրն։ 

10 <Թ> 8ԱՂ.ԱԳՍ ՍՈՒ՜Լ Հ1Ռ9Փ 

Սուդ փաղառութիւն լինի րստ երկու յ եղանակս. Տա 

<1> յորժամ՝ ունիցի եզ ինչ ի րնէ աղաւտիցն, հ ի– 
զան նետող։ Ասաց եթե երեք են բնութեամբ սուղ, ե, ո, ւ։ 

Արդ իւրաքանշիւր ոք ի սոցանէ յորժամ՝ ի մի մի բաղաձայն 
15 յանզի, որ ոչ է կրկնակ, սուղ վւաղաոութիւն բացակատարէ։ 

Սուղ վւաղաոութիւն լինի րստ երկրորդ յ եղանակի, <2> 
յորժամ՝ երկամանակ զոլով ըստ ամ՝փոփմ՝ան առեալ լինի, 
որզան աղաւտ։ 

Ասա ցաք յառաջազոյն եթե երկամանակը են երեք. ա,ը,ի։ 

20 Արդ յորժամ՝ կամի ոք զիւրաքանչիւր ոք ի դոցանէ ի մի բա- 
ղաձայն յանզել, որ ոչ է կրկնակ, սուղ վւաղաոութիւն առնէ։ 

աՏՇՈ&ջճաւձւ։ ՇՕաՇԾԱ. 2 երկարեցոյց 61շ | զինն օօծճյ բրօ զեն, տշ է– 

1աէ գեշն II 6 ոյժ) ուժ օօճճ (օէզստ յ) | ունի) ունիցի Սջ II 7 ի կրկինի ի կրկնակին 
61, բրօ յերկհկեին »րէւտ || 11 լինի) օա Ա Ղ || 13 ասաց) ասաց նախ յ, ասացաւ Տ || 

14 յորժամ ի մի) յոր մի մի 61, II 16 է քօտէ ոչ) օա 61 | բացակատարի 61,, բօտէ 
զսօժ օժճ հիզան նետող Ջ, հիզան, որ է զոր նման, նե-տող 3 II 17 Երկամանակի 61 1| 
աոեալ լինի) բրօ ընկալեալ &րէւտ || 18 որզան) օ&ձ որ լինի որ տարազ յ || 19 

Ասա ցաք յառաչազոյն) օա Տ, Աց\է 3 | ասացաք) ասասցուք 61յ | եթե) զի էւ | են) 
օա 11 II 23 բօտէ առնէ բյուճ 61 «է 15 ւտզսւէսր ԽէՇ օԱօւ ձէ էօձէո էցԱօԵօ, ԵէէՕէ 
շօրոէՈէոԱւէաոօսհւ զաս օն Տ ճոօոցաւ տտտէ բ«ր1ւ*Եօէսր % շաո բօԱստ 31օէլտ* էոէոսոձօ 
**<: քանզի սուղքս այս երեքեան Երկուս առնեն յեղանակս Եւ մի բաղաձայն ընդ 
սոսա, որ ոչ է կրկնակ , որպես նետող եւ ըստ ամփոփմս/Ն Երկամանակացն աղաւտ. 
քան զայս զերկոսեան աւելի (ծա Տ) այլ ոչ լինի սուղ. սսԱ ւո/րռ Շօաա. ՅՅօցա. 


4ԵՐԱկԱՆԻն 


137 


<Ժ> 8ԱՂ,Ա9>Ս ՀԱՍԱՐԱԿ ՇԱ՜ԼԱՇԱՐԱՑ 

նա– Հասարակ վանզ լինի ըստ յեղանակս երիս. <1> 
յորժամ՝ ի ձայնաւո ր երկայն յանզիցի ել զհետինն 
ունիցի ի ձայնաւո րէ հաւացեալ, որզան ո այլ ել ի նաշ֊ 
խահաժ ահութ ենէն անդ եթե ոք հասանիցէ“։ 6 

<2> Եւ կամ՝ յորժամ՝ աղաւտ ի կամ՝ աղաւտացելոյ 
վերաբերիցին երկու ձայնորդը , որոց երկրորդն նայ է, 
իսկ առաջնորդն ըստ եզ անձայն, հիզան ր րոլոր իր եւ 
փոքրազոյն ի տէրութեանն ընդ արեգակն էանց ս ։ 

<3> Ել կամ՝ յորժամ՝ սուղ իցէ եւ եզերիցի ի 10 
մ՞ասն բանի եւ զհետինն ունիցի ի ձայնաւո րէ հաւա– 
ցեալ, որպիսի »ի տրամ՞աբանելն ընղհանուր երկրի ածող 
եալ զնա“։ 

<ԺԱ> ՑԱ՜ԼԱԳՍ ԲԱՌԻ 

«75 (Դարձ եալ) ասելն թե բառ է մ՝ասն դուզնաքեայ ըստ 15 

բաղդատութեան բանի, այսինքն բառ ի շարադրութեան 
բանի մ՛ասն է շարադասութեան, | վասնզի բառ շարադրութ իւն 
է փ աղա ռութ եանց» որպէս յորժամ՝ շարադրէ ոք զԳաւ եւ զիթն 

Ո1ՏՇՈՏրճ1ՀՈՃ8 շօաշսա. 2 Շօաոէո1ռԱօու ւցԽԵռրսա էօրոոսոա էո 
օրսմ 3 բրօօոառ ոօէռ։ Իսկ ՄովսԷս այսպէս գրէ ի վերլուծութեան հասա- 
րակաց վանգիղ, ոօո ր օշէէ *« Խհւէ, ոօւա ձոօոցա հււշշ էտտէ Ատէօէսր 15 II 3 
երկայն) Երկար 61 | յանզիցի) յանգեսցի Տ, յանկեսցի 61, || 3—4 ի նաչխահաժա– 
հ ութ են էն) ի նաչխաժահութենէն 61,, ի նաչխահաժահութեան 61 8 , ի յաչխարհա– 
ժողովութենէն 15, ցսէ օձձ զոր Մագիստրոսին այսպէս եղեալ է. սայլ Եւ ի նաչ– 
խահաժահոլթենէն անղր եթէ ոք հասան իցէ*. էօձէա աօժօ «տբհշԱէ օէղսէ 3։ այլ Եւ ի 
նաշխարհաժահութենէն անդ եթէ ոք հասան իցէ. որ է այսպէս. այլ եւ ի յաշխար– 
հաժողովութենէն անդր եթէ ոք հասանիցէ, բրօ հօօ օոոս 61շ օքէրէ էստրոբ1սէՈ 
»րէԱ։ Ինձ բնաւ ոչ ես դու շէօ || 7 ձայնորդը) ձայնատրք 61շ || 8 րստ Եզաձայն 6էշ 
1ճ8 Տ յ || 9 փոքրազոյն ի տէրոլթեան) փոքրագունի տէրութեան 3 | էանց) 

էանցն 61, 61 8 II 12 ի տրամաբանելն) ի տբամաբանեալսն 61 8 , տրամատել 3 | 
Երկրի) երկիր յ | աեոզեալ) աՏողեալ 3 || 10 բաղդատութեան) բրօ բաղդասութեան 
*րէ» I ի շարադրութեան) ի շարադասութեան 61յ, ի շարաղասութենէ 61շ || 17 
շարադրութ իւե) շարաղասութ իւն 61շ II 18 բօ*է փաղաոութեանց շօաաէոԽոս» 
ձոօոցոԱ օբս4 61 օԱօրսա օօբԽոօՕօուԵստ ւոէէրրսբէս» օօոէ<ոս*էսր ւոք ր« 
ք) 76, բռրէշ սշրԵշրսրո 8էՇ Աշրօէօ.։ ղի ցառ շացաղրռւթխն Հ փազա/սսթեանց է 
որպէս յորժամ «էճ; ցսօգ հօեէէ էԱօո Տ | շարադրի) շարաղրիցէ ճ. 



138 


ԱՆԱՆՈՈՆ ՄԵԿՆԻԶ 


եւ առնէ բառ զԳաւէթն։ Եւ դաըձեալ շարաղրէ զթա եւ զկուր 
եւ աոնէ բառ զԲակուր։ 

<ԺԲ> ՑԱՀԱԳՍ ԲԱՆԻ 

Բան է Հետեւակ բառի շա րաղրութէւն) Իսկ բան շա– 

6 րադբութիւն է բառի , I յորժամ շարաղրէ ոք զԳաւէթն զշա– 
րադրեացն եւ զպատե րազմն եւ զմարացն ել (Հայոց 
եւ ասէցէ յարապէս եթե /հաւէթ շարադրեաց ղւզատերաղմն 
մարաց եւ Հայոց*, որ է բան։ Արդ Դաւիթն առանձինն բառ է, 
եւ պատերազմն առանձինն բառ է եւ այլն, իսկ շարադրութխն 
10 նոցա բան լսի , որ կատարի զշարադրութիւն յինքենէ։ ^ 

Իսկ Հետեւակ ասաց զոլ ներ չափականն, յորժամ ոչ բա– Տսօ 
ցորոշեալ տեղիս ցուցանէ սղից եւ երկարաց Հեզենայից։ 

Իսկ ասելն բան է Հետեւակ բառի շարադրութխն, այսինքն 
եթե բան Հետեւանայ ընդ բառսն ցան ել ցիր եւ շարաղրէ առ Տա* 
16 միմեանս զաւտարսն եւ լինի բան։ 

6Ա%ԱԳՍ ՄԱՈԻՄԵ 

Անուն է մ՛ասն բանի Հոլովականի Հոլովական , այսինքն Տա 
ընդունակ Հո լովիցն մ՛արմ՛ին կամ իր նշանակելով I ամե– 

ատշաՀձ֊աւձՋ շօաշսս. ւ զԲա եւ զկուր) <&*<> եւ <լկոՓէ>& 

II 2 զԲակուր) զբարկու&իւն X–, *րն<Ա Եւ դարեեալ– զԲակուր (մԽսւ «6 
ձոօոսաօ 6886 ա6Ոէսր || 4 բան) բառ Տ II 6 է) օա 11 ։ | ցաոի) բանի 8 | Աա– 
բադրծացն) զշարազրացն >4 2 Տ, զշարագրծացն III 7 Եւ ասիցէ «Ա Ա8կԱ6 օձ 
զհայոց) օա 11 8 Տ I շարաղրեաց) շարագրեաց 11 ։ 3 II 9 ել այլն) 0Ո 

II յ II ւօ գշարաղրոՓխն) զմտաէութիւնն Տ 3 | յինքենէ) օձձ որպէս՝ Եւ ցու– 

ցանէ յաոաչիկայդ 8 1| 11 օոԱ յորժամ) այսինքն Տ, ոօո 1«ցՀէ 3 | Բացորո– 
շկալ) զրացորոշեալ 11 3 II Ո տեվիս) զտեղիս Ա || 13-15 Իսկ ասելն-ցան)* 

րոաօ %Հրւս (ղս* «X օրԱ ւսաբէստ «է) օաւէտօ, ճոօոյ/ոս ոօէօա «է«ր« օձէօոԵԱ, 
զսօէ *է 0 օսշէօ բրօօԽէ։ հեգենայից, այլ հետեւանայ ընդ թառսն ցան եւ ցիր 
եւ շարաղրէ առ միմեանս զաւտարսն (օա հէՇ եւ լինի ցան, 8էձ հօԵէէ այո 
%ոԱր օորնօ ձ.1Արւս8 Այլ) ածելյենթադատոՓիւն միմնանց եւ առնել ցան ըստ 
շարադրութեան, այսինքն զի ցան ի շարաղրութենէ ցառիցն լինի, որսլէս եւ բառն 
ի փաղաոութեանց եւ ի վանզից, որպէս յորժամ շարաղրէ որ զրար եւ զկութիւն է 
աոնէ ցառ զյրարկուՀիւն. Ջտ ղ սՕոստ 60 էօոէսա, զսօ*3(էէ 3) օօոէոաոէօ շսա «. 
իօետէ, ճոօոյ/ոօ էոնսէոձօ էսոէ , րւԱցսօ է*րօ ւբոատ Տ ««« էսԱոէսր, 6X^08 
ջօէէրէաւ» րտրեւ՚տ որպԷս-զբարկոՓե *, «ծ «««« ւօոմսԱոձսա «է « «**« 

բօղԱսա, «ծ» ԱցԱսր Բակուր օբսձ 8 բրօ ցարկութիւն ՀԱՕձ հօեէէ 

II I 17 ճոօոցա* էօաոտոէօոս» Հ» ոօո«ո տսՆտւզսւԽր օբսձ II օձոօւստ ԸօՀոձւ* 


■ՔԵՐԱԿԱՆԻՆ 


139 


նայն որ ընդ տևսութեամբ անկանի եւ ընդ շաւշաւիմամբ 
մարմին կոչի, իսկ որ ընդ շաւշաւիմամբ ել ընդ տեսու– 
թեամբ ոչ անկանի, այլ մտաւք միայն իման ի, որպէս իմաս– 
տութիւն ել խրատ, նա իր կոշի։ Արդ ասէ թե անուն կամ 
զգալի իր նշանակէ , որպէս քար որ կոչի մարմին , ել կամ 6 
իմանալի իր նշանակէ , որպէս իմաստութիւն , եւ կոշի իր։ 

Տա Հասարակաբար եւ յատկապէս. ամենայն անուն ասէ 
կամ ընդՀանուր իր նշանակէ , (որպէս մարդ>, որ կոշի Հասա- 
րակաբար , եւ կամ մասնական իր նշանակէ , որպէս Պաւղոս , 
որ կոշի յատկապէս։ 10 

ԵւՀետեւին անուան Հինգ, սերք , տեսակք, ձեւք, թիւք, 
Հոլովք։ 

<Եւ> սերք են երեք, արական , որպէս Տիգրան, ել իգական , 
որպէս ՏիգրանուՀի , <եւ> չեզոք , որպէս մանուկ ըստ Հայումս։ 

Տա <&ւ> տեսակք (են> երկու , նախագաղափար ել ածան– 16 
ցական։ նախագաղափար կոշի առաջինն , որ էնախատիպ, որ- 
պէս մարդ, երկին , երկիր, ծով ել որ ինչ միանգամ անուն է 
ուղղական նշանակիչ մարմնոյ։ Իսկ ածանցական է, որ յէէն 
ունի զգոյութիւնն, որպէս ի մարդոյ մարդկայինն, ի ծովէ ծո- 
վայինն. վասն զի ծուխ եւ մարդն նախագաղափարը են, իսկ 20 
մարդկայինն եւ ծովայինն ածանցականը են։ 

Տա– Եւ տեսակք են սւծանցացն եւթն\ <1> Հայրանունա- 
կան կոչի, որ ի Հաւրէ ճշմարտապէս ձեւացեալ է, որպէս ի 

էրօշէօՕօՈՀ էէստժւո րւս Վասնզի յաասչազոյն ասացաք Եթե անուն զէն նշա- 
նակէ, իսկ ցայ զնեցզործութիւն էին (ոմէ տսբա 112*); հօւշ ոէր 6օ Աց%է էէսսո 3, 
է X շսէստ նօշ ՈնէԱ 618 բրօղոաօ։ Բացւոք նախաղասեաց զանուն քան զցա, վասն զի 
ոցպէս յառաչազոյն ասացաք (էշ, ռբբօրտէ է«ր6օ, զաւէ 1 )օ.ոհ 1\$ տսոէ, օԵ 3 բրօ 
բ Արէ6 շօրոաւոէռԱօոէՏ ճոօոցա հօնէէօ «<« II 2 իսկ որ ընդ տեսուքէեամց ոչ ան– 
(կէանի Եւ ընդ շօշափմամց յ II 3 բօտէ իմանի՜\ յ » ՚ՈէՏՈէ ®«րծ< I ԲււէսՕէ 
եւ միայն լսելեաց լինի ըմբռնելի || 6 իր) իրս 3 || 6 — 6 եւ կամ իմանալի 

կոշի իր) օո Տ, Խհէէ 3 || 6 բոստ իր) ՕՈէ 54 II "8, 9 իր) սէրսոպս 6 իրս Ս ։ 

8 յ || 8 որպէս մեւրդ) հօնէէ 3 բօտէ հասարակացար, օա II 8 II 9 

որպէս Պաւղոս) օա 8 || 10 բօտէ յատկապէս) որպէս ասէ , հասարակաբար մարդ, Եւ 
յատկապէս Պաւղոս 8 || 11 — 14 Եւ հետեւին ստցսւ օձ հայումս) օա 8, հօէ6է 3 II 16 
նախատիպ) օձձ ել նախօրինակ 3 || 19 զզղյոլթիւնն) օձձ եւ յայլմէ աեանցուցեալ է 
3 ււ 16—21 տբօշսրսո օօաաէոէօԱօոօա (ոձ* օ Նախագաղափար ԱՏՀԱ6 օձ քէՈՕՈ 
ածանցական ք են) օա II, տրրօօրսոէ 8 (է 3 II 22 — 23 Հի ճշմ՛արիտ հայրանունա- 
կան այն կոչի, որ ի հաւրէ զոյացեալ է 8. 



ձԵՐԱԵԱնԻն 


141 


140 ԱՆԱՆՈՒՆ ՄԵԵնԻհ 

Համաղասպսյ Համաղասպեան։ Իսկ ըստ պիտոյից հայրանու- 
նական կոչի՛, որ ոչ ի հւսւրի, այլ ի նախնեացն ունի զածան– 
ցական անունն, որպէս ի Տ իգրանայ հաւրէ Հա մազա սպ, ղոր- 
դին Համաղասպայ ոչ Համաղասպ ծան, այլ Տ իգրանեան անուա– 

5 նեմք։ 

Ել գաղափարը են հայրանուանց արականացն վեց. 
ի մենն , (ի) նենն, (ի) նիթն, ի գինն, յէճն, յակն, որպէս ի 
Սամւսյ ՝ Սամեան , Երան ՝ Երանեան, Մանան՝ Մանիթ, Բարդին, 
Մանէճ, Արտակ. եւ Գորդայիցն իւրեանց գաղափար յատ– 

10 կական Ման այ մ, այսինքն թե գորգիս քաջացն այդուիկ ՅՏ, ա 
միայն ածանցականիւ յորցորջեին։ 

Իսկ իգականա ցն ած աև ցականա ցն գաղափարը են լորը. 

(ի) նինն, յոյշն , նուրհին, յոցն. որգոն Վարդենի, Մանանոյշ, 

<5* րդատուհի, Վարդոց։ 

15 Եւ գիտացիր, գի ընդ կանայս ոչ պճնի Հոմ՛երոս 
գհայ րանո լան ական տեսակս, այսինքն թե Հոմերոս յիւ– 
ր ում քերդութեանն ղհ այր անուն ականն տեսակն զքաչացն 
ածանցական անուանցն ոչ ածանցի ի կանանց , այսինքն ի 
մարց, այլ ի հարց։ Բայց հա մրա կա գոյն քն, այսինքն մսնկա– 

20 գոյն քերղողքն նոքա են, որ յորչորչեն գքաշսն կանանց 
անուամր։ 

<2> Իսկ ստացականի որ ընդ * ս տա ց իւքն են ստո– 
րանկեալ է ներրակառեալ ի ստացողին։ Անցեալյաղագս 
հայրանունական ա ծ ան ցականա ցն, աստանաւր ղստա ց ականն 
25 ուսուցանի եթե ստացական է որ ընդ ստաց(ող)իւն ներան– 

աՏՇՏՏԲձւքՈձՏ շօաշւա. 1 ըստ սլիտոյից) սլիաակապէս Տ II 2 ոչ) 
ոչ է 6 || Ց ի Տիգրանայ) ի Տիրանայ յ II 4 ՀամԽզասսլեայ 11, Տ | Տ իրան ծան 3 (| 

7 ի մննն՜\ թրօ Նէնն տւրէւտ, օ/ր Սամնան բրօ Սամէն | ի նծնն՚\ բրօ յէղն տւրէւտ գքր 
Երանեան բրօ Մանուէղ II 8 Ի Աամնայ՝ ՍամԽյեան II, | Ի (այն՝ Իրան ծան Ո 8 || 9 
Գորդացիքն 11, || 10 այղուիկ 11 1) այսուիկ Տ || 11 յորջորչեին II, Տ, յորչորչեն II,, 
անուանեն յ || 12 իզացն ածանցացն >1 3 || 18 յոցն ) յոյցն II, | որ՝գոն՜\ որգոյն 11, | 
Վյարղեանի 1ր1 8 , Հարկանի 11, | Մանոյչ 11, 11,, Մանանուչ 3 II 12 — 14 Իսկ իգակա– 
նացն — Հարղոց) օա Տ II 15 գիտացիր\ բրօ զիտասշիր տրէւ՚տ II 16 զՀայրական 11, || 17 
քծր ղրղութեանն 11, || 20 են, որ յորչորչեն յ ասեն 11, || 15 — 21 Եւ գիտացիր — 
անուամր\ օա II II 22 — 25 Իսկ — ներանկեալ է) 01» Տ || 22 *ստացիւցն՜\ ստացասլցն 
II, 51,1 ստացողալքն 11, )| 24 Հայրանոլանական 11, || 25 ստացողին 11,. 


Տա– կեալ է \ եւ ածանցական անուամր ի նմանի անուանեալ շրր– 
չափակի. որպէս Դաւթեան երիւարն, արքունի պատմու- 
ճանն, Պաւղոսական գիրքն, այսոքիկ յաղագս ստացականին։ 

Աստուստ զ բաղդատականն ուսուցանի, ասելով. 

<3> Բաղդատական է որ հասա րակութ իւն ունի եգ 5 
առ մու ի նմանասերս, այսինքն մի ոմն առ միա ոմն որ ի 
նմին ազգի է. որգոն՝ Դաւիթ արոտրագոյն քան զՍատւղ եւ 
կամ միոյ առ բաղում այլասերս, որգոն Դաւիթ արոտրագոյն 
կան գգեթացիսն։ Եւ րաղդատականա ցն գաղափարը են 
երկու, ի գոյն՝ արագագո/ն, հեղզագոյն. եւ ի գին՝ սաստ– 10 
կագին, ուժգին։ 

Տա <4> Եւ գերադրականի <մակսաստութիւն> միոյ առ 
բաղումս յարառոցեալ ընրաղդատութեան։ Եւ գաղա- 
փարը են նորա երկու, նեղն, որգոն ա րա գեղ, յ ա մր ե ղ. 
եւնելին, որպէս սքանչելի, ղարմանաչի. այսինքն, եթե 15 
Տա չորրորդ ածանցական | գերադրականն է, որ առաւելութեամր 
է ածանցեալ, որպէս՝ յարագն զոլոյ արագեղն. ել ի յամրն 
գոլոյ եւս առաւելյամրեղն։ 

<5> Եւ փաղաքշական է որ ղ նուաղութիւն նախագա- 
ղափարին անբաղդատ ակի յ այտն ի։ Հինգերրորդ տեսակդ 
ածանցացն փաղաքշականն, ր ղոր ասա ցաք զոլ աղջկական 1 
Տա եւ ողոքական, որ I զնուաղութիւն նախագաղափարին յայտ 
առնի առանց համեմատութեան. որգոն այրիկ, քարիկ, ծովիկ։ 


աՏՇաՏԸձ Ի1Ոձ& օօսւշւա. 2 զԳաւթեան II, I երիվարն II, II 2 3 

բրօ արքունի—ստացականին) եւ այլդ, զոր ասէ, որ զստացիչն երեւեցուցանէ 
Տ յ 0 4 — 16 Աստուստ–ածանցական\ բոսէօոոսէէ Տ II 6 ի & ո,օ 

11, 11, II 10 Հեղզագոյն) բրօ յամրագոյն տրէա, օրո II,. | ի գին) զին 
ոնբաղդատութեանՀ ըմբաղղատութեամր II, II*. բաղղատութեամբ «3 II 1» 
որ\ օձձ յոյժ Տ 1 II 17 արագեղն) արագելն 11, 11 3 II 18 յամրեղե) յամըել , 

11, Տ II 20 անբաղղատակի) ըմբաղղատակի 11, ա*, ան բա զղա տա կա ի , 

բաղղատականի 11, || 21 ածան ցիցն II, | զաւ է «««« սսբ»ւ ո«ր Խ, ոօո բրօԽԽ օբա* 
Տ 3, օեօոօ օծ ճոօոէ/աօ *բ*ւացլատ ԱգցԱէր* ««« օրէձօ֊, ուհճ տսոէ ոա *՜ 

ոձէէ աղ/կական էսբրօ բօտէԽէ օՈէցւաՕօ; էՕէ բ. 106 8 ; հօօշ բրօէնէ : 
բորդ տեսակ փաղաքշականին Եւ ողոքականն , որ զնուազութիւնն ա ագ Ղ 
փարին յայտնէ առանց Համեմատութեան, որգոն այրիկ, քարոլկ, խոչքորա . 
ղակ;րրօ զսւԵսոՏհււԵձ։ այլ եւ զնուաղութիւն գաղափարին առանց 
ՀամեմԽտելոյ յայտնէ, որգոն այրիկ, քարիկ, ծովիկ, զի ի բառից յայտ լի ի 



142 


ՈնՈնՈյւն 0՝ԾԿՆԻհ 


<6> 8արանունէ\ Հեցերորդ տեսակ ածանցացն է յարա֊ 
նունաբար , որպիսի ի տիրութե նէ Տիրիճան ել զխրախճանու– 
թիւնն ճանաչելով խրախճան։ 

<7> Բայածական է որ ի րայէ ածանցոցեալ է, հի. 

6 բար սիրուն իմաստուն, մար թուն։ Եւթն երրորդ տեսակ 
ածանցացդ ասէ զբայածականն, | այսինքն, ի սիրելոյ սի. Տ ա 
բան, յիմաստութենէ իմաստուն, ի մարթելդ, մարթուն եւ ի 
հաստատելդ/ հաստատուն։ 

Ել 6եւք են անուանց երեք, պարզ, բա րդ,յ ա րա բա րդ. 

10 պարզ, որգոն Մանան. բարդ, որզան քաչ Մանան, եւ 
յարա բարդ, որպէս քաչ Մանուէլ։ 8 ետ ասելոյ զտեսակս 
անուանց, բոան հարկանէ ղձետյ անուանց, եւ ասէ թե ծ ելք 
անուանց են երեք, պարզ, որպէս Մանան, բարդ, այսինքն 
շարադրեալ քաջ Մանան ել յարաբարդ քաչ Մանուէլ։ 

** Եւբարդիցն զար մազանոլթիլնք են չորք , այսինքն, Տա– 
շարաղրեցելոց անուանցն։ 

8ետ զձեւս անուանելղյ ել զթիւս նորին ասէ եթե թիլք 
են երեք, եզական, որպէս մարդ, երկական, որպէս մարդք, 
յոզնական, որպէս մարդիկ։ | Ել պարտ է գիտել, եթե երկոտ– Տա 
Գրականն ըստ լեզուդ, ոչ է, այլ հարստութեան աթենացւոցն եւ 
ծոցին քերդողաց։ 

Ել են ոմանք եզական զծածք ի վերայ րազմա ց 
ասացեալ, այսինքն թե են ոմանք յանուանց, որք եզական 
յանկմունս ունին եւ նշանակեն հբազումս, հիզան տոհմ, պար, 

20 ամբոխ, եւյոզնականք ի վերայ եզականաց, այսինքն թե յոգ– 
ծական յանկմունս ունին եւ նշանակեն. > մի ինչ, որպէս Խոյա– 

յՋ ^^աօրսաէրօօԱՕԱաա 0*15, աօօաէՅ) յարանունարարս 

Ա I * . բայածականն ՕՈ Ջ; Հսցսէ օձ սիրուն օա յյ* || 6 ածանցաց ղասէ 

» ) բ աածան 9 ականն 14 3 1| 7 ի մԽրթկլոյ) ի մԽրթոլթենէ 14* || 

են օօ»ճ />/, ւ ա <եք*ց*Ո* օա 0, հօհօէ յ || Ա ասնլղյ) բօէէ անուանց յ || 18 
16 ա ** յ ՚՛ 16 ^Ո^ՂԱ/նոլթծէնք 14, Տ յ զանազանոլթիւնք 14, Տճ է || 

ձձրյրէ* * << 19 * ^ * 11 ^ 4 Տ ,, 20 րստլեզոսէ) ը 1տ 

Եւ են ոմւ է*՛*՛՛՝ 1 * ՚ 1 % “ ,էատոլ & եաՆ ՚\ Հարստահարութեան Ջ յ ,, 22 – ր. ԱՅ* 

ունին II օ» Տ, յ Ացձ ս*ցստ օձ որք եզական յս/նկմունս 

ծ 11 24 Բնակեն թօէւէ Խօսոօա ս։էյ զաէո է1էրԱէ 


ՀԾՐՈԿԱնԻՆ 


143 


րաւնք եւ Ցրաւնք։ նոյնպէս եւ երկուքդ յոզնական յան կա կան 
յանկմունս ունին եւ երկոա միայն նշանակեն եւ ոչ բազումս։ 

Հոլովք <են> անուանց վեց. ուղղական, սեռական, 
տրական , առաքական, հայցական, հոշական։ 8ետ չոըիցն 

հետեւմանց անուանց ասէ եւ զհինզերրորդ հետետւմն անուան, 6 
այսինքն զհոլովս անուանց, զոսլղականն, զսեռականն եւ որ ի 

0ա կար քայց տարակուսելի է թե քեղեր զոսլղականն ի համար 
դասեաց հոլովիցն։ Հասն որոյ ասեմք եթե երեք նշանակու– 

թիւնք են՝ ընդհանրական եւ հասարակական եւյատկական. եւ 
ընդհանրականն զերկուսն պարունակեալ ունի։ Արդ ասելով 
զոսլղականն հասարակականին եւ յատկականին ի հոլովս, 
յայտ արար եթե ոչ միայն երկու նշանակութխնք են անուան, 
այլ ել ընդհանրական անուն պարփակող նոցին, ուստի հոլո– 
վեցան. եւ հոլովեալ ի նմանէ ուղղորդապէս կառեան։ Ապա 1 
ուրեմն բարտք զոսլղականն հասարակականին եւ յատկակա- 
նին հոլովս անուանեաց։ 

Ենթակայ անուամբ <եւ> այսք, որք եւ սոքա տեսակք 
կոշին, իսկդ, առասականդ ասելով մինչեւ ցբացարձակն 
Տա յայտ արար : 8ետ ուսուցանելդ, զհետեւմունս ընդհանուր անու– 
ան, բուռն հարկանէ զներքոյ անկելոցն նախագաղափար եւ 
ածանցական տեսակաւք անուան. եւ ասէ զքանիաւնութիւնն 
Տա– անուան եւ զինչ են իւրաքանշիւրքն, | սկիզբն արարեալ 
<1 >յիսկէն, ասելով թե ամենայն անուն, որ զինքեան գոյա– 

17-Հ) / յ «~ « •» ք 

3 Տ ւ| 11 ունի) օձձ զհասարականն եւ զյատկականն 3 II 16 ^լովել 8 I ա 0֊ 

^ «Հև. ձ *, յ ւ *-*- յ. *– > * ՚ 1 * ր՞ » 

կլմեին) օա Տ յ II 18 Ենթակայ ւմեուամր) ենթակա անուամիս անուամր լ, 
թակայ անուան 3, ենթակալ անուամր Տ II 19 Իսկ զաոասական դասելով «յ »*, 
*սկ զաոասականղ ասելով «տ || 20 անուան) անուանց Տ յ II 21 նախ Հ 9 * ղ “ ,փա ՛ 
էական 14 II 22 տեսակաւք) տեսակ « 8 | նախազաղափար—անուան) օա ծ \\Աեւ ասլ. 
զքանիաւնութիւն անուան) օա >4, II 23 իւրաքանշխրքն) հԱ օօԱօօօոէ ճ 3 Հ0« 
•ւէա, օյաձ 14 1օշօ է*ջէոօր« բօաէօ։ եւ ասէ են թան կա ւ անուամր կլոր եւ ասէ ենթար 



144 


ԱՆԱՆՈՒՆ ՀՐԵԿՆԻԶ 


ցութիւնն առա ջիկայ յատկական իրին յայտ առն է, այսպիսի 
անուն իսկ կոչի , որպէս Տիզրան։ 

<2> Իսկ որ (հասարակական գ/յացութիւն յայտ առնէ, որ- 
պէս մարգ, առասական կոչի։ 

5 <3> Մակադրական է որ ի վերայ իսկիցն կամ՝ առասա– Տւշյ 

կանացն ծ դե ալ է եւ յայտ է զով ել կամ՝ պարսաւ ինչ։ Ել 
զովդ եւ պարասւդ առնուն յերից իրաց՝ կամ՝ ի մարմնոյ , որ– 
սլէս տկար կամ՝ հզաւր. եւ կամ՝ յոգւոյ, որպէս ողջախոհ , 
րդջախոհ. եւ կամ՝ յ արտաքնոցն, որպէս փարթամ՝, աղքատ։ 

10 <4> Իսկ առինչունակ իբր հայր , ուստր , սիրելի , Տա– 

աջալ։ Բայց պարտ է գիտել եթե զինչ աոինչգ Սռինչ ասի 
այն* յորժամ՝ ոք յասելն գնա եւ յանուանելն հարկաւորաբար 
/անուանն տայ իմանալ եւ գայլ ինչ , որպէս թե ասիցէ աջող , 
հարկաւորաբար տայ իմանալ ել զձախոդն։ Եւ դարձեալ յա– 

15 սելն սիրելի , հարկաւորաբար իմանի ատելին։ 

<5> Իսկ իբր առինչունակ անուն է , որ ճշմարտապես 
ս՛ռինչ ոչ է, այլ նման է նորին , որպէս տիլ եւ գիշեր։ 

< 6 > Հոմանուն է որ միով անուամբ իրս ինչ նշանակի, 
որպէս ի վերայ իսկիցն՝ Տ իգրան Երուանդեան եւՏիգրան Ար– 

20 տ աշեսեան. իսկ ի վերայ առասական ացն, որպէս մուկն 
ծովային եւ մուկն երկրային։ 

<7> Փաղանուն կոչի, յորժամ մի իր գոլով, բաղում ան– Տա 
ուամբ անուանի, որպէս սուսեր , զի կոչի խարբ, դալապր, 
մարտացոլ, վադակաւոր, սուսեր, նրան։ 

25 < Տ> Բերանուն է որ ի պատ ահ ման է իրաց եդեալ է, որ- 

պէս վանեալ եւ մեծասուգ։ 

կպյ անուան 1) այսինքն (որ է որպէս յյ ընդ անոսսմր անկծալ Եւ այսք , որք Եւ 
սոքա տեսակր կոշին II 1 գոյացոլթիւնն) բրօ զոյոլթիլնն »րէւտ, զոյոլթիւն 
II 3 զոյացոլթիւն) բրօ էոլթիւն տրէե II 6 Հյայտէ 51, 51*3 յայտնէ 51, Տ յ II 8 
տվար\ կար 51, | յոզւոյ) ի հոզտյ 51 8 II 1 1 զինչ) օձձ է 5ք 3 յ II 18 օն յանուանն ստզսէ 
օձ Նսրկատրարար յ օա 1է, II 14 ղարժեալ) օա 51 3 II 15 հարկաւորացար) 0 » 

*** I ատելին) ի հարկէ ել զատելին 51 ։ || 17 այլ նմԽն) աննման » 8 | տիլ) յա 
աւր »րէւ՛։ || 18 — 21 Տօոօոլրոօրսա էրօշէօԱօ ոօո Ացւէսր օրսձ & յ II 21 երկրային) 
ցամե/քպյին X յ || 2Ց խարբ) յթրօ խաղ տւրէւ։ II 25 որ ի պատաԿՈմնԷ իրար Եդեալ է, 
որպէս Ւ սա քար, որ է վարմ օյուձ Տ տսծ ոօո%ոէ Այլ, շս\ ւօԽա ոօոայձաո ճէէէԽր, 

V. ՕէՈՀէ XXX, 18. 


•ՔԵՐԱԿԱՆԻՆ 


145 


յա– <9> Երկանուն է, որպէս անուանք երկու եդեալ ի վերայ 
միոյ մարդոյ, որգոն Եդիազարոս Աւարան. սակայն ոչ անդ- 
րադարձի բանս, քանզի ոչ եթե որ Եդիազարոս, նոյն եւ 
Աւարան կարէ կոչիլ։ 

Տւտ։ <10 > Մականուն է որ էեօերկանուն կոչի, որ հանդերձ 5 
այլով իսկիւ ի վերայ եդեալ է մարդոյ, որգոն Բաներեգէս 
Իովաննէս եւ ձայն գոչման իովաննէս։ 

<11> Ազգական է, որ ազգ յայտ առնէ։ 

< 1 2 > — <23> ...III 


<ԺԳ> 8ԱՂ.ԱԳՍ ԲԱՑԻ 


Ցարադրէ մեզ յադագս բայի եւ զհետետւմն նորին ասե- 
լով թե՝ բայ է բառ անհոլով , ընդունակ ա ման ա կաց։ Վասն 
որոյ խնդրելի է թե զիարդ ասաց բայ է բառ եւ ոչ ասաց 
թե բայ է մասն բանի խոնարհական, որպէս եւ անդ յադագս 
անուան՝ եթե անուն է մասն բանի հոլովական։ Ասեմք թե 15 
վասն ստոյգ աոնելոյ ղվարդապետութիւեն բայի ի հետեւողաց 
եւ յանհետեւողաց գնա բացատրէ։ Եւ զի մասն բանի չասաց. 


զի յառաջագոյն անդ ի վեր ասաց թե բանի մասունք են ութ– 
անուն, բայ, ընդունելոլթիւն ել որ ի կարգին է։ Արդ ղմի ան- 
գամ ասացեալն եւ զնոյն ի վերայ անուան կրկնելով, ոչ կա– 20 
մեցաւ ի վերայ բայի ասել, զի մի թախանձեցուսցէ զլսողն. 
եւ վասն այնորիկ ասաց եթե բայ է բառ անհոլով։ 

® 188 Իսկ աէԲոլովական ասաց, զի ոմանք տարակուսեցան ասե- 
լով թե ինքն իսկ բայ անուն է. յորժամ ասեմք թե վհաւիթ 
գրէ“, Դաւիթ-ն անուն է եւ գրէ-ն ազդումն Գաւթին եւ 25 
անուանն ազդումն գրէ։ Արդ գի յայտ արասցէ թե չէ ճշմարիտ 

աՏՇ&ՏրձաւճՏ շօաօսս. 2 միդ/) 1 >ՕՏէ մարդռւ 6 | Աւարան) Ալար– 
րես/ն 51,, Աւարեան Տ յ II 8 որ) ոք 1կ II 7 Իովաննէս) ւովաննէս 51յ, Ցոնսնէս 
51$ II 9 էբէշԱրսա էրօշԽԱօ ւոձէ օ <12> սէցսէ օձ խտա ձէէտէ օբսձ 
51 Տ II 11 յարադըէ) յարվարէ 14$ || 17 զի մԽսն) զմասն 51 || 19 ընդոլնելու– 

Տիւնք 51 | եւ որ ի կարգին Հ-յ էլ այլև 51 8 Ա 23 տարակուսեցին 51 II 26 անոււմևն 
ազդումն 51, 51 8 , անուս ն ազղումեն յ, անուան ազդմԽմին Տ, անունն ազդման 51 8 , 

8 սօձ ոօԱս» ստօ էձձէէսր. 



146 


ոնԱնոհն մեհնիզ 


ԴԵՐԱՍԱՆԻՆ 


147 


անուն բայ, այլ նշանակիչ միայն ազդմանն , ասաց անհոլովա- 
կան, վասն զի ճշմարիտ անունն, որ ի վերայ իրի դնի, հոլո- 
վականի, իսկ բայ անհոլով է։ Վասն զի ոչ մարթի ասել թե 
գրեմ, զրեմիւ | եւ այս յանհետեւե լեացն։ Նսկ ի հետեւելեացն Տւօտ– 
6 բացատրի գնա ասելով ընդունակ ամա նա կաց, հդիմաց եւ 
թուոց> որ նծրգործութիւն եւ կամ կիր յարկացոցի։ 
•Քանզի յորժամ ասեն զրեա զներկայ ժամանակս ընդունի եւ 
է ներգործական։ Նսկ յորժամ ասեն դրեցի, զանցեալն 
ընդունի ժամանակ եւ նոյնպիս ներգործական ի. <իսկ 
10 յորժամ ասեն գրեցիր, զապառնի ժամանակն ընդունի նոյն- 
պիս ըստ ներզոր ծութեան՝>։ Նսկ յորժամ ասեն գրիմ, ի ներ- 
կայումս ժամանակի եւ կրա տրականին՝. Նսկ գրեցայ-ն <կրա– 
ւորական ըստ անցեալ ժամանակին։ Նսկ գրեցայց–ն> նոյն- 
պիս կրատրական ի ըստ ապառնտյն։ 

16 Նսկ դիմաց եւ թուոց ասաց, զի յորժամ ասեն գրեմ Տա 
զա ռաշին դիմն յայտ արար եւ զեզական թիլն։ Նսկ յորժամ 
ասեն գրես եւ կամ գրի զերկրորդն եւ կամ զերրորդն, նոյն- 
պիս ըստ եզական թոտյն։ Գարձեալ, յորժամ ասեմք թե 
գրեմք կամ գրեք կամ գրեն, զյոգնականն յայտ արար , 

20 զա ռաշին եւ զերկրորդ եւ գեր բորդ դիմեն (յայտ արար), զի 
յոգնականք են։ 

Եւ հետեւանայ բայի խոնա րհութ իւնք հինգ այսո– Տա 
քիկ. սահմանական է, յորժամ ասեմք կոփի, կոփեմ, ան- 
եր եւոյթ՛՝ կոփել, հրամանեան ՝ կոփեա. ըղձական՝ կոփիցեժ 
20 արդեաւք. ստորադասական թե կոփեմ (յետ սոցա եւ ես։) 

աՏՕՏՏքճաւձՏ օօաօաւ. 4 գրեմիւ) գրեմի կամ գրեմիւ 3 | Իսկ ի 
Հետեւելեացն) ՕՈ 1 1| 6 թսցատրէ) թազադրէ 14յ 54, | սոօ** էւսբԽ օո 54 մ II 6 
եւ կամ) կամ՝ 14, յ, եւ 54ջ || 7 ասեն) ասեմք 3 II 9 — 11 սո< 5 է« օօտբտ* զսոէ օո 51 

10 կրեցիք) գրեսցես 3, զրեա ճ II 11 գրիմ) գրկին ձ1 է 51շ, գրերին 14 3 II 11 — 12 կրա– 
աիական ի ներկայումս ժամանակի Տ, Երկարումն ժամանակի եւ կրաւորականին II || 

12 — 18 սոշս *ՈՀհւ։օ օո* II II 15 ասաց) օա Տ | ասեն) ասաց 51, | գրեմ յ գրեն 
51 II 16 Հեզական թիւն) եզականութ իւնն 14, II 17 գրես) գրեն II | գրէ) զրեա 51 լ, 
գրեն Տ I կամ) օո 14 II 18 թե) օո Տ II 20 զաոաչին եւ զերկրորդ եւ զերրորղ) ղմի 
եւ զերկուս եւ գերեք օօճճ («ր քօձէօ ԱօԱօոէ զա եւ զբ Եւ զգ), օա 14, | յայտ 
արար) օո Տ 51 3 II 22 —25 Եւ Հետեւանայ — յետ սոցա եւ ես) Տ հօԵծէ էոէօր 
տժհօԱօ Յօասոէ; սԼԱոօտ օօօտ յետ սոցա Տւ Ես (Ացէոժսո եւս) օձ էսՆաօ– 


Տ րամադրութ իւնք երեք , նծրգործութիւն եւ կիր եւ 
տ 140 միշին։ ներգործութիւն է, յորժսւժ՝ ես ի յայլս ազդեմ։ Նսկ 
կիր, յորժամ ես ի յայլոց ազդի մ, որպիս կոփեմ։ Նսկ մի– 

Տ ւ40 ջին ի, | յորժամ ձայնն կրատրական եւ իրքն ներգործական , 
որպիս տան իմ. եւ կամ յորժամ ձայնն ներգործական եւ 6 
իրքն կրատրական, որպիս զգենում։ 

Տեսակք երկու, նախագաղափար եւ ածանցական, 
նախագաղափար է ոռոգեմ, իսկ ածանցական ի ոռոգա– 

Տ 140– նեմ։ | Ել պարտ ի գիտել եթե ըստ մերումս բարբառոյ նախա– 
գաղափարաւդ վարին Կորճայ քդ միայն։ Նսկ ածանցական՝ 10 
ոռոգանեմ. արդ այսպիս եւ այլքն ամենեքեան։ 

Տա Ձ/եւք երեք, պարզ, բա րդ, յ ա ր ա բա ր դ. պարզ գիտեմ 
բարդ ըստգիտեմ, յա րա բա րդ վարդապետեմ, սահ մա- 
նարան եմ։ 

Տա Գիմք երեք, նախ՝ յորմի բանն, երկրորդ առ ով 18 
բան, երրորդ յաղագս ոյր բանն։ Աստուստ գիտասցես թե 
զպատճառն ուսուցանի քանիաւնու թեան դիմաց, որպիս ուրուք 
հարցեալ, վասն իր են երեք դիմք եւ ոչ չորք կամ երկու։ Ասի 
թե զի ամենայն պիտք բանատրաց երիւքս այսոքիւք կատա- 
րին եւ լնուն՝ յորմի, առով եւ վասն ոյր. եւ առնի յորմին ղաոա– 20 
ջին դիմն, իսկ առ ախ՝ զերկրորդն, իսկ վասն ոյրն՝ զերրորդն, 
զի նախ, որ ասացն. երկրորդ, առ ով խաւսեցաւն. երրորդ, 

® 141 վասն ոյր ճառեացն։ | Այլ ի առ երեսս եւ միտս բայի աոանձ– 
նաւորութիւն։ 

ւրւօոԽո ջօրօցրօրհսո* րէխօոձօտ օրէձօ, ոօո օձ օոէօշէձօոտ օշրնսա թե կոփեմ, սէ 
էրօձսոէ օօձւշէտ քօր րէէէրօո էրրօրա, էս* *օա Յօաօաստ, IX տօօշսԱ օսշէօր, 
օհոօ&սա *է բրօէնտէ, օսա, ձէբրօսԱաո տա օէաբԱւրս ԱօԱօոա րՀէսէստ էշր*Ե*1։ 
ստորադասական՝ կոփեմ, գործեմ, որպէս թէ յետ այլոցն եւ ես գործեմ II 2 ներզոր– 
ծոլթիւն է — ազդեմ) հօԵէէ Տ էոէծր ՏՇհօԽ ՏէէբԽա II 8 Ես) ասես 14, II 6 ՕՈԱ 
ձայն) լինի ® | ներգործական) ՕէՈ 5111 10 ԿորմԷքդ 14 լ II 8 — 11 Իսկ 

ածանցական — ամենեքեան) օա Տ, իսկ ածանցակս/եօքդ այլքդ ամ I II 13 — 14 
սաՀմանացանեմ) կամ Հակա քան Եմ 51,, կամ սաՀակարանեմ 51, II 16 գիտասցես) 
գոգցես 3 || 17 զքանիօնութիւն I II 18 երեք) երիր 51յ | չորք) չորիր 51յ || 19 

ամենայն սլէտք) այն են սլէտք 3 II 21 զերկրորդն) զերկուն 51 լ 14ց | զերրորդն յյ 
զծրեքն Օէէօր է II 23 երեսս) երես 54 || 28 — 24 Այլ — աոանմնաւորոլթ իւն) Տ հօեւէ ։«<«ր 
էշհօ1էօ Սօւոձէէ։ եւ ղէմք ասին ոչ զիրաց , այլ զդիմաք, զի է աո երեսս էէօ V. 118,. 

10 * 


148 


ԱնԱՆՈԵՆ 0՝ԵԿՆԻԶ 


Ամանակք երեք, ներկայ , յ որում՝ եմքս, անցեալ ան– Տս։ 
ցեալ ն, ապառնի ՝ հանդերձեալն։ Ել զիարդ իրեն երեք ամա– 
նակքն. վասն զի ամենայն ազդմհւնք եւ կիրք կամ՝ տակաւին 
եւս լինին եւ նշանակեն գներ կայ ժամանակն , եւ կամ կատա– 
ճ րեալք են եւ նշանակեն զանցեալն, եւ կամ ՝ կատարելոց են եւ 
նշանակեն զապառնին, իրր թե լեալ էիր , լինիս, լինելոց ես։ 

Եւ անցեալն ունի չորս զանազանակս, այսինքն , ան– Տայ 
ցեալն շորս զանազանութիւն ս ազդմանց ունի՝ զյարա ձգա- 
կանն, զյարակայն, զզերակատարն, զանորիշն։ Եւ նշանակի 
10 յարաձգականն զմասն ինչ ներկային, յորմէ մասն ինչ <արա– 
րեալ է յիրացն եւ մասն ինչ> առնելոյ կայ, յորում ասէ թե 
դեռ առնէի եւ նշանակի զյարաձգականն որ չէ բովանդա- 
կն ալ։ Իսկ յարակայն նշանակի զերկուց աւուրց անցելոց ազ– Ջ ա 
դում կամ զամսոյ միոյ կամ զտարտյ, իրր թե իգործիի, էկո– 

16 փէի։ Եւ գերակատարն գյքսան ամաց կամ զերեսնից, որգու– 
նակ թե էգործեցի, էկոփեցի։ 

Եւ անորիշն, որպէս անունդ իսկ յ այտ առնի, անորոշաբար 
զա մեն այն ժամանակս նշանակի, զյարաձգականն եւ զյարա- 
կայն ել զզերակատարն, որոց բաղազանութիւնք երեք, այսինքն 
20 ազդակ ցոլթիւն ք կամ ւ/իաբանութիւնք ներկային ընդ յարա–, 
ձգին, զի մասն ինչ արարեալ ի եւ մասն ինչ առնելոյ կայ։ 
Վասն այնորիկ ունի միաբանութիւն ներկայն առ յարաձգա- 
կանն, յարակայն ընդ գերակատարին, զի որպէս ներկայն 
հուպ է ի յարաձգականն, այ սպիս յարակայն ի գերակա - 
26 տարն. նմանապիս եւ անորիշն ընդ ապառնտյն միաբանութիւն 
ունի։ 

ատօարձաււտ շօաօսս. շ Եցմս) են &ււ 7 && օ չոըց & | «»- 

ՆազաՆակս 3 զանազա՛ն եղանակս) Ա 8 || 10 — 11 ղսօէ սոՇէՏ էՕէքէէ 001 11 1| 12 էԷ) Ո 1 է 
Տ յ II ս զործէի Ա II \Ն կամ զերեմնից) կամ՛ զերծ սուն րօտէ զըսան 

Այ Տ || 16 էգործեցի, էկոփեցի յ գործեցի, կոփեցի Ա (եթե կոփեցի Այ) || 18 նշա- 
նակեի յայտ առն է Ա 8 || 18 — 19 զյարաձզականին ել զյարակային եւ զզերակատա– 
րին Ա ։ յ || 19 բաղանոլթիւնք 11 1 || 22 ունի միաբանութիւն) միաբանին Տ | աո) 
ընդ Ս 8 II 28 ընդ գերակատարի՝ Տ/) ընդ գերակատարն Տ || 21 քՕէէ յարակայն) եձձ 

ըստ տարւոյ Ս (ոօո ԱցԷԷ յ) || 26 ունի) օձձ գի յետ գործծլոյն գՀծտ գա եւ զոր 
առնելոց է Տ 3. 


■ՔԵՐԱԿԱՆԻՆ 


149 


<ԺԵ> ՑԱղԱԳՍ էծ-ՈՐԴՈՒԹԵԱն 

Լծորդութիւն դսւտեալ եղել ի տաղաչափական կշոոց ուսում 
նավարժից ոմանց, որք ի մակացութեան դեզերանս կացին 
հանապազ, զի զսահմանաչափութիւն բանի լծորդովս շինեին 
տեղի։ Այլ էր իսկ ճշմարտապէս եւ ի տեսակի խաւսիցն, որ– 5 
պէս բազուկ, պաղուկ, վազուկ։ 

Բայց ըստ մերումս եւ այլ ինչ է, որ ոչ ի եղեալ գիւտ 
առաջնոցն վասն անծանաւթութեան լևզուոյս, իբր սոցա,նոցա , 
որ ոչ միայն յառաջի դասեցելումն, այլ ել յերկրորդիս խո- 
նարհման, որպէս կոփեմ, կոփես։ 10 


<ժհ> ՑԱՂյԱԳՍ ԸնԳՈԻՆԵԼՈԻԹԵՄՍ 

X» 19 Ընդունելութիւն բառ ընդունական բայից եւ ան– 

154 ուանց յատկութեան\ Արդ ընդունելութիւն յանուանէ ել ի 
բայի ունի զխրն էութիւն եւ լիցի մասն յութիցն։ 

Տ 154 ՜ Թարց դիմաց\ Այլ դէմք ոչ երեւին սորա | ել այլն 16 
ամենայն ըստ գործականին, զի որպէս դերանուն եւ մակբայ 
ընդ գոյացականին ազդեալ լինին, նոյնպէս եւ սա ընդ ազդե– 
ցութեամբ։ 

Տւտտ Ի այց հոլովումն ըստ առաջին մասին բանի, որպէս արա– 
րեալ, արարելոյ, արարելում եւ այլն ամենայն։ Նոյնպէս շի– 20 
նեալ, բ երեսդ, կերեալ , տարեալ, այս ամենայն եւ սոյնպիսիք 
հոլովք անուան եւ ընդունելութեան դոն։ 

աՏՕԱՅՐ 001)10101 ■ 2 Ել դարձեալ լծորդութիւն Ա II 4 
զսաՀմԽնս չափութեան Ա 3 || 6 էր իսկ) Երիս 1*3 II 6-6 ™ Խ։ ա Ա եՕ իսԱ֊Փազուկ 
Տ է*րծէ՜տ էշհօհօտա ս յլ ՀՈՏէՈէ հօշ ուօժօ։ Եւ Երրորդ ծրեւի ի տեսակս խաւսից... 
որսլէս ասել բազուկ, պաղուկ, փազուկ || 7 ըստ մերումս 11 յ) ըստ Հայկական 
լծզուիս Տ || 9 յառաչի է Ա 3 ; շօոազօէէՀ»Ատ էրօշէօԱօ, զսօրո քրօէնէէ II, Տ 

զԱօոսո ւոԱրջոէււատոԱտ ւոէտրսշէւ» շօրբէւո է էդ օքտրէսր, սէ Տէոցւմեէ բօրԱշսԽէ 
էէ յՕււոսՕտ ոօէււ ա «է ձ ոօոցաւ յ>րծ« ւէււզսէ զսս1 շա ՚զսէ էոԵսէոժսէո ոէ ոօո 

Ազսոէ–, էզսէձէա բրաօա քօրէ&ո էրւրսա, զսօէ II ։ ջրօէհէէ, Սօոձէէ (». տս-թԱ յ>– 114), 
օԱորաո հէշ քօտէէօո ձոօոցաձ, է&Աոսւա իէօւյտե տտտէ շէոէէօ || 14 զխբն էութիւն) 

զիւր էութիւնն 11 Տ | մամն) ւքի մասն ԱՏ || 16 Այլ) Եւ ԱՏ | Եւ այլն) Եւ այլքն 
Ա Տ || 17 զոյացականիւն ԱՏ | ազդեալ) առեալ Այ, Եղեալ ԱՏ || 17 18 ազղե– 

ցութծանն Ա Ջ || 19 Հոլովումն) Ժողովոււ/Ն Ա || 19—20 արարեալ, արարելոյ) արա– 


150 


ՈնԱնՈհն ՄԾԿՆԻհ 


ՀԾՐԱԿԱնԻն 


151 


<ԺԷ> ՑԱԴյԱԳՍ 8ԱԻԴԻ 

Ցաւդս յայլում լեզուի ջազում՝ ինչ ունի , | այլ ի մերումս ք Տ Ատ 
սակաւ , զի հոլովք ել թիւք միայն լինին , բայց ըստ սերոցն 
ո ձԹձ նշանակի։ Ել է շրչաբերութիւն այսսլէս. այս , < այսր ), 

6 այսմ, այսու , զայս, ո՛վ այս։ 

ր Եւ ըստ համա բտկանումս՝ միապէս եսն, ել երկուորաբար 
ղուն, եւ բազմատ ր արար դրւքն, որ յամենայն մասունս գտան ի, 
բաց ի նախադրի ել ի շաղկապի Ն 

<ԺԸ> ՑԱՂհԱԳՍ ԳԵՐՄնՈՒՆՈԻԹԵՄե 

10 Դերանուն փոխանակ անուան ասի ել ի ըստ աւրինակի * ա 
դիմացն առաջնոյ ես, դու, նա. ր եւ այս ըստ այսու՝ ստացեալքն՝ 
իմ, քո, նորա։ 

& ա յ9 սերոցն ոչ այլափոխի ձայնիւ, այլ լր ութեամբ եւ Տ ւ«ւ– 
անուամբ նշանակի, եթե արք եւ կանպյք եւ մանկունք։ 

15 Ել թիլք, միապիս ես, դու, նա. եւ եր կոտը ական՝ ես եւ 
սա, դու ել դա, նա ել նա, նա ել բազմատրական՝ մեք, դուք, 
նոքա։ Ել զոր ունին ինչ թուել, ըստ առանՏնաւորութեանն՝ իմ, Տա– 

րելով 5էՏ; հասք ՇԱթւԼւձ տշհօևօաո (օձոո սէ «օոձէշւօ օէզստ էժսՕօոա օօյո Ա՛տ 
քրօէ&ճէոէէք, ուա հւշ զսօզսօ յար» ձոօոցու ւշհօԱօրսա օբսձ II բօտէ 
րժ֊օԱձ Բօոմս, օբէ ւ(է 6 շէւո էԱէ» թէոոէ&ս «րւէօէ, զաս յար» «էսա էո «օձ 
14Տ ԱցՀէսր «%Հ%րէ%8 սԱէու» 0 «րհս ւոձէ Ա-նոյնէզԷս ստղստ օձ զոն || 2 Ցաւդս - ունք ) 

մէէսրԱ օբսձ Ջ | այլք մերումս սակաւ) վասն զք սակաւ քնչ ք մերս նշանակի Տ || 4 
նշանակի) նշանակի Տ | ի շըրչարերութեան Տ || 5 այսու) այսքլ Տ | զայս , ով այս) 
զայսով Տ || 6 երկուորաբար) նրկաւորասլէսն 14Տ || 1—5 Ա«Ա« օրէւօսԱ էրօշէօՕօ, 

զաա օաաէ 14 էսս «ւյՕօօէ%օոէեստ ուա »» 1օօսա ւսհտԱէսէս, սձ բրւսեէէ Տ 
Օօէւժէտ ոսէձշու րո էրօշԱւԱօու օձ, սօէօա, բրւսԵտէ «Աօրո 14Տ, ճոօոցոօ էոհսօոձօ 
«տէ, զսօոզսօու Տ ոստ ոօէօրո օյրթօոտրտ րսցԽձէ || 6 — 8 զաս սոշ է* 10 Հբէ\ 
օձ օրԱօձսո էբսԱօրէ ոօոոձոՎսր || 10—12 Գերանուն—նորա) օո Տ || 11 

նա) օձձ եւ այլն ամենայն նմանասլէս 1 4*, օոստս օաուեստ զսօ« ։« ցսսոէսր 
սէզսո օձ քւՈՀօւ բ րօոօոէոս էրօժօէւօոս || 10 ըստ ալրքնակք) ալրին ակ 

118 || 11 աոաջեոյ) նախկնք 11Տ | էօօտ, զաս սոոտ էոշեւտէ, «օրրսբէօս է սոէ , զսօրսրո 
1օ«օ ԱցԱ երկիցս այս 148, | ստացեալքն) ստացական 14Տ, || 13 սերոցն 14 | լրու– 
թեամք) իլրութեամի 11Տ յ || 1օ–17 Ել թիւք—նոքա) ոօո ԱցՀէ Տ ո«զսէ 14Տ || 15 
ես) են 14, | եւ օոէէ սա) օո 11, ԱցԱ 3 || 17 Եւ զոր ունին—բ. 161* եւ նոցայն) 
քր<սՆ«է ճ տ«հօԱօ ՏԱքհօու բ«ր է ոշսուսո օձւսոշէօ, օո 14Տ || 17 թուել) թխ 


քո, նորա. եւ շարադրի զուգիցն՝ իմն եւ քոյն, սորայն եւ դո - 
րայն, նորայն եւ նորայն. եւ յոլովապիս՝ մերն եւ ձերն եւ նո- 
ցայն։ 

Տւ Ա Հոլովք յ Եւ զանազան նշանակութեանց. 

ուղղապիս՝ ես, դու, նա. 5 

եւ բաժանականին՝ իմոյ, քո/ոյ, նորայոյ. 
եւ պա տո լիր ականխԱ՛ ինձ, քեզ, նմա. 

եւ երթալոյն՝ ինեւ, քել, նովաւ. թե քեւ կամ նովաւ եկի 
այսր։ 

եւ աղերսականին՝ զիս, զքեզ, գնա. 10 

եւ կոչնականն՝ դու։ 

Եւ ածանցա ցն\ Եւ սորայքն. իմ, քո, նորա. իմոյն, քոյոյն, 
նորայոյն. իմումն, քոյումն. նորայումն. իմովն, քոյովն, նորա– 
յովն. զիմ, զքո , զնորա։ 

Աեւ ք\ Ել չափաւորութեան. որոշապիս՝ իմ, քո, նորա. եւ 15 
զուզա բա ր անձին իմոյ եւ ըստ այլումն։ 

Ջ։«– Ել տեսակք յոլովք. զանազանակ<ան>ին ես, ղու, նա. 
եւ դարձեալ ըստ սորայոյս՝ յ իմոյն, ի քոյոյն, ի սորայոյն, ի դո– 
րայոյն, ի նորայոյն։ Ել յոլովիցն ի մերոցն, ի ձերոցն եւ ի 
Սոցայոյն, ի դոցա/ոյն, ի նոցայոյն։ 20 

Անբաղաւդք եւ բաղաւդք՜\ Եւ առանց իրից ես. եւ 
իրաւ՝ իմս՚. 

եալ II || 1 նորա) դոցա II | շարադրի) շարադրեալ 3 \ իմն եւ քոյն եւ սորայն Եւ ( Ել օո 
II) դո րայն եւ նորայն հօեէոէ 54 Տ, եւ նորայն եւՏ 14*, իմն, քոյն, նորայն յ; րէժէստ։ իմն 
ել սորայն, քոյն եւ դորայն , նորայն եւ նորայն ( «քր տսբրօ ես Եւ սա, ղու Եւ դա էԽ) || 
2—8 եւ նոցայն) օձձ Եւ սոցայն եւ նոցայն եւ նոցայն 11, || 4 — 6 Եւ զանազան 

նա) օո Տ | նշանակութեանցն) նշանակաթիւն յ || 6 բաժանողականին 14Տ յ || 

8 թե քեւ կամնովալ) օո 11Տ Ացւէ 3 || 9 զաս բօտէ այսր ս»զս« օձ (էոէո «օրա» 

«0 ցսսոէսր օո 14Տ || 11 կոչնականն) կոչական քն Տ, Կոչականն 11Տ, Կոչական, որ 

է կոչնականն յ || 12 սորայքն) նոքայքն 11, օէզսէ Տ, զս* հօօ օ&ձուո «աո օօրՕտ 
քՈսօտձէոԱ» Օէրտստ Շօոաոցէոտ 1«ցԱ։ ղու Եւ նոքայքն։ Ել ածանցացն իմ՛ քո «էշ՛, 
նորայք հս բրօ օրէւտ ոօրոՀրս ածանցացն ստււրբօԽո «*« օԵ ձոօոցոօ ր«շէ« 
աէձԱօԱ 3, ղս\ «շոԵԱ եւ ածանցացն որ են նորայքն (բրօ եւ նորայցն որ են ածան- 
ցացն) || 15 — 16 քէցսրօրաո էրօշէօԱօւսրո օրս Տ || 17 զանազանականին 14,, զա- 
նազանակի 3, զանազանին Տ, օսէ Աշէէաւ բրօէք«ր«ոձօէ բրւօրէտ ԱշԱօատ զաս 
*ձա օօԱոէ օօ եզակի || 18 ըստ սորայոյս զքր «սբրօ եւ սորայքն | յ իմոյն, ի քոյոյն 
«էօ » սոէ ք օրաս օհԽէւո զաս «սըրօ ոօո րոէոօրաօւէ || 22 իլաւ) իրաւք Տ. 


152 


ԱՆԱՆՈՒՆ ՄԵԿՆԻՉ 


<ԺԹ> ՑԱ՜ԼԱԳՍ նԱԻ>ԱԴՐՈ7ւԹԵԱն 

նախադրութիւն Հ՜Յ . . . ||| 

<Ի> 8ԱՀԱԳՍ ՄԱԿԲԱՅԻ 

Մակբայ է Մասն բանի անխաղաց ստոր բայի ասա– 
6 ցեալ\ նա եւ Մակբայս թեսլէտ եւ ըստ երկրորդիս ինչ ձեւա– 
նայ , այլ սակայն զանուան անի զտեղի. եւ զի ոչ զանազանի 
ըստ խոնարհման բայի Մասին , վասն այնր ասի անխաղաց : 
Բայց է եւ ստորին եւ է աոաջին , որսլէս թե բերեՄ զայս, կա Մ 
զայս բերեՄ։ 

10 Եւ են սլարզք\ Եւ ըստ պարզութեան ՝ վաղ կաՄնախ , եւ 
ի ջոկս միութեան՝ վաղվա ղ, նախավաղ։ 

<1 > Եւ են որք աՄանակի են յայտնիչք) Եւ որ զժա– 
Մանակի ունի զրուցումն եւ ընդ ինքեաՄբք երեւեցուցանեն ի 
տեսակս զսեոի ունելոյ հատումն , իբր թե այ ժ Մ, յ այնժ ա Մ։ Եւ 
16 սոցա ստորակայք ըստ յարակայումն՝ սերկ, վաղիւ ն, ցայս , 
բայն, ցայսքան , ցայնքան , Մինչեւ։ 

<2> Ել Միջակութեանն, որ մի է ըստ մերոյ , ի յերզս 
զերկոսեան ունի զիՄացումն. բարւոք , յայտնապէս, բնաւ, 
աՄենելին, հաՄաւրէն յաջողեցաս 
20 <3> Եւ քերդութեանն) նոյնպէս եւ զայլդ իմացիր նՄսւ– 

նաբանութեամբ. Մուրցացի , բազկացի , աքացի , ողկու– 
զաւրէն , տա ր Մա բա ր։ 

ատշոտբձէաձյտ շօաշսւԱ. 6—6 ճեանայ) <տա/սեաց յ || 6 այլ) օո յ || 7 

ըստ խոնարհմԽն ) օո 51 ։ | այնր) պյնորիկ 3 || 11 ի շոկս միոլթեան) շոկամիութեան 
Տ1 8 , ջոկամս/նութեան 3 || 12 — 18 զժամԽնակ ունի ցոլցմԱ/ն 51յ || 18 — 14 եւ ի տեսակս 
զսեոի ունի զհատումն 5ք 8 | 14 յ այն ժամ յ ա 11յ || 17 ի միջակութեանն 51 | միչակու– 
թիլն ասի 3 \ մի 4^ օտ Տ 51 ։ յ | մերոյ) բրօ սերոց ԱցԱ օւէզսէ էէԽո Տ, օքսձ 
ցսէո »» աւրցւոէ աօոճօէսր Հո սերոցն, ցսօէ նտէւօ էրտէօէ էՕսո ււբսձ 3 | ի յերզս) 
ՕՈ .1 1| ւ8 զերկոսեան) յերկոսին 3 || 19 յաշողեցաւ) օձձ կամ անյաչողեցաւ. 
նոյնպէս եւ զայլսդ իմացիր նմանութեամբն ցանի յ, էսո% Ացլէ եւ քեր թութեանն որ- 
պիսի մուրցացի րզրհօ նոյնպէս եւ — ցանի, ջրօ ղսՀԵսՈ >1 Տ հււհէոէ։ նոյնպէս 

եւ զայլ դիմաց ղ իրի նմԽնաբանաթեամր, օ& օճէէրՆՀսու <8> զաիՀէօՕէ րէքէրօոձօ 
»սոէ || 21 բազկացի) թրօ էղացի արէւտ. 


•ՔԵՐԱԿԱՆԻՆ 


153 


<4> Եւ բանակութեան<ն>\ Եւ չափատրականն՝ բազուՄ 
անգաՄ, սակաւ անզաՄ. 

<5> Եւ թուոյ յ այտ ականն յ Եւ ըստ հաՄարողութեանՄ 
երկիցս, երիցս, քառորդ։ 

<6> Եւ ետ եղականն) Եւ ըստ կայթ ի տանէ ի դուրս 6 
զայ, ի ներքս երթայ։ 

<7> Ել ըղձիցն, իցիլ կաՄ աւշ կամ՝ յէ։ 

<8> Ել խրոխտականն , իշտ։ 

<9> Եւ սպառնականն, ահա բողոք աւն եւ աւն լ/»ցի , 
տիր, տի։ 10 

<10> Ել դիւր ականն, վաշ,յայ\ 

< 1 1 > Եւ շնո րհակա չուն, դիւր, արքէն։ 

<12> Ել ողոքելոյն, փոխան, ր փարելխ Ղ ։ 

<1 3> Եւ անշնորհա կալուն, ձառ, անշնորհ եղէ։ 

<14> Ել աղաւականն կաՄ ապաշաւելոյն, ո՜հ։ 15 

< 1 5 > Եւ եղկականն, վայ, եղուկ։ 

<16> Եւ հրաշականն, իհ։ 

< 1 7> Եւ բաքաս ականն) , .. ||| 

<18> Ել հեգնականն, վահ։ 

<19> Ել ուրացութեանն կաՄ ապե րեւութեանն, չէ, 20 
ո ծ ո Ժ լ էց, ո ձ միովիւիք։ 

<20> Ել յանձնաոութեան, այո։ 

<21> Եւ հրաժարականն , չէ, մի, մի իւիք։ 

<22> Եւ զգուշացուցանելոյն, գոյշ, գուցե։ 

<23> Եւ մերձակա/ <կաՄ> ճշՄա րտութեանն, որպէս,զիարղ։ 25 

<24> Ել դիպուածոյն, թերեւս, ինձ թուի, ի դէպ՝ 

աՏՇ&ՏքաՈՃՏ շօաշսա. 8 համաբոդականոլթեէմեն հ1 տ || 7 յէ) 
քրօ գոյջ-մարւոան »րէէ8 || 9 ահա) ապա 51 8 || 11 ղիւրականն) քրօ հեշտականն »րէւ» 

|| 12 շնոբհակալուն) շնորհակալին >1, չնորհակալղ/ն Տ | դիւր) ջրօ հէն &րէԱ || 13 ոդո– 
քելոյն) բրօ ողոքականն ։Ո 18 | փարելի) օո 51 1| 14 անշնորհակալդյն 14 Տ, քրօ 
ապա/նորհենին տրէւտ | ճառ) ձա , ո 51 | անշնոհ 51 (| 15 աստղականն) աասսականն 

|| 18 Ել բացասականն) (Աէտէ էո Շօմճ (| 19 վահ) ուահ 8X8 || 21 ոչ միովիւիք օո 

ոչ Ե զովի լիք &րտ || շշ ՛Ել յանճնաաււթծան քրօ բաղստորադրոլթեան *րԱտ || 28 
Ե լ հրաժարականն) րրօ եւ ապասոլթեանն &րէւտ | ոօո ԱցՀէ 8X8 || 24 Եւ զզոլշա– 
ցոլցանելոյն) քրօ զգուշականն տրէԱ | զոյչ) զզոյշ »րտ || 25 մնբձակայ) մա տար; 

կայՀին) «8 I զիարդ տյ յայրղ այդ 51 1։ այղր, այդ 51յ. 


154 


ԱՆԱՆՈՒՆ ՄԵԿՆԻհ 


ԾԵՐԱԿԱՆԻՆ 


155 


5 


10 


<25> Եւ դասականն , յետ այսորէկ, զկնի այսորէկ։ 
< 2 6 > Եւ ժողովոյն, խումի : 

<27 > Եւ մատհրամանղյն, թող . > ած, բեր՛. 

<28> Եւ բաղդատութեանն, առաւել, նուազՀ 
<29> Ել հարցականն, ո ատ, երբ՝. 

<30> Ել սաստկութեանն, յորդ, յոյժ։ 

< 3 1 > Ել հա պ>երդմն ականն, քաւ։ 

< 3 2 > Եւ խուն երդմ՛նականն, հա։ 

<33> Եւ հաստատութեանն, յայտ։ 

<34> Եւ դրութեանն , կարգ ինչ դնելով թե աոնելի է։ 
<35 > Ել մոլ(որ)ութեանն, էհ, րհ, էհը (իա, հո)։ 


<ԻԱ> 6ԱՂ.ԱԳՍ ՇԱՂՀԱՊԻ 

Շաղկապս այս զերկոսին պնդէ ի միասին զիմաստս , զի ք 
միոյ ոչ եղանի կապ, այլ ղումնքէ եւյորոց. ապա եւ մեկն ու– 

16 թիլն ն երեւի սովորական խաւսիցն։ 

<1> Եւ ջոկամանք են՝\ Ել է ըստ ջոկոյն միակամութիւն 
դիմաց, ես եւ դու ել նա։ 

<2> Ել անջատականը են\ Իսկ զատումն դիմաց, այլոլ 
մւոաց. իբր թե արա կամ առնեմ։ 

20 <3> Եւ բազմ՛ատ ք, որ ոչ գոյութիւն, այլ գործ ինչ յայտ– Տ)տտ 

նեն »թե երկինք եղեն ի սկզբանէ*. զի թե կամիմ՝հասու լինել, 
ոչ կարեմ, թեպէտ եւ բազում՝ անգամ՝ ջանացայց. ա զի թե– 
պէտ զիս տկար կարծեն, չէ ոք հզաւլ յ*։ 

<4> Տարբաղմատք, որք զգոյութիւնն եւ զգործսն յայտ– 

աՏՕւտՐճւաճյՏ շօաօւա. 1 զկնի այսորիի) զկնի սորա &րտ II Տ մոլթ– 
հրամանոյն 1ք լ։ մասոհրամանոյն 11 տ , մաթհրամանոյն 11 8 | թող) օա ձ1 8 || ^ բաղ- 

դատականն 8X8 || 8 խուներդւ/նականն) սաւերդմնականն Տ1ց || 10 դրականն որտ (| 11 
45, ք5, 4ք, իր, ըհր Տ || 18 զե րկոսին) զերկուս 31յ, զերկոսեան ճ | պնդէ բօտէ) ի 
միասին ^1շ | ղի շաղկապն երկու ասէ դե է ի մի իմաստ 3 |) 14 եղանի ) եղից ի Ջ | 
ղումնքէ, յորոց ապա մեկնութիլնն 3 || 14 — 15 ապա եւ մն կնութեամրն երեւի Ացճ Տ 
0 ՈՈ 82 Օ Նէրէո» ՇօւաՕէ II 15 երեւի) էր եւ ի 3>1 տ || 18 զատումն է 3 || 20 այլ 

գործ) սոյն գործոյ ^1լ ֊>1 8 (գործ Ոյ) | ինչ) բօտէ գոյութիւն 3 || 20 — 21 բօտէ յայտ– 
նեն) որպէս յորժամ ասի Տ || 21 է ոձցօ *եթէ երկինք ծ դենս II 1*6էր։ III 5 || 22 
չանացա 1քչ 118, շանացայ Տքյ || 28 կարծեն) կաբծիցեն մ || 24 զզործիմն ծ1յ. 


ք : յ*։– նեն. ո քանզի մարդ զինչ ոչ գիտէ, քանզի վեր ջամ ուտ աշխարհի, 
քանզի գղյացեալ յառաջ այլք եղեն՛՝։ 

$ 183 – <5> Փ աստ բանականը, զի, որպէս եղելն, եթե արդ սա 

վերջինս այլոցն իշխէ. (թե)յաղագս սորա է. վասն որոյ այս 
գործեցաւ. վասն զի իմ՛աստուն, վասն ոյր խոնարհի, ըստ 6 
որոյ խաբի, ըստ որքան ցանկանա/, որքանի անգամ 
ճաշակեաց՝. 

<6> Եւ տարակուսականը ըստ երկբայութեանն. արդեաւք 
ի մեծ սխալանս յաոնէր ոք. ապա արդ զինչ, ապաքէն 
պտուղ էր. ապա ուրեմն (թե) հանել կամէր. իսկ րնդէր 10 
էրում, զմէ արար զայն։ 

<7> Եւ բա դրան ական՝ ի վերայ եկեալ ինչ յայտնու– 
թեամբ. արդեաւք գիտաց. ուրեմն այս էր մահու մեռան ի– 
ցիսն. այժմ ծանեայ. այլ սակայն յայս բերէր զիմացումե. 
այսուհետեւ չէ ծածուկ, վասն որոյ ծանեաք. յաղագս որոյ 16 
ասացն։ 

<8> Եւ թարմատարք\ .... |||| 

<9> Ել — ընդդիմակս ] ... ||| 

<10> Ել վա բանականը են\ ր Եւ րնտրէ զերկրորդն գէթ 
ԷԿ այն չեղել , գոնեա աստէն կէի. ւիարթա ր զայս ոք 20 
թան էր 1 ։ 

01ՏՇ1112ՐՃԻ11՚1յ.1Զ Շ01)1ՇԾձք. 1 քանզի մԽրդ ինչ գիտեմք, քանզի վեր– 
չամուտ աշխալ/հի, քանզի գոյացեալ (օձւ 1 է 11 8 ) յ առա չայ յայլս (յ առա չայ 
այլո Տ1շ) եղեն II, քանզի մարդ զինին ոչ գիտէ, քանզի վնրջամոլտ է յաչ֊ 
խարհ. վասն զի յառաջ այլք գոյացեալք եղեն ® (բրօէԵէէ էոէեր եէրնօւ Յռ– 
էՈԱՈէ), քանզի մարդ զի՛նչ զիտէ, զի ի վեր չէ եմհլտ յաչխաի յ (շ«է«րօ. <ոո) || 8 

զի որպէս եղենն (բրօ եղեւն) թէ արդ սա՝ վերջինս այլոցն իշխէ II, քննելն, 
եթե որպէս Եղեւն, եթե արդ սա վերջինս այլոցն իշխէ 15, թէ որպէս եղեն 
եթէ զիարդ որ վերջինս է, սա այլոց իշխէ I; 13 էէ .1 բրււեէ է ոէժհոտտզ աԽԱսր 
■ձոօէպասո, զա ուհԱ ուտ» տբէզա օօոՀսոօԱօոսա էոսաորռո Ա ոձւԱԱտ էէրՕտ 
եղելն, իշխէ ւէօ || 6 վասն զի) վասն 51յ, վասն որ 3 | վասն ոյր) վասն որոյ 6, 
վասն ոչ ն1 լ։ վասն որ ի ( խոնարհ | յ || 5 — 6 ըստ որոյ) րստ որ 3 || 6 ցանկանայ) յան– 
ցս/նաց 3 | որքանի անգամ) որքան միանգամ օօմճ || 9 սխալանաց աոնէր 3 | 
արդ ապա 11յ | զինչ է Տ || 10 պտուղն Ո | թե) օո 3 | հանել) հայել ձ1յ | րնդէր) 
անղէն յւ II 11 էրում) օրո II | իսկ զմէ Ի1 || 18 արդեաւք) արդ Ոյ | գիտաց) օձձ 
արդեաւք է1 || 13 — 14 բրօ ուրեմն — ծանեայ) ուրեմն (ռՕէշԱ ւաԱշէձէոէէ). այլ 
այս է որ ասացալ մ | մեոանիցես Ճ1յ » ։ , մէռանիցես || 14 ծանեա II, ծա– 
նեալ Տ || 19-21 <10> ճՀ(։է օբսձ ա. 


156 


ՕՆՈնՈՀն 0*Ծհն»Զ 


<ԻՀ> ՑԱՂԱԳՍ ԱՌՈԳԱՆ/ 1ՒԹԾՄԵՑ 

Ծյսպ&եաթխՆք էն տասն\ ..<.1111 

<ԻԳ> 8ԱՂ.ԱԳՍ ԱՐՈԻԵՍ8Ի 

Ծրուծստ է \ ... |||1 

<ԻԳ> ՑԱՂյՕԳՍ ՈՏԻՑ 
Ոտք են պարղք երկոտասանք\ ....|111 

աՏՕՃՏրճՏՈձՏ շօաշսս. 1 — 6 /*է«ջր«<օճօ հօրսո տօքԱսո, ցսօէ 

տսոէ տսքքհաոէօ օրէս, ժ*սէ ա «օձւօհստ, (Ասէ էէ էօԵսԽ շօոէսցօՕօոե. 


III 

ՄՈՀՍԵՍԻ ՀԵՐԳՈՀԻ 
ՄՆԿնՈԻԹԻԻն ՀԵՐԱԿԱնԻՆ 


III 

տւօրտւտ (յտււօօււ 
օօՋատաճ&ատ ա օտձ&աճոօճ&ւ 


ՄՈՀՍԵՍԻ ՀԵՐԳՈՂ.Ի 
<ՄԵԿնՈԻԹԻԻն ՀԵՐԱԿԱնԻն> 


<Ա> ՑԱՂյԱԳՍ ՀԵՐԱԿԱՆՈԻԹԵՄՍ 

Հերականութէսն ի հմ՚տութիւն որք ի քերդողացն 
^ եւ ի շարազրաց) Լերդող է , որ զմասունս գիտի ցանին եւ 6 
ճանաչի զղէմն խաւսիցն, զոր ինքն տեղեակն է լեղուին. զի 
քերումն ի վերայ ողորկութեան ցանին ասացաւ, զի քերի եւ 
սրցէ ըստ ամենայն դատողական հրամն/նաց եւ ցերէ ի ցան– 
կութիւն լսողաց անընդդիմադրելի ցանիւք : 

Հ եբդողութիւն ի առասպելավարմութիւն, զի որպիս հիսս– 1° 
նութիւն քամանի ըստ տեսակաց, է որ աթոռագործ է եւ է որ 
տաճար շինի, այ սպիս եւ սա ըստ մ՛ասին քամանի, ըստ զա- 
նազան իրաց ինչ, եւ ձայնս ձայնս ընդունի անուանակոչու– 
թեան։ 

Հմ՝տ ութիւն ասացին զընդելն վիպասանական պատմհւ– 16 
թեան, զոր չարազի րս անուանեն, զի մի նիւթ զայն ունեին 
ցան տարական վարմիցն 1 ։ 

ատշտտՐճէքՈճւ։ օօշւշսա « տ »տ «Ցյ). ւ տ*աս ։օ*տ«ո– 

էօո՛։ սաստ «է <օ 1 *։րտ, զաւա սուս ւոշ1ստ>, ծշտսոէ ռջսձ ւշտէօոէ ա շօձստ 
1ՃՏ I Մովսեսի քերղրռէ>1 Սոլ ** ^ Մո, է սէսի ա ւ 8 8Աղ > Ա ™ ^ՐԱԿՈ– 

ՆՈՈ&ԵԱՆՑ «Տօ, օա 61Տ 1 II 6 քերթաւղ «Տ, 119^ քանիւց Ացւէսր ԱԽԽտ քերղո– 
զութիւն, ցչաո օոԱտւ || 13 անոաւնակոչութիւն ՈՏ, II 16-19 սլատմհւթեսՈց 
61^ || 16—17 բնաւորակսժն ՈՃհ, տաձսւ ք>«ր<» «ո«տ տօտբէօտ օոհւեէոէսր «է ւդւսձ 

ճ, ջրօևւԱւ Սաս* տսե ոօոԽտ Այլոք. Եւ այժմ զիտելի է քերթ ութ իւն եւ քելո 
թողութիւն Եւ շաբազթսթիւն, եթե զինչ իւրաքանչիլբն իցէ։ հեբթութիւն է 
առասան լա վարժ ութիւն Եւ չափաբերական բանիւք պաամութիւև զանա- 
զան իրաց։ հի որսլիս հիւսնութիւն բաժանի ըստ տեսակաց , է որ 
աթոռագործ է Եւ է որ տաճարաշեն, այսսլէս եւ քերթութիւն ըստ 
մասին բաժանի , ըստ զանազան ինչ իրաց, եւ բսս ր այնմ ընդունի Եւ 
զան ուանակո չութ իւնն։ Ել քերթասլց են իմն/սաասէրքն առաչինք , որ 
զրանին զտին զմասունս. քանզի քերթողութիւն է ճանաչել զղէմս 
♦ 


160 


ՄՈՀՍԵՍԻ ՉԵՐԳՈՂԸ 


Ել մասուն ք են նորա վեց՝\ Մասն ի բոլորի է ել տե– ճ«– 
սակ է սեռէ. ղի որսլէս տեսութէւն մասն միայն է մարմնղյնևւ 
մասն ոչ ունի զրո լորին գիտութիւն եւ ոչ տեսակ ղսեռի, այս֊ 
պէս եւ որ ոչ զսորա ղվեցեսեան ունի ՝ զվերծանելն եւ զզրու– 

6 ցելն եւ զլեզուացն , յորումս եւ ղհնազէտ վիպասանութիւնն եւ 
յարեաց ի նոյն եւ ղստուզարանելն եւ Համեմատելն եւ գիրա– 
ւապէս դատումն ընտ րաթեան, մասնական ծովագնաց է բա- 
նին եւ ոչ անդնդական խորոցն դիտակ եւ ոչ կարէ ստուզապէս 
ղենթադատութիւնսն ճանաչել եւ տրոհել իրաւացխ 

<մ՝> 8ԱԴ.ԱԳՍ ՎԵՐծ-ԱՆՈԻԹԵՄե 
Վերծանաթիւն ... 1111 

<9»> 8ՄԼԱԳՍ ՈԼՈՐԱԿԻ 

Աղրեւր արուեստից միտք են, խորհուրդ հանճարեղ արա֊ տ , 8 
րիչ արուեստից, եւ արուեստ աճե ցուցիչ մտաց։ Զի զգխա 118 
15 ոլորակիս այս կորովութիւն եզիտ ուսումնասիրաց ոմանց, ղի 
զխաւսս առաւելեալս մանկան առնել սուր հնչման ի վեր փո– 

իո ուսից՜ս, որ ինր՚ն տեղեակ է Լ եզուին, զոր քերեալ սրբէ եւ րերէ ի 
ցանկութ իւն լսողացն։ իսկ չարազրութիւն կոչէ զսլատմութ իւնս հրէից եւ Հե- 
թան ոսաց զհին Եւ զնոր, իսկ առ մեղ Մովսէսի եւ մարգարէիցն եւ որք յետ ֊Զրիս– 
տոսխ Որ եւ վեց մասամբ քերականին վեբծանութեամբն եւ այլովքն եւ զհագներ– 
գութիլն եւ ւլվւմնզ եւ զոտիցն չափս գիտելով եւ սոքաւք յերկոքինսն յայս կրվե- 
լով ի քերթածս Եւ ի շարագրածսն եւ ի սոսին հմԽանալ, զի մի նիւթ բանա– 
արական վարժիցն զվիսլա սանական սլա տմութ իւնս ունեին, այսին ք 

չարազրացն || 1 է 3 օա ԱՏ || 2 ի սեռէ) ի սեռակի 118, || 2—3 մԽսն—զսեռի ) 

մԽսին միայն ( միոյ ԱՏյ) ի մարմնոյն ոչ ունի զգիտութիւն բոլորին ԱՏ || » 

գիտութիւն ) օձձ տեսութիւն Եւ Այ 1 եւ ոչ զտեսակ զսեոի\ 0* Տ («* «Տ || 4 1 
բօւէ այսպէս) օրո Ա Տ | զսորա) զսոսա ԱՏշ & (ջՕէէ զվեցեսին), օա Ա լ VI 
ցեսին Տ Ա 8 || ճյորում) 0« Ա ճ | վիսլասանութիւնն) սլատմութիւն ԱՏ, (*« աց 
0 օրոցէէ վիպասանութիւն) || 6 յարեաց ի նոյն) օա Ա Տ || 7 դատումն ճ 

թեան) դաաողութեան Ա Տ || 7—8 մԽսնական-գիտակ եւ) օա Ա (Տ է) «»* 

բանին) ծովական Ջ1Տ || 8 ստուգասլէս) իրաւապէս Ա II 9 տրոհել) խորհել 8 Ո 
8—9 Եւ ոչ կարէ—իրաւացի ) 0.» ԱՏ || 13 արհեստից ԱՏ | միտքն է Այ II ** 

արհեստից ԱՏյ | զգիւտ) զիստ ԱՏ* || 15 կորովութեան ԱՏյ | եգիտ) գեա> 
գտաւ Ա 3 1| 10 զխաւսս—ք. 161 աւդղ/Ն) ի խասա աոաւե լականս առնել Հառնուլ 
ԱՏյ) սուր գոչելովն ի. վեր զելս ոգւո/ն ԱՏ. 


ՄԵննՈհ&իՈՆ ՀԵՐԱԿՈնԻն 


161 


դելով զելս ապոյն՝ ասի ոլորակ, եւ մեղկաճա ռութ իւն բութ, եւ 
յերկոցունցն՝ սլարոյկ, որ ունի զմիչակութեան խորհուրդ, վասն 
ղի ոլորակ չէ, ղի բթի վերջն եւ բութ ոչ է, ղի սուր ունի ի 
սկզբանն խրում։ 

<Գ> 6ՄԼԱԳՍ ԿԻՏԻ 5 

3* Կէտ եւ որոշումն փաղանունաբար ղնոյն նշանակեն եւ են 
սոքա. աւարտեալ ի կատարման խորհրդոյն եւ միչակն 
ըստ անուանն երեւի առ ստորինն եւ կատարեալն ի միջոցին 
զոլով ի հասարակել ճանապարհին հանզուցանել Հնչումն 
ասիցն։ 10 

<&> ՑՈՂյԱԳՍ ՀԱԳնԵՐԳՈԻԹԵՄՍ 

Ջ Հազներգութիւն է ելք շնչոյ հազազին, զոր երաժշտակա– 
էՏ նաւն նուագեին ի տաղս պարանցիկ երզոցն ըստ հաճ ել դիւ֊ 
րազիւտ բանիցն, զորս ձայնիւք Գւ կողմն ատ ր աւք 1 իւրաքան– 
չիւրոցն սովորեալ եին մեծ աջանա պէս յարմարել ձայնս իբր 16 
փողարական զոչմամբ առ լսելեացն հեշտութիւն։ 


<Զ> Ցողաս ՏԱՌԻ 

տ"«– Սկիզբն արարեալ զտառէ, պատմէ զզրոյ, ղի տարաժամ 
“ Տ համարեցաւ զկատարելազոյն եւ զմեծ արուեստ իմաստութեան 

աՏՕՏՏրճէՄւճՏ շօ՚օւշաւ. 1 մնղկաճաոութիւե) մնղմնյճաոութիւն 
ԱՏյ, մեղկ ճառաբանութիւն Աճ (օօճճ 1316 մեղմ) || 2-4 վասն ղի– խրում) 

(Խսոէ ։ ո ԱՏ II 6 սոյնսլէս կէտ Ա ճ | եւ են) օա Ա, են ճ || 7 աւար– 

տեալ—ել) իսկ Ա ։ , աւարտեալ լինին ճ | ի կատարման (ի կ ատարմԽնէ 
ԱՏ*) խոխրղոյն) օա Ա || 8 անուանն) օձձ խորհրղրյ ԱՏ | առ ստորինն եւ կա– 
տաըեալն Ա ճ, եւ ի ստորին Եւ ի կատարեալն ԱՏ* եւ ի ստորին եւ ի կատարե- 
ին ԱՏշ ԱՏ 8 ; քօրէօտտտ րէշԱսՏ «ՏՏէէ։ եւ ստոր<ի>ն՝ ի կատարեին ի միջոցին «էշ || 

9 ի հասարակել) ի հասարակին ԱՏ ։ , ե հասարակ ի ԱՏ 8 | հանգուցանելով ԱՏշ || 

10 ասիցն) ասացուածին Ա Տ II 12 Եւ է հազներգութիւն Ա Տ | շնչոյ) չնչոյն ԱՏ 
Ա տ (ա եւ) | երաժչտականութեամբ Ա Տ || 13 հաճ) խաժ Ա Տ II 14 ձայնիւք) ձայն 
ռստ Ա տ | Եւ կողմսաւորաւք) օա Ա ճ | իւրաքանչիւրոցն) իւրաքանչիւր ոք յօօտէ սո– 
վորեալ էին ջօտԱսո ԱՏ II 16 մե ծաչանապէս) մնծաձայնասլէս Ա, մեծ աշան ձայնա– 
աէս Տ | ձայնս) ձայն ԱՏ Այ, զձայնս Ջ | իբր) ՕՈ Ա Տ || 16 փողարական) փողորա– 
կան Տ, գոչողական ԱՏ | աո լսելեացն հԵչտութիւն) ճշտսոէ ռքսձ Ա ճ II 18 օոէ« 
Սկիզբն) Արդ Ա,,0* զի ճ II 19 իմԽստութեան արուեստ Այ | իմէսստասիրութեան ԱՏ. 



162 


ՄՈՀՄԵՄԻ ՀԵՐԴ-ՈՀԻ 


ի տկարւսգունիցն արկանել լսելիս , զի զի ման ա լիսն նախկին 
քան զտեսանելիսն վերարերեալ դասեաց։ \ Ել ընդ տեսակս Տ 85 
ձայնից ոչ կամեցպւ անցանել, որ ըստ երեւելոյս , ի կենդանիս 
եւ յանկենղպնս. այլ երեք աճեցական եւ նուազական մի է , որ 
6 անշունչ ազդեց մամը ունի հնչումն եւ եղծանելի եւ ընդ նովաւ 
այլք : Եւ ըանատրն ըստ երից րաժանեալ որոշի , անհատ, ան- 
սկիզբն եւ սկսեալ , է որ ի մարմնի եւ այլք արտաքո/ ի նիւթա– 
կանէ։ \ Իսկ ի դրոշմածի երից տասնեկաց եւ միոյ եւ հնզեկի Տտօ 
է որ ըստ զաւրութեան եւ է որ ըստ անուան եւ է որ ըստ ձեւոյ 
10 եւ է որ ըստ դասու եւ այլք ընդ սոքաւք։ Զի դաս ունի այրն 
նախկին զոլոյ եւ ըստ նմանէքն եւ տեսակ դասելոյն ի յայլս 
զատուցեալ տանի հանէ ի րանախաւսութիւն։ 

ՀԱՄՆ ԶԱՅՆԱհՈՐԻ ԵԻ ԲԱՂ.ԱԶԱՑՆ1 Ձայնատին իբրել զզայա– յյշ 4 " 
կան իմն , զի ինքն ձայն ընդունի յինքենէ, որսլէս ըստ մասին 
16 լսականն այն ընդունիչ ազդմանը եւ զուզամասն արեգակնա- 
յին ցն եւ ընդունիչ որակութեանց հոտոց եւ ղրան խորհրդանոցին 
ելք աւդոյն. զի որպէս սա զգացուցիչ է մարմնոյն, նոյնպէս 
ձայնատին չարաձայնին , զի նա առ մարմին հաւասարի մար - 
դոյ ըստ շարունակուխևան քանակին, եւ ձայն առ միտս տար– 

20 որոշարս/ր ել յեւթիցն սսլասատրի իբր թագատր եւ ի զոյզս 
ղարձեալ գրոյ անմարմին սեռականազոյն։ 

6ԱՂ.0ԳՄ էին ՆՐՆԱ8ՆՈԻ0ԵԱՆ։ Եր կայնութիւն է-ին աո այլոցն ք ցւ– 

11Տ 

աՏՇՃՏՒճաԼա օօաշսս. 1 լսելիս արկանել 14» I զի) 01 Ո 14Տ II 2 
վերաբերել 148 | ընդ տեսակս) զտեսակս 113 II 8 ըստ) օձձ զ 148* երեք ճէՏյ. II 4 
յան կեն ղանս աՏ ։ , յ անկենդանի ււ Շ6էտՈ | երեք) օձձ էն 14Տ | աՈեցականց Տ | 
նուազծլից 14 Տ 14Տ» | էլ մի որ է Աճ, էլ մի էլ րէ 14* ել մին է որ Ճ1Տ II 6 ազ– 
դեցոլթեամ թ 14Ց | ընդ նովաւ) սովաւ 14Տ || 6 անհատից 11Տ II 7 — 8 արտաքոյ ի 

նիլթականէ) որ ի նիլթականիս 148 (<ր»յ 14 8տ) || 8 տասնեկաց) տասանց 14 Տ | եւ 
Հնզեկի) հնկեկի 14յ, վեցեկի 14Ց || 11 զոլոյ 14, գոլով օօէտրւ | նմանէքն) նմԽ այլքն 
II 18 — 14 Զայնաւորն ֊զի) որսլէս զզայութիւնցն ի մարմնի ընդունին զզայու– 
թիլն զզալեացն, նոյնսլէս ձայնաւորն ինքն 33 II 16 ազղմԽն 11 Տ II 16 որակու– 
թեան 14 Ս (–ցն 14յ) | էլ ղրան) էլ գրական II Տ || 17 աւդոյն) Եւ զրոյն 14 Տ | սա) 

•** 11ււ զգայարան ց Տ | զգացուցիչ) ազղեցուցիչ 14 Տ II 18 լարաձայնին 14Տ», բա- 
ղաձայնին 14Տ|, չարաձայնին 14Տ* խոչորաձայնին 14 33 II 19 աւէ« ձայն) ղարձեալ 
14Տյ (օ»է 11 Տյ) || 20 (ծւ) յեւթնիցն) որ յոլթիցն 11 Տ | իբր) որսլէս 11 Տ | ձ-Ոյգս 11Տ || 

21 գրոց 118 | անմարմին) օտ ճկ II 22 է&ԱԽա հօեէէ 14Տ, էսոձէՈ ւ 9ԱՏ էաձէէ 
Ատ արդսչարտ է ասել զաոաջիկայս յա զագս էին երկայ նութ Եան | առ) օա 14Տ, 


ՄԵՀնՈԻԹԻհն –ՔԵՐԱԿԱՆԻՆ 


168 


ասի կարճութիւն ձայնաւորացն։ | Բայց ամենայն նիւթ վեցիւ 
բոլորի ձետվ, ի վեր եւ ի խոնարհ , ի ղէմս եւ ի թիկունս , յաջ 
եւ յահեակ։ Իսկ ի տեսակս իմանա լեաց երկարահնչումն եւ սուղ 
ասել սովորութիւն է յ ապա կան խաւսից , որ ընդ զրոյն շարա– 
ղրեալ լինի։ Բայց նա աոանմնացեալ ըստ ինքեան կատարէ 6 
բան եւ եթե ոչ լիաձայնապէս, այլ ըստ խաւսից ոմանց եւ եշն 
զնոյն լնու ղտեղի փաղանունաբար։ 

5 »* Իսկ ղյ-ն ըստ մերումս պատճառի ի սոպսն յայլս։ 

148 8ԱՂ,Ծհ–Ս ՄՈԻՂ, 9-ՐՈ8Ն։ <Սուղքս այս> յաղազս այլոցն ղատեալ 
եղեն ձայնատ րաց՝ ե, ո, ւ. հնչազործարանաւն առ զրղլ միա– ւօ 
տրութիւն եցոյց զսղաձայնութիւն եըիցն, որոշելով հոմա– 
նուանս ըստ եըիցն նշանակութեանց՝ անուան եւ ձեւոյ եւ 
ձայնի , որոց հոմանունապէս ասին ձայնաւորք։ Եւ ղարձեալ 
բաժանի ըստ սահմանաղրութեան կարգին իւրեանց աոանճ– 
նացուցանե լով ըստ անւատանե լի բաժանողութեան։ 16 

^ 8ԱՀԱ «7 ԵՐԿԱՄԱնԱԿԱՑ : Երկամանակքս այս , որք են ա , 

Ֆ է » ժիշակս իմն երեւեցուցանեն ընդ երկարսն եւ ընդ սոպսն > 
զի է ուրեք ուր առաւելու եւ է ղարձեալ ուր նուազէ , զի հարըս– 
տութեամբ լինի երկամանակ եւ աղքատանալով միաժամա- 
նակ։ Բայց երեք ժամանակ ոչ ասացին առա ջին քն վասն ոչ 20 
միանգամայն ունելոյ զաւրութիւե։ 

,«4 ՕյՀձէո « ՏԱքԽու օձւաշ օ«րհօ ձէօցա ւօհօԱօ առ այլոյն « 8 երկարահնչումն) 
երկարւմնայ հնչումն «Տ || 4 սովորութիւն է) օա 118 | յաւդաւորակս* Ա§>\\ հ նա) 

Նա էն Տ, Նախ 14* սա «8 || 6—6 կատարէ բւմն) կատարեալ լինի 14Տ || 6 եւ Եշն) եւ 
ծչ 11* եւչ Տ. ծ/ 14. II 7 փաղանունասւէս 14Տ || 8 ոյ-Ն, ր«շ1ատ աօէ ո-Ն, «ա օտէ 
քո ով– Ն II 8 ԱէսԽ ես։ ւէ ձձոշւք» քրօօծէէ ^ | V ոսլցս այս) օա 14 ։՜էօ ս( յաղազս 
<**քԽէ օօօէա յայլս։ քրօ Իսկ ոյ-Ն-առ գըոյ) 35 հոն* է֊ Ըստ որում֊ եւ ընդ այլնն 
ղասեալ ձա քնաւորս սուղք ասին , զի որ ՀնչԷ դորձաբանաւն 4 10 է , ո, ւ լւ /, 
դյ էլ իք 14, Ե եւ ո եւ ւ 118» | Հնչագորեարւմնին 118, որ ՀնչԷ գործարս/նաւն 14 
Տ ո 10—11 միաւորութիւն) միութիւՆ 11Տ II 11 զսղաձպյնութիւն) զՆեզաձայնութիւՆ 
118 )| 11—12 որոշելով հոմաՆոանս (հոմանունս Տ) ըստ երիին) օա 14Տ || 12 եւ ձեւոյ) 

«* 148 II 13 որոց — ձայնաւորք) 0 » 11 8 | հոմանուն ասւէս «8, հոմանուն այսսւէս 14 Տ II 
18-16 Ել ղարձեալ—րաժանողաթծան) օա ԱՏ, Տ«ձ %ա«ո է» օձ հօ* օօրԽ էօհօհօ 
Ցէզբհօոէօոօ աոանձնացուցեալ ըստ անհատ բաժս/նոզութեան || 16—17 այր, եթ, 

ին 14յ || 17 ընդ երկայն եւ ընղ սոսլ 118 || 18 քրօ ԱէրՕՀԱէ ուր) որ 11Տ 14* II 18—19 
հարւոոութեամի) հաստատոլխեամր 11 6 || 19 ծւ աղքատանալով միաժամւմնակ) 
«»14 (1 էցԱ Տ) || 20 Բայց) զոր Տ Հառաչին քն ոչ ասացին ծրեք ժամանակ ր) | առա֊ 
չինին) վարժասէրք 148 | ոչ) օա 14» 14* 8 21 միս/նգւ սմ 118. ^ 


11 * 


164 


ՄՈՀՍԵ՚ՕԻ ՀԵՐԳՈՀԻ 


8ռզս*0 Ա/հԱՀԱՕ+ր՝ ԶԱՕՆՇհորռտ։ Իսկ առաջին ըստ նախկնի յյ|** | 
ցուցանի սահման , է որ ըստ ղոյացութեան եւ է որ ըստ 
պատուոյ, եւ այլ ըստ վայեԱութեան կամ՜ ըստ զաւրութեան, 
այլ եւ ըստ երաղութեան եւ ըստ այլ տեսակաց։ Բայց վեցե– 

5 քեան սորա | քան զհիւնն եւ զին յառաջացեալ գտան ըստ յար– Ջ։ս– 
մարութեան ձայնի հեշտալի առ բանին ծածկաթիւն անսղալ 
ցուցեալ դատավարժ կրթականացս։ 

ՑԱղԱԳԱ ԵՐԿԲԱՐԲԱՌՌՑն։ Երկբարբառս այս յաւդաւորա– ա 
գոյն է ըստ ասացուածիս միոյ անձին երկու ելք շնչման լինել. 

10 Բայց սա ըստ քանակութեան յերկուց մի ազղծցութիւն ունի 
ձայնի , որպէս եւ կամ՝ իւ. բայց յարմարեալ լինի ըստ լորից 
իմացա կանալն եւ գործովն նորին եւ ղոյզ ձայնաւորաւք։ Այլ 
որպէս կարծեմ՝ ըստ առան Տնային ձայնիցն դատեցան այս– 
պէս. ր յերկուց տարբերելոց գոյացութեանց ածանցութիւն 
16 կամ՝ իր, որ բաղաղանութեամբ յերկուց մի առբայութիւն . 

ՀԱՍՆ ԲՌՆԱԲԱՐԲԱՌ ԳՐՈՑՆ։ Բռնաբարբառս այս ունի տա– ա 
րակոաանս ի հա րստահա րութենէ ոմանց։ Բայց է սա հոմա- 
նուն բաղաձայնակ, որպէս մի, որ ի տեսակս կենդանտյ առ 
ոմանս մարդս մերձ զոլ ընկալաւ դորակս մարմնոյն խաւսման 
20 եւ գելս շնլոյն հողմացուցեալ յաւդոյն այլայլել առնէ զբառ 
ծանաւթութեան։ Եւ յարծաթագործականն հատածս սակաւա– 

աՏՕՈՏՐձաւճՏ ՇՕաՇՍԱ. 1 Իսկ 1 օա 813 I նախկի ԱՏ*. նախ կին 

յյ ք || շ ցուցանի սահման)ունի մասանց 81 Տ | ղոյացութեան Ա է , զոյութեսՈւ 
84. ք, աւանղութեան 14 Տ | եւ է կամ Տ4Տ II 8 Եւ այլ) այլ Եւ 81Տ || 4 այլ եւ) Եւ է 
որ ա | ել\ վաւՈ&Տ || 6 ղհիւնղ ԱՏ, ղւնն Այ | եւ ղին) 0» Ա, ԱՏ | յաոաչացեալ 
ղաան) յառա չանան II® )| 5—6 ըստ յարմարութեան ձայնի) ՕէՈ >1 Տ || 6 հեշտալի) 
հրաշալի 84 Տ | ծաէկութիւն) ծանաւթութիւե 81 Տ II 0– ■ 7 անսղալ ցուցեալ) 
սխալ ցուցեալ 84* Ա ։ , սղացուցեալ 84 ։ 11 7 ղղատավարժ 84Ց | կրթութեււՈւցն Ա I 
ղատավարձութեանցն Տ II 8 ՀԱՄՆ ԵՐԿԲԱՐԲԱՌ* ԳՐՈՑՆ 848* 1| 8-9 յաւղաւորաղոյն) 
յարմարաղղ/ն Թ 84Տ II 9 միոյ իմոյ 84Տշ, մԵրոյ Ա, մերում՛ 5 | շնշման 1 հնշ 
մԽն 81 Ջ 1| 10 աղղեցութիւն) աղզակցութիւն 81Տ || 11 Եւ կամ իւ) 

Ա, եւ կամ ալ կամ ու 6; օքէ ԱշԱօոհտ »րէւտ | լինի) լիցի 84 Ջ II 12 զործեաւ Տ || Ա 
ղաս, էւոշւտ տօւտբտՀ օա Ա Տ || 16 Բռնաբարրաոութիւն 81, –ս Տ | այմ\ օո 84 Տ || 
ի հարսաութենէ ՏէՏ II 18 բաղաձայնակ, որպէս մի) րաղմանչւմնակապէս մք . ր 
(բազմաձայնակ 84 տ ) | կենդանոյ ԱՏ «II 19 մԽրղս) օա 84 | մերձ զոլ) օ» * I 
ընկալաւ զորակս 81* 84Տ Տ, ընկալաւղ որակս 84 է | խասւման 1ՏՏ ®1 Հոսման 81 II ™Հ 
21 չնչղ ւն—ծւմնաւթութնւմն) շնչղ/ն նեզացուցեալ ցաւոյն (« էղսծ Տ) եւ յայլեԱԱԱւ 

գործարանին բռնի ածէ ղէւմնաւթութիւն 61Տ II 21 յարծաթաղործակւմնութեան 


ՄԵԿՆՈ ՒԹՒՒն ՀԾՐԱԿԱնԻն 


165 


տ « 


«Ց 


ԱՏ 

տ». 

ԱՏ 


մըխածն նուաղահնչումն լինի եւ ի գրումս եւ, ըւ, իւ եւ այլ 
նոյևպիսի ինչ, որպէս ըստ անուանն միայն հասարակաթիւնք, 
այ լ ոչ ըստ սահմանին, հորդելակ եւ բռնաբար բաժն ըստ 
սահմանի որակութեան տրոհին ի միմեանց շեշտիւ եւ բխով՝։ 

ՅԱՀԱԳԾ ԼԵՐԿԻՏՆ ԵՒ ՀԻԱհԱճ։ Լերկս այս ի թաւաթենէ ոմանց 6 
երեւեցաւ, զի առինչունակք սոքա ասին, այլ ոչ ոք նախկին ի 
սո ցան է երեւի զոլ, զի համանգամայնք են, այլ եւ հոմանունք 
զուգանունութեամբ եւ առանձնական գղ/ացութեամբ (բանին)։ 
Բայց տեսակ թաւութեան յանզգայից երկիր եւ ի զզայակա– 
նաց" անբան կենդանի անմիասահմանապէս։ Եւ լերկին բաժա– 10 
նօղութիւն յանկենդանեաց անախտածին նիւթն եւ ի շնչաւ– 
որաց ախտախոնաւածինն, այնմ զլուղակսն եւ որ ի մէշ սոցին 
համեմատեն։ Այլ որ ըստ զրոյն է ղհետ երթայ ձայնին ընտրու– 
թեամբ, հարթութեամբ եւ հակառակաւն։ 

ՏԱՂթԳԱ ՄԻՀԱԿԱ8։ Միչակքս այս դատեալ եղեն յարուեստա– 16 
տրէն, զձայնն կշռելով առ ոմանս առաւել անել գհնչումն եւ առ 
այլս նուաղ ըստ աւրինակի չեզոքին, յորս միջակք ասացին։ 

ՏսղՈԳԱ ԱՆՕԱ8ՆԻ6։ Իսկ լ ւ անձայն գիրն ունի այսպէս՛ քանզք յ 
անձայնութիւն սոցա ի ձայնաւորութենէ ոմանց իմացեալ 


եղես Այլ թեեւ բաղաձայն նախանուանեալ եղել վասն ղմի 20 


աՑՕՋՏԲմւաւճտ օօաօսա. ւ ե կ ըկ իհ է եւ ւ ատ*, Ատ ։ , չ 

#|1 2 որպէս) որ ունի հասարակութիւն ԱՏ Ա 8-4 սուս աճս» օա « « 

ցաթԳԾ ԼԵՐԿԻ ԵՒԹՈհԳՐՈՅ 81%, իսկ լերկցն Եւ թացն 81 6 («» թաւ ք^ 
թսէ Թ0ՒԱ8 ԱԱէոաԱոսւէ օէբՀրսէւսղսո «ոսոօրօէ 8Թյ | մԲւտս^յ») Ք Հ ՚ I 

ծ թաւութենէ) ի թոաւկանութմնէ »տ I <^օ\ ■ 6 . $ 

աոինչ 84Տ I սոցա ասին) են 8– 6-6 Լերկս ֊ասին) օբսՏ «Տ ա էժւ<Խ* ՏԱ– 
Հս»Ա ո Լօոէսր լմնցան է բանիւ ցերթասլն 

*Խկցացն առնել ղծիցն. .լերկս այս, ասէ, ե Բաա^ենէ^երեպցաւ ղթ 

աոթմյունակաւն երեւի տեսակ լերկին » || 6 ոք նախկին) «ա ԱՏ II 

ասա ԱՏ || 7 երեւի) ասի Ա Տ II 8 ղՀուգւմնունութեամի եՕ զթսճյմՆմնական Ա|| 

9 ԲացԼաթեսակ Ա | ՀյսՌղղզս/յից «յ \յ<Լ*այականացն ԱՏ 1 10 

ԱՏ \եւ)նաեւ ԱՏ || 11 նիւթն) է ինչ ԱՏ II 12 ա/եմ) ա/ն 84Տ ® 

(ղլասլակս 8կ), լասլակց են Տ1Տ || 12 — 13 եւ որ ի մէչ սոցին հա տ 1 

ԱՏ || 18 Այլ որ) եւ ԱՏ | էրթալով Տ II 14 հակառակին 81Տ ։ , հակառակն Այ 1 16 

1*7>ՀԾէ7Ծ<51 ա 84Տյ ԱԱէրօտ ոոձւօէ «օրաոցամէ/ւոաօոէո «X օրԱ »1ա&օա \ ՈՒ 

•ակ ԱՈ մի յակս 81Ճ. II 17 զոր մի յակս ւմնուանեցին ԱՏ II 18 ԱնԶԱՏՆԻՑ) սծձթ 

զրոյն 14Տ» րէԱէէտրօ* ոաէւս «ոսո«րօէ | ղաս սու* էօոքո օա 84Տ ||19 ի ձայ աւո - 

0*թենԷ) ի ձա/նաւորաց ԱՏ || 19—20 իմԽցեալ եղել) երեւեցաւ 8Թ. 


166 


ՄՈՀՍԵՍԻ ՀԵՐԳՈ\Ի 


անգամ՝ ասացեալև երկրորդել ոչ կամելով, բայց սոցա քննու– 
թիւն վասն չա րաձայնութեանն եղել, զի խոշորութիւն ինչ ի 
սոսա ծանուցեալ եղել առ վարժասէրս՝. 

։ րյ 9 

ՑՍԴյւԳՍ կիհ>ԱՕԱ8ՆԻՁ։ Կիսաձայնութիւն սոցա ի խոշորաձայ - յւտ 
6 նիցն երեւեցաւ եւ ոչ յայլոցն, զի ամենայն որ անձամբ ոչ 
զաւրացեալ լինի , այլոց աւգնականութեան կարաւտանայ։ Կէս 
է ըստ ինքեան բնութեամբ եւ ոչ լիազոյն. բայց սոքա ոչ հա– 
նապազապակասք, այլ եւ քաջանան ինչ սակատւք ի յերզս 
ընդ ձայնաւորս։ 

10 8ԱՀԱ9-Ս ԿՐԿՆԱԿԱՑ։ Կրկնակից տեսակը յայտնի են, զի երկ– ձ1Տ 
րորդութիւն ճանապարհի են եւ բանից եւ այլ ինչ այսպիսիք 
յոլովք։ Բայց զի ոչ համանգամայն զայն եւ սէն եւ դայն 
զնոյն ինչ նշանակեալ եղեն , այլ ըստ զաւրութեան, վասն 
այնորիկ ոչ ասին շարադրականը։ 

15 ր Բայց ձեւողացն ողջն այլ աւրինակ զտանին սոքա եւ որք 

ոչ զնոյն ինչ, այլ ըստ խաաիցն առանձնութեամբ այլ ինչ 
ունեին իմացմանս, չէր պարտ ի հասարակացն ընդունել աւ– 
րինակ, այլ թողացուցանել վասն չափոյն Ն 

Եւ նայք են չորք 3 Բայց նայ<ք՝>ս ըստ խոնաւութեան եւ Տ»տ 

20 ըստ ցամաքութեան համանզամայնք են ր եւ եղծազործիչք մի– 
մեանց 1 ։ Բայց ըստ յանին ի խոնարհումն ել ըստ հայումս ի 
հոլովման, որպէս արեգակն արեգական, աւր աւուր, անգղ ան– 

աՏՇՃՏբյաւձՏ շօաշսււ. 1 կամելով կրոօէՀստ <աէ կամելոյ)) կամեցաւ 
ա II 3 ծանուցեալ եղեւ) էնծալ եղել II, ծանեան 113 | առ ի լինել վարժասէրս 
Ա, լինել վաբժասէրք 51Ց II 4 8ԱՂ,Ա9.Ս ԿԻՍԱՁԱՅՆ Ը-ԻՑՍ Ա8Ս/18ԻԿ ա* քրՕ 
ցաեստ իսկ կիսաձայնին, քանզի հօԵաէ II Տ | խոչորաձայնիցն 51յ Տ, խոշոր 
ձայնիցն II, 51 8 խոշորազունիցն Տ1Ց, II 5 — 6 որ անձամբ զաւրացեալ լինի * 
ալզնականոլթեան ոչ կարասոանա 51,, որ անծամի ոչ զաւրացեալ լինի , այլ 
աւգնականութեան կարաւտանայ Թ, որ ոչ անձամբ զալբանայ , այլոց էէօ 51Տ || 

7 41 օո II Տ | լիազոյն) լաւազոյն 51||7– 8 հանապազականք 51, || 8 քաջա- 
նանք քաջանուն II Ջ | սակաւութեամբ Տ || 0 ընդ) օա 51Տ | ձայնաարս) 

օձձ ի սուլմհւնս ել ի մրմունջս Տ || 10 տեսակս 518 | յայտնի են) յայտնեն II Տ | 416 
է II Ջ II 12 յոլովք) օձձ են Ահ \ զի ոչ 3 օո Տ | համնյնզամայնք 51 Տ || 13 ոչ Եղեն 
II II 14 ասին) ղասին 51Տ | շարադրական >1 Տ || 18—18 սոժ» է՚ոժսէօ ՕՈ 51Տյ հ<6 
է ոԱր էօհօԱո ՏէէթԽու ււհւԽոէսր օէրևօ Օօոձ<տ։ յորժամ մի զիր բաւական լիցի 
անել զերկուց զծաց զտեղի որպէս աստուածազզեստ եւ աստոածազզեաց V. ւսրրօ 
ի. 98 || 19 նայՀքչս) նոքա 148 518), || 20-21 Ա1ԱԱ »<Աիէօ ՕՈ 51 Տ II 22 

հոլովման) ի հոլովս անուանց 51Տ. 


ՄԵԿՆՈԻԹ ԻԻՆ իԵՐԱԿԱՆԻՆ 


167 


գեղ, բայց մենս դժոխազիւտ յանուանս, քանզի նա ի եղեալ 

^ ՛Վախճանականը անուանց՜\ Կամեցեալ արուեստաւորին 
եւ ոչ մի ինչ առանց քննութեան թողուլ, բայց սա ըստ յունին 
զսերն ցուցանէ, որով արական եւ իգական եւ անյայտ նշա– 5 
նակութիւն սովաւ իմն երեւեալ լինի։ Իսկ ըստ հայումս եւ 
այլս առնու վաղճան։ 

Եւ ըազմաւորականս այս այբ եւ քէ, որպէս թե սոքա, 
նոքա, քաղաքը, պարիսպը՛– 

<է> ՑԱՀԱԳՍ ՀԱՆԳԻ 10 

յյտ Փաղառութիւն է չուր չանա կի ձայնորդաց զձայնատրն 
պարունակեալ կամ զձայնաւորս, որպէս կար եւ գութ, եւ վանգ, 
որպէս ա եւ ո. պիտակապէս ա եւ ե։ 

<Ը> 6ԱՀԱԳՄ ԵՐԿԱՐ ՀԱՆԳԻ 

Տա Որ բնութեամբ երեք եւ դրութեամբ հինգ, երկա– 15 
ա րութիլն ութիցս այսոցիկ զառաւելութիւն ունի ըստ երկայնից 
եւ ամփոփման երկամանակաց եւ երկբարբառոց. այլ բնա- 
կանապես եւ ըստ պատոտյ դասեալ սոքա, որպէս Մովս էս 
սիրով , հաւուկ. եւ դրութեամբ աղց, տատրակ, հեզիկ, եր- 
կիր, աչ։ 

աՏՇՃՏէճւաձ® շօաշսա. 1 դժոխազիւտ) ղժուարագիւտ Տ || 22 

(». 1601-2 որպէս արեգակն– լինի) օո ա–, հօոօ ԱցսսԽրսա էրօձօէւօոա, էշԽհէՏ 
ճոօուըոՀ տամԱաա ( . . ոսբրօ ր. 1Ց4), բրանէէ Տ բէրուրէօո ուա <Ա Ա , օաւտւե <Օէշտ 
Օէրհձ քանզի նա ի եղեալ լինի, ձբսձ 51Տ .» օօբւԱ աՀ տօհօԽ Տէ 

օքօրսձսր «ր&« ցսօօ տսոէ (օ. 96)։ տինա եւ նայի ցնութիւն եմանիիօ 

թե խոնաւազոյն եւ զաբուեստ ունի զհամբառնալն եւ զնուաստանալն 
«օ.է Աէրսո նային հարստանալն եւ նուասաանալն իբր թե հողմ յեղեզանէ || 3-9 
*«օ»ա» ւէբէսրօԽ էրօօէօէւօուա օա ԱՏ; «ա ոսւսսԱոհ Իսկ 

&1*րաա1օսա *րնԱ ձոօէպա օ*հ1ծօէ \\ 10 ՅԱՀԱ™ ՓԱՀԱՈ֊ուՀՍԱնԵԻ 

ՀԱՆ9Փ ա II 11– ւտ Խոօ ւբԱօհօո ԱօշԽէԽոէո բէէոսօէօո օա տօհօհս տ ։ « 

ճոօրւցա հօհւէ II Տ || 14 <ԾՆ»1 «Ա Եհ <^ԱԻԱԿ ՇՈՀԱՇԱՈԱՑ » 1|Ո Լ5 

Որ—հինզ) օա 14 Տ 1 երկայնութեամր 51Տ || 16 ՕՈ 51 Տ || 17 ամփոփ * Ց ,, 

ամփոփման Տ || 18-20 սոքա ֊աչ) օո* ԱՏ, || * ՄովսԷս ) օո ա | ***& օօոոսսւ 
էսոէ շսա շօուսոշԱօոՀ ծւ օբսձ հ(շ է ո տշհժա > ՏԱբհէսԱ էոտշրԱ* ^ 

(է». յ>. 97) էէստժւ»» ր« «փբհօոԱօ <«* օ որԵԱ <1> Արդ ըսա րնութեան (սկզբնաւորու– 
թեամբ 51Տյ) են ինքնաբալ ծւ ս/նկարաւտ Աէզսէ օձ ձայնաւորին տալ ոօոՈսՕ» օաՏՏէէ. 


168 


ՄՈՀՍԵՍԻ •ՃԵՐ ք հՈ%Ի 


<Թ> 8ԱՎԱԳԱ ՍՈԻՎ ՎԱՆԳԻ 

ա 7ւ 

Սուղքս այս երեքեանս երկոա առնեն յեղանակս. <1 > <սուղ> ■ «4 
ես. մի բաղաձայն ընդ սոսա, որ ոչ է կրկնակ , որպէս նետող. 

<2> եւ ըստ ամփոփմ՞ան երկամևւնակացն , աղաւտ. քան զայս 
6 զերկոսեան աւելի այլ ոչ լէնէ սուղ։ 


<ժ> 6ԱՂ.ԱԳՍ ՀԱՍԱՐԱԿ ՇՄԼԱՇԱՐԱ8 


Հասարակ վանղ լինի ըստ յեղանակս երիս\ Հա– Տա 
սարա կութ իւնս այս ըստ երկուց իմն ունի նշանակութիւնս ըստ 
ձիոյ եւ ըստ շան , որ յանուանն մասին է , որով առան մնան այ 
10 էգն ձայնիւ ինչյարուէն , սոյնպէս եւ արուն Հ Փաղանունապէս 
ինչ ի նմանէ այլ ինչ կոչմամբ զնոյն նշանակել նոյնպէս եւ 
երեքեան սոքա. եւ զի առաջին ՝ երկբարբառովս աւարտեալ 
եւ եչն առ նմին հանդիպեալ վտխէ զրնութիւն սղացուցանելով 
եւ առնէ տեղն զհաւեղն։ Երկրորդ նային թողացուցանէ զվա– 

16 տաձայնսն երկայնել եւ յաչորդ վանզին նայն արզելու զչա– 
րաճայնն շուրջ զինքեամբ եւ մեղմացուցանէ զհնչումն՝. Երրորդ 
յորժամ՝ նախկինն երկայն լինի եւ ըստ նմանէ սուղ միով բա– 
ղաձայնիւ եւ բանն զկատարումն առնու եւ միւսն եւս դարձեալ 
ի ձայնաւորէ սկսեալ լինի, իշխանութիւն ետ առնել համբոյր։ 


20 <ԺԱ> 8ԱՎԱԳՍ ԲԱՌԻ 

Բառ է մամմ\ .... 1 1 1 1 

ատշտյտ^ճտււճտ օօաօստւ. ւ Հա^՚Յ օմձ ս* հասարակաց շահաշա– 

ՐՈՑ ա|1 2 Աոսլք այս երեք են՝ ծ, ո, ւ Ացւէ 148 ՀէէէՈՏ ՕոԱէԱ Ս 2—6 «««« 

.* ՀէԱԽ 6ր«< « օյաճ Ա Ջ «օ*««** «« ^օւեստ ճոօոցաԱրսճսոա 

յ €օցա աշ շշո9&ւձ<1 $սոէ |ք 7 Իսկ Հասաըակու&իւնս 11 Տ | I 

14Ց։ || 10 ինչ 3 օա Ա Տ || 13 սղացուցանելով 3 ցուցանելով 14 || Ա 1 "" 

օօճճ, յերկրորդ տաղին յինքենէ II Տ (որ յորօ յինքենէ ) || 16 ^ 1 ռարձեալ) 

արզելու 1ՏՏ || 18 եւ) 0«51Տ|| 17 նախկինն 3 նախ ինն Ն^նախն ԱՏ || 18 ^ * Ա 
օաՋ. Օաասաս* հւսօ էուսէօՕօ օւճ 

րրօրէոր օորէօ, աա«* օձ Աօցսո ր «է 

րօ ցր^Ա ւոԱրքրսԽէԽ ձսսէ օրս ձտսհօԱւսա–, սՑցԱԱ^ա^էեհօԽւՏէ^Խ 


ՄԾԿնՈհ&ԻՈն ՀԾՐԱԿՍՆԻՆ 


169 


<ԺԲ> 8ԱՎԱԳՍ ԲԱՆԻ 

յյտ Բան սեռականագոյն սեռ կոչի , զհանուրս յինքն պարունա– 
կեալ, ենթակայէ զիսկզյբունս եւ զանսկղբունս , զղալիս եւ դի- 
մանալիս՝. 

<ԺԳ> 8ԱՎԱԳՍ ԱՆՈԻԱՆ 6 

Անուն է մ՝ասն բանի հոլովական, մարւՐին կամ՝ իր 1 
"ա Անուն յերկուս բաժանի ի տեսանելի եւ յ իմ՞անալի, այլ երեքն 
^ անյայտք են եւ զոյդ սսԲմանաւ եւ երկուքն յայտնի ըստ հոմա– 
նունութեան եւ ոչ ըստ բանին միաւորութեան՝. 

Այլ յաոաջադասութիւնս սորա քան զբայ , զի սա զէութեան 10 
նշանակութխն ունի , իսկ բայ զներզործութեան։ Եւ այլքն ՝ է 
որ ընդունի , է որ յապ է, է որ փոխանակ է , է որ նախ սկիզբն 
է, է որ մակաղդ է , է որ կաւզ է, զի կատարեալն ութ Տասամբ 

աւարտի բանն։ ^ 

Հասարակաբար եւ յատկապէս\ Հասարակութիւն 16 
ընդհանուր եւ ոչ Տասնական, յատուկ՝ ըստ անհատի եւ ոչ ըստ 
յոլովից։ Բայց հասարակաբար այս ըստ միում՝ տեսակի եւ ոչ 
ըստ տեսակաց. եւ սեռ ոչ ըստ տեսակաց, այլ եւ տեսակ է 
առաջին դոյացութեան։ 

Ացաա.– այլ եւ այլ ձայնիւ Եւ միտք մ՛ի, որսլէս զաւր– ել - ու եւ –թիւն... զաւր որ է 
վանգ եւ ֊ու որ է հէգ եւ –թիւն եւ միահոմեալ ղնոսա աոնէ մի զաւրոլթիւն, (X Ապո$ 

օօաասո ԱՈօ «*« ուԱոէսո հքՈոքրօ Օօաա Տէոթհ || 1-3 րայա 

էրսշէօձօ ւստէօէ ււյուձ Տ1 Տ; 148 օսէա ոՕւՍ բրօւԱր «։ ղաս բրւսնւոօս էորարոէ, է/րէ 
118ր զի սեռականագոյն է քան զայլմասունս... ամեն այն գոյ, ցս իմանալիք եւ զգալիք 
ւո ՕՈ&Ա * ոօրոա* || 6 ԱնՈՒ^ «Ա եՐե ԵՈ ՄԱՐՄնՈՅ ^ || 7 յ&լաՀ \8իսուս 
148, այս ա. | յիմանալի եւ ի տեսանելի ա || 7-8 այլ երեք են անյայտ «ՏԱ 9 
մ՜իոէթեան 14Ց || 10 յառաչադասութիւնս է քանզի սա յաոաչադասութիւ 
սորա քան զէութեան I ֊քանզի սա Ա^-քան զայր Ա8 || Ո նշանակ ԱՏ | իսկ 
րայ) եւ ցան Ա 1է եւ քան Յկ || 11-13 է սնւղսէ 1 օու V || « է «0 մեյկազդէ)ա 

ԱՏ | կատարեալն ութ 3 կաաարելութ իւն ձկ II 1»֊ ս Սյլ–րանն\ ձւտսոէ օյաճ® II 
14 բօտէ քան) ա Խն «է հօէշ , զաս օրսձ II Տ Ոսոձւ էոԵսաԱսր, («* «քքքօ 
V. 116); Բայց ութ մասունս ասելով - միով (միով մասամր 14Տյ), ղսւէստ օձժ զաւ– 
ըէն սեռի բաժանի - ի սլտուղս 01Տշ օձձ եւ ինքն մսայ); «1 ձէւոձէ ։«<«ր «շ օ<«օ 
ՏԱքԽոս մարմին որ շաւչափի եւ իր որ մտաց իման ի, զաս 1 1 էբՏՀ «ւ 1)ա– 
աե շօա սոէա-էՕ սա ոբէօ ւսոէ || 16—19 Հասարակութիւն—զոյացութեան) օա 
Հհօհէէ ւօԽո րնութեամք հասարակական եւ ոչ/ատուկ). 


170 


ծ՝ոհսծսի հերդ>ո%ի 


8Ո %ԱԳՍ ԱՐՈԻԱԿԱՆԻ ԵՒ ԻԳԱԿԱՆԻ՛. Սերքս այ ս ասէն ընտրողու– 
Թիւնք մւոաց եւ առձայնին տեսութիւն , զի յետ անուան ւ 
զսերսն որոշէ. արականին ՝ Տրդատ եւ իգականին ՝ Տրդատուհի 
եւ միօակութեան տղայ։ 

5 Եղին ոմանք զհասարակն եւ զմակաւասաըն յաւելուածու֊ 

թեան իմացմունս յաշակերտելոց ոմանց, ոյք ուսուցանեին 

զզոյգն յառանձնատըութեան ե\ զյատուկն ի զուգութեան, ղի 

հասարակն ՝ ՝ աքաղաղ եւ մարի եւ մակաւասարն խորդ, որ 
թռչեոյ գոլով տեսակ ի յանհատին երեւին րամանողականքն 

10 ^^տեսէկք են երկուք\ Լինին սորա տեսութիւնք. եր– Տա 
կիր եւ երկային րոյսք եւ մ՝արդոյ | ըստ մարդով մ՝ակա– 
ցութխն եւ զգայական ՝ յըզգայականի եւ զգալի զզայութ ա 
եւ թռչնոյ թռչնային , թե եւ ըստ իւրաքանչիւր որակութեա 

16 ^ Ժ ^ եԱակՔ են ածանցացն եւ թն՜\ Եւ ըստ եւթնեկի 

<1> Հայրանունականի ի հաւրէ Սահակայ ՍսՀակեան 
եւ ըստ սլիտոյիցն նոսրով ոչ Ե>ոսրովեան , այլ Տրդատեան. 

20 եւըստ Գորդայիցն Մանայճ, զի ղորդիս քաչացն այսպէս 

անուանեին։ , 

Եւ իգականա ցն չորք ոլ է մարցն, այլ ի հարցն ի 
Վարդանա/ Վարդանուհի, որ է նորավարժիցն եւ ոչ վարժա- 
պետեն Հոմեր այ։ 

ահՐՏՏՐձաւձՏ ՇՕաՇՍԱ. 1 Ա1ս1սա օա ՍՏ լ I ընտրութիւնք II 2 
եւ առ ձայնին) առ Թանին >18 | յեաոյ ա | եւ) ասլա ԱՏԱ 
գին շօժ 11, գի <Ս>Փ ^9 I աոսՈմնաւորութիւն -Ո –| & ». 

* յաաոմւ 11Տ || 8 իա* ^ հասարակի եւ 

««*« ուա քր մԽրմնով 11 ; & հ,տ րՕա տշոա ^ 

մ 1 սկա լասարի յաւելուածու&եան մԽսունք յաչակ ըա լ տ հասարակն՝ 

նէինն, <լի գոյգն յանձնառութեան եւ յաաուկ ի գուգութե<մն, գի հասարս 

աքաղաղ եւ մարի եւ մակաւասարն՝ խորթ որ թռչնոյն գոչով " " էբէոորսսւ 
երեւին աեսանողակս/նքն առ ի միաս , օո(< 

ոօոււոԱ էրռշէռԱօոէո օաաւտ \ սորա Ա 3 , "”* ա Հ* 2 ՝ Գորղայիցն—անու– 

Սահակայ) ա ի ԳրիգորԷ՝ Գրիգորես */ Տ «20 / ««0.7* 0», 

անեին) Տ ԽՆւէոսատժօՈս 1Խ»*ե « " Այլ 

ց ձ Լ քօաԱ /«ոոՀոօրսա հԽ էրռճաէսր, Տ քրւսԱէ *ււհ Այլ. 


ՄԵԿնՈՒ&ԻՒն 4ՆՐԱԿԱՆԻՆ 


171 


<2> Ել ստացականդ պաւդոսեան գիրքն եւ կամ՝ այլ 
ինչ ստացուած , որ զստացիչն երեւեցուցանէ։ 
քս$ <3> Եւ բաղդատական է Մովսէս լասս գոյն քան զԱհա– 
րովն եւ առ նմանս յոլովս առաւելութիւն միոյ Սամփսոն ա սա- 
լելս/ գոյն քան զայլազգիսն։ Եւ աւրինակք երկու րարձրագոյն 6 
եւ խոնարհ ազոյն, ուժգին կամ՝ անուժ գին։ 

Տւ։։ <4> Ել գերադրականն ՝ միոյ առ բազումն անբաղդա– 
տութեամբ ըստ երկուց աւրինակաց՝ արագեղ, յամրեղ, առին– 
չունակյանբաւելի ինչ իրս. երկուս ըստ իմ՞անալեաց, երկուս 
ըստ տեսանելեաց եւ ըստ միոյ յերկուց զգալեաց , այլ ի կեն– 10 
դանութենէ չորք են որ շարժին եւ երկու են կենդան իք գնա- 
յունը, որ ոչ անսկիզբն առ սկսեալն երեւին ի բանէս եւ չրոյ 
առ հողմն) արագութիւն։ նա եւ միւս ոմն հաճելի եւ անհաճելի , 
որ ոչ էութիւն ինչ երեւեալ ցուցաւ տեսակագունին, այլ ան– 

/ այտ մնաց ե ալ ցուցաւ ի խնդրողին։ 16 

Տա <5> Եւ փաղաքշական է գորովով գթոյ կոչումն մաւր 
առ որդի կամ՝ զնուաստութիւնն ցուցանելով, այրուկն ասելով։ 

Տա <6> Տարանուն է յ իշխան ութ են էն՝ իշխան, յաչողութե– 
նէն՝ աչող, ի զաւրութենէն՝ զաւրատր, ի մնծութենէն մեծ։ 

Տա <7> Եւ բայածական է ի շինութենէ՝ շինաւղ, ի բերա– 20 
ծաց բերաւղ, ի գրելոյ գրասլ, ի կոփելոյ կոփաւղ։ 

8ԱՂ.ՈԳՍ ՁԵԻՈՅ։ Ձեւքս այս միանունաբար յոլովանշան ցու– 
ցանի զոլ. եւ ըստ ինքեան առանձնանա յ ի սահմ՛անի։ Նյլ ան– 
թուելի սորայս են տեսակը, գի ըառանկիւնն ըստ անկեանցն 
ոչ է լիագոյն, այլ ձեւ բոլորակին լիապէս յամենայնում՝ ըստ 26 
գնդաձեւութեան երկնից կամ՝ ըստ ճառագայթափայլ տուն լե- 
նային իշխե ցողին բոլորակութեան, որպէս առա չին քն ասա- 
ցին զայս։ 

աՏՇՃՏքյւՏքԼձՏ ՇՕաՇԾԱ. 2 ռր գսաացիչն երեւեցուցանէ) ։ո<«ր 
էհհօհօ ձոօուրոՀ ճ || Ց լաւագոյն) առաւել ® || 7 Եւ է Տ || 12 աո) այլ 11* II 10 
գորով 11 II 17 կամ՛ գնուաստաթիւն — ասելով) ձագէկ, գառնիկ, լուսիկ ճ || 20 
սացական 1էշ, բազաս ական II յ 11յ || 22 ԱէսԽու օա 11Տլ | յոլովանչանակ ւ | 
գոլ) օա 11Տ II 23 ինքեան) ինքնոլթեան 118 || 25 լիասլէս) միասլէս 11Տ | յամհնայ– 
նոսմ) ա երեւի 11Տ || 27 բոլորութեան 11Տ || 27—28 որսլէս—գայս) որ ոչ իմԱնի 
մնւաց , էսյլ տեսան ի աչաց ել այլ այսպիսիքս անհասանելի ասին 11Տ. 


172 


ՄՈՀԱԵԱԻ յ>ԵՐԳՈ%Ի 


Ել պարզն՝ Ղ,եւոն եւ բար էին՝ քաջ Ղ,ետն եւ յարաբարդն Տ®. 
քաջ ՂԼծւոնծան : Եւ յարաբարդելոցս այսոցիկ այլայլմունք 

չորեքբաժանեան երեւմամբք, | ըստ երկուց կատարելոցն Տա– 
Նոր այր, եւ ղոյգ անկատարութեամբք՝ իմաստնապատում, 
է եւ լի եւ թեր է՝ Մարղիթ, եւ սակաւ եւ բովանդակ՝ սիրա- 
մ՛արգ։ 

Թիւք ըստ ունելութեան չորք են. երկու ըստ ահեկեան 
կրկնուածոյ մ՜տար եւ երկու ըստ աչոյն։ | Բայց ըստ հայ լեզ– Տա– 
ուոյս եզական՝ մարդ, յոզնական՝ մարդիկ, բայց է եւ երկուո– 

10 րական մարդը, այլ եւ յոզնական զմիոյ Ի* ոյարաւնք եւ կամ 
Ցրաւնք եւ երկուքն հոլովականք զերկուսն եւ ոչ բազումս 
նշանակեալ ցուցանէ։ ^ | 

Հոլովը վեց են. բայց ի հայումս (վտվ պակաս յայլայլ– յյտ” ւ 
մունս երեւի զոլ, զի ուղղականն զոյացութիւն միայն երեւի զոլ 
16 անհատապէս՝ Գրիգոր։ Եւ սեռական եւ տրական Գրիգորի կամ 
Գրիգորդ/, որոյ տեսակ զոլ որդին է եւ կամ պատուէր ինչ առ 
նա եղեալ իրաց։ Այլ եւ առաքական՝ Գրիգորով, որ ոչ միայն 
այս, այլ եւ սխալանաց եւ պատուոյ նշանակիչ, ըստ որում մահ 
մարդով եւ յարութիւն զրէ առաքեալ արտայայտէ, որ ոչ է 
20 առաքական այլ ներգործական։ Եւ հայցականն հԳրիզոր ունի, 
որ հետեւանայ ըստ մեր աշխարհաց եւ զաղե րսականն։ Այլ եւ 
հոշականն է կամ առ ինքն կոչումն ընծայեցուցանէ այսիւ աւ– 
դանուազ հնչմամբ։ 

<1> Խկ...\\\\. 

աՏՇՃՏ^ձաւձՏ 001)10 Սճ. 1—6 Եւ պարզն—սիրամԽրզ) Հ«Ո 11Տ || 1 
Ղիւոն ձկ, Լեւոն Շ6է6ո || 2 — 3 Եւյս ոարարղելոցս — ծրծս/՚ամբ) օտ Տ «է զաս ւ«զսսո– 
էար սէզսէ օձ սիրամարգ օաո ձոօր ւ/ա% էշհօԱւտ շօոոէՀօ բրօքօրէ || 7 12 0՝իւք Տ ոլ ՜ 
ցաՆԷ՜\օր*ա, Հոէէր տշհօԼ ւ« ՏէօրհօւԱ օծԱօշօէօ ՕօաԱէ ոսոէրօրսա էրօշԽՕօո* || 8—12 
Բայց ըսա — ցուցանէ) բրօւԵսԱ ճ օսո օԱօրսո էէհօԱս օօոց1սէԽօէօ II 18 ի հայումս) 
մեգ 148 II 14 միայն) «ք*ոա Երեւի զոլ 11Տ 1։ ցոլցս/նծլով ճ || 16 ՕէրԽ որոյ տեսակ 
զոլ որդին է Տ, /> րօ ցսւԵստ 11Տլ հօհ«է հաւր տեսավ որդի է, ՏԱյ>հօոօ, ոօո ի1օցէ\ *ս«է 
էոԵսէոձօ II 17 Այլ եւ) ՕՈ Տ II 18 ել սլաաուոյ նշանակիչ) ՕՈ 148 || 19 ըրօ արաա– 
յայաէ) զրէ օոէէ աոացեալ Ջ || 19—20 որ ոշ է առաքական, այլ ներգործական) ՕՈ 
118 II 20 ունի) ՕՈ Տ || 21 որ հետեւանայ– զաղերսականն) օո 1էՏ || 22 հոշականն «՜յ 
հոշական յեշ կամ յայր 113 || 22—23 այսիւ—հնշմամր) ՕՈ 14Տ || 18—23 հո– 

լովք—հնչմամր օո II, 5 բրւսհէէ օբբօէԱօ ոօէօ Այլուստ || Ա—բ. 178։ ՏբէՕէ» 
ոօաաս օո շօձճ; սԱաօո ոօոօրօէ 11; «էէօրսա «Տ ՕեհՕէէ ոօոոսԱօ զաս 


ՄԵննՈի&ԻԻն ձնՐԱնԱնԻն 


173 


< 23 > Բացարձակ <Է>, որ աոանձինն իմանի, այլ ոչ 
ընդ տեսութեամբ կապի՝ աստուած, բան։ 

Եւ հաստատ<ադր>ութիւնք են երկոս ներգործական՝ 
ղատատր, ընտրող, եւ կիր՝ ղատեալ, ղատեցե<ալ>։ 

<ԺԳ> ՑԱՀԱԳՍ ԲԱՑԻ 5 

՚ Եւ ղի բայս յետոյ դասեալ լինի քան զանուն, զի նա զոյու– 
թիւն ունի զտեղի եւ ոչ զներզործութեան։ 

՚խ ոնա րհմունքս հինգ են. սահմանական՝ առնեմ, անե– 
րեւոյթ՝ առնել, հրամանեան՝ արա, առնիցեմ՝ ստորադա- 
սական։ 

Տրամադրութիւնք երեք են. ներզործութիւն, որ է գա–՝ 
նեմ, կիր՝ զանիմ եւ կրաւո րական ըստ ներգործականին՝ 

զգենում։ . 

Տեսակս զործոց ինչ ասին տեսութիւնք եւոչ ըստ ինքեան 

զոլ նախագաղափար եւ է նախաւրինակ՝ ոռոգեմ, Լածանցա– 15 
կան> ոոոզանեմ։ 

Զեւք յոլովսԲատածք լինին ի զգեստս եւ ի սսճմանս. 
պարզ գիտեմ, բարդ՝ ըստ գիտեմ, յարաբարդ կարի քաշ 

գիտեմ։ * 

Թիւք ... 1111 

Գէմք երեք են, յորմէ եւ առով եւ վասն ոյր։ 

Ժամանակ երեք են, անցեալն, ներկա, , ապառնի։ Ներկայն 

ասաց կամ զկայէն։ 

Ել անցեալն ըստ չորից ունի զանազանութիւն, յարաձգա– 
կան, յարակայ, գերակատար, անորիշ։ Եւ լսեցուցանէ յա– 25 

ճօժոոօո րօձօԱրօ ոձւոէսր։ Իսկի եւ աոասականի 
ընդ եբկրայնոց ենթակայի (ենթակի 14Տ,) առաչին զոյացութեան, որ հիմւ ւ շլոց 
ծղանի։ Իսկ այս՝ Մարկոս, որ յայտատեսակ է եւյոլովախ դիր. ւ ա 
երկրորդին Եւ ոչ նաիւադասեցելոցն, որ մերձ է Ասա տեղւոյ 

երկուց այսմ իմացմունս մարդ մասոաւորէ յանրամանելին »Հ^ենՀՓ\\ 3–4Եւ 
հաստաաՀաղր>ութիւնք–դատեցեալ) օո 11Տ Տ || 8 բ. 1748 . րօոա 

Ահօսօ օ (օոնարհմունք ացսծ օձ լինի, էձ օքօքՕՀՕ, 

ոաոօրօրսո, բաօոօրսո, Աաբօրաո ւ^սօԱօոս, ձււաԱ » *՝՝*%* *°* 
զներզործութեան օբսձ 14 սցաէսր Եւ ստոյզ րայէ էէօ, զաս ԽՆէէ էէ%ՕՈ Ն. 


174 


ՄՈՀՍԾՀՈ՝ ֊ՃԵՐԳՈՂ.Ի 


րաձզականն մ՛ասն էնչ ունել ի ներկայէն բաղազանութիւն, որ– 
պէս թէ դեռ առնեի, ել յարակայն՝ զատւրց ինչ կամ զամսոց 
կամ՛ զտարտյ , էզործէի յասե/Ն. եւ անորիշն զերեսեան ժա- 
ման ակսն նշանակի զյա րաձզականն եւ զյարակայն եւ զգ - 
6 րակատարն, որպէս անունդ նշանակի , էզործեսցի, ըստ այն մ 
թե լթի եւ է եւ ի րաղազանութենէ լինի։ ^ ^ ^ 

Եւ ստոյզ բայ ի ներկայն , իսկ անցեալն եւ ապառնին ՚ հո– Տստ . 
լովմունք ազդման, եւ առաւել ծանաւթազոյն մասն ցանի , զի 
անյ այտք ի յայտնոցն փայլին իմացմունք եւ տեսանեչիք ան– 

10 տարակուսելիք քան զանյայտսն , այլ եւ լսելութիւնք անհաւա– 
տարմազոյն առ բազումս քան զտեսութիւե. 

<ԺԵ> ՑԱՂյԱԳՍ էխՈՐԳՈՈԹԵՄՍ 

Ածորդութիւնս դատեալ եղել ի տաղաչափական կշռոց յա– 
ուսումն ավարժ ից ոմանց , որք ի մակացութեան դեզերանս կա– 

15 ցին։ հի զսահմանաչափութիւն բանին լծորդովՆ շինեին տեղ. 

այլ էր իսկ ճշմարաապէս ի տեսակին խաւսից որպէս բա- 
զուկ եւ մազուկ։ | Բայց ըստ մերումս եւ այլ ինչ եղեալ է զխտ 
առաօնոցն իբր սոցա, նոցա , որ ոչ միայն յառաչ ղասեցե– 
լումն, այլ եւ յերկրորդիս խոնարհմանն , որպէս կոփես ւ կո 

20 փեմ–\ 

Այլ զանազանապէս եւ ոչ անբաժանաբար , որպէս ի 
զգայութիւնսն զուզատեսաթիւնս տեսանելեացն եւ ձայն ազդ * 
ցական ընդունող առ բերումն մտաց եւ յերկրազործ տեսակ 
կենդանւղյն հաւասարապէս զուզիցն իմաստասիրել առ ի զխտ 
25 կերակրոցն։ 

ււտօաշձաւյւտ շօաօւա. ւտ– շօ & տշխաա օձ շօոացօէձոէո &*• 

ԱուոԱԽ» ». տսբրօ յ>. 149 II 21 դաժանացար) օձձ է անուն լԽօոութես** է 
22—23 ձայն ա<լդեցավանի՝\ ծւ ոչ այն աւլրփցավան ա || 23 .Հ ստա . 

թսզործ տեսակ) յերկատծսակ 11Ց II 24 <լուզէ> 0 ն) <լի Ի յծրիցն ի \ 

սիրի 1ր1Տ; ԽԽ ոաթէէծ եօհօԱօոա բօ*է*Ոօր էօոէսա բօր* ^ ՚ ~ 

ււբսձ Տ, թո՚օր է«րօ սոօւտ տաքէօ ճոօոցաւ սոէէոձօ ւտէ (». յ>. Հ *ոարոէոէօէօր 
յեբրօԽէօ ««, «օո Ատւէէ, Աէոսո Աօցա « ձոօո^աօ հ*ա*ոէ օո օօոաա**" 

ձէօյէէէ ՏԱրԽոսէ. 


Ս՝ծԿնՕՒ0–ԻԻՆ *ԾՐԱնԱնԻն 


175 


հԺՀ> 8ԱՂ,ԱԳՍ ԸՆԳՈԻնԵԷՈԻԹԵԱն 

լհնդունելութիւն յանուանէ եւ ի բայի ունի զիւրն էութիւն. 
ա եւ լինի մի մասն յութիցն եւ դէմք ոչ երեւին սորա եւ այլն 
ամենայն ըստ գործականին, զի որպէս դերանուն եւ մակբայն 
ընդ զոյացականիւն եղեալ լինին , այսպէս եւ սա ընդ ազդեցու– 6 
թեամբ. բայց հոլովումն ըստ առաջին մասին բանի , որպէս 

արարեալով արարելում . ^ . 

Այլ ընդունի եւ տեսակ կենդանտյ զհամախոհս յինքեան 

եւ զերկինս աստեղք եւ նիւթք ախտականիս զմարդիկ նա եւ 
զայլս ոմանս որոշողականն ղուզանունապէս կոչմամբ զա– 10 
ռանձնացելոյն ժիութիւն,մանաւանղ թե միացելոյն առանձնա– 
ւորութիւն։ 

<ԺԷ> ՑԱՂյԱԳՍ 6ԱՈԳԻ 

Տ ա \6աւդս յայլում լեզուի բազում ինչ ունի , | այլ ի մերումս 

սակաւ, զի հոլովք եւ թիւք միայն լինին, բայց զսերոցն ոչինչ 13 
նշանակէ։ Եւ է շրշաբերութխն այսպէս. այս, այս մ, այսու, 
զայս, ով այս. եւ ըստ համարականումն միապէսն եսն, երկուո– 
րապէսն ՝ ղուն եւ բազմատը արարն՝ դուքն, որ յամենայն մար 
Աունս զտանի, բաց ի նախադրէ եւ ի շաղկապէ։\ 

<ԺԸ> ՑԱՂյԱԳՍ ԳԵՐՄսՈԻնւ 1ԻԹԵԱՆ 20 

"ա ^Դերանունս փոխանակ անուան ասի Եւ է ըստ աւրինակի 
ա դիմացն նախկնի՝ ես, ղու, նա. եւ երկիցս այս ստացեալքն իմ, 

քո, նորա։ 

Բայց սերոցն ոչ այլափոխի ձայնիւ, այլ լրութեամբ եւ 
անուամբն նշանակի, եթե արք եւ կանայք եւ մանկունք։ 25 

Եւ զանազան նշանակութեանց ուղղապէս ես, ղու, նա. եւ 

ուտշարձ . # ոճտ շօռւշսս. 9 նա Ե տ (* ո ոար ^ էաո ՝ 

ձՍսո Հո նա եւ) II 10 ւլուզանոսմնասլէ ս «Տ, || 11 մֆուՀեամր «ն Տ; հաս* շօբէէս 
**է շօոձաօ օէցս* օօյձէ» բրօ«*ձ*ոՕ» || 14-19 »» հօ* «սա էօհօԽ, տա 
ձոօոտո* է*տ* բսէօոէսր (օ. ք. 150), ոօԱոէ տա օձբ. ՈաոօԽէօ տսոէ || 21—բ. 1705 


176 


րրոՀՕԵսո յ>նՐ<Նողյ> 


բաժանողականին՝ իմոյ, քոյոյ , նորայոյ. եւ պատ ուի րական ին՝ 
ինձ, քեզ , նմա. եւ երթալոյն՝ ինեւ, քել , նովաւ եկի այսը, եւ 
աղերսականին՝ զիս , զքեզ, գնա. եւ հոշականն՝ դու։ Ել սորայքն՝ 
իմ՝, քո, նորա. իմոյն, քոյոյն, նորայոյն. իմումն, ք<ոյ՝>ումն, նո– 

5 րայումն. էմուին, քոյովն, նորայովն եւ այլքն–\ 

<ԺԹ> ՑԱՀԱԳՍ նԱաԳՐՈԻԹԵՄՍ 

*1 138 

ութեան յաւ<ր>ինեալ ար– Տա 
ուեստախաաից , այլ ոչ առանց տեսակաց. եւ որոշեալն ս ար- 
մանալ հասարակ անուամր զանազանի, զի թե ըստ մասին 

10 խնդրես, ելս մեր յաշխարհէ ոչ է առաջին, այլ ել հալը վերշոյ 
է որդի։ նա եւ ի յերկս աշխատասիրացն սահմանի սերման էլն 
նախ քան հնձիչն եւ իմացեալև յետոյ ազդի րանիւ եւ ըստ զե- 
ղեց կա սլաճոյճ րանաստեղծաց ութն, ըստ քեզ (ել) ի ի հետե֊ 
ւեալսն եւ յայլ այսպիսի։ 

15 Ժ> ՅԱՂՀԼԳՍ ՄԱԿԲԱՅԻ 

Ել մակբայից ոմանք պարզք են, ոմանք ջոկադրեալք. 11Տ 
ոմանք պարզք եւ ուղյիղք ել ոմանք ընդ իրեարս շարեալք։ 

Են պարզք այս՝ վաղ, նախ. ել ջոկադիրք՝ վաղվա ղ, նախա– 
վաղ։ 

20 < 1 > Մակբայ ի ցն եւ ժամանակ յ այտն ի են՝ այժմ, յայն ժամ, 

դարձեալ։ Մակբայի ժամանակ յ ատ կա կան, ր որ որոշի ի հա- 
սարակականին 1 ։ 

< 2 > Եւ միջակութեանն\ .... 1 1 1 1 

րէաա հաստ բրօոօէոէոսրո էրօշէօէւօուտ շօոժաօ ւոօտրէո սէ («. բ. 150) II 7 յաւըի 
նեալ աըուեստախաւսից ) առեալ ի յարուեստախալսից 7ր1Տ || 8 այլ) օո է 11լ, ԽԵօէ 
Տ |) 9 — 10 ըստ է Ույ սին խնդրես) ըստ Ա՛տին խնղրին 11Տ II 10 ելքս 11Տ |՛ 11 նա 4ճ) այլեւ 
11Տ | սահմանի) 11 Տ | սերէՈսնի նախ քան Հնձի II ճ II 12 նախ) օա 51Տ | եւ իմա– 
ցեալն — րանիլ) օա 11Ց | ազդի) ասի 11 ։ | ըստ) օա II Տ II 13 ըստ քեզ) զքծզ 
>1 ճ 1 ի) Օա 11Ց II 14 եւ այլ այսպիսի ք 11 Տ |, 16 չոկաղրեալք) ան շատա- 
նանք >1Տ 2 (11Տ 1 «ՈէուևւօԱ է՚ո ոց) II 21 յատկական) քօէտԱ 1էօէւօ ջրօ յարակայա– 
կան տրէա. 


նախադիրս առ ի զարդ զեղեցկ 


ՄԵննՈՈԹԻխն ՀԵՈԱհԱնին 


177 


<3> <Եւ քերդութեաննե, մուրցացի , ծղացի, աքացի, ողկու֊ 
զաւրէն, տարմացար. Հոմերոսի՝ տեսեալ զաւր, զի հանդիսա- 
նա/ ր ի պատերազմի եւ ժողովեին սակաւիկ սակաւիկ։ 

<4> Ել քանակութեանն, որզոն (վասն զի թուի մակբայս) 
բազում անդամ, սակաւ անդամ։ 

<5> Եւ թոտյն յայտական, երկիցս, երիցս. 

<6> Ել (նեխտեղականի... ի վեր եւ ի ստոր... Նոյնպէս եւ 

կալն մակբայ է, յորժամ ասեմ ի վայր կաց կամի ներտեղտջ, 
կամ ընդ տեղի կաց, կամ ընդ տեղ. որզոն ներ տան , ի տան 

կաց։ 

<7 > Եւ ըղձից նշանակը են թե իցէ, աւշ, դուշ եւ յուշ։ 

<8> 7 Արոխտական կոչի, որ է իշտ, ղմին այլն անդոսնէ։ 

<9> Սպառնական, որ սաստի մի լսումն, տիր, տի, զի տիրդ 
հիճկալ կոշի։ 

<10> Ել հեշտականն 1 ) Եւ որ մեծ արի, վաշ։ 

<1 1 > Շնորհակալոյն, յարքին, դրուատ, որ ի պարդեւ։ 

<12> Ել ողոքականն 1 փարելի , փոխան։ 

< 1 3 > Ապա շնորհեն էն, ձաոադէմ 

<14> Ել աւաղականն) վահ, վա ի վերայ բեկման։ 

<16> Եւ եղկականն 3 վայ, եղուկ, աղէտ։ ՚*° 

<16>֊ <34> .... |Ա| 

ՀԻԱ> ՑԱՂքԳՍ ՇԱՀԿԱՊԻ 

«Տ Շաղկապ է որ շաղկապէ զա, րաքաՀոհոՀխն։ 

Ծ. շաղկապածն ոՏանց չոկանն, էն & ոմ՛անք անչատէալք. * 
<1> Հոկամանք են եւն (եւ ոշև)։ 

<2> Իսկ անցա տականք ասին այլ։ , 

<3> Բազման* որ ոճ էմն նշանակեն ի սկզքանցն է. 

այսը։ 

ՐՕաՕԾՏէ. 4 Ծւ քանակութիւե օօճժ |1 20 հօէճ քէեց– 


24-9 


լ78 Ս՝րւՀՍԾՍք> ՀԵՐՁՈՂ,* 

<4> Եւ տարբաղմ ւստ, որ իր է միջնորդին ( զի թեպէտ)։ 

<5> Փաստ բանավան, պատճառաբանական։ 

<6> 8 ա րակուսավանք .. . 1 1 1 1 

<7 > Բաղբանականք\ . . . |||| 

6 <8> Թարմատ<ար>ք , զարդարականք։ 

<9> — < ւ օ > ... լլլւ 

<^> 6ԱՂ.ԱԳՍ ԱՌՈԳՄՆՈՈԹԵՄՆհՖ 

Առոզանութ իւնք են տասն։Ի տասն ժողովեաց զամենայն «Տ 
սահման կարդացողութեան. շեշտ՝ վերացման ձայն , բութ 
10 հարթ, որ ոչ ի վեր եւ ոչ ի վայր, պարոյկ, որ երկարացու– 
ցանէ զմէջ տանն, սուղ , որ սակաւիկ մի դատարումն առնու. 
թաւ, որ ղրան թանձրացուցանէ ի լսեչիսս. սոսկ, որ սուր 
անցանէ. ապաթարց աւրէնս՝ ուսոյց. ենթամ՝այն աւրէ– 

նսուսոյց. ստորատ ի խոնարհ կայ, որ է յետին (թե արարից 
16 (լայս)։ 

<ԻԳ> 6ԱՂ.ԱԳՍ ՈՏԻՑ 

Ոտք են պարզք երկոտասան։ Ոտք վասն այնորիկ ՃՏ 
ասին, զի որպէս կենդանի մ՛արմին ի վերայ ոտից հաստա- 
տուն կայ եւ թոչունք ի վերայ թեւոց եւ զոյք ամենայն ի վե– 

20 րայ միջնողանն. 

Առաջինն՝ համբոյր. համ երեք գիր է եւ ոյր-ն երեք , եւ 
երկուքն եւս երկարք լիազիծք քառամանակ. Մա շդոց. Մաշ– 
երեք դիր է եւ դոց-ն երեք ՝ վեց ել քառամանակ, զի <յ>առա– 
շին վանզն այրն լիաձայն է եւ շայն կիսաձայն, յերկրորդ 
26 վանզին –ոց սուղ է եւ ց կէս եւ դոքա քառամանակք կոշին։ 

բ. Մեծասար՝ երկայնն առաջին, ներկայնէ եւ նա– 
ղաւտէ, յերկայնէ եւ ի սակաւէ, եռամանակ, որզոն Գաւիթ. 

Ղէ Գաւ-ն երիք գիր է եւ ֊իթն երկու, յերկայնէ եւ ի սդէ։ 

գ. Մեծավերջն, որ վերջն շատ է քան զառաջն, նազաւտէ 
30 <եւ> ներկայնէ, եռամանակ, որզոն Եորիւն. վասն զի Ե ո– սուղ 



ւ 


2յ1Տ0&յ22ճ&Ա՝1ձ1Տ ՕՕՕւՕԾԱ. որզոն՛) երկրորդ ոմն օօճճ. 


ՄԵԿնՈԻ&Իհն ՀԵՐԾՀււ՚նԻՆ 


179 


է եւ ֊րիւնն շատ, վասն այնորիկ նազաւտէ զառաջն եւ ներ- 
կայնէ զվերջն։ 

դ. Անգայտի ցանցառ յերկուց աղաւտաց, երկամանակ, 
երկու ժամանակ, ցանցառ եւ սուղ երկամանակ, հիկէն Են ոք. 
զի Են– եւ ֊ոքն երկու երկու գիր են, յաղաղս այնորիկ կոշի ան– 6 
գայտն եւ յերկուց աղաւտաց։ 

Արդ զերկավանզսն կատարեաց եւ յեռավանգսն փոխեցաւ 
եւդնէ <ա.՝>զԱբրաամ ստեղն (ընդ մէջ թարգմանի), յ երկայն եւ 
յերկուց աղաւտաց։ 

բ. Վերջատանջ վերջն աղաւտ է, սակաւանայ եւնուազէ. 10 
(երկայն է մինն, որ առաջին. Սաղոմոն. Սաղ երկայն, ոմ, 
ոն՝ սաղ եւ սուդ)։ 

զ. Հոդաբորբ առաջն ներկա րէ եւնաղաւտէ եւներկայնէ 
հինգամանակ, Ամրակում. Ամբ֊ն երկայն է, ֊ա– կարճ եւ 

֊կումն երկայն է։ 16 

գ Հ ողաղաւտ՝ առաջն աղաւտ է, սակաւանայ, եւ ներկարէ 
եւ նազաւտէ, քառամանակ, Փիլիպպոս. Փի՝ կարճ, ֊լիսիպոս)– 
երկայն է եւ Հ-պոս կարճ>։ 

ե. Հաւեղն , որ է սկիզբն, յերկուց երկարաց եւ նազաւտէ 
հինգամանակ, Ցովսեպոս. զի 6ով–ն երկայն է, –սէ– երկայն 20 
եւ –պոսն կարճ։ 

զ. Ալար տեղ, որ է վերջն աղաւտ, յերկուց երկարաց, հին– 
զաժամանակ, Եղիշա. Եղ– կարճ է, –իշ– երկայն, –ա երկայն։ 

Է. ն երգելն՝ նուաստք, ներից աղաւտաց, եռամանակ, 
վասն այնորիկ ասի յ երից աղաւտաց, զի երեքեանն կարճեն։ 25 

ը. Սոնք, որ է ստուարք, ներից երկարաց , վեցամանակ, 
որ է Ցովհաննէս. եւ երեքեանն երկայն են, զի սովորութխն է 
տ աղա լափա ց զերկայն զվանզսն առաջ առներ 

ատօէտրճ^րւճտ շօաօսս. ւօ-ւշ յ >«• շօոքսձշոէո զաաճօա 

բօոէօ ոսոէ զաս ձէ <Աո քՕէէրօոէ || 18 ներկայնէ) նծրզծւ ՕՕճճ || 20—21 

4 /է վարք Եւ ս/ոսն երկայն օօճճ || 28 Եղ վարք եւ չա Երկայն օօճճ. 


12 * 


IV 

ՍՏԵՓԱննՈՍԻ ՍԻԻնՆՑԻՌՑ 
ՄԵԿնՈԻԹԻԻն •ՏԵՐՍ ԿԱնԻն 


IV 

տւտԲռճա տւտստստւտ 
օօ&աք»ւճաստ ա օաաւտւճււօճճւ 


ՍՏԵՓԱննՈՍԻ ՍԻԻնԵՑԻՈՑ 
<ՄԵԿնՈԻԹԻԻն ԶԵՐԱԿԱնԻն> 


■» ՀՆԱ7սԵՐԳՄԵ՝> .... Իւրաքանչիւր ոք ի նահապետացն ի 
“՚ բաժանման լեղուացն եղեն իբրեւ ստեղծիշ լեզուաց եւ եդաւ 
այն աւրէնք եւ սահման ք նոցա յիւրաքանչիւր զաւառս : Իսկ 6 
յառաչեոցն ոչ անելով գիր տակաւին եւ երկարակեցութեամբ 
զմիմեանս աւանղութեամբ ուսուցանեին ուղղախաւսել։ 

Տո ( Արդ այսսլէս եղելոյ յա ռաջա գոյն) յոզունց նախ քան զՀո– 

մերոս չան եղեալ բաղամ՝ աշխատութեամբ զուղղախաւսութիւն 
սերմ՞ան ել եւ իբրու ոչ անելով նոցա գիր, (քանզի) ղանմարմին 10 
բան բերելով եւ մ՞արմին զգեցա ցանելով նմա, զի դիւրաւ 
ըմբռնես ց ի այն , որ ոչն ըմբռնի։ Զկնի նոցա գտեալ գիր , դրոշ- 
մն ցին նախ ի վերայ տախտակի եւ ապա ի վեր այ քարտի– 

լյտշճտրաոճւ։ շօաշւա. « Տ յ. ՏԱբԽոաոա։ հձ որ Ատ շօոսոէոէԱՀՏ 
քրօԱցօրոօսւ բրօաեահօհսա^ւէսր, « զսմա Խաո ուհճբրօԱւր ձսոտբռրէս^ալ 
&Լօս րոէբէս »սոէ քո օօճճ >1 Տ; տԽ6 Սաս ԱցԱ է 

ստստ։ ...յարմարեցին դիրս իւրաքանչիւր ազգ, <լոր նախ քաղղէացիք 
լզեցին ինքծանց զիր նչանատր ըստ լեգուին խրծանց յաւղի. յոբոց ա 

յարուեստ անկեալ ըստ իւրեաեցն ձայնի, նմանասլէս Եւ այլքյազգաց. . ^տ«րէ» 

ոօոոսՈե «ո»շ ,<»> « օաատոԽէօր* զսօձււա Թտրստտօտ յաըաըաեոց մեկնիչ, սէ ոօԽԽրո 
«է քո աօրցւոէ, "ցսւէսր։ եւ յաղազս այսոըիկյոցունց նախ ցան Հոմերոս լաս եղեալ 
բազում աշխատութեամբ զուղղախաւսութիւն սերմանել վասն թիւրութեան լեզուաց 
եւ խաւսից, որ եղեւյեա բաժանման լեղուացն յաչտարակաշինութծանն, զի իւրա– 
քանշիլր ոք ի նաէասլծտացն Եղեն իբրեւ ստեղծիշ լեզուաց ի ծնունդս խրծանց. Եւ 
եդաւ այն աւրէնք եւ սազանք նոցա յիւրացանչիւբ զաւառս (իւրաքանչիւր զաւա– 
ռաց II)։ Ել ղի ոչ ունեին զիր ըստ զանազան բաժանեալ լեղուացն , այլ երկարա– 
կեցութեամբ զմիմեանս աւանղութեամբ ուսուցանեին ուղղախաւսել։ բօտէէԱ բրօխ– 

րսոէսր է *րծ« ացեէրւ <է էսա։ եւ արդ այսմ այսսլէս եղելոց կամ Եղեւ բաժ աց 

յարմԽրել գիլտս արուծստի, զի կարասցեն ներմանել զուղղախաւսութիւն, որսլիս 
ասացաւ. եւ ղի եւ ոչ ունեին զիր ղանմարմին բանն բերելով Եւ մարմին զզ բացա 
նելով, զի դիւրաւ ըմբռնեսցի այն որ ոչն ըմբռնի։ Յաղազս որոյ զկնի սոցա գտեալ 
ծզեւ զիր յազզս Եւ ի լեզուս , որսլէս եւ ցուցաւ : Գրոլմնցին նախ ի վերայ տախտակի 


184 


ՆՏԵՓԱՆՈՍԻ ՕԻհՆԵՏհՈՅ 


ՀքԵհնՈՒԹԻհն թԵՐԱԱԱնԻն 


185 


<սէ> եւ ածեալ գանմարմինն ի մարմին զզեցուցանեն նմա 
մարմին ղգիր։ 

Ել արդ զտեալ ղգիր նախ քաղդէացիք եւ ապա հելյենա– Տ տօ 
ցիք եւ զկնի նոցա այլք մի ըստ միոշէ։ 


6 <Ա> 8ԱՂ.ԱԳՍ ՔԵՐԱԿՄնՈԻԹԵԱՍ 

Զե րականութ իւե է հմտութիւԱ\ Եւ արդ ստուգաբա– 
նեալ լինի քերականութիւնս գրականութիւն։ 

Ել լինի հմտանալն ի նոսա ըստ այս քան յեղանակս. մա– ք® 
նա լել ղյեդանակս եւ ղվանզի լափս , յարդարելով ըստ ենթա– 

10 ղատութեանն զգրու ցատրութիւնն եւ զսլատ մութ ի ւն ս նոցա . 
եւ այն ըստ կարգի յարմարութեամբք եւ պատճառՀաՕք առ ի 
հաւատալ։ Եթե ոչ այսպէս իցէ, ոչ ընթեռնուլ զնոսա գեղեց- 
կապես ի լսելիս ժողովրդոց ղրանս եւ զգործս առաջնոցն եւ 
կամ՝ թե զաստուածոցն։ Եւ ինքեանք ըստ հրամայեալ յեղա– 

16 նակս սորա արասցեն ստեղծումն ցանի պիետիկոսարար։ 

•Քանզի ոչ այլ ինչ է քե րականութ իւև եթե ոչ հոծ եւյար– Տ«– 
մար շարամանութեամր եւ ողորկաբանութեամր ել խտրու– 
թեամլ ւ աոոգանութեան ել ղասաւորութեամր գծի եւ չափա– 

ծլ ապա ի վերայ քարտիս ի (քարտի ։է 1։ քաղաի II,) եւ աէծալ զանմարմինն ի մարմի՛ն 
եւ զգեցուցանեն նմա մարմին (լզիր. սԱւաօ ԱւոԽո ԾէրԽ բրԱ&շոբէաո տՀԵՀ հօԵէոէ ոօ– 
էո«ո Տէտջհօու, ցսռացսօւ ա տէսաւ սւ ղսօւէ ԱոէէՇէձսոէ ոստ «*։« սոտէոձՂ տսոէ՛, էօԽոքէրէ 
հօ օ էոօձօ էտքօտսւէ 3։ Իսվ անդ ի բաժանել լեզոանց իւրաքանչիւր ի նահապետացն 
իբր ստ եղծիչ եղել լեէլուի ցեղին իւրղյ. եւ իւրաքանչիւր սերեալքն մի Եւ զնոյն ունէին 
որս լէս նախահաւ, նղյնպէս եւ լեզուի սկիզբն... Իսվ այլքն ոչ ուսելով գիր, այլ Եր– 
կարակեցութեամբն ոաոլցանէին զմիմծանս աւանղոլթ եամր ուղղախօսել ..... յազազս 
որոյ յո քոլեց նախ քան զՀոմնրոս չան Եդնալ ոսլղախօսութիլն սերմԽնել Եւ իբրու 
ոչ ունելով նոցա դիր զան մարմինն բան քերելով եւ մարմին զգեցուցանելով զի 
ղիւրըմցոնելի զայն որ ոչն ըմբռնի արասցեն։ Շաղազս այսորիվ զկնի նոցա զտեալ 
զիրյաղզս եւյազինս ղրո լմեցին նախ ի վերայ տախտակի Եւ ապա ի վերայ քարտի 
եւ ածեալ ղանմարմինն ի մարմին զգեցուցանեն նմա մն/րմին զգիր || 6 — 7 Եւ արդ 
գրակսմեոլթ իւե) Ծնուն իսկ քծրակս/նութես/նս գրականութիւն ասի ըստ Հոմերոսի 
Ս, արդ քե րականութ Եանդ անուն գրականութիւն ասի ըստ Հոմերոսի 3, քերակա– 
նութիւնդ անուն իսկ գրականութիւն ստուգաբանի 2\\8 ի նոսա) ՕէՈ Տ || 9 յարդա– 
բելով) յարաղրելով ձ1 8 || 0—10 ըստ Ենթազատութեանն \ զենթաղատաթիւնս Տ || 

10 զնոցոլնց պատմհւթիւնսն Տ || 12 այսպէս իցէ) ՕՈ II || 13 ժողովրդեւմնն Տ || 14 
Եւ) Այլ Եւ Տ || 16 սորա) օո Տ I պեւետիկոսաբար Ս 1։ պւետիկոսաբար «տ, պուե– 
տիկոսաբար I 1 8 || 18 աոոգանութես/նվն Տ | ղասաւորութեամր Սյ, դասաւոըու– 


բանութեամբ եւ կչռաւք ստեղծանել բանս, եթե զովասանու– 
թիւն, եթե պարսաւ եւ եթե այլ ինչ գրեալք, սոյնպէս եւ զայ– 
լոցն արութխնս եւ ղաոաքինութիւն գրամակիտկութեան 
անվթար յաոաչբերութեամբ։ Եւ այսոցիկ բազում՝ պէտք են 
հին կտակարանաց եւ առասպելավարժութեան հոգ տանել 6 
իբրու , ասէ, բազում՝ անգամ՝ ասացելոց։ 

■* Իսկ զի մասունս ասաց սորա վեց. այն զգրականութե– 
նէն ասէ, քանզի կամեցաւ ցուցանել մեզ արուեստաւորս զոր– 
չափութիւն սորա, զոր ճառեացն, եւյայտնել զբ ա լանդակ զաւ– 
րութիՕ, սորա թե մի գուցէ զութսն իսկ զասացեալսն Լզքե– 10 
րականութ իւնսն) եւ կամ՝ զիններորդ մասունս բանի, զորս 
քերղողութիւնս անուանեաց, ըստ այսոցիկ իննամասնեայ զսա 
կոչեսցես։ Այլ աստ կամեցաւ ուսուցանել համառաւտ առնելով 
զինունսն վեց այսպէս. զլեզուս եւ զհնազէտ պատմութիւնսն մի 
առնել եւ զհագներգութիւն եւ զվանգ տաղաչափութեան չարա– 16 
դասՀա) ե քանզի անդ չէ խտրութիւն վանգիցն երկարացն եւ 
սղից, թաւացն եւ սոսկաց։ 

Տ* 7 – Իսկ յ ետ այսորիկ ասէ եւ զանուանս վեցիցն, զմի մի յա– 

նուանէ, զի մի խառն զնոսա թողլով եւ առանց վկայաթեանց 
աղաւաղեսցի իմաստն որ ի նոսա, մարմին եւ անդամս կար– 20 
ծելով արուեստիս որպէս զան աճ մարմին զքարն եւ զերկաթն 
կամ իբրեւ զանմարմինսն։ Եւ արդ բացայայտեաց զանուանսն 
եթե ղյք արդեաւք իցեն։ 

5“ Իսկ ասելն եթե ներկուռ ըստ աոոգանութեան. ներ- 
կուռ զանղադար կրթութենէ ասի, ՞այսինքն ազդողապէս 26 


թեսմն օտէօո II 3 եւ աոաքինութիւն) Ջ Ս, || 4 յաոաչբերութեամբ) յառաչարկու– 

թեամբ || 7-8 Իսկ զի — կամնցԽւ) Իսկ ասելն թէ մասունք են սորա վեց, կամե– 
ցաւ Տ || 8—9 արուեստաւորս զորչավաւթիւն սորա զոր Ծաոեացն եւ յայտնել) օր* 
«II 1 0 իսկ օա II, I զասացեալ Տ 14, | ւլքերականութիւնմն) գյԽսունսն է\\ Ա 
զինունմն) զիննունսն Տ 11, || 17 թաացն Աղ) սոսկից Տ II 19 
յատկութեանց Տ || 20 ի նոսա) ի նմա || 21 արուեստիս) օաԱ, «8 II 22 ° լ 
արդ) վամն որոյ Տ | օոԱ զսՌոօմնմն) եւ | զանուանս Տ || 24– » ոսզ 

ասելն - ասի՝\ ներկուռ ըստ աոոգս/Նու&եան. ներդ նախդիր մէայն է է իսկ 
լալ զսէնդաղար կր&ութիւն ասէ Ջ, օձ է*րԵ<* ներն նախդիր միպյն է րառ օձոշէՕՈԱ 
1։ Ել աստս/նօր յազազս ղժոխալրւր զասացեալսն աոնեԱԱ զայսոսիկ դնէ % որսւէս սո֊ 
վորութիւն է նոցա այսոքիւց վարիլ |) 26 — 186 է էԱէքէօ օա 6Լ 


186 


ՍՏԵՓԱՆնՈՍԻ ՍԻՒՆԵՏՒՈՅ 


կոե(ա)լ եւ կրթել զինքն ընթերցողութեամի 1 ։ Իսկ ըստ առոզա– 
նութեան ասելն , կոլորակս շեշտէցն աս է, որով կարդացո– 
ղութիւն վայե Ա անայ, Ղ այսինքն ըստ տասն աոոզանութ հանցն 
պահել զխտրութիւնս ոլորակացն եւ ամանակին եւ հազազին 
6 եւ կրիցն, քանզի աոաջնոցն զատ էին զիւտք այսոքիկ Հոմե- 
րոսի եւ այլոցն, զորս ընկալաւ եւ կարզեաց յ իշխան ութ եան 
իւրեանց։ 

Իսկ երկրորդ մ՛ասն զզրուցատ րութենէն ասէ , զպատ– 
մութ են էն ասէ ի ճ՛ահ կամ՝ զեղելոց ինչ կամ՝ զոշէից։ Իսկ 
10 ասելն եթե ըստ ներզոյս քեր դողական յեղանակս. յե– 
ղանակս կամ՝ յեղանակաց զգեղեցկայար մարն ասէ եւ գնմանն 
եւ զհաւանականն եւ կոշին սոքա եղեալք պատմութիւնք։ Իսկ 
ոչ եղեալք առասպելք. եւ լինի առասպելն ըստ երից յեղա- 
նակաց՝ ըստ պիտ ակութեան, ըստ հազներզութեան, ըստ ւիո– 
16 խարերութեան։ 

Արդ ըստ պիտակութեանն ամենեւին եւ անպատճառ 
սուտն , զոր ոչ պիտանի է ել լսեին , որպէս Պասիւիա արեգա- 
կան դուստրն ցլու տաիիլ, կամ զԳանայէ պահ էր <Ա>կրիւս<ի>ոս 
յերկաթի կուսաստանս։ 

20 Իսկ ըստ հազներզութեան որ է եպերականն , որպէս զոր– 
տուն եւ աղուեսուն եւ կամ ճային եւ հատւցն եւ կամ իշոյն եւ 
աոխծենոյն եւ կամ ազռաւուն եւ աղուեսուն եւ կամ առիւծուն 
եւ հարսանեացն։ 

շօաշստէ. 2 ասելն) ասելով Տ, ասել 3 1 որով տ, 
յորոց յ \\ 2-3 «ո** ««Խօ ուա ԱցԱ ճ Ո 8 այսինքն) սա 6 | ըստ տասն) 

զյտասն Տ յ I աոոզանութ ծան ցն) աոոզանութ իւե որ զիտէ 3, որ Են այսոքիկ. I լա, 
բութ, պարոյկ, երկար, սուղ, սոսկ, թաւ , ապաթարց, ենթամայն, ստորատ, ւլսոսա 
Յէ տ |1 6 զատ) օա ® յ || 6 զորս) ՕՈ « | յիշխանութենէ Տ || 7 իւրեանց) իւրու 
5է* || 8֊–» »սկ–զոչէից–\ օա Տ յ || 9 Հոչէից) զանէից ձ1 8 || 10 յեղանակաց - II 
9—10 Իսկ ասելն - զգծղծցկայաբմարն) որպէս եւ ասէ ըստ ներզոյս ք Իոողա– 
կան յեղանակս, Լայս է ըստ նոցա յեղանակացն պատվանաւորել եւ ՜ 

բար առնել), զի քերթողացն յեղանակ զզծղեցկայարմարն Տ, որպէս եւ աչ 
ըստ ներզոյս, որ է ըստ կարգի քերղողականացն, յեղանակս 4 4 

ղեցկայարժար 3 1| 18-14 ըստ երիս յեղանակս Տ յ || ^ 

ներգո ւթեան օ«է«ո || 18 զԳինաէ օօճճ | Կրիւսոս օօճճ || 20 ըստ *Հ& *Հ*"ք լ 
հազներզութեան 51, զՈնզնարկութեան 3 || 21-22 եւ կամ ւէային-աղուե– 

սուն 3 օա 5քյ. 


ՄԵհնՈՒ/ՓԻԻն իԵՈԱԿԾնհն 


187 


Իսկ ըստ վւոխարե րութեանն՝ խրատուց աւրինակք, որպէս 
նապաստակա ցն եւ զրրտուցն եւ կամ կապկացն եւ կամ զայ– 
լոցն եւ ոչխարացն։ 

Տ 48 - Իսկ երրորդ մասն ասէ զլեզուն եւ զհնազէտ պատմու– 
թիւնն։ Արդ լեզուս ասէ , որ շուրջ զքեւ սահմանակից աշ– 6 
խարհք իցեն, զիտութիւն լեզուաց նոցա , վասն զի կարի աւզ– 
տակարք են այս<.ք՝> առ ստուգաբան ութ իւն։ 
ք 49 * Եւ դարձեալ զքո լեզուիդ գիտելն զբովանդակ զրառսն 
զեզերականս, որպէս զԿորճայն եւ ղՏայեցին եւ զ7»ութայինն 
եւ զհորրորդՀայեցին եւ զՍպերացին եւ զՍիւնին եւ զՈրցա– 10 
խայինն. այլ մի միայն զմիչերկրեայսն եւ զոստանիկսն , վասն 
զիլ պիտանի ք այսոքիկ են ի տաղաչափութեան, ր այլեւ աւզտա– 
կարք ի պատմութիւնսն , զի մի վրիպես ցի անընդել զոլով 
լեզուացն Ղ ։ 

Իսկ հնազէտ պատմութեան. պատմութիւն ասէ զհին եւ 16 
զնոր, գհեթանոսաց եւ զհր էից եւ զքրիստոնէից , զի տեղեակ 
իցէ եւ ընդել ամենայն պատմութեանց։ 

Տտօ Բայց սխալանս կարծեմ աստանաւր արուեստատրիս եր- 
րորդ կարգել զլեզու եւ զհնագիտութիւն։ Հանգի իրաւ եւ վայե– 
լուչ ինձ թուի առաջին զսա ասել եւ երկրորդ մասն զվերծա– 20 
նութիւնն, վասն զի նախակրթութիւն եւ ընտանութիւն հին 
պատմութեան ի մեզ տրամադրի եւ ապա ը նթերցողութեան 
ասպարէզ։ 

Տ» Իսկ չորրորդ մասն ասէ զստուզարանութիւնն, որ է 

աՏՕՈՏրձէէՈձՏ օօաօւա. 1 Ը™ իոխաբերութեանն 3, ըստ փոխա– 
րկութեանն Ա 3–, քրւսէօր հօտ օձօքօծսա զօձ 2 

խծցզետնացն, աաօրօոէ, օաո* ուոէ « «ւուա ոօոորօ, զսչ* ՕՀոյոօոօ էոէւաւո– 
Ասր; (աէէ Տ. աբբ-հ, Օէօբո*** ոբստո ՏօքԽսօ, ք. 456) « 6 » 

6—7 որ Հոր, Տ, որ Ա 3) լուրչ-ստուզաբանութիւն) յորօքէՈ 6 էոէէր որն* ԱյԼ\\ 
6—7 աւզտակարց Են այս առ (աո ի 1& ։ ) ստուզաբանութիւն) աւզտակարութիւն է 
51,1111 զմիչերկրայն >1, « 12-14 ԱՈ0Ա ԵՕէբէԱ ա Ն1,քրօ * ԽՕ* «ԱԼ 

ի պատմհւթիւնն լինի ձեռնտու || 16 Իսկ հնազէտ պատմութեան) օր * ւ 51յ ,11 1» 

զՈազիտութխն 61 1 5կ Տ 3,զՈագէտ պատմութիւն |մ 9 || 22 ընթերցողո ւթեան , 
վծէ*անողաթծանՅ\\ 24– 188,, &։«։ ձւրոօ1օցսւէ շօոոսոէօԱօ, զսռոզսօո օջսւէ 
ոօաԽս ՏԱՀԽոՀ ոէ 1էօցա րրօէտշոբէէւ հօհժ,Տպ>Խոօ էոհ «է \ Իսկ–բայից\ 
սսսսզաբւմնոլթիւն պիտանացու Եղել յա ղազս ուղղութԵան անուանց եւ բայից յ. 


188 


V ՏԵՓԱննՕՍ Ի ՍԻՈնԵՏՒՈՑ 


ուղղութիւե անուանց եւ բայից, վասն զի յանհմտութենէ խաւ– 
սից թիւրեալ են անուանց ել բայց ամենից ազզաց բայց ի 
սակաւուց։ Եւ աւրինակ թիւրութեան է այս , որսլէս ճանա- 
պարհի կտրելն եւ խորանալն ի կոխմանէ ոտից եւ կամ որ֊ 

5 պէս սանղղամատանց թխրիլ եւ թափիլ եւ չարղիլ ի բազմու– 
թենէ երթեւակացն։ Ըստ այսմ աւրինակի բազումս ընդ ին– 
քեանս անցուցանելով բանիս ի բաժ անմանէ լեզուացն մինչեւ 
ցայսաւր թիւրեցան անուանց եւ բայց ամենից ազզաց բաց ի 
սակատւց ազզաց, որց ունողց արուեստիս այսմիկ յոլովց եւ 
10 անսպառ լեալց պահեցին ամբողջ եւ ուղիղ զխաւսս ազզաց 
իւրեանց համանաւ թազատրաց իւրեանց։ Եւ եղել թիւրութիւն 
խաւսիցն այսպէս. զնչուց եւ թոթովատց եղեալ յազզէն որ 
յառաչ ցան զմեզ, որց ոչ կարեթ զթտրութիւն առնել լծոր– 
ղացն ի խաւսս իւրեանց յաղազս մերձատրութեան լծորդացն 
16 առ միժնանս , որպէս բեն ՝ մենի պէի եւ փխրի եւ որց մի ըստ 
միոչէցն , աւանդեցաւ թիւրութիւն խաւսից նոցա որղտց իւր– 
եանց որպէս զոսլղութիւն յաղազս միայն բնակելոյն եւ ոչ 
ումեց զոլոյ մերձատր առ նոսա։ Ել եին նոցա նահապետք իւ– 
ր ացանչիւր զաւաոաց , յորժամ էրն տակաւին նուազութիւն 
20 մարղկան։ Իսկ սովորութիւնն վարժեալ պս/հեցաւ իբրեւ զաւ– 
րէնս յիւրացանչիւր զաւառի եւ եղեալ անուանակոչութիւև ան– 
մարմնոց ել մարմնոց, աճականացն ել անաճից։ 

ման զի ստուզաբանութեան ձեւց են երեց յիրէն, յարուես– Տ տօ 
տէն, ի ձայնէն. եւ յարացոյց առաչնումն սափոր եւ երկրոր– 

26 ղին փայտհատ եւ երրորդին ճնճղուկ։ 

(Եւ յաւելուն) եւ այլ եւս (մի ի սոսա), որպիսի ներցանոց Տ ։ւ 
եւ վերմակ եւ զլխապատ եւ որց ստուգաբանին փոխադրելով 

աՏ0Տա>ձա1ՃՏ օօաօսս. 1 յանհմտութենէ & Տ, ի հնութենէ յ 
2 II 3 պյսԱ՚Տ, այսսլէս 3 || 5 սանտզամասանց Ճ1, | թիւրեալ եւ թափեալ եւ 

ջարդեալ II յ, թիւրելն ել թափելս եւ ջարդելն Սյ II 2 ո րք\ յ ո Ա ս 3 II 11 ի լ – 
րեւմնց\ նոցա յ, օո || 17—18 ոչ ումնք) ոչ ոք 1 | նահապետք ՛ՏԱ 3, 
նախաւզետք 06է6Ո || 22 անաճից՝\ օձձ ըստ Երից դիմԽց յիրացն որ է կերպն, 
յարուեստէն , ի ձայնէն 2 || 23—26 ղաս ճէ իցսոէ էէցոեԽցւո» Օօսոէսր Հանգի– 
ճնճղուկ, Ըռոժւտ տսոէ («. էսցրօ 85ս); էԱձէո ««1 տւաԱսէ «Առա Տէէբհօոսրո Ացա է 
շօոճս <Արէ 1ւշէէ (X ա, գսօտ ւէռԱրո էէցսաԱսր |) 26 — 189 7 յաւելուն այս– 

պիսիք.\ Ել ղաբժեալ յաւելեալ եւ այ լեւս ըստ կերպարան ի իրին սապատ, Երկո– 


ՄԵենՈհ&Իհն ԾԵՐԱԿԱՆԻՆ 


189 


ղլծորդսն եւ զցմակիցսն , քանզի սղոցն սողոց է , պակասեալ 
եթի եւ յաւելեալ ոյխ եւ կրակն կերակ է ըստ զործոյն , փո– 
խանակեալ զեխ ե չի։ 

ՀԵւ այ լեւս ըստ կերպարանի իրին՛), որպէս սապատ, երկո- 
տանի, չորքոտանի, թեւաւոր։ ^ 

Ի ձայն է, որպէս կուռաբ, ազռաւ, կռունկ, հողմ, սիք եւ որց 
այսպիսիք։ Իսկ ըստ արուեստին ՝ որպէս բանական, անբան, 
լուղակ, քերոց, ձեւիչ, կտրոց եւ որց այսպիսիք են։ Այսպիսի է 
զանազանուխ իւն սոցա։ 

Արդ ամենայն անուանց ըստ մի ինչ յայսցանէ կերսլա– 10 
բանին, զորմէ ասեն թե ոչ է թիւրեալ ի բնականազոյն անուա– 
նէն եւ սեռականն եւ տեսականն եւ անհատն, որպէս ասէ Արիս- 
տոտել եթե « ներձայնոջցն ներանձն իցե ախտիցն նշանակք եւ 
զրիցեալքն ներձայնոջացն. եւ որպէս ոչ կիրքն ամենեցուն 
Հեոյնք > (նոյնպէս) եւ ոչ ձայնքն Հնոյնք >, որպէս ումեմն ասեն 15 

Երակլէս եւ ումեմն Եոակլէս հոմանուն։ 

Եթե ըստ կերպարանին նշմարեալ, որպէս ասեն եթե 
դներ մարդն առաջին ըստ նշմարեցուցանելոյն զանուանմն։ 


տանի, չորքոտանի, վեցոտանի, թեւաւոր, ներքանոց, վերմակ, գլխապատ եւ որ ինչ 
այսպիսի քս են յիրէն անելով զանոլնն, որպէս սղոց, կրակ. Եւ յորժամ՛ ստուգաբան 
զլծորդմս փոփոխելով եւ ղքմակիցսն պակասել եւ յաւելեալ ոյի (փոխանակեալ 

Ս ։ , փոխան եղեալ ՍյՆ որ Այն ի սողոց Եւ կրակն կերակ Աստ գործոյն։Խկ ԱԱ V 
նին՝ որպէս ծիծառն, ազռաւ, կուռաբ, կռունկ;, հողմ՛, սիք (հողամաղ I 2) եւ 
Տ տսհ ոօաունստ Տէ. (է Աօցտս; քՈօրօո քօրԱո ԽՆշէ ւէաա 3 րձսքոտւ յԽԷ 

կտրիչ Տ II 10—15 Արդ ամենայն–հոմանոծւ\ օա 3 || 16 / 

հսօ Օ, օարուԱԱ Տ, «է Հրօ ա բօտէ նոյնք Խշ 

բան յԱրիստոտելԷ առեալ ի մեկնութիւն քերականիս մ֊ ր*»*ւ«ո«ւ– 

ր .«* պա– ԱԽ ■ “5^^. 

ա «*« քոէէք, (ոձէ ՊԷր իարմէնիաս Արիստոտելի, է 4 > 

զանուանսն) օո 3, Խւս բրւսնէէ Տ տսն ոօոորԱԵստ ՏԱբԽոէ V ■ .. 

Գրիգոր Պարթեւ եւ աստուածաբան ասեն թե ըստ կերպարանացն նշմարեց ւց 
եւ դնէր անուն մԽրդն առաջին։ Եւ Փիլոն խքաստասէր թէ Անտա & * աղդէր 
բնութեան ղնէբ նախաստեղծն գկենդանեացն անուն, մինչ ղի բա<դ) ~ ա մե– 

ել կենդանին ընդոստուցեալյետս հայէր առ կոչաւդն, վասն որոյ պարտ ^ 

նայն անուն ըստ Երիցս այսոցիկ ստուգել նմանապէս եւ զբայ ■ « քնԱօ– 

բ. 187։ ըստ աոանմնային կերպարան այ ղանունն նչւՐարեցուցա լ, կէքլ– 

ւմտ ՕէՈէՏ. յ>, 1Տ, մինչեւ զի անդէն միանգամայն առ դնել զա ու 
դանւոյն լսել, բալղ՝> խեալ իբրեւ յիւրմէ ընտանւոյ եւ յազգակց յ 


1 


լցօ 1)8ԵՓԱննՈՍ7> ՆԻՒՆԵՑհՈՑ 

Իսկ որք ոչ վարեն ստուգաբանել եւ րացայայտել զմի ոք Տ։յ 
յերէց վերասացեալ յեղանակացդ թխրեալեն, զոր պարտէ 
փոխել զմի գիր յանուանէն եւ ի րայէ , ի ձայնաւորաց կամ՝ 

/ անձայնից , լծորդելովք յայտնեցելովք , մինչեւ պատսճեսցէ 
6 տեսութեան անուանն, որսլէս վերագոյն ասացաք յաղագս 
կրակի թե կերավ է եւ տրգալն՝ տարգալ եւ սղոցն սողոց , ի 
փոխել զլծորղսն եւ զքմակիցսն ըստ այսմ՝ մտածութեան,ապա 
թե ոչ փոխեսցես երկու կամ՝ երիս ի լծորդացն եւ ոչ հանդի– 
պեսցիս ստուզա րանութեանն; 

10 Եւ ղարձեալ ասէ զհամեմատութեան տեղեկութ իւն. 
զ այս ղրանին մա սան ց ասէ., ր զորս պարտ է համեմատութեամբ 
առ միմեանս ընտր ութիւն առնել լաւին 1 . քանզի ընկալեալ նա 
գովէ զիմաստս այսոցիկ եւ հրամայի ըստ նոցա խտրութեանցն 
եւ աստ իմանա ցն ձեւել եւ համեմատել եւ զամենայն ասա֊ 

16 ցեալսն մե րձե ցուցանե լ զանուն առ անուն եւ զրայ առ րայ 
լել զայլսն մի ըստ միոջէ առ միմեանս եւ ընդունել զձեւ ասա– 
ցելոց պատահմանը անուան եւ կամ բայի ձ , զուղղականն եւ 
զտ ապա լականն եւ որք եւ այլ եւս ասին զնոցանէ։ 

Իսկ վեցերրորդ մասն ասէ զդատումն քերդածաց. 

20 զայս զոտիցն չափոյ ասէ, որ է տաղաչափաթիւն, որ եւ բանաս– 
տեդծաթիւն ասի, զի ըստ սորին հրամանի ստեղծցի բանն։ Եւ 
յիրաւի զսա ասէ դատումն քերդածաց , քանզի ընդ ստեղծ ա– 
նել բանին սովաւ խնդացեալ գայ սա ընդ մասունս քերակա- 
նին եւ քերդողութեանն, կոխելով զնոսա ժողովէ ի սոցանէ 
26 զտ առ եւ զգիր եւ զվանգ եւ զծնթադատութիւն եւ զկէտ եւ 
զանուն եւ զբայ եւ զհետագայս նոցա զվեց մասունսն , որպէս 
մեղուք զզանազան ծաղկացն զփաւշի եւ զաւդս , եւ բերեալ 
ստեղծանէ մեղր բանական եւ մա տուբան է լսողաց եւ զխոշո– 

անուանն ԵրեւմԱ/նէ || 11—12 ասս ՏՇսբէօ, օա 11, ԱցԱ Տ յ || 14– 16 Եւ զամենայն^ 
ասացեալսն մերձեցոլցանել) օո « 3 || 16—17 զաս սոա էոճսէէ հցձ 61, օա Տ յ II 1 < 
եւ կամ) եւ որակ >1 8 || 18 գնոցանէ) օձձ 21։ զի ի Համեմ՛ատելս գտանին ստու֊ 
գութ իւն Հոլովմանցն ւենոլս/նց եւ բայից խոնարՀմանց |1 21 ստեզհիցէ 6 1 »։ օտեղ– 
էանի 3 (զաս տշզսսոէսր ս*զս* օձ մկնաճեւս օոաէ) || 23 գայ\ լինի 11; 11 27 զաւղս) 
զարդս 14 յ, օւՏձ եւ ցասլս Տ ( ցերեալ ՕերԷ 0Տէ6Ո. 


ՄԵԿՆՈհ&ԻՒն 4ԵՐԱԿ1 1ՆԻՆ 191 

րութիւնս նոցա ողորկէ ի ժեռն խտրութեան գրոյ եւ վանգի , 
որպէս նոքա զմաղսն մկնաճեւս։ 

Իզկ ասելն եթե նաեւ լաւագոյն է յամենե ցունց որք 
ներ արհեստիս են, այսինքն թե զաւրազոյն է քան զամենայն 
մասունս արուեստիս։ Իսկ ներդ նախդիր է միայն։ 6 

լԱրդ այս է զանազանութ իւն քերականութեան ել քերդո֊ 

Տ «- ղութեան , վասն զի բարճրագոյն է քերղողութիւն քան զքերա– 
կանութ իւն , որչափ ոգի քան զմարմին եւ է սա սկիզբն եւ 
առաջին ամենայն արուեստի։ 

Իսկ քերղողութիւն ստուզա բանեա լ լինի գիր դե չութ իւն 10 
կամ գիրթողութիւն, վասն զի յաղագս սորա գտաւ գիր եւ 
թողաւ յաշխարհի Հ 

</*> ՑԱղԱԳՍ ՎԵՐծ՚ԱնՈԻԹԵՄՍ 

«48 Վեր ծանութիւն է քերդածաց կամ շարագրածաց 
* անվթար յառաջբե րութ իւն, այսինքն գրիցելոցն, որք ի 15 
քերդողացն չափածոյ ինչ բան ել շարագրութեան այնորիկ 
անգայտ յառաջբեյյութիւն։ 

*Եւ արդ յետ ասելոյն զայս , ցուցանէ զաւմառն վերծանու– 
թեան ըստ երից յեղանակաց որեն այս են թա դա տ ութ իւն, 
առոգանութ իւն եւ տ րոհութ իւն։ 20 

(Եւ է ենթադատութիւն ներքսակայ խորհուրդ) եւ բաժանի 
ենթադատութիւն ի բազում տեսակս եւ մասունս , որք են այ– 
սոքիկ 1 ։ 

որոո ռէՀ Ո ւ տրրր/ւ՚ռ օօաՇՍԱ. 6—12 ««<։« ւուձաօ օո ՚&բրւսԱր Նաշ։ 

վասն զի բարճրագոյն է ցերականւււթխն քան զքեր ղողութիւն որքան Հոգի քան 
զմարմին (շքր Հհսհմ. փիլ. 212), զաս էօրոշո ոօո հս հօհշէ էէձ տսրւո՚օրէ Խշօ օոԱ հօէշ 
«րծօ Տէշբհօու։ քանզի ոչ այլ ինչ է էէշ V. տսբրօ բ. 18Հ ։9 || 10—12 ւոԱրբրշէօԽոա 
օօշս քերդողութիւե հօհէէ էԱօո 2։ ղարձեալ քերթ ողութ իւն գիրթողութիւն ասի, գի 
գիր գտաւ եւ թողալ կամ ի գիրն թողու ուսումն իմաստից (շքր գիրթողց »՚ո քաց– 
Ոէոէօ Յաղագս քերականին պատճառի ։՚» Օբ. էձ. Ըօաժւէ բ. 699) || Ա վերեանու– 
թիլն է մնան քերղողաց կամ չարագրաց Տ || 14—16 քերղածաց—յառաջրերոլթիւն 
0* 6է || 16 գրելոցն 61 1| 17 անգայտ) անգայթ ակղ ծքյ || 19 զալճառն) զպատճաոն 
1կ, զոճ մառին 3 || 21 սոօ* րօէսոձԱ ւոժստօ օո Տ, շքր Շօոո Օօոձէ* բ. 87ւ»; || 

14 — 28 ծսււս էԱ »ո։7»սա հաս* շւղոէւտ ստզսէ օձ այսոցիկ ոօո շօո*էօէ,ոս11օ օսշէօոտ 
ոօաոէ օԵ Տ »« ոօրցւոշ ոօէօէօ ; բոօրշո էօոէսու բօրէշա ՑԱբհօոօ էո– 


192 


ԱՏԵՓԱՆնՈՕԻ ՆԻԻնՕՑՈՈՅ 


Գրեցեալք ամենայն՛՝ (Հեթանոսականս ասէ , <Հրէէց եւ 
զքր էստոն էից, ել բաժանի յայսշափ մասունս. նախերգան, Տ«տ– 
պարզ, շարադրեալ, ժամանակեան, թ ուա կան, ներտաղական, 
ըղձական, խրոխտական, խռովական , տրտմական, հրաման֊ 

6 ծան > յանձնառական, հրաժարական, անյ ան ձն առա կան, քա– 
մահական, եպերական, տրական , շնորհական, ուրացական, 
խոստովանական , ա պա շա լական, եղկական , կսկծական, աւա– 
ղական, զգուշական , պատուէրական , նմանական, դիպողական, 
հրաշական, խմբական, խոհական , բաղդատական, հարցա– 

10 կան, յաճախական, յորդորական, զովական , պա րսա լական. 

Արդ որպէս միտք գրեցելոցն ըստ այնքան յեղանակս բա– 
ժանեալ են։ 

Հի յենթադատութենէ զզաւրութիւն, այսինքն ըստ 
զաւրութեան խորհրդոյն ճանաչել ըստ գերասացեալ մասան– 

15 ցըն, խրոխտական արդեաւք իցէ թե այլ ոք ի վերասացեալ ^ 53 
մ՛աս անց ենթադատութեան։ 

Իսկ ասելն եթե ի ն ա ռո զան ութ ենէն զա րուեստն, 
այսինքն ի գեղեցիկ առնելոյ զոլորակսն ըստ հրամանի առո– 
գանութեան յայտնեսցի արուեստաւոր գոլ, այսինքն քերդող, 

20 զի ի քերդողաց գտաւ արուեստ առոգանութեան նախ քան 
զքե րականութ իւն։ 

ՆսւոէԽա էտտէ էէոտաՕէ սէ , օէ շոԽրռ զաւ* սոօտ օոցսԽէս »օ«բո ձսհՀէօՕօոօո օ/։– 
րսոէ || 1 — 10 զսօէ հէշ շաա յթօրէս ոճ ւօյո <ս, սէ Ջ ռքջշԼ ևաէ, ր«»ԽԱօո*է «ոսուէրօո– 
էսր, տսոէ ոէհճ օԱսճ ոա տբէշստ, ։ո ցսօա օժոտրԵաո <Աոսսրո ստէ ձօօէէ &րտ; տոսրուրռ– 
Աօոս օրձԽէ II Օտօրէ$<ւէ օհ օւրէէ , Ջ սսէտրո ջԽոէ ուրո «օ շօոշհոԱ, զաացսօա քրա– 
հէէոօոսհւԱ, էէժ, էոքէր ՚ւօրէ 1օշօ էէ տսն էԱսԽ Եւ այս են գլուխ վծրէանութեան։ նա– 
խերգան, պարզ, շարադրեալ, ժամԽնակեան (ջրօ ամանակի յարակայական օրէւտ), 
միջակաւոր, քերդողական, քանակաւորն , խոլականն, ներածղականն (եւ տեղական 
օօճ 18 16), ըղձականն, խրոխտականն (օ*ո 81յ), սպառնականն, հեշտականն, շնորհա- 
կան (օա 11յ), ողոքական, ապա շնորհ ական, ասս ղավան, եղկական, հրաշական (օա 
<17> րա քասական տւրէհ) հեգնական, ուրացական, (յանճնաոական), թազա սավան 
(=<20 > տրէա), (օա <21 > տւրէւտ), զգուշական, նմանական (=<28> «է»), դիպողական, 
դասական, խմբական (=<26> *րէս), (օո <27> ւրէս), բաղդատական, հարցական, 
յաճախական (=<30>), երդմնական (=<81>), հաւանական (=< 32 >), իսկական 
(=<88>) դրական, յորդորական (=<85>); օ/ր Ի. 8ԱՂ,Ա՚հՍ ՄԱԿԲԱՅԻ 81 85 || 14 

զաւրութեան) ղատախեան 81, || 14—15 մասանցն) մէոացն 8կ || 16 խրոխտական 
արդեաւք իցէ Տ յ ոօքէրէ աէւր որն օ Այլ, Փ V™– 88ւ | վերասացեալ օօճճ, վե– 
րոյ ասացեալ 5կ |( 21 րօէէ զքծրականութխն) օ&ձ ձէաո եւ նախ քան զքերակա– 
նոլխիլն գտաւ արուեստ առոգանութեան >1. 


ՄԵԿնՈԻԹԻհն ԾԵՐԱԿԱՆԻՆ 


193 


Իսկ ի տրոհութենէն զպւսր ունակ միտսն՞) . .. ||11 
Տ «օ Եւ արդ դև է զաւրինակ ենթադատութեան մասանցն ր եւ 

զվտվւոխումն ձայնիցն 1 եւ ասէ նախ ի մէջ առեալ զքե ր դո- 
զա ցն. 

** Հի զողբե րգութիւն դիւցազնաբար վհ րծանեսցուք. 6 
ողրերգութիւն զւՐխիթ արական ասէ, զորս ի վերայ մեռելոց ել 
կամ՝ այլ ինչ թշուաոութիւն կրելոց առնեն։ Իսկ դիւցազնաբար 
զյորղորականն ասէ եւ ■ զքաջալե րականն եւ զներբողականն 
ի կենացս վազման եցելոցն։ 

(.Հկատակե րգութ իւն ա շխա րհաւրէն, այսինքն> վատ 10 
կեն ցաղավա րե լո ցն եւ անարի եւ ծուլիցն եւ ընշասիրացն եւ 
ի վերայ այսպիսեացն զեպե րականն եւ զհեգնականն առնել 
մառս եւ սռիչս, որպէս ոամիկքն սովորաբար ստեղծանեն առ 
այնոսիկ. սոյնպիսեաւ վարես ցիս եւ դու յընթեռնուլն զայնոսիկ։ 

<ծէ զդամ~բան ականն ուժգն ակի» այսինքն> յընթեռ– ւ5 
նուլն պարտ է հմ՛տաբար՛ 1 ի բրել կսկծողական ձայնիւ մակա– 
գանչութեամբ ձայնել ուժգնակի, որպէս զնոյն ինքն զվշտա– 
ցեալսն։ 

Տո– Վ տա Ղ ն քաջոլորակի, այսինքն յաւդել ղրանն որպէս 

սովորութիւն է վերծանողաց, զի ոչ առնելով զայս, խրամատէ 20 
զչավւն եւ տգեղ զչավտղն այսուիկ ցուցանէ ի ձեռն ապաթարց 
կամ՛ ստորատ կամ ենթամայն առնելոյ։ 

Ել զքնարական քերդութիւնն ներդաշնակապէս, 
այսինքն զգուսանական դայլայլիկսն, նման սմին թեթեւս յըն– 
թացուցանել ըստ նմին խորհրդոց. եւ ստեղծանին ամենայն 25 
դայլայլիկքն հագնե րզութեամբ եւ ոչ այն միայն, այլ եւ 
յաստուածայինսն։ 


ատօտ&քճ&ւ՚ւճտ շօաշսա. շ – յ «»«« »«<***« ւ օա յտ, (ւ«ցս յ) II 6 

բրօ ողրերգութիւն) հաեւ 00(1ճ, այլ ոմանք ասեն թէ ողբերգութիւն 3 || 9 ի կենացս ) 
ի կենցաղս Տ յ յկ II 12 առնել) առեալ (| 13-14 առ այնոսիկ) աո այնպի– 

սին 84 || 14 զայնոսիկ) օա Տ, Ացւէ 3 || 15—16 «տ զսօէ սէսւտ տօրթտէ շռոէ 81 1| 19 Եւ) 
ա դարձեալ 81 | այսինքն) այսպէս 81 | յաւդել) յաւդեալ 81 լ || 21 տգեղ 81 Տ, տզէտ 
3, զսօժ րէշԱս» էսէ սժճէսր | ի ժեռն) ի տեղի ոլորակին Տ || 22 ենթամայն) ենթա– 
մնայն Տ, ենթամնա 3, են թ ամսականն 8կ || 23 Եւ) Գարձեալ 81 | զքերթութիւնսն 
81 II 24—26 այսինքն — յաստուածայինսն) այսինքն զննրդաշնակումս ձայնին ըստ 
նուագերղացն յարմարութեան. որպէս նոքՓ զգուսանական դայլայլիկսն Լ, զսւեստ 



194 


ՍՏԵՓՈննՈՍԻ ՍԻհնԵՑե Ո8 


ՄԵԿնՈհ&Իհն ձԵՐԱԿԱնԻն 


195 


Իսկ ասելն եթե զխան դա զատական թուլա կէ եւ աշ– Տճ;– 
խարապէս, այսինքն, զզզուողականն ել զ ^փաղաքշականն, որ 
լինի գորովական բանք առ տղայս ել կամ՝ առ սիրելիս ել առ 
եղրարս, երբեմն ի կենդանութեան եւ երբեմն ի մահու նոցա. 

5 վասն որոյ եւ քերդողացն յընթեռնուլն հանդիպի։ 

Հի որք ոչ ըստ սոցայն լինին խտ րութեան, զքերդո– ^ ^ 
ղացն արութիւնս տապալեն ) ր Իսկ զքերդաւղսն վասն 
այնորիկ կոչէ աստանաւր 1 , վասն զի առ քերդողսն է գրեալ 
ղրանս զայսոսիկ եւ զբո վանդակ մասունս քեր ականութեան, 

10 զի պանծացեալք եին նոքա բանին մասամբք միայն , կոչելով 
զինքեանս քերդողս, որպէս վերազոյն ասա ցաք. զբանաստեղ– 
ծութիւն քերդողացն միշտ ծիծաղի լիս ցուցանէ։ 

<9>> ՕԱ՜ԼԱԳՍ ՈԼՈՐԱԿԻ 

Եւ քանզի ասէ եթե ոլորակ է բացա զանշութիւն * ^ 
15 պատկանաւո ր ձայնի ել թե զինչ աւրինակ։ մանզի արդար 
եւ իսկ ըստ երիցս այսոցիկ յաւդի ձայն բանասւր կեն դա - 
նեացս. շեշտ, որ է սուր, ել բութ, որ է կարճ կամ ծանր, ել 
պարոյկ, որ է շրջումն վերուստ ի վայր եւ բեկումն ձայնի եւ 
բթիլ ի սրութենէն։ Հոբոց յետ այսորիկ ցուցանէ զաւրինակ 
20 յառոզանութեանցն ճառի։ 

Ել դարձեալ յաւդաւոր ձայն ասի ւեերս սակս տառիցն զա– 
նազանութեան եւ բաբախման եւ երիւրման ի գոչման ձայնին 
մերոյ։ Իսկ անասնոցն ոչ զանազանի տառիցն խառնմամբ, 
այլ մերկ յայսցանէ է։ Եւ արդ յերիսս յայսոսիկ զանազանի 
25 ձայնս մեր ի շեշտ, ի բութ, ի պարղյկ։ Իսկ արդ ասելն եթե 

օձոօոէ ՕէէՆո Այլ || 1 ասելն եթե) ՕՈ 12 || 2 եւ զփաղացշականն) օրո 6 || 3 — 4՛ 
ել առ եղլլ արս) օրո >5 || 5 հանդիպի յ օո Տ || 7 — 8 ղսօէ ԱՈՇ1Տ էօզբտւ (Ատսոէ պուճ 

II || 8 աո քերդողսն յ առ սոսա Տ | զրեալ) գրել Տ || 15 — 16 արդար եւ իսկ) արդար 
էր իսկ Տ1լ, Եւ արդար իսկ է 5էշ, արդար ել 51 3 || 16 երիցս\ Հերցիցս 5^ | յաւդիւ 
|| 16 — 17 կ ենդանոյս 51 տ յ || 19 քորոց) յորոց Տ | այսորիկ | այսոցիկ 51 || 21 
քօ»է դ արձեալ) օձճ յ ոօէռրո ի վերուստ աոեալ ուսուցոլք զասացեալս։ Արդ յաւդա– 
լոր տէՕ || 22 երիլրմԽն) Երե լման 51 3 | ի զոչմԽն՝\ օո 51 3 || 23 ոչ) օա 51 | զանա– 

<լան ի աաոոց խառնման 51յ | տաոիւք 51յ Տ. 


ըստ վերսաստութեան շեշտիւն, այսինքն, եթե ըստ վերա– 
տ րութեան իցէ վանգի, սա շեշտ ասի։ Եւ չինի վերատրութիւև 
ըստ բազում յեղանակս. նախ՝ բնութեամբ վերատրութիւև 
եւ շեշտք են ձայնաւորք այսոքիկ, ա, ծ՛, ի. ել ասին սոքա 
շեշտ վասն յորդելակ ձայնին, որ եւ վերսաստ ասի։ ծ 

Դարձեալ եւ առնլոյ սոքա ընդ ինքեանս զձայնորդսն, որք 
ոչ նեղին զբերանն եւ զձայնն, ասին եւ այս<ք> յորդք եւ են 
այս<ք>. ազ, ադ, ազ, ած եւ կամ գազ, դադ, ղազ, ծած , լալ, 
խախ, կակ, հս՚/հ, ղազ, նան, շաշ, չաչ, աո, ար։ Եւ այսոցիկ 
աստի եւ անտի դնէ ձայնաւորացս եւ կամ յանգի միայն ւօ 
վանզացն, որ ասին միայն փաղաոութ իւևք. յորդ եւ սուր է 
ձայն վանզացն այնոցիկ։ 

Իսկ լինի դարձեալ ձայն յորդելակ յոր եւ իցէ ձայնաւորս 
եւ ի հեզս ըստ ենթադ ատութեան տեղւոյն ի բողոքելն ինչ, 
կամ ի սաստելի, կամ ի հրամայեին, կամ ի թչևամանե լի, 15 
կամ յ ողոքելն, կամ ի գովելի, կամ մի ըստ միոջէ, որք մա- 
սունք են ենթադատութեանն։ 

Իսկ ասելն եթե ըստ հա րթութեան բթիւն, այսինքն, որ 
հարթ ձայնքն են ել ոչ յորդք ել սուրք, այն բութք ասին։ Ել 
լինի հարթ եւ բութ ձայն, նախ առաջին ձայնատրաւքս այսո– 20 
քիւք ը-իւ, ո-խ, լ-Էկ ղՒ Ը ստ նեղութեան շրթացն ձայնքն սոցա 
նեղք ել տկարք են. իսկ դարձեալ եւ ի փաղաոութ իւնն նոյն 
զաւրութիւն է եւ յամենեսին։ 

Դարձեալասելն թե ըստ պա րբեկութեան պա րուկաւնր 

աՏՇաՏՓՃՀւ՚Ոճւ) Շ001ՇՍՅէ. 1— 2 ըստ վերատրութեան) վերսաստոլ– 
թիւն 51 3 յ, վերսաստ(ր)ութիւն 51 ։ || Ց յեղանակս) յծղանակաւ 51* | վերատրու– 
թեամբ 51 ձ , վերսաստութեամր 51շ || 4 ձայնաւորք) օա 51 ։ || 5 յորդելակ) յորդելա– 
կս/նՅ, յոդռրակ 51 3 | վերսաստ) վերասաստ Տ || 6 զձայնորդսն 51 3 մ, զանձայնորդսն 
06է6Ո || 10 աստի) ցաստի 51 յ | դև է 51 լ 51յ, դնել 51 տ , դնելով 3 | ձայնաւորացս՝ 
ՏՕճճ, ձայն լեորդացս 51 3։ րէՕէէԱՏ (Տ&էէ ձայնորդացս || 11 քօտէ փաղաոութ իւնց 
էէ ռոս յորդ 51 յ >1 ։ ւոցսրսէ ւէէրԱՈէ յորդ եւ սուր է ձայն վանզացն, որ ասին միայն 
փազաոութիլ նք || 9 — 12 Եւ այսոցիկ — վանզացն այնոցիկ) Ել արդ այսոքիկ աստի 
ել անտի դնելով ձայնաւորացս այսոցիկ, ասին միայն փաղաոութ իւնք. իսկ թէ 
յանգի միայն, ասի յանզ (բրօ վանց7). յորդ եւ սուր է ձայն վանզացն այնոցիկ 
3 || 14 ել 5 եզս Տ 5էտ, եւ հեզս 51 ։ յ || 15 կամ ի հրամայելն) օա 51յ || 20 ձայնա– 
ւորալքս) ձայնորդաւքս 51 3 յ || 21 ըեթիւ, ո-իւ , ւիւն-իւ 12, թ-իւ, ս-իւ, ն-իւ 51 յ, թե– 
՚նիւ, սէիլ, նոյիլ X 

13 * 


196 


ՍՏԵՓԱննՈՍԻ ՍԻհնԵՏՒՈՑ 


այսինքն թե ըստ շրչւսբեկութեան շրջակալն ասին նոքա 
ասացեալք։ Եւ այսպէս լինի շրջաբեկութիւն վասն յորդ եւ 
բարձրացեալ ձայնի նուաղման. եւ լինի յորդ եւ նուաղ ի 
միումհիզի այսպէս Պաւղոս , քանզի յելանել ձայնին ի վերայ 
5 այրին՝ յորդել, իսկ անցանելուին ընդ այրդ ի հիւնն՝ նեղացեալ 
շրթունքն , տկարացեալ, ի վայր զնստուցանեն։ 

Եւ արդ պարուկանալ ձայն ըստ այսքան յեղանակս. նախ 
բնութեամբ պարոյկ են է եւ ով. եւ վասն այսորիկ են պարւյկ 
քանզի յեթն խոնարհին երկո ցունցն վաղճանք եւ ելուզանեն 
10 <Ա ո ՕՂ ձայնն։ Հասն սորին եւ երկարը ասին , վասն զի ղերկուց 
ձայնաւորաց զտեդի ունին մի մի սոքա։ 

Իսկ երկրորդ անգամ պատահմամբ պարոյկ են ամենայն 
երկբարբառը, որ են այսը, աւ, եւ, էւ , իւ, ու, ով, աի, եի, ովի, 
վասն բեկանելոյ զձայնն։ 

15 Իսկ երրորդ անգամ պարուկանալ ձայնն ի սուր ձայնա– 
տրսդ յա, յե, յի այսպէս. յորժամ բադաձայնքն դնին ի վերայ 
սոցա ի հեգսն, որ զշրթունսն նեղեն եւ զձայնն, եթե մի գիր 
դիցէ, եթե երկու, եթե երեք, պարոյկք են։ 

Իսկ չորրորդ անգամ պա րուկանայ ձայնն ի զաւրութենէ 
20 ենթադատութեան ըստ բազում մասանց այսպէս. կամ յաղեր– 
սելն, կամ ի մխիթարելն, կամ ի փաղաքշելն, ( ի քնցատելն), 
կամ ի խանդաղատեին, կամ յաւաղե լն, կամ յաշխարելն։ Արդ 
այս այսքան։ 

Իսկ ասելն եթե կէտք են երեք, կէտ աւարտեալ, մի - ճ 
25 ջակ, ստորակէտ. վասն տրոհութեանցն ասէ։ Եւ վասն այնո– 
րիկ ասէ զփոփոխմունս զայս, զի դժուարահաս մեզ արասցէ 
զգրեալսն իլր, վասն սորին փոփոխէ զտեդի բանին։ Այլ ոչ է 
պարտ զսկիզյբն հետազայ բանիս մաւտ դնել, այլ առանձ– 

աՏՇՈա>ձ1Հր1ՃՏ շօաշսս. 1 շրջակալն) շրչանակաւն 3 || 6 զնստ/ռ– 
ցաննն) նստուցանեն 6, զնա նստուցանծն 3 || 8 * պարոյկ Են) պարուկին օօմժ | 
է ել ով) է։ը, ով։ը 3 || 9 քանզի յծթն) քան զյեթն II || 12 * պարոյկ են) պա- 

րուկին օօճմ II 13 էլ) ըլ Սց | եի) աԺԺ էի 11յ | ու, եւ, ըւ, իւ, ով, աւ, էւ, էի. ովի 3 || 

15 — 16 ժայնաւորսդ) ձայնորդս \\ 18 ղիցէ) Գնին ^1յ || 21 կամ ի փաղաքշելն, ի 
քնցատելն կամ՝ ի խանդաղատելն) օա | քնցատելն օա օաոէՏ 8X0 || 27 

Վզրեալսն իւր) զգրեալս զայս զիւր 51տ | Հ՜Յ էր ճ. 


լրՇԿՆՈՒ/Փէւհն ԾԵՐԱԿԱՆԻՆ 


197 


նակի յիշել զկէտս եւ դնել զղան ազան ութ ի ւն եւ զզաւրութիւն 
սոցա։ 

Վասն զի կէտ աոաջին այս սահման լսի, որ են տունը։ Եւ 
երեք վասն այնորիկ ասէ, զի արդարեւ իսկ երիւքն կատարի 
ամենայն ենթադատութիւն։ Իսկ ստորակէտ ասէ զ սկիզբն բա– 5 
նին զառաջին տունն, իսկ ւ/իջակ՝ զմիջինն, իսկ աւարտեալ 
զկատարումն խորհրդոյն եւ վերջին տուն՝ զկատարումն ենթա– 
դատութեան։ 

Իսկ զվերջինն առաջին վասն խաբելոյ զմեզ դնէ, զի աշ– 
խատութեամբ զայսոսիկ գտցուք, քանզի ամենայն քրտամզ ւ>ք 1® 
ստացեալն թուի քաղցր եւ վասն սորին եւ անկորուստի 
ստացողէն եղից ի։ 

<Դ> ՑԱՀԱԳՍ ԿԻՏԻ 

» Իսկ ասելն եթե կէտ է տրամախոհութեան անգեցե - 

՚ լոյ նշան, զայս զալարաեալ կիտէն ասէ , զվախճան էնթաղա– 15 
տութեան։ 

Իսկ միջակ՝ նշան ոգի սակս ըն ղուն ե լոյ. քանզի ար– 
դարեւ իսկ որպէս ոգի ի սմա աոնու ընթերցողն, ի կախ 
ունելով զձայնն եւ ոչ ի հանգիստ իջուցանելով, զի այս ի 
վախճանին եղիցի։ 

աՏՇՏՏքձյքՈՃՏ ՇՕաՇԾԱ. 3 տունք) տունկք «1 || 4 իսկ) 0ո1ճ է | 
երիւքն ** երեք կէտիւքն 06 է«հ || 12 (** –V*») ^էօրբսոօէւօոտ էրօոԽԱօ 

ձաւ էՏէ Խ օՓԱ. ԷՍ աշսոԽ տոսոձսա «ա քԽոարառ դրոսոՀօրսո օր էս 
^օոբԱւՈսրո բրօքրԱէօէա ւթօ բրասա ձօօէՈոօօ ԷԱՀոէորբաւեէՀ 
քրօէՇէէԽւԱ օօբւԱ օօոոսւսա «Ած»Հ *« &«« ԱցւԵօէ ,» «<օ 

ՏէոԽոստ, ձ Խոօ քրօդԱօաո «*>««*« օօոօէսր. ձրցսոտոէօէսոտո ՏէՀՀ 

ն^ԽէՅ։ Արդ ոմանք ասեն, զի կամեցաւ ղմուարազոյն ղրանս 

այնորիկ զսկիզրն Հետացա ցանիս ընդ կատարածն խառնէ եւ զկարզն *^եալի 
կատարածէն զ յիչատակն աոնէ։ Իսկ մեր ասացուք, զի ասաց զիւրաքանշիւր 
ի կիտիցն յաոաչազոյն արՀեստիւ Ե0Է կէտք զ. ևէ" աւարտեալ, միչակ ստորա- 
կէտ. նախ ՝ ղի սաՀմանաւ զիւրա քան չիւրոցն ցնոլթխն ծանոլսցէ. ւրկրոըՂ <Ա 
տեղեաւն եւ ձայնիւ զաւարտծալն կէտն իբրծւ թազաւոր, իսկ զերկուսն իրրեւ սպա– 
սաւորս նորին, օրինակ իմն զպակասծալն Եւ ղառաւելեալն այնոքիւք Լ I 
կութիւնք, իսկ զչափաարն պարզացար՛. ՍԱ ՀԱՕէ շօոէրօ Տէէբհսոսրո օքէրս « 
ստրԽ էսոէ Ոօոձէէ (». էսբրօ 81 16 - 20 ) խՍօ էոԱԱօժս տէ բրւո* շօոորտօ օձէօո– 
<Խո րա էxբ^^^^ոձ^րո |) 15 կիտէն >1ջ, կետն Ա 1է կէտն ճ 3. 


198 


ՍՏԵՓԱՆՆ ՕԾԻ ՍԻՒՆԵՑԻՈՏ 


Իսկ ասելն եթե ստորակէտ է տրամախոհին լել եւս 
անգեցելոյ , այլ այլեւս կարաւտացելոյ. ղայս զառաշին 
կիտէն ասէ։ Իսկ տրամախոհին լել եւս անգեցելոյ ՚, այսինքն , 
ըստ խորհրղոյն լել եւս կատարեալ, որ է ենթադատ ութ իւն, 
(5 այլ քաղում՝ կարաւտութիւն ունի առ ի վա խման ել զերկուս եւս 
հետագա/ կէտս։ 

Իսկ ասելն՝՝ իւ աո անձ նան այ կէտ ի ստորակիտէ , 
ամանակալ, ղայս ղմիջին կիտէն ասէ , վասն ղի ղատուցանէ 
ի մի մնանք ղվերինն եւ ղոտորին կէտն։ Եւ սոյն ասի ամանակ , 
10 զի եթե քթիթ մի ական ժամանակ ասի, որ չափ եւ առաւել 
արտաքծրութիւն բանին լեզուաւն։ 

Իսկ ասելն ՝ ղի ի կիտին կարի յոյժ մեծ է բացատն , 
իսկ ի ստորակետին ամենելին նուաղ. բացատ ասէ ղմի– 
չին կէտն , իսկ կէտ՝ ղաւարտեալ ն, որ լինի ի շարադրութեան 
։։ բանիդ այսպէս. յաւաբտմանէ խորհրղոյն կարի յոյժ հեռի է 
օտորակիտին բան վասն միջակ սահմանին եւ ինքն ըստ ին– 
քեան ոչ կարէ յայտնել ստորակէտն զխորհուրդն, քանզի յա– 
ւարտեալ կէտն հասանելով ի կարգի շարաման լինի բացե– 
րետւթիւն բանին։ 

20 ՜Արդ եդից ղաւրինակն նոցա. ստորակէտն նախերգան է , 
իսկ միշակն պատճառ, իսկ աւարտն՝ խոստումն կամ վճիռ։ 

Ա֊ԲԴ յ ա յմնի ցուցից ասացեալս. ստորակէտ , ժողովուրդ 
իմ * , սհարկահանք ձեր»՝ միջակ, ռճռաքաղ առնեն զձեզմ աւարտ. 
իսկ ա <եւ> պս/հանջողք տիրեն ձեզ“ այլ աւարտ. քանզի այսպէս 
26 Վարին կէտք, երբեմն մի դնելով ղկէտն կատարեն զխոր– 
հ ուրդն, երբեմն երկուս , երբեմն երիս երիս , կամ լորս լորս , 
կամ եւս ալելի։ 

աՏՕՏՏԸՃՏաՏ շօօւշսա. 2 — $ այլ այլեւս — անգեցելոյ) 0 » 14յ || 
Հ ըստ Ս ։ , աստ 06է«ո || 10 քթիթ 11ջ, քթթումս Շ 6 էքհ || 12 ի կիտին ոտէէ 

Ացւէ Աք բո ի կիտէն օօճճ (օ/ր էսբ րօ բ. 8 * 0 է 21 — 22) )| 20 ի օտորակիտին օօճժ, 
ՈշՕսէ ի ստորակետին )) 16 միջակ սահմև/նին) միջասահմանին || 18 — 14 բացատ 
ասի — զաւարտ ծալն) բացատ ասէ հվերջին կէտն , իսկ կէտ՝ ղմի չինն I; սէէօղսէ 
ՕՕսսոէոէռՕօ քօ/էՂ || . 16—17 ել ինքն ըստ — ւլխորհուրՀե) օրո ձ1յ|| 18 կէտն) կե- 
տին | հասանելով) հաստատելով II | Հացաման լինի) չարամԽնեալ Տ, շարժ- 
մանն լինի յ || 22 — 28 ստորակէտ՝ ժողովուրդ իմ հարկահս/նք. միջակ՝ Տեր մսացավ 
առնեն, աւարտ՝ վժեւլ յկ Տ (յ«տ. III 12) լ| 26 Երկուս երկուս ®, երկուք երկուք յ| 


Ս՝ԵԿՆՈԻ*՝ԻՒՆ 4Ե0ԱԿԱՆԻՆ 


199 


<Ե> 6ՄԼԱԳՍ ՀԱԳնԵՐԳՈԻԹԵԱն 

Հագներգութիւն է\ ... 1 1՜| I 

<Հ> ՑԱՂԱԳՍ ՏԱՌԻ 

ք ։ ” (Գարձեալ) տառ կոչէ զբա բախումն լեղուին եւ ղշրթանցն 
81 " յայլ եւյայլ տեղիս հանելդ, զանազան ձայնս I եւ ստուզաբա– 6 
նեալ ղտաոս լինի տարր , վասն զի ռայն զերկուց րէից ունի 
զտեղի, վասն այնորիկ ասի տարր ձայնս այս , վասն զի ունին 
խառնումն եւ միաւորութիւն ընդ միմեանս առ ի շինումն գրոյ 
եւ հեգի ել բառի։ 

ժսկ ասելն եթե գիր ասի, վասն զի քերելով իմն 10 
գաղափարի , այսինքն աւրինակի. ուստի յայտ է թե ստուգա– 
բանեալ զզրեալս լինի քերեալ, վասն որոյ ի վերայ բերէ 
ինքն թե. գրելդ քերել ասիւր առ նախնեաւքն , զոր եւ 
աստ ասաց եթե գիրն խառնի ընդ միմեանս առ ի մարմնա– 
ցուցանել զբան գիրն ի վերայ քարտին >: 

6«օ Իսկ ասելն եթե սոցա ձայնաւորք են ութ. ա , ե , է , ը, 
ի , ո , ով, այսինքն որպէս հոգի կենդանական ի մարմնի , 
վասն գի այսոքիկ կտրեն արտաբերել ի դուրս ղրանն եւ 
ղձայնն առանց խառնման յայլսն։ Իսկ այ լքն շաւշափիւն միայն 
առնեն ի բերանն առանց սոցա խառնման եւ ոչ կտրեն ար– 20 
տայայ տել ղձայնն։ Իսկ ապա յորժամ ընդ իւր բնական շար- 
ժումն յառաջ անցանէ խրաքանչիւր ոք ի սոցանէ եւ անկանի 

ի սոսա , լինի ձայն, որպէս եւ ա մ^ ն ամեԱ ե եան ՝% 

ոստ միոջէքն, ոմն այբիւն ձայնաւորի եւ ոմն այլովքն։ 

Ջ«– Եւ ձայնաւորացն երկայնք են երկոհ Իսկ երկարցնի 

երեք երեք օօճձ I չորք չորք Ա» քթս ^3 II 4–« ա**ոայ^*Խւ* է 

բոմեէէ $Հ*օ0օ Այլ » 7—8 վասն <լի - միասւրութխն) որք խառնին եւմիաալփն 

ք 1| 6 ընդ) առ Աջ |) 10—15 զսօէ էոծձ տօոբէէ օԵ Իսկ ասելն եթե ահա օձ քարտի ) 

ՕՈ 15 յ II 18 հրեաս | II, | քերեալ >1 1| 16 սոցան՝1 յ Տ, ի >">սա * ւ I “ է/ " Տ 
որպէս հոհի\ իսկ ժպ/նաարքս են որպէս ւգայութիւնք կամ հոգի Ջ \\ 
սոցա ս^սոքա իսկ 8 || 22 ւմնկանի ) յսրսհի II 28 այւցն ամենայն Տ, այլ 
ամենեքեւմն յ, ամենայն որք Ս. 


200 


V ՏԵՓՇՆՆՈԱԻ ԱԻհնԵ&հՈՑ 


ՄԵԵՆՈՒԹԻհն ^ԵՐՈԵԱնԻն 


201 


վասն այնորիկ ասեն երկարք, զի յեթն խոնարհին երկոքեան 
ձայնիւքդ։ 

ք>սկ սուղք երեք ե, ո, ւ, որ ասին կարճք. ր եւ վասն այ– 
նորիկ ասին կարճք՝, զի ոչ ոք խոնարհի ի ձայնս նոցա : 

6 Իսկ ասելն եթե քենն ի միչ մենի, պէի ել փիւրի, Տ 80 
զայս զբար քառակի ցսն ել զքմակիցսն բաղդատի առ միմեանս 
ե լ զձայնս նոցա ցուցանէ մեղ, զի բեն քան զմեն եւ զպէ 
ստուար է, եւ քան զփիւր բարակ : Եւ արդար ել այսսլէս է , զի 
մեն եւ պէ ասելով հանդարտիկ ի միմեանս ի չանին շրթունքն 

10 ել թոյլ ել նուազ ել կակուղ հանեն ղձայնն։ Իսկ բեն ասելով, 
բախիւն ելան է ի շր թանցն եւ յուժզին բա խմանի նոցա ձայնք 
նոցա ստուար եւ թանձր մեզ լսին։ 

<Ե> 8ԱՀԱԳՍ ՀԱՆԳԻ 

Փ աղա ռութ իւն ի\ ... 1111 I 

16 <Ը> 8ԱՀԱԳՍ ԵՐԿԱՐ ՀԱՆԳԻ 

Երկար փաղաոո ւթ իւն՜\ ...\\\\ 

<Թ> ՑԱՂհԱԳՍ ՍՈԻՀ ՀԱՆԳԻ 
Սուղ փադառութ իւն \ . . . 1 1 1 1 

<Ժ> 8ԱՀԱԳՍ ՀԱՍԱՐԱԿ ՇԱՀԱՇԱՐԱ8 

20 ր Եւ շաղաշար, իսկ շաղաշարդ զուգաշար ասի։ Եւ ասէ * » 
զայս երիս զոլ յեղանակս ել դնէ զաւրինակն ի Հոմերոսի տա– 
ղիցն, որ են այս. « ինձ բնաւ ես դու իր-իք պատ –ճ՛առ, արել , 
այլ աստուածքնա Զանգի –աւ, ես, դու , իր–, –եւ, այլ, - ուածքն 
ի ձայնատր երկայն յանզեցան .* I 

աՏՇ&ա>ՃՈՈճյ2 շօշւշսա. 1 <լի յեթն խոնարհի՛ն շքր տսբրօ ք>. 196 8 || | 

Տ — Հ սոշ%» » ՚ո<Խ»օ\ օ» ա 1 Տ || 19* էցԱօնօրսա էրօշԽէէօ ձաէ ։ո շօժաԵս»; ցսօտ 
ս)աէ Հոձստւ քօրէաէօ էէաւէօ, ւոէէոաս» օ բսճ 11 «ո էօջՀէէ ձէ ոօաէոօ, *ոժ« 


Արդ դնելով զեչ եւ զայբ ի միում՝ վանգի, որք են սուղք եւ 
երկար ի միում՝հեգի. բայց եչն է եզր բանին, իսկ վերաբերա- 
կան պատահեաց զոլ այբն , վասն որոյ զսա եւ զա մեն ե սին 
զաոաջինսն մարթի երկարս ասել եւ սուղ ի ձեռն զատելոյ 
ի մի մե անց՜՝։ 6 

<ԺԱ> 8ԱՀԱԳՍ ԲԱՌԻ 

Բառ կոչի զնոյն վանգս եւ փոխեաց զանունն սակս ծած– 
կելոյ ի մինչ։ 

Արդ ասելն թի բառ ի մասն դուզնաքեայ ըստ բաղ– 
դասութեան բանի, այսինքն, հեզ ի փոքրիկ ըստ զուգադա– 10 
սութեան բանի։ –Զանգի արդարեւ իսկ հեզքն կցկցելով ի մի- 
մեանս առնեն զբանն, որպիս արքայութիւն կամնեղութ իւն եւ 
ամենայն այսպիսիք կցեալք յերկարից եւ ի սղից եւ ի հասա- 
րակականին։ Զանգի բառն նախադասի անհոլովապիս, որ առ 
դոյզն իմն նշանակութիւն ունի ըստ մի ահ եզութեանն, որպիս 15 
զաւր– եւ ֊ու– եւ ֊թիւն, որ է զաւրութիւն, զի որոշողութեամբ 
երեքս այս մասն բահի եւ զոյգ բառ ել յութամասանց բանի 
մի առ կատարելն մակացութիւն եւ որ միացուցանեն յաւդիւք 
անդամ լինել բանի խորհրդոցն կառավար կամ հեծեալ, այլեւ 
սղա լութեանց ինչ ուղղիչ անդատ աւոր ըստ վեց մասանց լա– 20 
ւազունին յամննեցունց արուեստական ասիցն։ 

<ԺԲ> 8ԱՂ.ԱԳՍ ԲԱՆԻ 

* 88 Այլ ով ամենիմաստ արուեստաւորիս, որ ի հոլովական 
մասանց յեզական եւ ի յոզնական ի փոքրագունիցն ածեալ 

ՏԱբԽու րօ ատհ էաէյոզօոէ հսշ էրօուբօէա։ սԱւաօ բօրտ ժ«բրօէ>օԼօ (Տէ || 7 սակս\ յա– 
ղազս Տ ||.7– 21 ® «րԵէՏ օԵ ծածկելոյն սէղստ օձ <լաւազուն՝>–ից շօրւէ 1/1 3 քօՕօ ԽէէՕ || 

11 — 21 Արդ ասելն—ասիցն) օա Տ, զսօրսա 1օշօ «ո օօոԱրէս Խնոէ։ Ել դարճԵալ 
դուզնաքիա ասի, այսինքն հեզ Փոքրիկ, որ է վանզ, զոր խորելով ի մէնչ իմԽստա– 
սէրս քառ ասաց, ոտզս» յ բրօէնտէ օԱսձ րսէւ զի հեզն կցկցելով եւ շարադասելով 
ընդ մ՚իմնանս առնեն զբաո.... Եւ դարՏԵալ ար-քա-ու-թիւն, նե-ղու֊թխն եւ ամե- 
նն քեան այսպիսիքս, կցեալ ի սղից Եւ յերկարաց Եւ ի հասարակականին, ասէ բառ։ 
Տւէօոբնօ արքայութիւն, նեղ ութիւն, զաւրութիւն Ացսոէսր էէսա օբսձ Տ, էէձ %ոէէր 
էԺւԺԱօ Այլ II 21 լա ւազունին 51յ, լալազունից ն1շ, լալա գոյն ի ^ || 28 2027 Տաս» 


202 


ԱՏԵՓԱննՈՍԻ ՍԻԻնԵՑՒՈՇ 


ՄԵԿՆ/ 1Ի&ԻՒՆ ՔԵՐԱԿԱնԻն 


203 


կատարեւսց ի մեծազոյնսն, | զմանրկութիւն մաս անց զրոյ եւ Տւօտ– 
զփաղաոութեսւն, հագագի եւ զվւսնզի, զոր րայ եւ բաո անուա– 
նեմք, քանզի շարակածեալ զվերծանութիւն շաղկասլիցն կա– 
տարեաց ի բան։ 

6 Իսկ անդ ասելն եթե բան է հետեւակ բառի <շարա– 
դրութիւն>, քանզի հետեւանայ հո լռվելով զբառսն եւ ածեալ 
յ ենթադատութիւն միմեանց։ 

Իսկ ասելն եթե զտ րա մ՞ա խոհ ութ իւն ինքնակատար * ^ . 
յայտնելով , այսինքն, հաստատախոհ կատարումն յինքեանց 
10 ցուցանէ մեզ ցան ել տարած բառիցն, որպէս արքայութիւն , 
նեղութ իւն ել անձկութիւն եւ որք այսպիսիք։ 

Բայց ասի տրամախոհութիւնդ եւ փոխադրութիւն, քանզի 
արդար ել իսկ փոփոխի խորհուրդ մտացն յայլ եւ յայլս եւ սոյն– 
պէս ծնանի ել զբանս զանազանս ի միմեանց այլ ել այլ 
16 բառիւքն։ 

Իսկ ասելն եթե բանիս մասունք են ութ , բան ասէ 
զյայտնեալ եւ զկատարեալ խորհուրդն , որ ստորակիտաւն ել 
միչակիտաւն ել աւարտելովն յայտնի ել դադարէ խորհուրդն։ 

Այլ ոչ եթե բազմութիւնք անուանց , ոչ միայն եզավանգքն ոչ 
20 են եւ ոչ ասին բանք, որպէս մարդ ել հաց ել չուր , այլ ել ոչ 
երկավանզքն եւ քաոավանգքն ել մի ըստ միոջէքն։ 

Ել արդ զայսոսիկ ասէ ութամասնեան զոլ , զորոց ասէ եւ 
անուանս. անուն , բայ , ընդունելութ իւն , յալդ, դերանուն , 
նախադրութ իւն , մակբայ , շաղկապ։ 

է«ր&ւ՛ էրօժօԱօոԱ բռր» յ ոոօր օն էՈէԱօ ստղսէ օձ մ, ՚իմեանց օբսձ ն1 ոօո »սօ 1օշօ 
Ացւէսր *«ձ էո/րօ ։ո շօբԱէ ձճ ոօտ»ո« ւոէւր Տէծբհօոսւոօ; (X ղսէնստ Տ ՆօւէՇ էճոէսա 
բրօւէտէ։ զմանրկութիւն մ՛աս ա՛նց գրոյ էլ զփաղաոոթծան Եւ ղհազազի Եւ ղվանզի, 
զոր բառ ել բայ ասեմք (օէէօրո բրօ անուանեմք) ել շարակածեալ զվերծանութիւն 
շադկապիցն, գաս տսն ոօոէոէ օսշէօրԱ էշհօԱւտ 2)օ®է ձ%» ձէ էօձրրռ ր« էոէօրւէ–, ւհէձտո 
յոզնիմաստ աբուեմտաւոբս նօնէէ բրօ ամեն իմ՛ա սա արուեստաւորպ հօհշէ էէսա էէրհօ 
ածել յենթադաաութ իւն միմեանց եւ առնել բան ըստ շաբաղրութեան սսւրէօ 
բՕՏէ ղաւաարսն ձոօոցաւ ո. բ. 138։ || 7 յենթադաաութ իւն\ յենթադբոլթիւն || 10 

ցան Եւ տարած (դքր ցան եւ ցիր) զսօաղսօա ա էշհօԱս ւոԱրբօէՕօ տսոէ, ղաս 
ճոօոցրոօ օԵ Տ էոԵսսոէսր (». տսբրս 138 13 -ս), ՏէրբԽու «։< շրէձ% բօտտւոէ || 12 
տբամախոհութիւնդ) աըամադբոլթ իւնդ >1 ։ || 17 բօտէ խորհուրդն) ։՛ ոտէրսոէ Տ էէ 3։ 
որ զտրամախոհոթիլնն յինբն ցուցանէ, այսինքն զաւարաումն խորհրդղյն, որ || 18 

յսլյտնի) յայանէ 11 1 || 19 բազմութեամբ 11, րազմութիլնքն յ. 


Տա Եւ ասի անունդ անըմբռնելի, վասն զի արդարեւ իսկ ան- 
տեղի եւ անժամանակ է։ 

Իսկ բայդ ասի * ասումև, վասն զի արդարեւ իսկ յայտ– 
նելով զտեղի, զժամանակ, զյթիւ, զդէմ՝ եւ զայլ եւս պա- 
տահս։ 5 

Իսկ ընդունելութ իւնդ ունելաթիւն ասի, քանզի բառս այս 
ունի խառնումն յանուանէ եւ ի բայ է։ 

2 ս։ Իսկ յաւդդ ասի արդարեւ իսկ յալդ, որ է կցումն զրոյ 

յանզի անուանն եւ բայի։ 

Իսկ դերանունդ թերանան ասի կամ տիրանան կամ փո– 10 
խանուն։ 

Իսկ նախադրութ իւնդ առաջաղրութիւն ասի, վասն զի են 
վանզք ինչ, որ ըստ ինքեանց ոչինչ նշանակեն , բայց դնին 
նախերգանք այլոց մասանց։ 

Իսկ մակբայդ կրկնաբայ ասի կամ վերնա բայ, զի ունի 15 
սոսկ ինչ նշան ժամանակի եւ այլոց։ 

Իսկ շաղկապդ զուգակապ ասի։ Այսոքիկ են մասունք 
բանի։ 


Օ1Տ03ՏՐճա1ձՏ Շ001ՇՍԱ. 3 ասումն) ուսումն օօճճ || 9 Եւ բայի) 

օձձ &• որ ցուցանէ ղմերձաւորն կամ զհԵոաւորն, որսլէս յորժամ ասես մարդս , 
զսէն յաւդելով յանզի անուանն, ղմերձաւորն զոլ Եցոյցլինել մաբղրյն եւ զնուն 
դնելով զհծոաւորն–, զաս ծօոէրօծէօ հօՖէէ 3։ որ ցուցանէ զծանօթս զհեոա– 
Լորն կամ զմերձաւորս, որսլէս մարդս կամ մԽրղն || 10—11 փոխանուն) ա 

Տ «է 1։ որսլէս յորժամ թոդլով զանուանս՝ Ես, դու, նա ասեմք || Ա բօտէ մԽ– 
սանց) օձձ Ճ3–.զի յորժամ ղրանն մոխացոլցանել կամիմք, հեզ ինչ փոքրիկ նախ 
աոաշի ղասեմք, որսլէս յորժամ ասեմք արտաձայնեալ ձայն ծ ալն բան է եւ արան, 
հեզ միայն, որ ոչ ունի խորհուրդ , բայց միայն դժոխալուր առնել ղրանն , որսլէս 
յորժամ ասեմք չարայարեալ, չարամանեալ, շարդ նախադիր միայն է || 16 կրկնա- 

բայ) կրկնաբար 1ճ 1։ կրկնակաթայ 11 8 , կրկնակ բայ յ || 16 նշան) նշանակ «յ || 17 
շաղկապդ 6,. շաղկապ 11 1 | բօտէ ասի) սսշուոէ 2 3։ զի անմրութիւն նշանա– 
կէ, որպէս միտս ընդ միտս, բան ընդ բան , ձայն ընդ ձայն։ Արդ այս են ( Այսոքիկ 
են 3 ) ղաւրոլթիլնք ութ մասանց բանին։ Իսկ բա լանդակ բացատրոլթիւնք սոցին ի 
կրթական հարցականութիւնսն լինին, յորժամ հարբան է. այն ինչ ո՞ր մասն է բանի, 
ղորոյ ղհեա զան հինդ հետեւանքն՝ կերպ , ձեւ, թիւ, տեսակք, հոլովք, որ յոյժ ըն- 
դարձակատարը (րնդարձակ 1) բանիւք ներՕ ՚առելից (ներ օա 3) են։ Եւ այսոքիկ 
այսքան, զոր այժմ մի ըստ միոչէ տեսցուք մասունս բանի–, ՕՈՈէՏ Խէ օձձէԽոէՏ 
պսօոցսօա Տ տսԵ ՏԱբհօու ոօա %ոէ բրօքորէ, էօաո ձսեէէօ, էստս ոոէ. 


204 


V ՏԵՓ Անն ՈՍ Ի ԱԻԻՆԵՑԻՈՑ 


<ԺԳ> ՑԱղԱԳՍ ԱնՈԻԱն 

Դարձեալ ասելն եթե անուն է մ՝ասն բանի հոլովա– * օտ 
կան, այսինքն, անուն թաւա լական մասն է բանի։ Իսկ ասեին 
եթե մ՞արմ՛ին կամ՝ իր նշանակելով, մարմին կոշէ զամե– 

5 նայն տեսանելիսս, զոր եւ ինքն ասէ թե մարմին, որսլէս 
քար եւ իր, որսլէս խրատ։ 

Արդ քար ասելով զամենայն մարմին նշանակետ ց, իսկ իր 2 ա 
զխրատն ասէ։ Այս զգալի անմար մին սն ասէ՝ Հուր, զշուր, 
զաւդ, զլոյս, զխաւար, զխաղաղութիւն, զխռովութիւն, զարքա– 

10 յութիւն եւ զայլսն։ Եւ բաժանի սա եւ յիմանալիսն, քանզի 
իմանալի իր են վերին զաւրութիւնքն եւ եւս եւ վերագոյն 

պատճ՛առն։ 

Իսկ ասելն եթե հասարակաբար եւ յատկապէս, հա- 
սարակ զազզակմյն անունն ասէ, որպէս հրեշտակ, մարդ, ձի, 

15 արջառ եւ այլքն. եւ զյատկական, որպէս Գաբրիէլ, Մովսէս, 
եզն, խոյ, ճակ ել այլքն, որպէս եւ ինքն ասէ՝ հասարակ, որ- 
պէս մարդ <եւ յատկապէս, որզոն Պաւղոս>։ 

աՏՇՈՏրյւաՍւՏ ՇՕաՕՍԱ. 2—6 Դարձեալ ասելն– խրատ) Օէ» Տ 
•ռոսէէր Բա լալական ւոտորէօա »»*«• «ր Եօ Ո<։էսՕ* II 8 ՚ 

անմարմինսն) զմաբմինսն 51, || 11 Եւ վերագոյն ) էագոյն Ս ։ II « <Ա ատ ՜ 

կական 1 զատական II || 17 բօ* մնւրդ օպւսէօէսր ցէոոսա էէ *բ«**ՈէՈ ՈՕ– 

ոոոս շօաոէոԱԱս,, ղսօտ <«**«« *՝ ո Ա>շսո մարղ .1" 

օօճ յյ Խհշ էՀբօտԱւօ ձէքրօսօէօ օձէոօձսազստ էսրԽէօ։ այլ ո ^ ա 
նիմԽստ աբուեստաւորիս, որ ի Հոլովական մԽսանց յեզական եւ ի յա&ա*Ո 
ի փոքրագունիցն աեեալ կատարեաց (կացոյց Ե մեեագոյնսն, 1*՞*^** 
մասանց գրոյ , զփադաոութեան, զՀագագի ծւ զվանգի, զոր բա եւ բառ անուա ք 
(ասեմք « 8 Տ). քանւԱ, շարակաեեալ զվերէանութխն շաղկապիցն, 
բան– Իսկ ասելն եԲԷ բան է Հետեւակ բառի, քանզի Հետեւանա Հո լսվելով զբ 
եւ աեեալ յենթադատութիւն (յենթ.ադբութիւն Տ1 8 ) միմեանց։ Եւ առնել բան ըստ 
երից յեղանակաց, որ ասի (ասէ ԱՀ կոփեմ–, կոփեա, կոփեի, 

արարեալս, արարաւ կամ լինելոցն եւ ապա լադկապի բայն։ Հասին (բառ ԱՀ 
յարաթարղն, որսլէս քաչ Մանուկ լ եւ կամգնդապետ եւ որք ա ք ^Հ^ն կամ՛ի 
յաւդիւն ստորադասելս լ շարադրի։ Իսկ յալդ ասի պատուաս ե Հ վ կան աոնեԼ 

բա. ել Են սոքա գիր քննողաց յանկի անուան կամ՛ բայի առ ի ցո ց կ 

խէշազաչա,, Հ^գաշար ա.խ Եւ ա. 1 1Ո," «յ*»»**» “ * ( * 


ՄԵԿնՈէւ&Իհն ՀԵԻԱԿԱնԻն 


205 


Եւ սերք են երեք 1 ) . . . 1 1 1 1 
Եւ տեսակք են երկուք\ ... 1 1 Ա 

*յյ° Ել ձեւք անուան ց, ասէ , երեք, պարզ, բարդ, յարա– 
բարդ։ Պարզ ասէ զմեկնակ անունն, բարդ զերկուս կցեալս 
յիրեարս , յարաբարդ զերիս միատրեալս, որպէս դե է զաւրի– 0 
նավն։ Եւ արդ ամենայն այսպիսիքն սոյնպիսիք կոշին։ 

Եւ զտանի սա յոլովազոյն ի Պարսից եւ յևղուանից եւ 
ի Սիւնեաց լե զուին, զի երկանուն ք եւ եռանուն ք են յոլովք, 
որպէս՝ նիւ-դաստ, նիւ-խոսրով, Հուան-խոսրով, Վարազ-խոս– 
ր ով, Վարազ-տրդատ եւ որք այսպիսիք։ 10 

Տւ*5 Ասէ դարձեալ եւ բարդիցն զան ազան ութ ի ւնք են 
երեք, այսինքն, սյլեւայլութիւնք. ոմն բարդ \ ւերկուց կատա- 
րելս ց եղանի անուան ց, որպիսի նորայր, Կորայր, ազատայր, 
խուլայր, Գազտուր, Վարազ-տրդատ եւ որք այսպիսիք– 

Իսկ ոմանք յանկատարից երկուց, որպիսի իմաստնապա– 15 
տում, կուրապատում, ազգապատում, ծռապատում, հիապա 

նակն ի Հոմերոսի տաղիցն որ Են այս. ինձ բնաւ ես ղու իր իք պատ֊Տառ, արել, 
այլ աստուածքն։ Հան զի ալ, ես, դու, իր, եւ, այլ, ուածքն ի ձայնաւոր երկայն (երկ– 
րարբաոք երկայն 51յ) յ անկե. ցան։ Արդ դնելով զեչ եւ զայր ի միում֊ վանգի, որք Են 
սուզել երկար ի միոս1 Հեզի, բայց սակայն Եշն է Եզր բանին, իսկ վերաբերական 
սլատաՀԵաց զոլ այրն, վասն որոյ զսա եւ զամննեսին զառաչինսն մարթի (զառա– 
քին անմարթի 51.) երկարս ասել Եւ սուդ ի ճեռն զատելոյ ի միմծանց : Արդ զբա 
Հետեւակ բառի դնելով, որսլէս Բէ Հոլովումն յինքեան րաղկացուցանել գիրն կամ 
ց մարմինն, եւ Աքն ի նախ բառ եւ բա Եւ ապա բան ըստ երից յեղանակաց Եւ րից 
թուոց, որով պատւրութիւնք եւ խաւսք յաւբինին զովական եւ եպերական ծւ այլք 
այսպիսիք։ Ասւս» էտքօտւԱօոԱ լորւօրւո յւօրէօո օհ այլ ով ստզսո օձ մխՈա ց, 
ցսօա էճօա 15 սօհէհէէ, օձ օօրսէ ճէ օրօԱօոո բտրէէուրշ էրտձօւտ, հւոշ «օ 

էրօոտթօէս* (V. 201*3-2027). Օսօք <«» ր Ել աոնե <– * ան ՞**"*” 1 

օրո Տ ոոզԱր Խսօ, <թ<* ^ջւսոէ րօւ*ա բառիւքն (ր. 202x5)։ Ել Անի բան ի բառից 
Եւ ի բայէ ըստ Երից յեղանակաց, կոփեի, կոփեմ՛, կոփեցիք ել ըստ Երից թուոց 
եզական, երկական, յո բնական, որով պատմութիւն եւ խաւսք յաւբինին գովական, 
եպերական եւ այլքն. 7տրէ>օ Բառին յա բա բարդն ֊այսպիսի» քօրԱաէ է&շէա էՈՏէ– 
րէուԽ տսոէ բօտէ որպէս դնէ զաւրինակն։ հաս բօտԱռ <1է ռրԱզսէօ էրօձսրԱսր օձ 
««սա 1օ€սո ր ոբօոէոձօ տսոէ (օ. ւոքրօբ. 214); քրօցատոէսո մո տցԽԽտ օձ տսսա 1օօա 
օ ա % օա էրօրսԽէսա «է (ոժէ տսյ> րօ յ).200*օ) II 5-6 զաւրինակն ս,ճէ տսբրօ բ. 16 || 

6 այսպիսիքն) այսպիսի անուան ք Տ || 9 նիւ-ղաստ 1մ 3 , նիւդազ։ գդ »ւ, նիւդազդ 
11յ, նիւղդաստ Տ, նիլ-զաոմ-3 || 18 Կոր այր 51,, կոյրայր Շ6է6ր1 1| 14 խոչ այր 51, 
խուլ այր Տ յ | Ասգտուբ) Գարդայր Տ | Հարազ—Տրղատ) ՕՈ *1յ II I 6 կպրապա- 
տում) օտ էՏյ յ֊ 


206 


ՍՏԵՓԱնՆՈՍԻ ՍԻՒնԾ8Ւ06 


տում, հիասացութիւն, ահագնութիւն, Մանայճ, Տ իրիճան եւորք 
այսպիսիք։ 

Իսկ ոմանք յանկատարէ եւ ի կատարելդ/, որպիսի սիրա- 
մարգ, տիրասպան , տիրասէր , տիրաշատ, գունագեղ, վանաշէն, 

6 Տ իրախոսրով, Տ իրատուր, սիզատուր եւ որք այսպիսիք • 

Իսկ ոմանք ի կատարելդ/ եւ յանկատարէ , որպէս մար– 
դի(3, մարդոտ, մարգոց , մար դեղ, մարղուտ , Հայրիկ, մայրիկ , 
Գաւթեան, Պաւղոսեան, մայրական , հայրական , եղբայրական, 
Բագրատունի, Գրիգորեան, Գրիգորիս, Գաւթուկ եւ որք այս– 

10 պիսիք։ 

Բայց ի յայն սակս կարես զայսոցիկ զվարճն առնուլ, 
զորոց ծանիցես զորպիսութիւն, մի գուցէ յաւտարոտիսն աճա– 
պարեսցես։ 

նշանակին եւ թիւք երեք(դիմ)ի յունական եւհոոմայա– նս&– 
18 կան լեգո լին, զմիատրական եւ զերկուորական եւ զբազմատ– 
րական, որպէս թե Պետրոս , Պետրու, Պետրոսք։ Իսկ ի հայումս 
գեղական եւ զբաղումս միայն կարեն նշանակել անուանք, որ- 
պէս Պետրոս եւ Պետրոսք, մարդ եւ մարդիկ, աստուած-ծւ 
աստուածք , եւ ամենայն այսպիսիքս։ ) –Քանզի կեն ել քէ եւ ցոյ Տւ*տ– 
20 գոլով ի յանգի անուանն զբաղումս նշանակեն։ Բայց կայ 
ուրեք յանուան միա տրական նշան ի վերայ բազմաց եդեալ 
առանց ցոյ ի եւ քէի, որպէս տոհմ, պար , ամբոխ, հաւտ, ան- 
դեպ/, ջոլիր, երամ, բարդ ակ, գունդ, սպայ, զաւր , զեհ, մայրի, 
այգի, արտ, մարգ, դրախտ եւ որք այսպիսիք։ 

26 Եւ դարձեալ են եւ յոգնական նշանակք ի յանգի ոմանց 
եղականաց անուանց եւ երկականաց, որք են միատրական 

աՏՇՏՏէճա ՝1ձՏ ՇՕաՇՍԱ. 1 հիասացոՓիւծ) հիաասցապատոսՐ 3 | 
Մանայճ) Միայն աճ ձք, | 5 8իրախոսրով) օա 14 8 | Տիրատոլր Տ, Սիր ասուր ճքյ. 
Սիրատուր 1Ճ Տ 3, օո | սիզատուր օրո յք 8 , ոլզատոլր 3 \ ծւ որի այսպիսիք 
(<է«այ)յ ծւ այլք Տ II 7 մարդոց, մևյրղեղ, մարղուտ) ՕՈՀ ՅՃ& I) 8 — 9 մայրակս/Ն — 
Գբիզոբծան) օա 34 8 || 9 Գրիգորիս) Գրիզոբիկ յք 8 , Գրիգորիս, Գորզիկ 3 \ ԳաՓ»ւկ) 

Ստծփաննոսիկ Գալթուև (–ոլն «օմ), Գա Փավ, Խոսրովծան, Իոսրովիկ, Վարդիկ 
11|, Գազոն, Իասրովեան , Իոսրովիկ, Վարդիկ 3 || 14 Այլ Եւ ի յունական Տ <1 0 16 
օոէՀ որպէս) զծրէքեանն յայտնի նշանակեն Տ յ 8 22 — 24 ամբոխ, պարտակ, սպա, 
զեհ, մԽյրի, արտ, մԽրզ) օ*ո >ք 8 , պարտակ, զեհ ՕՈէ յ || 28 բարդակ) պարտակ 

շօՕ. 


ՄԵԿՆՈՈ/ՓԻՒն ■ԶԵՐԱեԱնԻն 


207 


անուանք այսոքիկ ՝ Խոյարաւ նք, կալք, ներքնոց, վարդիկ, 
Ենովք, Ղյամէք, Սերուք եւ որք այսպիսիք են. քանզի ամենե– 
քեան սոքա մի մի են, իսկ զոլով քէդ ի վերայ սոցա զբաղումս 
նշանակեաց։ Իսկ նշանակեն դարձեալ եւ զերկուսն իբրեւ 
զբաղումս, այսպէս երկու ընտեր ք, ոտք, ձեռք, աչք, ականջք, 5 
բարձք, ծունկք, սրունք, թաթք, րոյթք, Հ քիթք, ճկոյթք ՝, կաւ– 
շիկք, մուճակք եւ որք այսպիսիք, զի ամենեքին սոքա երկու 
երկու են, իսկ քէդ ի վերայ գոլով ղրաղումս նշանակեաց։ 

Եւ թաւալմունք անուանց են վեց, զորս կոչէ իմաստասէրս 
ուղղական, սեռական, տրական, առաքական, հայցական, հոշա– 10 
կան, զորս մեկն է ինքն, ղխրթնութիւն անուանցս այսոցիկ։ 

Իսկ ասելն ենթակալ անուամբ եւ այս<ք>, որք եւ 
սոքա տեսակք կոշին եւ են այս. իսկ, առասական, մակդիր, 
առինչունակ, հոմանուն, փաղանուն, բերանուն,յարանուն, երկ- 
անուն, մականուն, ազգական, հարցական, անորիշ, վերբերա– 15 
կան,որ եւ նմանական եւ դերհատուցական կոչի, բ ակձաձական, 
մակբաշխ, պարունակ, քերդեալ, սեռական, յատուկ, դասական, 
թուական , բացարձակ, զորոց մեկնեալ եւ լուծեալ հհանզոյցս 
կապեալս, եցոյց մեզ ինքն արուեստատրս զորպիսութիւն միոյ 

միոյ ի սո ցան է։ 20 

<1> Իսկ է, որ զինքեան գոյացութիւն յայտնէ, որպիսի 
Տա– Մարկոս, այսինքն, | մի մի անուն, որ ոչ հատանի ի յայլ ոմն, 
որք ի նմանէն բաժանին կամ ծնանին. ամենեքեան սոքա իսկ 
ասին եւ են այսոքիկ. Ադամ, Սէթ, Ենովս, Կայինան, Մաղա- 
ղի է լ , Ցարեդ, Ենովք, Մաթուսադա, %ամէք, նոյ եւ ամենայն 25 
սոքա մի ըստ միոչէ, որք ընդհանուր մարդիկ մին լել ցայսաւր, 
սղյնպէս եւ այլ կեն դան իք եւ աճականը եւ անաճք, անհատքն 
ի նոցանէ իսկ ասին։ 

<2> Իսկ առասական է, այսինքն, տեսակաւոր անուն, 
որ (/հասարակական ինչ էութխն ասէ, որպէս մարդ կամ ձի 80 

ատօ&ա>ճՒրոճ8 շօաշսա. ւ նծբքնոց, վարտիկ, Ղ/սմւ, 1 8 ՛ 

Երկու ցնտծրք) Երկու րնկծրք >1, յ II 6 քարՏք ծուծկք) ա * ,1 ՝*֊\ **** 
ճկղյթք, մուճակք) Խ, Ա Տ, 0 « 6 Ո || 11 V** «Տ, «*■ « 18 11 

21 զինքծան) Հիւբոյ « 8 1| 23 ամհնեցոլԱ սոցա իսկ Ատ II 3° կամ՚օտ 51*. 



208 


Հ1ՏԵՓ1 ՀննՈՍԻ ՕԻՒՆԵՏհՈՑ 


կամ՝ ոչխար կամ՝ արջառ եւ այ սպիս իք ամենայ՛ն ազգ կեն դա - 
նեաց, աճականաց եւ անաճից։ Ծւ վասն այնորիկ ասէ հասա- 
րակական զայսոսիկ, զի ի սոցանէ քամանին մի մի անհատ 
զոյացութիւնք՝ Մարկոս, Աղամ՝, հայր, որդի, թոռն, խնձորի, 

6 տանձի, մանուշակ, շուշան, տլփին, սղոցն, ղալն, լոքն, քիլն, 
կասլոյտն, ովկի<ա>ն։ Իսկ սեոականաւ իմն այս ի բազումս կո- 
տորի, որք են առասականք, եւ այսք են սեռքն. կենդանի, 
տունկ, բոյս, ոչ կենդանի, աճական, անաճ, ցամաքային, 
ջրային, երկնային, հրային, ապային, թեւատր, թռչուն, զա– 

10 ղան, չորքոտանի, սողուն, լուղակ, զեռուն, խոտաբուտ, ճեռն֊ 
ընդեղ, վայրենի, քանզի ամենեքին սոքա ի բազում՝ տեսակս 
բաժանին, զորս առասական ասէ։ 

<3> Իսկ մակդիր է Վակիցն> կամ՝ առասականացն իվե– 
րայ եդեալ տեսակաց, որ է մարդ կամ՝ ձի, որ զրո լոր ազզէն 
16 ասի. ի վերայ սոցա զովական կամ՝ եպերական ինչ անուն 

դնելով, որ աոնու զէանսղն | ըստ երից դիմաց՝ ըստ մարմնոյ *»• 
եւ ըստ հոզւոյ եւ ըստ պատս/հմանց։ Ըստ մարմնոյ՝ որպես 
արաղ, հեղգ, քաջա մարմին կամ վատամարմին, խարտեաշ 
կամ թուխ եւ որք են այսպիսիք։ 

20 ՛՛Իսկ ըստ հոզւոյ՝ ողջախոհ կամ բղջախոհ, իմաստուն կամ 
անմիտ, ամբարտաւան կամ հեզ, պարկեշտ կամ զեխեալ եւ 
որք այսպիսիք։ Իսկյարտաքին պատս/հմանց՝ ընչեղ կամարը– 
քատ, առատ կամ ոիշտ, բազմորդի կամ անորդի՝՝։ 

<4> Իսկ առին չուն ակ է՝ հայր, որդի, մայր, դուստր, եղ– Տւ»– 
26 բայը, քոյր, թոռն, հաւ, փեսսյ, աներ, հարսն, սկեսուր, տալ, 
նու, դառն, քաղցր, թթու, ցուրտ , ջերմ, անոյշ, զէշ, ղխր, 
ղժուար , տէր, ծառայ, տիկին, աղախին, կէս, կրկնապատիկ, 
մեծ, փոքր, անաւսր, թանձր, ստուար, նուրբ եւ որք այսպիսիք։ 

Օ1Տ0ՏՏ^Ճ1ՈՈձՏ Շ0Ո1ՇՍԱ. 1 սէոոպսզ կամ յ 01 » 11 ։ |1 6 դալն) 
դալփն Ւ1 ք Ա 6 ովկի<ս/>ն) արծաթն, ոսկին 3 II 6—7 սեոականաւ — կոտորի Փ <19> 

«մտ, ք. 2 1 || 18 առասականացն) աոասական սոյն || 13—16 Իսկ մԽկղիր 

է - դիմաց) եւ զի յերից է մարդն, յերիցն աոնու զովն ծւ կամ պարսաւն Տ 3 |1 18 
<։ ոԱտ խարտեաշ ) րարձր կամ խոնարՈ Տ 1 1| 20—28 զսօ* սոզւ՚տ ՏեէյթՏէ ՕՈ եօ– 

Նէոէ տ յ. 


ՄԵԿնՌԻ&ԻԻն ■ՃԵիԱԿԱՆԻն 


209 


<5> Իսկ իբր առինչունակ է, իբրեւ տիլ եւ գիշեր, լոյս 
խաւար , դալար չոր, լեաոն դաշտ, գարուն ամառն, աշուն 
ձմեռն եւ որք այսպիսիք զոյքն երանգոց իբր առինչունակ։ 
ք աօ <6> Իսկ հոմանուն, այս ինչ մի անուն, որ ի վերայ բազմաց 

մի անուն եդեալ ի վերայ իսկիցն եւ ոմն մարդոյն, որպէս Ցով– 5 
հաննէս Հաքարեան եւ Ցովհաննէս հեբեղեան եւ Սիմովն 8ու– 
նանու եւ Սիմովս Կանանացի եւ այլք, որք պատահին ի մարդ– 
կանէ անել զայսպիսի անուն։ Իսկ ի վերայ առասականացն եւ 
ազզականացն միանունութիւն՝ մուկն ասի եւ ցամաքային եւ 
ջրային, եւ շուն ցամաքային եւ ջրային, խեցզետի ջրային եւ 10 

Տա երկնային, եւ ցուլ եւ խոյ երկրային եւ երկնային եւ I այլք 
այսպիսիք, որոց անուանք մի, եւ բնութիւնք եւ զոյացութիւնք 
բաժանեալք եւ զանազան ե ալք։ 

Տա <7> Իսկ փաղանունք ասին, որ են զոյգ անուանք . անիւ 

եւ ճղուղ, առեղ եւ աւարտք, հեւան եւ դան դան ք, կունդք եւ ւ5 
ականոց, հեց եւ բոյթ, կապերտ եւ գորգ, ձի եւ դզի, երամակա- 
պան եւ կուտպան, բիր եւ մսւհակ, որոց բնութիւն մի եւ անու– 

անք այլ։ 

Տա– <8> Իսկ բերանուն ասի, որ վասն պատահման ինչ ուրեք 

ասի, որպէս վաննա լ, ԿՈւծասոպ, աշխատեալ, տառապես, Ը, 20 
չարչարեալ, ճզնաւոր, մարտիրոս, կապանատր, զնդանար- 
գել, դունչ, քարց, արբեալ, քաղցեալ եւ այսպիսիքն։ Բերա– 
նունք ասին, քանզի, յոզնազոյն որակութիւնք ի ներքոյ բերա– 
նունութեանդ պարփակն ալ են, սեռաբար անուն զղա ունելով, 
այլ ոչ որակութխն զսա կամ իր անուանեմք։ 

Տա– <9> Երկանուն է՝ անուանք երկու ի վերայ միոյ անձին 
եդեալ, Եղիազարոս Աւարան, եւ Սիմովն Պետրոս, եւ Ցովսէփ 
Մատս, թ իա, եւ Ցովհաննէս Մարկոս եւ որք միանգամ այսպի- 
սիք երկու անունք ասին։ 

Բ1ՏՇ&ա>ՃՒ1 ՈՃՏ շօաօսա. 3 ամե՛նայն զՓՏ :»* տ յ II 4 ե նշ 
որօ այս ինքն || 6-6 ի ՏոՀաննէս «1 Իովաննէս 3 II 6 Հա ցարինան Ա 3 \ 
Իովխննէս «44 | Սիմոն օօմձ «6 6ք ։ II 7 Կանանացի) Կի^ենացի II 8 

«»*.*•« )• ”*քձ ։ւ ~ 

» ոօրօԱօատ օրձւոշ 6 ժէ տշրշբԱէ օԵ >1 11 2»> ԱԲՕ յ II 

եւ ԻԷլ || 28-29 ծւ որց—ասին) ՕՈ Տ. 


26-9 


210 


ՍՏԵՓԱՆՆՕՍԻ ՆԻԻնԵՏՈՑ 


< 1 0 > Մականուն • • •• ւ111 

<11> Իսկ ազգական ք ասին , որ ազգի ել լեզուաց յատ– 
կական է , որսլէս ասորի , վրացի–, հայ, տաճիկ , յոյն, չատի– ® «• 
նացի եւ այլ բոլոր ազգք։ 

6 <1 2> Հարցական է\ II՝ I 

<13> Իսկ անորիշ, այսինքն, անյայտ, որ հարցականին Ան- 
հակառակ ասի , որսլէս թե պատասխանի նմա խրոխտական 
ձայնիւ, որ են այսոքիկ. որպիսի ոք են, որքան են, որչափ կա– 
բեն, որչափ բաւեն եւ սոքա այսպիսիք։ 

10 <14> Իսկ վերբերական է, որ եւ նմ՛անական եւ դեր - Տա– 

հատուցական կոչի, նմանութիւն իմն ցուցանելով, որպէս 
այսանակ, այսպիսի, այսչափ, այսքան։ Արդ սոքա եւ ամենայն 

այսպիսիքս ի դերանուանսն են եւ լինին սոքա ըստ երից 
ամանակաց եւ ըստ երից դիմաց եւ ըստ երից թուոց։ 

15 <15> Իսկ բակառական է, որ եզական անոսսմբ զբա– Տա– 

զումն նշանակէ, որսլէս տոհմ՝, պար, հոյլ, շոկ, գրոհ, զեհ, ան– 
դեայ, պառակ , երամ՝, կոյտ։ 

<16> Իսկ մակբաշխ է, այսինքն, վերա բաշխ կամ կրկ– 
նաբաշխ կամ՝ երկուց, որսլէս երկաքանչիւր, իւրաքանչիւր, 

20 ամենից , ընդ ամենայնս, ամենեցուն, յոգունց, բազմաց, հա– 
ւասար, զոյգ, հարթ, ճիշտ եւ որք այսպիսիք։ 

<17> Իսկ պարունակ է, որ երեւեցուցանէ ինչ յին– Տւ» 
քեան պարփակեալ, այսինքն, որթոց , կուսաստան, մար– 
դաստան , ընկուզուտ, կթոց, այգի, պարտէզ, ծաղկոց , դրախտ, 

25 անտառ, մ՛որի, ճաղագ, արտ, մարգ եւ այսպիսիքս։ 

<18 > Իսկ քերդեալ է, որ ըստ Հնչմ՛ան յատկութեան նմա– *»»• 
նակի ասացեալ է, այսինքն, պաճուճեալ բան, խռովական կաս 
խաղաղական, նման ասացեալ է կամ յա ռաշն, ոյն կամ ի մէնշ, 
որք են այս՝ խազմ, վրդով, յոյզ, ամբոխ, աղմուկ, դղրդումն, 

աՏՕՏՏՐձէքՈձՏ շօաօսա. 2– Տ Իսվ-յատկական օա XII 4 
այլ) օ>» ճ || 6 Խկ—անյայտ) Եւ դարմեալ անորիշ է Տ || 17 կոյտ) օձձ Տ գու- 

մար, խումի; Խւօ բօրււցրօըԽ ո*Ասա օ«<օո> ոօոսո ոյուձ Տ օճտշոըէսա 
24 սօւէ ընկուզուտ) ւոէւոէ Տ քաղաք || 25 մոքի) մայրի 51* | այսպիսիքս) օձոսէւէ 
Տ– Եւ ցուցս/նէ որթոցն զէնունդս արշաոոցն կամ՛ զւիայտի որթոյ ամբարումն եւ 
կթոցն զյշնղոլնծլութիւն սլտղոյն || 26 յատկութեան) յայանութծան Տ. 


Ս՝Եկ նՈհ/ՓԻՈն –ՀԾիԱէւԱնԻՆ 


211 


բոմբիւն, դոփիւն, որոտ, բաբախիւն, գանչիւն եւ այլ այսպիսիք, 
որք չկարեն զիրսն ստոյզ ասել։ 

< 1 9 > Սեռական • • • 1111 
<20> Ցատկական է\ ... |(|| 

Տա <2 1 > Իսկ դասական անուն է, այսինքն, կարգական, որ 5 

զկարգաւորութեանց ինչ ասէ, որք են այսոքիկ. աոաշին, երկ- 
րորդ, երրորդ, չորրորդ եւ մի ըստ միոշէք. սոքա եւ դարձեալ 
այսք. ներքին, միջին, վերշին, աստի, անտի, ի վերշոյ, յառա– 
շոյ, ի կոդմանէ, յաշմէ, յահեկէ, ի սնարից, յանոտից , եւ եթե 
այլ ինչ այսպիսի։ 

< 22 > Թուական է\ . . . 1 1 1 1 

Տա <23> Իսկ բացարձակ անուն է, որ առանձինն իմանի, այ- 
սինքն անմարմինը եւ ան ըմբռնելիք, որք բացարձակը ասին, 
որպէս աստուած, հրեշտակը, հոգիք, շունչը, միտք, բան, խոր- 
հուրդ, իմացումն իրից իրի։ 

Տա– Իսկ ասելն եթե անուան հաստատադրութիւնք են 
երկու, այսինքն ըստ երկուս յեղանակս է անուանակոչութիւն 
ամննիցն՝ ներգործական եւ կամ կրատրական, որպէս եւ ինքն 
իսկ իմաստասէրս դե է զաւրինակն այսոցիկ. 

Տա ներգործական ասէ, այսինքն, տիրական անուանս ի 20 
վերայ այլոցն. դատաւոր, ընտրող, տէր իշխան, թ ագատը, 
սպարապետ, գնդապետ, հազարապետ, հարխրապետ, յիսնա– 
պետ, տասնապետ եւ այլք ի պատոտց, եւ արարիչ եւ ստեղծիչ 
եւ կեցուցիչ եւ նորոգիչ եւ այլ անուանք, որ զգերագոյն նշան 

ունին։ 25 

Իսկ կիր դատեալ, հարեալ, վարեալ, ընտրեալ, տէրունի, 

իշխանի, թագաւորական, թագատրութիւն, սպայ, գունդը, 
հազարը, հարիւրք, յիսունք, տասունք, ծագը, արարածը, եզա- 
կանը եւ ոչ այսը միայն, այլ եւ ամենայն անուան ը նոյնպէս 
ստուգաբանին։ 

ըւտշատըձւայ֊ւշ շօաօստւ. 5-7 Խկ֊միոչէց) V ք 

այո՝ աոաշին, էրկրորգ, եւ որ ի կարգին գասԵալ է մի Ը-ո միոշէ ֊ Տ 

7 սոքա) օաՏ|| 16 էաոաատութխնք X» || 20 տիրական 0, տ եՕ«՚ւականյ^ճչ 
28 — ^5 Ել արարիշ֊ոէնին) ոքսձ Տ քօեօ ցոաոքէսա ԽեօԱ II 26 

Կսբեալ) հաածալ « ։ || 27 սպայ) որս* Ա*, »պաո X* Ա , 


212 


ՍՏԵՓԱՆ ՆՈՍԻ ՍԻԵՆԵՑՈՑ 


<ԺԴ> ՑԱՂյԱԳՍ ԲԱՑԻ 

Գարձեալ զի ասէ թե բայ անհոլով մ՝ասն է բան է, այ– ք 1Տ8 
սէնքն ոչ թաւալի , որպէս զանուն։ Եւ է բայ ըստ բանիս մեկ– 
նութեան , որ է ասութէւն մեր զգործոց միմեանց, զոր ասեմք, 

5 կամ զանձանց մերոց թե զայս ինչ գործեցի կամ՝ գործեաց 
կամ՝ գործեցին։ 

Ընդունակ ամանակաց, դիմ՛աց եւ թուոց, այսինքն 
վասն գի յ այտն է ղայսոսիկ։ 

Եւյարեւանայ բայի, այսինքն հետեւանք են բայի ութ, 

10 զի ըստ այս քան յեղանակս ունի բայ զասութիւնս եւ զրու- 
ցումն։ Եւ են հետեւանք ութ այսոքիկ. խոնարհաթիւնք, տրա– 
մադրութիւնք, տեսակք , ձեւք, թխք, դէմք, ամանակք, լծոր– 

դութիւնք։ 

Եւ խոնարհութիւնք են հինգ , վասն գի ի հինգ դէմս 
16 յանգի բայն, ի սահմ՛անական , յաներեւոյթ, ի հրամանեան, 
յ ըղձական, ի ստորադասական։ Ել է սահմանականդ, որպէս 
կոփեմ՝, իսկ աներեւոյթ՝ կոփել, իսկ հ քաման եանն՝ կոփեա,իսկ 
ըղձականն ՝ կոփիցեմ, իսկ ստորադասականն ՝ կոփիցխ։ 

Իսկ տրամադրութիւնք, այսինքն փոխադրութիւնք երեք. 

20 ներգործական եւ կրական եւ միջին։ 

Եւ է ներգործականդ զաւրութիւն ի վերայ ուրուր, որպէս 
զանեմ՝, կոփեմ, ծամեմ, վարեմ՝, խլեմ՝, սսլանանեմ՝ եւ որք 

այսպիսի ք։ 

Իսկ կիր, որպէս պարտիլ ինչյումեքէ եւ կամ՝ ծառայիլ եւ 
25 է այս. գան իմ՝, մեռան իմ՝, խԱ>մ, աւերիմ՝, տնկի մ՝, վար իմ, հա- 
լած իմ, ծ ամի մ, սպանանիմ եւ որք այսպիսիք, որք գայլ ոմն 
ցուցանեն իւրեանց գործաւղ բարւոյ եւ չարի։ 

Իսկ միջին բայք են այսոքիկ, որ երբեմն ներգործութիւն 

աՏՕէա՚ձՀրւձՏ օօաշսա. 2֊ 3 այսինքն - <լանոլՆ՝\ Տ յ էշԽհււ 
Թոաքս Խտրսոէ II 4 <րիէՈանց 81 3, քերոց Տ, քերոց քիքեանց Ճ1 8 || 7-8 Աղու- 
նակ - ղայսոսիկ) օա Տ, Ա/Ա 1 1| 16 սաԱԽՆեանղ « || Խ 

փիցիՀ ոցսձ հ յ 1 *ր***է« ««» ^րՆս Ոօրոօոո || 18 կոփիցխ Ն1 ևոփեք^ եթէ կ - 
ՓԵմ յ || 19 այսինքն փոխաորութխնք) ա V, || 22 սաանանեք\ օ» Տ, Աց* 3. 


ՄԵննՈհ&Իհն *ԵՐԱեԱՆԻն 


213 


Տւ« եւ երբեմն կիր ցուցանեն նովին վանզիւ | որպէս մեռան եմ, 
տանիմ, խորհ իմ, սփածայ, մոռացայ. քանզի մեոանիմդ կիր, 
իսկ տանիմդ ներգործութիւն, եւ խորհիմդ նոյն. իսկ սփա– 
ծայն՝ ներգործութիւն եւ կիր եւ ամենայն այսպիսիքս միջակք 
ասին, որք վերջին վանգիւն զկրից ասեն եւ ի սկզբանն՝ գներ– 5 

գործութեանց։ 

Եւ տեսակք են բայի երկու, նախագաղափար եւ 
ածանցական։ 

Եւ է նախագաղափարն, որպիսի ոռոգեմ, վարեմ, կարե , 
պատառեմ եւ այսպիսիքն։ Եւ ածանցեալն ի սմանէ, որ անց 10 
ւաոաջ քան ղսա եւ է այս. ոռոգանեմ, վարոտեմ, կտրատեմ, 
պատառոտեմ, կարոտեմ, բեկոտեմ եւ որք այսպիսիք։ Եւ զայս 
ըստ անուանն կարգի։ 

Տսօ Իսկ ձեւք բայի, որպէս յանուանն երեք, պարզ, բարդ, 

16 

քարաջարդ։ 

Եւ է պարզ բայ ամենայն նախագաղափարն, որպէս գի- 
տեմ, կոփեմ, կտրեմ։ Իսկ բարդ քաջ գիտեմ կամ գիտոտեմ 
կամ կտրատեմ։ Իսկյարաբարդ կարի քաջ դիտեմ, աստուա– 

Տա ծաբ1 Ել ե թիւք բայի են երեք, որպէս յանուանն. մի ական, 20 
երկական,յոգնական։ Եւ է եզական բայ, որպիսի զանեմ, կո- 
փեմ, կտրեմ եւ այսպիսիքն։ Իսկ երկուորական բայք, որպիսի 
գանոմ, կոփոմ, կտրոմ։ Իսկ բաղմա տրական բայք են այսք. 
զանեմք, կոփեմք, կտրեմք եւ այսպիսիքն՝ 

Տա Եւ դէմք բայի են երեք, նախ ՚ որ ասէ զբանն, որպէս 
թե կոփեմ եւ կամ այլ ինչ. իսկ երկրորդ դէմք ընկեցին, որ- 
պէս թե կոփես, երրորդ դէմք, յորմամ զհեռատր ընկերէն ընդ 
մերձատըիս ասիցէ, որպէս կոփէ, վարէ, ™է, կասու, աղայ, 
ժողովէ եւ ամենայն այսպիսիքս • . 

Եւժս,մ՝անակ ք այէենե ը ե ( . զ^կայս, ոք է մեքէա– » 

ատշաոաււռ շօօտւա. ։ ։ ՚. II » 

«,ււ 8 ։«*» «■ ։« 15 «"/"“"յ “* Հ 

ՀՀ փմ»մ–,է»«ր\ - », II « <–»"« - ***** “՚ ***** 

ք յ || 38 ՝ կասու, աղսլյ) ՕՈ» 148– 


214 


ՕՏԵՓԱննՈՍԻ ՍԻՒՆԵ888 


կայ եւ են բայքս այս, կոփեմ՝, զանեմ՝, ուտեմ՝, նստէմ՝, յս/ռնեմ՝, 
խաւսիմ եւ ամենայն այսպիսիքս։ 

Եւ նշանակէ բայ եւ զասլաոնի ժամ՛անակն, որ է ապա– 
զայ կամ՝ առաջիկայ, այսպէս կոփեցիր, կտրեցիր , գաներից, 

6 կերայց, արբիր, նստայց, յարեայց, խաաեցայց եւ ամենայն 
այսպիսիքս ապառնիք ասին։ 

Ել ի սո ցան է անցեալն բայ, որ անցելղ/ ժամանակին է Տա– 
նշան, ունի նա զան ազան ութ ի ւնս լորս, որ են այսոքիկ . յա– 
րաձզական, յարակպ/, գերակատար, անորիշ։ 

10 Իսկ յա րաձգականն այսպիսի՝ կոփեի, տաշեի, հաչեի, քե– ®ւ« 

րե ի, քանդեի, նկարեի : Իսկ յարակայն այս ինքն՝ էկոփէի, 
էտաշէի, էհալէի, էքերէի, էքանդէի, էնկարէի, էուտէի, 
էըմպէի։ Իսկ գերակատարն այսպիսի՝ էկոփերի, էհ անի, էւատի, 
էտաշեցի, էհալեցի, է քանդեցի, էնկարեցի, էկոտորեցի, 

16 էսպանի եւ այլ այսպիսիք։ Իսկ անորիշ այսպիսիքս՝ կոփեցի , 
տաշեցի, քերեցի, հալերի, նկարեցի եւ ամենայն այսպիսիքս • 

<ԺԵ> 8ԱՂԱԳՍ ԼծՔՐԳՈԻԹԵԱՆ 

.... (III 

<ժհ> 8ԱՂ.ԱԳՍ ՀՆԴՈՒնԵԼՈՒԹԵԱՆ 

20 .... 1111 

<ԺԷ> ՑԱղԱԳՍ 6ԱՒԳԻ 

Իսկ յալդ ասի պատաաստ ինչ յանուն կամ՝ ի բայ։ Եւ են » *» 
է տքա գիր քննողաց յանգի անուանն կամ՝ բայի առ ի ցուցա- 
կան առնել վղէմսն։ 

25 Եւ է սա հոլովական մասն բանի, քանզի նախադիր եւ 

ատշտտրյտրւճա շօօւօւա. ւ ւաոեւղ »« ։* 8 II շ եոսախր եւ ամ՛ենայն 

այսաիսիցս) օո 51 8 |1 4 կամաոաշիկայ) օա II 6 նսաայց-խաւսեցայց) օա II, || 

11 նկարեի) օա 14 8 || 12 է%ալեի էէ ոօոոսէԽ 01" |1 22 V" 0 * * <։ր(։օսքօ 

էրռձսոէսր 14 ւօԽ յրրարԵէէ; ոէզսէ րսրօ օրսձ եսոօ տսօ \օշօ, »«<* «* * «®* 


ՄԵԿնՈհէ*1>Ին յէԵՐէ1Կ11նին 


215 


անյապ անուն է, որպիսի ո. եւ ստորադասեալ եւ յապեալ 
անուն է,յորժամ նոյն ոյդ հրէ> աոցէ ի ներքոյ իւրմէ, որպէս 
որ։ Արդ այսպէս յապի ամենայն բան եւ բայ։ 

<ԺԸ> 8ՄԼԱԳՍ ԴԵՐԱՆՈՒՆՈԻԹԵՄՍ 

Դերանունդ թերանան ստուգաբանի եւ տիրանան I որ է $ 
բառ ինչ փոխանակ անուան աոեալ ի վեր այ ամենայն էա- 
կացա Եւ են բ առքն այսոքիկ . ես, դու, սա, դա, նա եւ յոգնա– 
կանք են այս. մեք, դուք, սոքա, դոքա, նոքա. իմ, քո, սորա, 
դորա, նորա եւ մեր, ձեր, սորա, դոցա, նոցա. եւ սցս, այդ, 

Տ 160 այն եւ այսք, այդք, այնք եւ ամենայնք այսպիսիք » | ոբք 10 
զդէմս արումս յայտնեն /ասեին, այլ գիրն ոչ յայտնեն, եթե 
զմարդոյ զումեքէ ասեն եւ եթե զայլոյ ուրուք յ էակացա 

Եւ արդարեւ իսկ են սոքա թերանունք, վասն անյայտ դի- 
մացդ թե զումմէ յանհատ գոյացութեանցդ ասին այսք կամ 
այդք, ղմարդղ/ն կամ զայլոյ ուրուք։ ւէ> 

Այլ արդարեւ իսկ են տիրանանք, վասն զի սոքա նախա– 
դրին բանք քան զՊետրոս եւ հ մհուբէն եւ զամենեսին զ Մով– 
սէս եւ զՊաւղոս։ Եւ դարձեալ վասն յայտնի զդէմս որոշելդ/ 
զմերձա արին եւ զհեռաւորին, քանզի ստոյգ եւ անխախտելի 
կայ այսդ ի վերայ դորա եւ այլք այսպիսիք։ Իսկ Պապոս եւ 20 
Պետրոս եւ Մովսէս եւ Աբրահամ եւ ամենեքին սոքա ոչ կա– 
րեն յանեղացն յաւդիլ, քանզի անժամանակ եւ անդէմ եւ ան- 
տեղի է անուն։ Արդ վասն այսորիկ տիրանանք ասին այդո– 
քիկ, վասն որոյ եւ ասէ թե որոշեալ դիմաց յայտնող։ 

Եւ հետե լին տիրանուան յեղանակք վեց. դէմք, սերք, 26 
թիւք, հոչովք, ձեւք, տեսակք. քանզի ըստ այսքան յեղանակս 
6 եւան այ դերանուն եւ են յեղանակքս ըստ հետեւանաց 
անուանն։ 

ւոէսէօ *ս«է (ր. յ>. 205) || 0 աոեալ) <սԱ մ*ծ Տ II 8~ 10 
օա «յ || 12 ասեն) յայտնեն յայտնեալ ասեն II, || 18 արդարեւ) արդ ւ , I 

,յլ–, էր ա%Ա,1 ա », || 11 - 1 » ։»**« “ ** “՚ > 1 

II | յեղանակքս ) յեղսՌակաւց 11 ։ . 


216 


ՍՏԵՓԱՆՆ Ո՛Չ Ի ԾԻԻՆԵ8Ո8 


Եւ են նախագաղափար դէմք այսք եւ այսպիսիք. ես, ղու, Տ ա 
սա, ղա, նա եւ այ սպի սիքն, եւ ածանցացն նախագաղափար, 
իմ՝, քո, սորա, ղորա, նորա։ 

Իսկ սեր քդ դերանուանս ի մ՞երում՛ լեզուիս ոչ ունի յայտ– Ջ ա– 

6 նութիւն։ 

Եւ թուական նախագաղափարն, եզական՝ ես, ղու, սա, Տ ա– 
ղա, նա, իսկ երկ ոտրական ինեւ, քեւ, սովաւ, ղովաւ, նովաւ. 
իսկ յոգն ական՝ մ եք, ղուք, սոքա, դոքա, նոքա։ 

Եւհոլովք դերանուանս նախազաղափարացն. ուղղականգս* 

10 ես, ղու, սա, ղա, նա. սեռական, որ է ստացական .... 1111 

Ձեւք պարգ\ .... 1111 

Եւ տեսակք\ .... 

ր Եւ նախագաղափարի յոգնական ի վերայ եզականի եւ*Ո* 
երկոտրականի, որպիսի մեք, ինձ, նմա՝. Եւ ապա հոլովա– 

15 կանք ձեւք՝ պարով, ազգով, ջոկով, եւ ապա շարակածելով 
գեշն ի միջի, որպէս զեհ, գետք եւ որք այլ այսպիսի հոլովա- 
կան ցանք։ Եւ ապա եզական եւ երկոտրական, որպէս եզն, 
տատրակ, ինձ եւ որ այլ այսպիսիք թխք են։ (Սեռական եւ 
եզական ի վերայ հագագի եւ կրիցն ասացեայ) 1 ։ 

20 <ԺԹ> 6ԱՂ.ԱԳՍ աաԳՐՈԻԹԵՄԱ 

.... 1111 

</»> 8Ա%ԱԳՍ ՄԱԿԲԱՅԻ 

.... 1111 

<ԻԱ> ՑԱՂՀԱԳՍ ՇԱՂ.ԿԱՊԻ 

25 .... 1111 

ԺԲ> 8ԱՀԱԳՍ ԱՌՈԳՄՍՈԻԹԵԱՆ 

||| լյ գ 

Իսկ արդ ասելն եթե առոգանութ իւնք են տասն, զքա– ք 187 . 

Շ1ՏՇ » ՇՕ 1)10106. 1 «68 արդ ^*–| ծլ ՕԱ«"1ծսծտ) V* 

յքյ լլ 2 սա, դա) օօ» յք յ I Եւ այսպիսիբն) օա II, II * դերանուանս) ղծրան/ոնու • 
թԵան 14, II 6– յօ Ել թուական– ստացական) օա Ա ։ |1 10 բօէէ ստա ցակա ն , 

«6* ւմէցսօա րրօոօսսոս էրօօէօԱօոօ» աԽոօէձԱէ* օբքօրէէ, սզաէսր Բօաժա– 
ոօէ էՕԽ*– <և օէցաւօցԱւ, ասմօցա, օսԱոաՕօոօ բօէաււէսո ձէպ^Աօէաո*, ցս*ա 
էպո՛ս (յ>. 85 15 ) ձէձւ, բօրէ օծ Հանդի (/«•« իսկ) սւոուզաբանութնան ձեւք Աէցս» օձ 
Անդ մխէեանս չադկաւզին (բ. 60») ջէրԱոէՈ» || 18– ՃՀհօօշ, ցաս «։«*• *« V*. 


Ս՝ԵՆՆՈՒ»ԻԻՆ ՀԵՐԱՆԱՆԻՆ 


217 


նիաւնութիւն սորա յայտնեաց հանդերձ անուամբ։ Իսկ զզաւ– 
րութիւն սորա ես բացայայտեցից։ 

Ասի ջիշտ սուր , բութ ծանր, պարոյկ՝ շուրջառ։ Երկար՝ 
երկայն, սուղդ կարճ։ Թաւդ խոշոր , սոսկդ լերկ կամ՝ ողորկ։ 
Ապադարձ՝ առանց, ենթամայն՝ ներքսադրական, ստորատ՝ 5 
ներքեսսհատ։ 

Իսկ ասելն թե առոգանութ ի ւն ք են սեռականք երեք, 
այսինքն աոովասութիւնք ազգական ք։ Եւ առովասութիւն վասն 
այնորիկ ասէ, սակս այսր եւ անդր դառնալոյ բանին եւ զբա- 
ղում՛ս ամկտփելրյ։ Իսկ ազգական վասն այնորիկ ասէ, զի ազգ 10 
ի բազումն հատանի, յեղբայր եւ ի քոյր եւ ի քեռի եւ կամ՝ 
որք միանգամ՝ ասին յա րենէ քում՚մէ։ Այսպէս եւ սոքա եւ բա- 
ժանին յերիս տեսակս այսպէս, ոլորակ անուն բաժանի ի շեշտ, 
ի բութ, ի պարոյկ. ամանակն՝ յերկար եւ ի սուղ, հագագն 
ի թաւ եւ ի սոսկ։ Հ Իսկ կիրքն՝ յապաթարց, յենթամայ եւ ի 16 
ստորատ։ Եւ արդ է ոլորակդ ոլորակ՝, իսկ ամ՛անակդ ժա- 
մ՛անակ, հագագդ՝ բառ, իսկ կիրքդ պատահումն։ 

Արդ ոլորակդ, այսինքն դոյն ծնանի գշեշտ եւ զբութ եւ 
զպարդյկ։ Իսկ ժամանակն՝ զկարճն եւ զերկայն։ Իսկ բառդ 
զխոշորն եւ զողորկն։ Իսկ պատահումն՝ զբացաբարձումև զրղյ 20 
ի մ՚իջոյ վանկին, կամ՝ կց ծալ գզիրն իյանգի վանգին, եւ կամ՝ 

ի բաց բառնալ դարձեալ ի վանգէն։ 

Արդ ոլորակացդ աւրին ակ ասացաւ ի տեղւոջ խրում՛։ Իսկ 
զողորկ եւ զխոշոր ի բառ ի գրոց թաւացն իմասցիս, յորս 
թաւքն պատահին ի վանգս եւ նոքա թաւք ասին։ Իսկ յորս 26 
լերկքն, նոքա ողորկք։ Իսկ յորժամ՝ գիր ինչ յանգի անուան 

բոաօաո յտրԱոո" օւժաէսր, է«ձ Հէօ շօււ/սա ձէբրօէօԱպսէ *սոէ, սէ սւէձԱցւ 
ՈէզսէՕքԱ։ էԱձա օօրւէ Տ II 4 սուդդ) Օժձ որ սղացուցանէ II, | կարմ֊ղորկ)օա II, 

Սց | լերկ կամ ղորկ Տ, ողորկ կամլեդկ II, || 8 ազզականք։ Եւ առովասութիւն օա 
Տ1 8 (աոովասացութիւն «,) || 16-16 ցաս արաւուճսա օա Ա || 18 Աղ է Հո 

ոլորակդ Եւ դոյն 4 Նանի 3 | դոյն) օա II, | որ ծնանի «8 II 1» 

II I բառդ) բարդ 11 1 II* Նսդազդ բարդ », || 20 զողորկն) ւլոլորսւկն ւ\ զր մ 
բարձումս 1մ 8 || 21 ե յանզի ) ի վծբչոյ II 23 ոլորակացդ) ոլորակ, այն է,, աո. 
բակ, այս 54* ոլորակ այնր ադազաւ 11 3 (օա աւրինակ), քօրէօտտէ է՝ 

բակ, այնր աւրինակ || 24 ի բառ) բառ II, 1 || 26 օոԱ Իսկ յորմամ 3 <***«* ՈՕ– 
Սլա։ Իսկ տեսար Եւ զայս զրեալ ԵթԷ յորմամ էէշ. 


218 


ՆՏԵՓԱՆՆՈՍէ՛ ՍԻԻՆԵ8Ո8 


1րԵԿնՈՒ0՝ԻՒն ՀԵԶԱԿԱՆԻՆ 


219 


դէցես յաղագս ցուցական գիրն աոնելոյ, որպէս մարդս, 
մարդդ, մարդն եւ կամ մարդքս, մարդքդ, մարդքն, այսոքիկ 
ենթամևականք։ Արդ այս քեզ յաղազս տասն առոզանու– 
թեանցն։ 

6 Եւ արդ դարձեալ եւս ասէ զորպիսութիւն եւ զզանազա– 
նութիւն ոլորակացդ ճշմարիտ եւս աւրինակաւք։ 

Արդ ասէ թե շեշտոլոր անուն է, որ յանզին ունի զո– 
լորակն, որպիսի Սահակ. այսպէս ամենայն անուանք որ ի 
վերջին հեզին ունին զայր կամ զեչկամ զին, ամենեքեան 
10 նոքա յան զա շեշտ ասին։ 

Իսկ ասելն թե յարաշեշտ<ոլոր> անուն է, որ նախ 
եզով յանզէն ունի զոլորակն, որպիսի Պետրոս, այսին֊ 
քրն ամենայն անուն, որ միով հեզով յառաչ քան զվերչին 
հեզն ունի զայր կամզեչ կամ զին, ամենեքեան սոքա յարա– 
16 շեշտք ասին։ 

Իսկ ասեին եթե նախայարաշեշտոլոր անուն է, որ 
նախ երկուք յանզէն ունի զոլորակն, որպիսի Դ՝ իկղի - 
կոն, այսինքն ամենայն անուն, որ երկու հեզով յառաչ քան 
զվերչին հեզն ունի զայր կամ զել կամ զին, ամենեքեան սոքա 
20 նախայարա շեշտք ասին։ 

Արդ ասէ եւ յաղազս սլա քուկին։ Եւ արդ ասելն եթե պա– 
րոյկ անուն է, որ յանզին ունի զպարոյկն, որպիսի 
Հերակլէս, այսինքն է ամենայն անուն, որ ի վերջին հեզին 
ունի զէ կամ զով, ամենեքեան յանզապարոյկք ասին։ 

25 Իսկ արդ ասելն թե յարապարոյկն անուն է, որ նախ 

հեզով յանզէն ունի զպարոյկն որպիսի Պաւղոս, այ- 
սինքն ամենայն անուն, որ միով հեզով յառաչ քան զվերչին 
հեզն ունի զէ կամ զով ղմի ոք յերկրարրառոցն, ամենեքեան 

սոքա յարապարոյկք ասին։ 

80 ( Իսկ որք միանդամ յառաչ քան զվերչինն երկու հեզաւք 

աՏՇՏՏՐյՕաձ 2 Շօաշստէ. 2 մ՚արղղ) օա Ս | եւ կամ մԽրդքս) օա 
II, || 8 Ենթակայական» 1 1| 23 Երակլէս Տ V, II 27 Ոգով) Եզյւվ >կ || 30-2105 
ղաս սոա «սրտէ օ««ս։ օ ՏԱրԽոօ էէՈէէոԽ ՏԱՈէ II 30 հեզով» >1 Տ . 


ասին, ՑովսԷպոս եւ կամԿղաւդիոս, ամենեքեան սոքա յարա- 
պարոյկք ասին։ 

Իսկ չորեքհեզեան կամհինզհեզեան անուանք, որ առաջին 
հեզին ունի զէ կամ զով կամ ղմի ոք յերկրարրառոցն, ամե- 
նեքեան սոքա նախայարապարոյկք ասին եւ այս ցայսվայր)։ 

Իսկ յաղազս րութ ոլորակին վասն այնորիկ ոչ ետ զաւրի– 
նակն, վասն զի դխրին է զիտութիւն նորա ի սոցանէ, վասն 
զի ամենայն անուանք, յորս ոչ են շեշտք եւ պարոյկք ձաւնա– 
ւորք կամ երկբարրառքն, այլ եթիւ, ոյիւ են շինեալ, ամենե- 
քեան նոքա րութք են։ Այսոքիկ են խրատք վերծանութեան։ 

աՏ0&2*ձ2աճՏ շօաշւա. 1 եւ կամ՛ Կղաւդիոս) օա II 4-6 կամ՛֊ 
ղմի– սոքա) որ || 6 1 ւախայարասլարղյկ») նախապարոյկ» 11յ, V ախայարաչեչտք 

յ | Եւ այս ցայսվայր) <ռո || 9– — 10 Եթիւ, ոյիւ — վերեանութ եան) հիւնիւ եւ ոիւ 
բութ է Այ. 



V 

ԳՐԻԳՈՐԻ ՄԱԳԻՍՏՐՈՍԻ ԵԻ ԿԻՏԱԻՆՏԻ 

ՈՐԳԻՈՕ ՀԱՍԱԿԱՑ ՄԱՐՏԻՐՈՍ* 

ՄԵԿՆՈԻԹԻՒն ԾԵՐԱԿԱՆԻՆ 


I 


V 

օոտօօաւ ծքճօւտ՚աւ տւ՛ օսաօսւճտււ 

ոա յւձարատ 

շօծատւորճաստ Ո* Օ8ճ*աճ՚րւօձ*ւ 


ԳՐԻԳՈՐԻ ՄԱԳԻՍՏՐՈՍԻ ԵԻ ԿԻՏԱԻնՏԻ 

ՈՐԳԻՈՑ ՀԱԱՈԿՈ8 ՄԱՐՏԻՐՈՍԻ 

ՄՆԿնՈԻԹԻՈն ԾԵՐԱԿԱՆԻՆ 

ՀՈՐ ԵԳԵԱԼ է ՀԱ8ԼՈ8 ԵԻ 6ԻԻՐՈ8 8ԱԻԵԼԵԱԼ 8ԻՄԱ0ՏԻ8 

<Ա 8ԱՂ.ԱԳՍ –ՔԵՐԱԿՄՍՈԻԹԵՄՍ> ճ 

Տ« ՝Ո երականութիւն է հմտութիւն որը ի քերդողաց եւ 
ի շարագրաց իբրու բազում՝ անգամ՝ ասացելոց։ Անուն 
իսկ քերականութիւն գրականութիւն ասի ըստ Հոմերոսի, որ– 
պէս յա ռաշ երթեալ ասէ։ Իսկ եթե էր աղազաւ կոչեցաւ քե– 
րականութիւն. իբր քերեալ հիւսանց զւիս/յտ ել զփտեալն ի 10 
նման է կամ՝ զթիւրեալն կամ՝ զոստսն ճախարակաւք եւ այլ եւս 
գործարանաւք չան տարեալ ուղղել գնա եւ մաքրել, նաեւ 
անաւթս ինչ առնել կամ՝ այլ ինչ գործի կամ՝ կենդանատեսակ 
ել այս ի ճեռն քերուածոյ կամ՝ որպէս ի ձողաձեւս մհրթէ 
գործք, որք արտաքոյ եւ ներքոյ քերուածովք զմորթսն կազմեն, 16 
գոմւսնս արուեստի զրչաթեան որպէս մագաղաթ եւ քեմ՛ուխտ 
եւ կամ որպէս ոսկերիչը յոսկի եւ արծաթ ել կամ դարբնաց 
յերկաթ եւ ի պղինձ եւ ի միոջէ ենթակայի բազում տեսակս 
ստեղծեալ եւ մետաքսագործը կերպասի ի միոչէ բազում գոյնս 
եւ ստելս պարզ եւ յստակս եւ ծայրազոյնս փողեն աւքսոյն։ 20 

ատշտտՐճաւճւ։ շօաօսս « տ յ. ւ Մայկխարոսի յւ, յյ ։ , Մաժիս– 

տրոսի 1մյ || 2 Կիւոալնտի շքր Գրիզորո մազիստռոսին Կիտաւնտին,\ւաէ.ւ»Ո 1՝»ր€րր 
բ. 23, կիտաւն<ի՝>տ=Հ01Հա՝է1–ո)Հ շսԵ։շս1օոստ || 4 յիւրոց — խԽսաից\ զիւրոց յաւե– 
լուածոց միտս Ա| || & ն/աութիւն) օճձ իմաստից 11յ >1, || 6 եւ ի չարազրաց\ օա 

յ1լ 31ց || 11 նաեւ\ Եւ ձ1 8 3 | առնել կամ այլ ինչ\ պիտանիս եւ 3 || 13 յթրօ եւ այս 
ի ժեռն քերուածոյ յ ինչ կազմնալ 3 | ձողաձեւս &1 ։ , կողաձծւս 1ք|, ՕՈ 3 || 14 քերոլ– 
ածովք\ քերածով 12, քեբ ուածքով ծէ (աո 1մ տ ) | յաղազս՜\ ՕՈէ >1 Տ || 16 — 10 մազա– 
ղաք) — փողեն աւքսոյն Ս 1 Ս ։ Ս, փողեն ոքսոն Ճ1 8 ; էօւ ոքսոն էոէէրէռ; օձ Ծէրհօ ըստ 
նմԽնոԱձեան ոքսոնի իւքքեայ ք՛ո է «րտէօոէ օրոէէէԱսօ ք^Աօւտ ՀՒւօցրո (տձ 7էՈէէսււսէ 
ր. 6) օօաաէոէօէօր զսէձօա ոօէօԱ այնպէս արագագիր էր որպէս այն ՏանՕքն^ որ ի 


I 


224 


ԳՐԻԳՈՐԻ ՄԱԳԻՍՏՐՈՈԻ 


1ՐԵԿՆՈՒ&ԻԻՆ մէԵՐ11ԿԱՆԻն 


225 


ԱյսպԷս բնական ել մտասւր կենդան էս այս մարդ անելով 
բնութեամլ յ ենթակայ զբանականութիւն եւ ղմտաց եւ մակա– 
ցութեան ընդունակութիւն, սակայն խառնաղանճ եւ հոծ եւ ան– 
յարմար , որպէս յառաջազոյն քան զմեզն ասացին։ 

6 ՍՏԵՓ > Իւ րա քան չիլ ր ոք — ուղղախաւսել։ =1838—7. 

Որպէս եւ արդ իսկ բազու\մ՝ք ի մէնշ ոչ գիտելով գզիր եւ * » 
զվանղ կամ՝ զչափատրութիւն ել զկշիռ, ուղիղ խաաին պար- 
զացար, եւ ոմանք ի մէշ ա մեն ե լին թիւր եւ անյարմար դաւա– 
նութեամց իբրու ղաւրէնս ստացեալ ունին եւ ոչ երբեք զձայ՝ 

10 նակիցս կամ՝ զլծորդս փոխանակեն իբր զմանկանց կամ 
զպատանեաց, որպէս զխէ փոխանակ հոյի գիտեալք կամ 
զձա՝ ծայի եւ ղայլս ոմանս բազումն, զոր հանդերձեալ եմք 
ասեր Արդ այսպէս եղելոյ յառաշագոյն, որպէս վերազոյննդ 
ասացաք, 

16 ՍՏԵՓ> յոգունց նախ քան — մարմին զգէր։ =1838-1842. 

Ել րնդՀր անմ՛արմին, քանզի պտուղ է հոզւոյ եւ պարտ է ^ 
անմարմնոյն անմարմին լինել ծնունդ առանց հատուածոյ եւ 
չար չարանաք, թեպէտ եւյայլսն անմարմինս հատանելով մեր 
չար չար անաւք եւ հատանելով ի մէնջ տրոհի, քանզի խորհելն 
20 չարչարանաւք է եւ ստեղծանելն ինչ խորհրդոց եւ մտածու– 
թեանց, իսկ ասեին լեզուաց եւ այլոց գործարանաց. եւ այս է 
հատանելն։ Սակայն ոչ իբր զ մար մնա կան ծնունդ ախտի եւ 
վատթարազոյն մնլութիւնս կոչել զսա պարտ է։ 

վերայ չրին վենան ել ղիհաց ղիհ վազեն, ոքսոն այն է որ ասեն : Ու այլք թէ դպիր 
մի կա/ր ճարս, ար Աղէքսանղրոլ հայրապետին , զպյն կոլ ասէ։ Ու այլ՝ թէ զո քսոն 
դիպակագործ բն, որ փութով զարոլեստն յան զին, այնոր նմԽն Է, էծ; հօէէ էօդձէ– 
«ւէւօոՀէ օուէէէ քւմւ» է ւսոէ, ուա ոօշօնսԽո ո քսոն ի խրքեայ, «օրուքէսա «X ոքսկոնի) 
խր Հրն^քեպյ, րէճձւէ ցրօւօւո օհԱքսյյՀ* 9 ս °ձ էքէմա էՇոբԱւրօէ ոցու– 

քէՕէԱ. էէւզսո սԱձա։ ոօշս ոքսոն ւոԱրբրւէօԱօ, զսո« <ւն հօշ ձքօց։»(ո էօտաոէօ բրօքէժօ 
«։։ է>«ք«է«ր, ր«<« Տէ Խհւէ || 2 — 8 4/ զմտաց — ընդ ունակութիլն) օո Տ (ԱցԱ 3) || 8 
61(| տրոցւէ »« անհոծ || 6 Ս8ԵՓ՝> /</« էէ ւԱՀոշոբ։ ոօոսոօ օսւէօրսո « Աէա ա ա 
հօօ աօմօ ւսէմՕօ ւսոէ *(էսոժսա ոօէօԱօուտ յՏրէէոշօԽաւ || 6 արդ) այժմ Ա ք || 7 
ոչ զվանզ 61, | զչափաւորութիւն) զփաղաոութիւն 3 | ուղեղ 11*, ուղիղ 61* 3,ուղիսլ 
61* || 9 երբեք) ի բրել 61* || 10 փոխանակեն) փոխանակել զիանն Տ || 11 զիւէ) 

էի է 61 | զիաեա/ք) զտեալք 61, ՕէՈ 61ջ || 12 — 18 զոր — ասել) զոր ի լէորղութիւնս 
ոաանիցիս Տ |( 14 օժ. օրէօ Որդ — զզիր 8. էսբրօ 188 օւէոօէ || 18 հատանելով մեր) ա 
յտ յ II 20 ինչ) 0 ( 1(1 ղատումնէ Տ || 21 լեզուաց) լեզուդ/ 61* յ || 22 զսա) զսոսա 61*. 


Ծ8ԵՓ> Եւ արդ զտեալ զզիր — այլք մի ըստ միոչէ; =1848-4. 

Տս ^ Որպէս վերազոյն ասացաք, | գրականութիւնս այս վասն 
այնորիկ կոչեցաւ քերականութիւն, զի ի բանականէ աստի 
զվճիտն եւ զմաքուրն եւ զամենելին առանց բծի ել կարծեացն 
արտաքս բերել իբրու ի քրայէ զմաքրազոյնն եւ զհրատեսակն & 
ոսկի, անուանեցին գնա քերականութիւն եւ իբրել դարձան ի 
մահարձանաց կամ՝ զաշտարակ կանգն եալ կամ եթե նպատակս 
ինչ եւ դրոշուածս ի ճանապարհի հաստատ եալ, զի ծանիցեն 
զ ճանապարհն ուղեղ եւ այնու ոչ մոլորեալք երթ իցե ն ի պա- 
ղատն արքունի եւ մի խոտորիցին։ Այսպէս քերականութեամբս յօ 
մտան ել յ ամեն այն արհեստս իմաստասիրութեան պարտ է։ 

® « Իսկ եթե ո ոք եղել յարմարիչ քերականութեանս զկնի 
այնոցիկ , ասեն զՀոմնրոս եւ որք առ նովաւ յայնմ՝ ժանանակի 
զայսոսիկ խոկային։ Իսկ պարտ է մեզ ասել զՀոմնրոս թե 
ուստի եւ կամ՝ յորմէ ազզէ եւ գաւառէ։ 15 

Հոմերոս էր որդի Սեղամպոդոսի , այսինքն Սեւոտան, եւ 
մաւր Եւմիտեայ, յազգէ Հոմնիսեայ։ Եւ սոքա էին տաղասացք 
եւ երգեցիկք եւ քերդողքՀ Եւ էր սա ի գաւառէ Հմիանիա ի 
քաղաքէ յունաց բնակեալ անդ. ել էր գետ մի, որում՝ անուն 
յորչորշիւր Մելէս եւ կոչէին զՀոմնրոս Մե լեսածին։ 80 

Եւյետ այսորիկ պատերազմ՝ եղեալ ընդ Ջմիւոնացիսն Եո– 
ղոփոնեացն եւ պատանի զոլով Հոմերոս ասէ ցՋ միւոնացիսն. 
,ես կամի մ՝ ձեզ հոմերանալ*, այսինքն զլինելոցն զուշակել ձեզ։ 

Եւ բնակեալ ի տան մՀիքոսի, կուրացեալ ի պատահ մ՛ան է չար 

Ը1ՏՇ1ԱՏՐՃ 1Հ71 ճ ի։ Շ0Բ1ՇՍձք. 3 ի բանականէ) ի բանակէմսութենէ 3 || 

4 բկի 4<յ ՕէՈ յ II 6 — 6 արտաքս — եւ իբրեւ) յաոալ ծկծալ բանս արժս/նացալ իբրեւ 
յ || 7 կամ զբարժր կանզնեալ աշտարակ Տ II 8 4/ ղրոշոսսծս) եւ ժողս ինչ էէց | հա- 
ստատն ալ) կանզննալ Տ 61, || 8 — 10 զի ծանիցեն — խոտորիցին) զի ծանիցեն ճա– 
նապարհորղք եւ անմհլար Երթիցեն ի պաղատն արքունի 3 || 18 ասեն) հոչակալոր 
ի յո քունս ասեն) Տ յ, էի ք. 1888 || 12 — 18 Իսկ — զՀոմնրոս) Րայց նախ ոսՀյք/ուք 
յաղազս Հոմերոնի) 3 || 17 սնաւ ոտան 61* յ II 18 Եւմիղեա 61 յ, Եւմիտիղծա Տ 61*, 
Եւմֆտիդ այ 14*, Միղյիղեա | Հոմնիսեա 61 1։ Հոմնիսա 61* Ս յ, Հոմնեսա 61* || 20 յոր– 
չրսչիւօ) էր 61* I զՀոմերոս >1* յ, Հոմերոսի 61յ || 21 — 22 նողոփոնեացն Տ, նոլոփա– 
նեացն 61 է , Կողոփանեացն 61* յ, Կողափանեացն 61* )| 23 զլինելոցն) զեղելոցն 
61*, զհանդերժելոցն 61* )| 16 «է էզ. զսօէ ձէ Ձօարօ օցսոէսր Փ Տօ/ճս ր. *0յսրւ– 
ցօՀՀ 6քւ)էէօս XXI 60(/177։8օ< (/ւյրբօ; «3 6ք(6է)<, 61(6*0/1*7^ 

27-9 



226 


ԳՐԻԳՈՐԻ ՄԱԳԻԱՏՐՈՍԻ 


ՀՐԾԿնՈԻԹԻԻն 4ԵՐՇԿ0ՆԻՆ 


227 


ախտից եւ որակութեանց, կոչեցաւ Հոմերոս , քանզի Հոմերոս 
կուրութիւն թարգմանի։ Արդ յաղագս սորա քաղում՝ են պատ– 
մութիւնք եւ անուանադրութիւնք, սակայն այժմ ոչ պարտ 
վարկայ ր զա մեն այն ընդ գրով արկանել , զի բա լական է այս։ 

5 Արդ քերականութիձւս առ ի սմանէ յաոաջ եկեալ եւ որք աո 
սովաւ եին յայնմ ժամանակի իմաստունք։ 

ԳԱԻԻԹ > (Եւ) թե էր աղագաւ — ինչ որ ոչ լսի քան։ 7 9 8—84 11. 

•Քանզի բազում անգամ ասացելոցն յայնցանէ չան տա– 
րեալ եւ յինքենէ յաւելուլ հարազատաբար > քանզի ոչ էր նոցա 
10 այլ ինչ եթե ոչ ասել ինչ նորագոյն կամ լսել։ 

Արդ այս Գիոնիսիոս Թրակացի գտեալ գզիրս հայս, որ– Տհտ 
պէս վերազոյն ասացաք, սակայն անոճ եւ անյարմար գնա 
կարգեալ մինշեւ յա րամանեա լ շարագրեաց զսա հանդերձ իւ– 
րովքն գիւտիւք եւ ասէ քերականութեամբս լինել հմուտ ամե– 

16 նայն իմաստից եւ խտրութեամբ մաքրել զբան եւ զբայ ել 
գզիր մաքուր եւ վճիտ առասութեամբ։ 

Վասն որոյ հմտանալն խնդրէ բազում անգամ ասացե– Տս 
լովքն որք ի քերդողացն եւ ի շարագրացն բանաստեղծութիւնք 
եւ առասութիւնք ել առասպելավարժութիւ նք ասին , այսոքիւք 
30 հմտանալ եւ յոգնաբեղուն տրոհմամբք եւ յեղանակաւք եւ ներ- 
կուռ կրթութեամբք։ 

Ս8ԵՓ> Եւ լինի հմտանալ — ասացելոց՝. =1848—1856. 

ԳԱԻԻԹ > Իսկ ասեին եթե մասունք — ըստ պատուոյ։ =8411-23. 

ՍՑԵՓ՝> Իսկ գի մասունս ասաց — արդեաւք իցեն։ =1 8 5 7 — 23 . 

ԾւՏՇՏ&Ըճւէ՚ՈձյՅ շօաշսա, 1 քանզի Հոմերոս) որ 11 8 (1 8 — 6 սա- 

կայն — իմաստուն ք) այլ այդոքիկ այժմ րաւականասցին. յա ղազս սքս/նչծլոյ առնն, 
յորմէ արհեստ քերական րս/Նից ի սմանէ զտեալ եղծւ ել ապա յայլոց ոմանց, որք 
եւ յետ սորա եղծն , որսլէս եւ այս իմաստասէր, ղորոյ ղզրծալ ղզիրս ունիմք , Լզ)որ 
ծւ յիչեսցի ի տեղլոչ իւիամ Տ || 4 սոշւտ ւօէբԱէ Ա րսձ 1 տօԽո || 8 — 9 տա րեալ) տա- 
նել II 10 եթե — լսել) քան ասել եւ լսել ինչ նորագոյն Տ || 11 — 16 Ար ղ այս 
Գիոնիսիոս — աոասութեամր) ոոՀԱւ I թրւսԵոէ 6, >էձ էոէէք էօհօԱօ Այլ։ Գիոնիսիոս 
ոմն Թրակացի , զտալղ քերականոլ&եան գեղեցիկ արուեստից ծւ զի թծսլէտ գզիր 
Ել զխտրոլթիւնս նորին Եւ ղոտից ղչաւի յաոաջ քան զսա եգիտ Հոմերոս ծւ այլք 
ոմանք , սակայն թերակատար եւ անյարմար թարց մնյսանց զտծլոցն ի սմանէ։ 

Իսկ սա զաոաչնոցն չարա ղաս հա ց զկնի միմեանց հանդերձ իւրովքն 
գիւտիւք , զոր ծւ կոչէ քերականութիւն, ասելով է հմտութիւն || 16 աոա– 
սանոլթեամր 11յ || 17 ասացե լով 11յ |) 19 աոասացոլթիլնք II* 


*ս– Ւսկ եթե էր ադսւգաւ սահմանեցին զսա վեց. քանզի սա է 
դուռն ամենայն իմաստութեան եւ կրթութեան, քանզի թե ոչ 
զիտէ զգրականութիւն եւ զգրչութիւն եւ զխտրութիւնս , զիարդ 
յիմաստասիրութիւն կարիցի ամբառևա լ, քանզի պարտ էր 
աստիճանաւքս այսոքիւք ելանել ի կատարեալ իմաստ աս ի– 6 
րութիւն, որպէս ասեն իսկ եթե քերականն գիտէ, զի էն ել 
աւն բնութեամբ երկարք են, այլ եթե Հր աղագաւ երկարը են, 
ոչ գիտէ։ Պարտ էր զծննդական թիլս զայս դնել մայր եւ 
սկիզըե գիւտիցս, զի սոքաւք յանհատսն վարել կարասցէ եւ 
գբնա կան հոգիս այս յարդարել, քանզի որք ոչ գիտեն գբանա– 10 
կանութեան մասնկունսն եւ զտ րոհմունսն եւ զբաղդատութիւնս, 
թուի ինձ թե իբրեւ զպղինձ կամ գայլ ոմն գործարան հնչեն՝. 

Իսկ վեց թիլ յերկուս ճեղքեալ արականս զնոսա գործէ 
երիս գոլով, իսկ թուականութիւնն երկուս. եւ յերիս ճեղքեալ 
զնոսա երիս երկուս մասնաւորեալ, իգական զենթակայն ունե– 16 
լով, քանզի երեք երկու են եւ երկու երեք, եւ երկուն թիլ իգա- 
կան է եւ երեքն թիլ արական։ Եւ ահա արական եւ իգական 
սորա կրելով խինի ծննդական, քանզի ոչ գայլ ոք ի թուոցն, 
որ ի խոնարհ քան զտասնեակն, գտցես այսպիսի բայց միայն 
վեցս։ Եւ ասեն ոմանք եթե քանզի կատարեալ է թիլս այս եւ 20 
բանական կենդանի մարդս, վասն որոյ այս արհեստ է, ի վե- 
ցեր րորդումն ստեղծանի ատւր։ Եւ զի 
ՄՈՎյյէՍ > մասն ի բոլոր է — տրոհել իրաւացխ =1601—9. 

ԳԱԻԻԹ> Իսկ եթե էր աղագաւ — դիւրաւ լուիցի։ =8428-85 11. 

ՍՏԵՓ > Իսկ ասեին եթե ներկուռ — բայից (= 18584 - 1881 ) 26 

ՍՏԵՓ (ՄՈՀՍ.) > վասն զի յանմտութենէ — անաճից։ = 188 1 — 22 . 

ռւտշաբճէէոճւ։ շօաշսս. շ-տ թե ոչ փոէ ) »չ ււ, || հ կարիքի յ 

կարէ 1քյ || 2 — է քանզի — քանզի) ա Տ || 6 այսոքիւք.) սոքաւք իսկ Տ, այսոցիկ 

II 6—6 իմաստոլթիւն 12 11 8 || 6—8 որպէս — ոչ ^<0^ 0*» Տ, շքր Սահման ք 

ՓիԱա. ք. 161 || 6 ասէն 14 || 7 աւն) ովն 11 8 | այլ) ցայց 14 II 8 Պարտ էր—զպյս) 

Եւ զի ծննդական է թիլս այս, պարտ էր զսա դնել Տ Տ 10 այս) յայս 1/կ | յոբդրրծլ 
14 II 15—16 Իսկ վեց—զնոսա) Ել ծննդական զոլով վեց թիլդ, զի յերկուս մեղքծալ, 
արականս զսա գործ է, երկու երիս զոլով ծւ յերիս մեղքեալ զսա Տ )| 16 Երկուս) 
յեթւոա օօճճ II 17 թիլ Օա ք 11յ || 19 ի խոնարհ քան զտասնեակն) ի ներքոյ տաս– 
նծկին ® 8 2Լ կենդանիս այս մԽրդ, որոյ ճ || 22 ստեղծանի) սաեղծալ Տ; Փ Ոո– 
10Ո|« Այլարանութիւն ք. 106; Լինծլութիլն ք. 101; Սահմ. Փիլիս, յյ. 162-8. 

16* 



228 


ԳՐԻԳՈՐԻ Մ՛ԱԳԻՍՏՐՈՍԻ 


ԳԱԻԻԹ > Քանզի ստուզա բանա թ եան ձեւք — եւ եթ։ =85 15—19. 

ՍՏԵՓ (ՀՐՈՎ,)՝> Ել յաւելուն եւ այլեւս — ել ոչ հանդիպես ցիս ստու- 
գաբան ութ հանն։ =18826—1909. 

ա 

Իսկ են բազում՝ անուանք աո մեզ ընտանեգոյն յպյլոց լե– ք 
6 զուաց եւ ի մերձակայից , որք ոչ ստուգաբանին։ Ել եթե կա– 
մեսցի ոք, ոչ ուղղապէս թեւակոխէ, այլ խորթս ստեղծ անէ։ 
–Զանգի որ ոչև էր անկ մեզ ել ոչ զիւտ, առեալ յայլ ազգաց, 
նովին անուամբ պսճեցաւ մինչեւ ցայժմ՝, եւ զայն եւս, յորժամ՝ 
հարցեալք լինիմք, ասեմք յայլոց լեզուաց– քանզի ել նոքա 
10 ի մէնշ զորս ոչ ունէին գտեալ մերոյին Արամանեան անուանա– 
կոչութեամբ պահեցին — որպէս ւի ակեղն , որ է յունարէն,քանզի 
ոչ գոյր մեր եւ ոչ էր սովորութիւն. ել սուտրա, որ է սպիքուո. 
եւ կաղամար , որ է կա լա մառ, այսինքն աման գրչի, եւ այլ 
ինչ բազում՝ զոր ընտանացեալ մեզ ունիմք. ել ոչ է բազմաց 
16 զսա գիտել բայց իմնյստնոց։ 

Այսպէս եւ նոքա. զի ոչ էր սովորութիւն յունաց իւղ գործել 
եւ կիթ եւ ուսեալ ի մէնշ զմածուն ել նովին անուամբ կոչեն 
գնա , ոչ գիտելով զստուզաբ անութ իւն եթե մածուն քանզի 
մածեալ է, սոյնպէս ել անուանի։ Ել ոչ անելով նոցա սովո– 

20 րութխն զգենալ կապա, ի մէնշ առեալ, ոչ ուղղախաւսեն, այլ 
անուանեն գնա կովա։ Ել զգործ մատին ոստայնանկութեան 
զոր այժմ՝ առ մերս գործի ել մ՞եսխուր անուանեմք գնա ըստ 
վրաց, իսկ նոքա ւ Զեսխ իկա՝. նոյնպէս եւ թռչնոց, սակս ոչ 
անելով ճէ նոցա, յորչորչեն ՚զճուռակն ծ առակ, որպէս ել ոչ 
26 եղելոյ լուղակաց որ ի մերում՝ գաւաոի նովին ձայնիւ կոչեն 
ղամարն ամառ ել զայլսն ամենայն, եւ զորսոցն՝ զտուռէճն 
դուռէծ ել զտահուճն տահուծ եւ այսոքիկ բազում՞ք եւ ոչ զի– 

7 ՈՏՈ ՈՈՐ 4Ո Ո4Ո 001310Ս11. 6 ոք) Նա եւ թե առաւել ծսւ ստիպէ 
յ | թեւակոխնսցէ եկ || 7 Գիւտ) պիաոյ եկ II 8 ՆովիՆ) Նովիմբ եկ յ || 10 Արա– 
մանեւմս եկ, Արամնան Շ6է6Ո || 11 փակեղն հ%չւճ\օՀ || 12 գոյր մեր) Վր եկ | սոլ - 
ւ որա ւսճրԱ | սպիքուո) սպիտուո եկեկ II 18 գործել յ օո եկ || 19 անուանի յ 

զանոլնն ունի եկ || 17 կապա ԱՏ ԽՆա || 21 կովա) կովասւին եկ || 22 մեսխուր) 
մնսխոլրան եկ || 23 մնւ ւխիկա յօրԱաէ « ոօաոտ ցաէԱ իքօտօհօրսա կԱտ^Հ. մե- 

սիաս։ , ցրւսօէ բյՅՀսւՀ || 21 Օոսւակ մյԼ. ցսրրօ, Հհօսքձսօւ || 26 դուոԷՏ իի <«- 
րօց || 27 ւոաՏուՏ ^յԱ. բօրւօ. I 


տ տ 


3 Տ 


ՄԵԿՆՈՈԹԻԻՆ ՀՈՐԱԿԱՆԻՆ 


229 


տեն գնա; Այսպէս եւ բազում՝ ինչ յարաբացւոցն ունին նոքա , 
որպէս զայծեամն՝ խաղա լթան ել այլ ինչ անուանս՝. 

Իսկ մեր ի պարսից բազում՝ ինչ ընտանեբար ուսեալ 
զգեստս, որպէս դուոա ել ռիդէ, մ՞արքաբ, աւազան, որ է 
չրոյ անաւթ, գաւազան որ է վարիչ արչաոոյ , խարազան որ 5 
է վարիչ իշոյ ել այլք այսպիսի բազում՝, որ զրեթէ հասա քա- 
կորդ է լեզուիս մերոյ՝. Սոյնպէս եւ մեր առ նոսա, զոր եթե 
ստուզաբանէ ոք, մեծագոյն սխալէ, քանզի բազում՝ անգամ՝ եւ 
մեր իսկ տեսեալ է ստուգաբանել մերոցս զայսպիսիս, որք 
յայլոց լեզուաց են, եւ որք իմաստունը կարծեցեալք եին. եւ 19 
այն յանհմտութենէ լեզուաց։ Քանզի 

ՄսՄս > ստուգաբան ութ եան գիւտ — ստուգաբան է։ =1288—11. 

V ՏԵՓ > Ել դարձեալ ասէ զհամեմատութեան — թողալ յաջխարհի։ 

=19010-19112. 

Ել այս ցայսքան բաւականացի՝. 18 

<Բ> 8ԱՂԱԳՍ ՀԵՐծ-ՄսՈԻԹԵՄՍ 

ՀԳԱԻԻԹ > Վերծանաթիւն նախադասեալ — քաշայայտ է։ 

ԳԱԻԻԹ > Բայց զարմանալ գոյ—քերդողքն։ =86 16—87 17. 

Երրորդ զի թե ոչ նախ կրթութեամբ զվերծ անութ իւնս 
ուսցի ել տիրապէս զնորայն յառաչբե րութիւե, զիարդ կա– 20 
րասցէ շարադրել որում՝ ոչ էր հմուտ։ Հ Ցաղազս այնորիկ նա– 
խադասեալ եղել վերծանաթիւն քան զշարագրութիՈՐ, 

ԳԱԻԻԹ > ըստ որում ապա — ծաղր եկաց։ =8718—888. 

0ՏԵՓ> Ել վերծանաթիւն է — մ ասան ց ենթադատ ութ եան. 

=19114-19216.25 

ԳԱԻԻԹ > Իսկ ոչ ուղիղ տրոհելն — քերդողաց։ =8810-17. 

ՍՏԵՓ 1 Իսկ ասեին եթե ի նառոգութենէն — առեալ զքերդո– 

ղացն։ = 1 9 2 1 7– 1 9 3 4. 

(ԱՆԱՆ)<ԳԱԻԻԹ> Իսկ ողբե րգութ իւն — ըստ խրում պատ շամի։ 

=892-11. 

ռւՏՇՏա՚ճ^ււճՏ շօշւշստւ. 2 խազալթա 1ձ\ի || 4 դուոա ստ\ի> ճսրր։՛» 
ոիդղէ *(> րէմօ | մարքաբ ոսրԽն || 6 վարիչ | քչիչ ե1 ։ || 10 որք) որ 8 | 

կարծեցծալ եկ || 11 բօտէ լեւլոլաց ) 8 ԽԵէէ ոօէօո։ եւ արղ—զիտութեամբ ր. յ։ 85. 
օմո. 16—19 II 19 կրթութեամբ) խոկութեամբ եկ |1 21-22 *««* ա 8. 



230 


ԳՐԻԳՈՐԻ ՄԱԳԻՍՏՐՈՍԻ 


ՄԵԿՆՈՒՓ֊ԻԻՆ ■ՔԵՐԱԿԱՆԻՆ 


231 


(ՌԱՆ> ■Քանզի զռղբերգութիւնն — քերդողացն է. =1288—12. 

ՍՏԵՓ > նաեւ մխիթարական — վաղճանեցելո ցն։ =193 6-9. 

(ԳԱԻԻ&) ԱՆԱՆ > Իսկ ասեին եթե զկատակերգութիւն աշխարաւ– 
րէն. կատակե րգութ իւն արարած է քերղողաց , յանդիմանու– 

6 թիլն. 

ՍՏԵՓ> վատ կենցաղավարելոցն եւ անարի ել ծուլիցն եւ ըն– 

լասիրաց. =193 10-11. 
(ԳԱԻԻ0՝) ԱՆԱՆ Տ որ ունի խրատս ել յանդիմանութիւնս, պիտա- 
նացու յաշխարհա<կա>ն ի(ւ)րս. =128 15-16; 

16 ՍՏԵՓ > ել ի վերայ այսպիսեացն — յընթեռնուլն զայնոսիկ։ 

=,19312– 14. 

ԱՆԱՆ > Ել զդամբանականն ուժգնակի—յընթեռնուին։ =128 17-20. 
1)ՏԵՓ> Իրրեւ կսկծողական — ղվշտ ացեալսն։ =19316—18. 

ԱՆԱՆ> Իսկ քաչոլորակի տաղ ասի — տաղուն։ =12821-1 29 12. 

16 (ԱՆԱՆ) ԳԱՒԻ#–՝> Գարձեալ տաղ ասի — ողբերգակին։ =8916—22. 

ՍՏԵՓ> Գարձեալ ղտադն քաչոլորակի — առնելոյ : =19 3 19-22. 

ԳԱՒԻ & > Իսկ ասեին զքնարական — ինչ բերիցէ։ =902-6. 

ՍՏԵՓ> Գարձեալ զքնարական զքերդութիւնսն — յընթեռնուլն 

հանդիպի։ =19323-1946. 

30 Գ ԱԻԻ & > Ըստ ասացեալ — երեւեցուցանէ։ =909—18. 

ՍՏԵՓ> Հասն զի առ քերղողսն է զրեալ — ցուցանէ։ =1948-12. 

<Գ> ՑԱղԱԳՍ ՈԼՈՐԱԿԻ 

ՄՈՀՍ.> Աղբիւր արուեստից — ի սկզբանն իրում) =16013-161 4. 
ԳԱԻԻ& > Իսկ զի ասէ բացագանչութիւն — բարբառդ/ է։ 
ճ5 =90 16-91 13. 

ԱՆԱՆ> Իսկ ասեին եթե ըստ վերսաստաթեան — երամոցն։ 

= 12918-1303. 

ՍՏԵՓ> Եւ քանզի ասէ եթե ոլորակ է — ի ստացողին եղիցի։ 

=19414-19712. 

30 Արդ (արար) յաղազս ոլորակի եւ շեշտի եւ բթի ել պա– * “ 
բուկի, որպէս վերագոյնդ ասացան արհեստը սոցա եւ տրա– 

ատշտտրյյրոյյտ շօաօսս. յօ արար) օա տ || տւ տրամախոհի. 


մախոհութեան նշանակը, բա լական է։ Ել գարձեալ հանդեր֊ 
ձեալ եմք ուսանել յ առաջիկայումս առոգութեան ցն ճառի եւ 
ղարուեստսն իսկ եւ զլե շան ակութ իւնսն եւ զապացոյցս։ 

Իսկ եթե պարտ է ասելյայսմ՝ փութ է զմնրս վեհերոտ ազգի 
ոչ ըստ տրամախոհութեան զսա ուղղապէս վար եցեալյ ազգիս։ 6 
■Քանզի ի վախճանել ն մերոց թագատրացն եւ ի սպառեին ազ- 
գին Արշակունեացն գտաւ գիրս Արամեան. եւ թեպէտ հզաւր 
զոլով մերոց թարգմանչացն ամենայն լեզուաց եւ իմաստու– 
թեանց, սակս ոչ լինելոյ քաղաքականութիւևս եւ արքունա- 
կան ապարանս եւ մանկակրթութիւնս (եւ) խնդիրս այսպիսի 10 
բարձրագոչն գիւտի կրաւնաւորաց միայն եղել փոյթ յանձին 
անել սակաւուց , իբրեւ զաւան գութ իւն հաւատոյ պս/հել եւ ոչ 
վարել սոքաւք զդպրութիւն մերոյ լեզուիս. յայսմ ֊պատճառի, 
եթե (ոչ) որք այսմհետեւեցին, ոչ երբեք սխալեցինԼ 

<Գ> 8Ա%ԱԳՍ ԿԻՃԻ 16 

Կէտ է պատճառ գծի ոչ անելով երկայնութիւն ել ոչ լայ– 
նութիւն եւ ոչ խո բութ իւն։ 

ՍՏԵՓ 1 Իսկ ասեին եթե կիտ է — եա ա լելի՛. =19714-198 27. 

ՄՈՀՍ.> Սռյնպիս կէտ եւ որոշումն — ասիցն։ = 1616 — 10 . 

ԱՆԱՆ > Ել զի ասաց եւ անուանեաց — տ ր ամախոհութիւնն։ 20 

=1305-21. 

ԳԱԻԻԹ> ֊Քանզի հարկաւոր է յասա ցոլածին — եւ ղու առ իս 

գաս։ =9118—924. 

<Ե> 8ՄԼԱԳՍ ՀԱԳնԵՐԳՈԻԹԵԱն 

ԳԱԻԻԹ > 6 ետ որոյ զհագներգութիւնն ասելի է — անգիտանա– 25 

լախ։ =926-932. 

Իսկ հագներգութիւն, ըստ որում ասի ի հագնելոյ կար- 
կատան բանս, կարկատան բանիւք յարամանին շարամա– 

թեան) սւրոնււթեան Տ || 1 Նշանակ ճ || 6—7 ազգին «յ տօԽ || 9-10 արքայական 
Ս ։ || 12 հասստոյ պահել) պահել հաւաօւոց Այ Այ (| 14 եթե) եթե ոչ օօճճ 

Այ | հետեւծսցին Այ | երբեք) օա Այ | սխալեսցին Այ || 28 յարամանին) յաբամա– 



I 


232 ԳՐԻԳՈՐԻ ՄԱԳԻՕՏՐՈԱԻ 

նեալ ամննայն մրմհւնշք եւ երգք գուսանութեան, քանզի բա- 
զում՝ բանից պէտք են կարկատել եւ աւարտել զսա , զոր այժմ՝ 
ի հայումս աոաւել քան ի յունականին գտանծմք։ –Քանզի չափ 
եւ կշիռ բանի արուեստաւորեալ ներգործեն զայսոսիկ յոյժ 
6 չքնաղ ել դժուարազիւտ եւ հրաշալի առասութիւնս։ –Քանզի 
աւարտեն միով զծիւ բազում բանս , եթե զովասանութիւն եւ 
եթե պար սաւ, երբեմն երիս գիրս յաւարտին անելով ղմի - 
մեանս բախելով եւ երբեմն երկուս. եւ այսպէս ոտանատրս 
ստեղծանին վեցոտանիս եւ քառոտանիս։ 

10 Եւ թե ուստի այսմ արհեստիս եղեաք տեղեակք. յիսմայ– 
ելականացն զտեալ զսա բազում ջանիւ կրթեցաք նախ գրոյն 
եւ լեղուին եւ ապա արհեստին։ –Քանզի թեպէտ եւ յոյնք զո– 
տանատրսն ստեղծանեն գիտելով զչաւին, այլ ոչ զկշիոն։ 
Իսկ նոքա հմուտ գոլով արուեստին , ամենայն զրեթէ բո– 

15 լորն Արաբիա սովաւ վարին։ Եւ թե ոչ մանկունք նոցա ստեղ- 
ծանեն նորագոյնս ինչ եւ կատարեալս պատկանատր շարա– 
մանութեամբ զչափ եւ զկշիո, ոչ նոցա հրամայեն տալ ամու- 
սին։ Ել այսպիսի բազմաց գրելով ճառս ներբողականս եւ ոչ 
յայլ ինչ պարապեն քան եթե զայնոսիկյարմարել նկատեն։ 

30 Եւ բազում խնդիր եւ պատուասիրութիւն առ նոսա ցուցա– 
նեն թազաւորք եւ պետք նոցա, որ եւ ասեն իսկ եթե միոյ ներ- 
բողեն ի աոաւել քան զհնզետասան հազար դենարի տալով 
արքային Բաբելոնի։ Եւ այս ի մերում ժամանակի սակաւ ինչ 
յառաշ եղեալ, որում արքային անուն կոշի Բեն-ի-խոսրով, իսկ 

25 պւետ իկոսին Մութանաբի։ Եւ այս ոչ մի կամ հարիւր կամ հա- 
զարից չափ եղեալ, քանզի եւ նոքա իմաստասիրութեան եւ 
ամենայն բոլոր արհեստից հզաւր զոլով թուակ անութ ե ան, 
երաժշտականության, երկրաչափութեան, աստեղաբաշխու– 

րին Տ 14* |) 2 աւարտել) արասոել 14* || 5 աոասանութ իւնս 14* )| 7 Երիս) Երիթիս 
14* II 10 տծղեակ 2 Ա Տ || 14 էրԵթէ) օա 14* || 18 պյսպիսի) այսպէս ի II* | Հաւա) 
տառս 14* || 19 պարապԵլ 14* | յարմԽրեալ Տ 14* || 20 — 21 ցուցս/նեն) օա 14* )) 

21 որ) որք 14*, օա 14 * || 22 հազար) օա 14 ։ || 22 — 23 տալով արքային Բաբելոնի 3 
տալով Ժիր արքային Բաքիլով Նի 14* 14* ք>0*է ներթողենք օօՕօօօԽ || 24 անուն) 0*1 
14* 14, լ Բեն-ի-1 Բանի 14*, Իպնի– & || 26 ՀՐութանապի Տ, բՕէէէւ X էէՇ. || 27 թո - 
լոր) բոլորի & յ> 0 էէ արհեստից | արհեստից) խՈսստից 14* 14*. 


Ա՝ԵԿՆՈԻՈ>ԻԻՆ –ՔԵՐԱԿԱՆԻՆ 233 

թեան. եւ ոչ միայն այսոցիկ , այլ եւ մասնկանց բոլոր պար 
առեալ արհեստից՝ բժշկութեան , ոստայնանկութեան։ Քանզի 
յայս միայն են պարապեալ եւ ոչ ունելով այլ ինչ հողե լոր ըն- 
թերցմանս եւ երգս կամ առաքինութիւնս, այլ միայն զոր վե- 
րա գոյն դ յիշեցաք։ 5 

Եւ թե ուստի կամ զինչ պատճառանաւք զսոսա գտին։ 
Սահլ ոմն , որդի Շապհոյ, քաղդէացի եւ Ահարոն քահանա/ 
սոքա թարգման ի չք եւ յոյժ տեղեակք յունական լեղուին եւ 
արաբացտց թարգմանեցին նախ զբժշկականն։ Եւ իբրեւ ոչ 
եղեն հասու Ասկղեպեայ ել Հիպոկրատեայ բաոիցն, հարկ եղել 10 
նոցա զքերականութիւ ն նախ թարգմանել եւ զճարտասանու– 
թիւն եւ զկնի այնորիկ զիմաստասիրութիւե եւ ապա մի ըստ 
միոչէ։ Եւ զի քաղաքականը եին եւ հարստութիւն իսմայելա- 
կան ազգին տակաւին բազում, փոյթ կալեալ յանձին, մինչ զի 
այսպէս գրեալ է ի մատեանս իւրեանց ստուգութեամբ թե 16 
որչափ թուղթս թարգմանեալ ցուցանեին արքային, յոսկւոյն 
յարաբացւոց յազնուէն պարածածկեալ լինեին։ նոյնպէս եւ ի 
վարժարանսն եւ ի դպրոցսն ի բազում տեղիս, զոր այժմ մերոյս 
սակաւ ինչ խափանեալյունաց ասեմ եւ մերոյս ազգի, եթե ի ծու– 
լութենէ եւ եթե յառաջնորդաց մծրոց քամահելոյ յարուեստիցս 20 
յայսցանէ, կաղացեա լ եմք յաստեղաբաշխութե նէն, որ քաղ– 
դէացւոցն էր զիւտ եւ յերկրաչափութենէն, որ յեգիպտացտցն — 
քանզի ել նոցա այժմ տիրեն նոքա — այսպէս եւ բ ժշկականու– 
թեան։ Բայց զարմանամ թե զիարդ յերաժշտականէն ամննե– 
ւին պակասեալ գտանին, զոր ի Թրակիա զտեալ, եւ ւ/իայն 26 
զթաականութիւնն պահեալ յաղազս գանձուցն արքունի։ 

Ի չորիցն յայնց միոյն մնացեալ ամբողջ, զոր առ եթիո– 
պացիսն, զիւտ ի քերականութեան վասն զրչութեան եւճաբտա– 

ատշտա՚ձւրրւճշ շօաօսււ. 1 այլ) օա 14* II 6 զսոսա) զսա Տ|| 9 
զբժշկականն) զերաժ չաականն 14* || 10 բաոիցն) բանիցն 14* )| 18 — 14 իսմևլյելացսւց 
11* | տակաւին իսմայել ազինն զոյր II* || 16 ստուզութ Եամր) ստոյզ II* || 21 
յայսցանէ) յայս 11* || 22 զիւտ) փոյթ Եւ զիւտ XI շ || 23 այսպէս Եւ) ա յԼ ^8 II 

23 — 24 բժշկութեան Ս* XI* Տ | 24 յծրաժշտականոլթենէն II* || 25 որ ի ԲՒթակա 

զտաւ 14* || 27 Ի չորիցն — ամիողջ) ղն էանց եւ ա մնաց 14* (| 27 — 28 Եթոպաե– 
ցիսն 14*. 



234 


ԳՐԻԳՈՐԻ էՐԱԳԻՕՏՐՈՍԻ 


ՄԵԿնՈԻԹԻԻն *ԵՐԱ1>ԱՆԻՆ 


235 


I 


սանութեանն վասն դատողութեան, զոր մեր բազում փոյթ յսւն– 
ձ էն կալեալ ի պարսկական էն եւ յ իսմայե լականա ցն ժողո– 
վեալ զսա եւ մերոցն ծերոց արծարծեցաք վերստին։ | 

ԱՆԱՆ > Արդ ասեին հազներզութիւն — ուրախ՝. =1 3024—1316. 

6 Ս՝ՈՀՍ> Եւ է հազներզութիւն ելք — գոչմամբ։ =16112—16. 

<Հ> 6ԱՂ.ԱԳՍ ՏԱՌԻ 

ԳԱԻԻ*Ւ> Արդ մինչեւ ցայս վայր — եղեզան։ =934—939. 

ՍՆԱՆ > Դարձեալ սկիզբն առնէ — մարդիկ։ =131 6—1 34 23. 

Ո8ԵՓ> Դարձեալ տառ կոչէ բաբախումն — մեզ լսին։ 

10 =1994-20012. է 

■Զայսոսիկ զընտրութիւն զրոյս յերաժշտականէ անտի *« 
ուսեալ եղաք , զբախիւն եւ զթնղիւն եւ թե որք են ի տառէ 
աստի , զոր ծայրիւ լեզուին ասեմք. եւ որք են , որ միջովն. եւ ոյք 
են որ հպմամբ շրթանցն եւ որ այլք։ •Քանզի երաժիշտքն 

1® զձայնս ստեղծանեն յայնցանէ, որ բախեն զշրթունսն եւ հպին, 
իսկ զստեղանսն եւ զկողմհւնսն յայնցանէ , որ ծպ/րիւ լեզուին 
բաղկացեալ են։ 

ՄՈՀՍ> Արդ սկիզբն արարեալ զտաոէ — անմարմին սեռակա– 

նագոյն։ =161 18– 162 21. 

ա տտ 

20 Եւ եթե զիարդ ութիւքս կարզեցաւ մակազրութե ամի գծի ք 9յ 
ձայնաւորաց ոչ միայն մերս, այլ եւ բոլոր բանականաց, ամե– 
նեցուն յ այտն ի է. որպէս ա՝ այ բիլն, ե՝ եջիւն, է՝ էիւ, ը ըթիւ, ի ՝ 
ինիւ, ո ոյխ, ւ <Տիճ նիւ, «օ՝ ովիւ։ Եւ ահա ոչ յութիցս յայսցանէ 
զտցէ ոք արտաքո/ ի բանականաց սկսեալ կամ յանզեալ մինչ 
ցբան մի եւ ցբայ։ •Քանզի ութիւքս այսոքիւք ամենայն բան 
պատկանեալ շարադասի եւ ոչ գործարան աղեաց ըստ Եւրի– 
պիդեայ եւ ոչ այլ ինչ արուեստ երաժշտականաց յասպարիսէ 
աստի արտաքոյ մղիլ կարասցէ, քանզի որք մղինն, որպէս 
ասէր Եւրիպիդ էս թե ո ինձ պատուեալ լիցի ութեր եակն", որ 

աՏՕՏՏրճաւձՏ օօաօսս. 1 դատողութեան) <ւձձ տարեալ փդ/թ 
|| 2 յիսմԽյէ լականէն Սյ || 20 մԽկագրութիմե ։1յ || 26 մի 4։) մի կա։Ր1&% )| 

26 — 27 Ծւր փպիդեայ) Իւրիղիպեա 1 ) 27 երաժչտականութեան 11 ։ (| 29 Իւրիդի– 


եւ քուեայ առաջին զսա անուանէ յաղազս ոպղանկեան ցն,քան– 
զիյերկուց քահանկիւնից եւ ի չորից լծորդաց է բաղկացեալ 
ութեակն։ Եւ զի ոչ արական է ութեակն, քանզի յերկուս ճեղքեալ 
իգական է եւ ի մի հաւաքեալ դարձեալ ոչ արու , վասն որոյ 
խանդաղատական եւ փաղաքշական նուագերգութիւնք են, ըստ 6 
որում ասէր նախասականս այս եթե Ո որ արտաքոյ ութերեկիս 
անցանէ, զբոլորն ապականի։ Արդ պարտ է ասել զաոաչիկայս 
ԾՕՀՕ> յաղազս է-ին երկայնութեան։ Երկայնութիւն է-ին — 

փաղանունաբար։ = 16222 - 1637 . 

Տ » ՍակսՀ/ն զմերոյս պարտ է ղպատճառս իմանալ եթե Հր 10 
աղազաւ յաղազս է– ի որոշիմք ի յունականէն, իսկ ով-իւ հա- 
մեմատ իմք միմեանց։ Յերաժշտականէ ումեմն է ուսեալ մեր, 
սակս այնր զայն բերեալ մեզ երկարազոյն. քանզի թեպէտ եւ 
ռայն յերկուց աւարտեալ րէից բաղկացեալ է, սակայն սակա– 
ւաբարբառ ի մերս քան զրէն եղեալ է սա։ Այսպէս բազում 16 
պէտս է-ն ի մերս լեզու ունել, այսպէս եւ պարսկականին, 
յորմէ զայս ուսեալ ասեմք։ ՛Քանզի այլոցն գծից ձայնաւորաց 
աւարտեալ երիւք եւ երկրորդիւ յաւդաւորիւ յ անգին, որպէս 
ա յը, ել, ին, եըթ, ոյ, ւ<իժն։ Իսկ է-ն առանձին, պարունակի եւ ոչ 
զոք, ոչ սկսեալ յումեքէ եւ ոչ աւարտեալ որպէս եըթ ի սկիզբն 20 
անելով ել ւիւն եւ այլքն յաւարտի։ Վասն որոյ սուղ սոքա 
անուանին իբրեւ երեսանակաւք ուրուք եւ վարչաւք յա ռաշ 
բերեալք։ Իսկ որ յաւարտն բաղխի ն իբրեւ դրան դիպելոյ 
փակեալ կամ հոլովելոյ վիմի եւ պատահ եալ դարի նահանջի։ 
Իսկ սորա ոչ ունելով սկիզբն եւ միջւսթիւն եւ կատարած եր– 26 
կայն է։ ՛Քանզի թիլս այս եւթնեակ ասի կոյս եւ ծնեալ զսա 

պէս |լ 8 Տեղքեալ) Տեղքի || 6 /օթեկիս II || 7 անցք է || 13 զայն բե– 
քնալ\ զրէն քերեալ || 16 4–1րՅ էին Տ | պարսկականին) պատասխանականին 
41յ II 18 աւարտեալ Են 1մ | յերկրորղիլ Ս ։ , յերկրորդխք | յաւդալորաւ ծ1 տ II 19 

եղթ) ըթ ձքյ || 17 — 19 •Տս/նզի այլոցն — ւ-ն) քանզի պյլ տաոքն երկրորդիւ եւ եր– 
րորդ գրով անուանին ել գրին, որպէս ա՝ այր, ե՝ եչ, ի՝ ին, ը՝ Եթ, ո՝ ոյ, ւ ւիւն 3 || 

20 զոք) ինչ %1 տ | ի սկիսբունս Ճ1 8 || 22 երասանակալի) երասանակակալաւք Ճ1 3 | 
ուրուք 1 ոմԽնք 3 || 23 բաղխին) բախին Ս 1։ խմեին յ || 23—24 դիպելոյ փակեալ) 
դիպելով փակել 3, րւշէւստ էՏՏէէ դիպեալ փակելդ/ || 24 Հոլովելղյ վիմի՛) Հոլովելով ի 
մի յյ, Հոլով 3 | պաաաՀեալ) կամ Հան դիպեալ 21յ | նաՀանչի) Հանգչի 3 1) 26 եւթ– 
նեակ) է էակ 1€|, է-ակ Ճ1 9 || 26 — 236լ թիա այս — անոլանեն) շքր եւթն թիլդ կոյս 


ԳՐԻԳՈՐԻ ՄԱԳԻՍՏՐՈՍԻ 


ՄԵԿՆՈՒ&ԻհՆ ԾԵՐԱԿԱՆԻՆ 


237 


236 

ասեն յաղղոյն Արամազդայ, զոր եւ ոմանք Աթենա անուանեն 
եւ ի բազմաց պատուեալ եղել ի հեթանոսականացն կոյսս. եւ 
յաստ եղար աշխ ակ անն յաղազս եւթն վարչացն ել ըսա հրեա- 
կանին եւթն ամն պատուեալ։ Եւ մ՝երս տուչութիւն գծի ոչ ճալ ւ– 

5 տարութեամբ. թեպէտ եւ աշխատութեամբ չան տարեալ եղեն , 
բայց ոչ զտեալ հնար մինչեւ յաստուածուստ երեւեալ, այսպիսի 
դասաւորութեամբ զսա զտեալ։ –Քանզի պարտ էր էին երկայ– 
նութիւն, քանզի ոչ արու զսա եւ ոչ էգ ըստ թուոյ սահմանեմք , 
այլ չեզոք , վասն որոյ եւ յաստուածայինսն իսկ դասաւորի 

10 անուանակոչութեամբ, քանզի է միշտ : 

Իսկ յաղազս ով-ին զարմանամ՝ զոչ ստեղծ անեին զնա 
իբրեւ զայլսն զերեսուն եւ զվեցսն , քանզի ով ստեղծեալ 
անուանեն աւ։ ֊Քանզի յունաց երկուս անելով ո փոքր եւ ապա 
յերկուց ոյից կացուցանեն րՀվ) մեծ. ոչ գիտեմ եթե յաղազս 
16 բազմաթեան զծիցն ոչ յաւելին եւ եթե իբրեւ զյունացն երկու 
զծիւ սովորեցան ստեղծ անեք քանզի ի քերականութեանս ո(վ) 
մեծ ոյիւ եւ վեվիւ սովորեցան անուանել֊ իսկ ի շարագբու– 
թիւնսն այբիւ եւ հիւնիւ, որպէս աւրհնեալ, կրաւնաւոր։ Բայց 
միայն յանուանս հնագունիցն շարադասեն զո եւ զվեւ, որպիսի 
20 Մովս էս, Ահարովն։ Բայց ինձ թուի թէ առանձինն պատկեր 
զրոյղ ստեղծեալ եին, ոչ անելով եւ դա սկիզբն յումեքէ եւ ոչ 
աւարտ յանզական. քանզի ահա ըստ բառիս ոչ ունի վախ- 
ճանական ել արգելակ բթացուցանել զսա. եւ ահա է սա 
երկայն։ 

25 Արդ ի յունականին ոչ է է-ն երկայն ըստ մերումս , այլ ի-ն 
եւ ոչ սոցա միայն ին-ն առանձին է, այլ եւ նուազագոյն քան 
զնա անելով գիծ, որ իաւտա անուանի։ Եւ է պատկեր գծին 
այնմ գիծ մի սոսկ եւ յատակ առանց նկատման, եւ դարձեալ 

լսի, որպէս ԱթԵնա.~ վասն զի ասէին արտաքինքն զԱթենայէ եթէ ի զԱսոյն 
Արամազղայ ծնաս Սն/. փիլ. յ>. 188 || 8 յաստեղաբաշխութԵան 11 8 || Հ մերս) 

ա ստոլզու թխն » ։ || 5 թեպէտ Եւ) օա II, 51, || 7 պարտ էր) պարս, է I, պա - 
աոլէր | քանզի) Օա || 9 այլ—դասաւորի) ղասիւ Եւ Ա 3 II 10 քանզի) այլ 3 || 
16 իքրեւ զյունացն) ըստ /ունացն Տ 1 1| 16 քանզի) որպէս 3 || 22 ըստ րա– 

յւիս) եւաատ բառիս Տ (ըստ I) II 25 երկայն) յերկայն >1 | մնրոսՈՐրձձ Եւ պար– 
սիքն 3. 


գրեալ է մերձ առ գծիս այս եւ այլս ստեղծանին։ Բայց զսոսա 
ոչ մերձ առ ձայնատրսն շարադասեն , այլ է նոցա ին երկուս 
գիծ պատկանեալ մերձ առ միմեանս եւ լծեալ զծիւ զնոսա, 
զայնմանէ անուանեալ ասեն երկայն գոլ, սակս յերկուց բաղ 
կացելոցն իաւտայիցն։ 

ՄՈՎ,Ս՝> Իսկ ոյ-ն ըստ մերումս — պարիսպք։ = 1638 — 16 / 9 . 

<է> Ցսղաս վանգի 

ԳԱԻԻ & > Արդ իբրեւ եգիտ — սոսկ ա, ե։ =96 18 - 21 . 

ՀԱՆՍՆ > Այլ քանզի (ի) վանգ է — այբ եւ ել։ = 1352 - 7 . 

ԳԱԻԻ& > Եւ յորժամ ծանոյց — եւ սուղս։ = 978 — 98 10 . 

<Ը> 8ԱՎԱԳՍ ԵՐԿԱՐ ՎԱՆԳԻ 

ՍՆՍՆ> Երկար փաղառութիւն — զայրն։ = 1359 — 1369 . 

ՄՕՀՍ> Երկարութիւն ութիցս — հեզիկ, աչ։ = 16715 - 20 . 

<Թ> 8ԱՎԱԳՍ հՍՈՈՆ ՎԱՆԳԻ 

ԳԱՒԻԹ > Այսպէս դնելով զըստ — այսպիսի՝. = 98 18—99 3 . 

ՍՆԱՆ > Սուղ փաղառութիւն լինի — աոնէ։ =136 11 — 21 . 

Ս՝ՈՀՍ> Իսկ հասարակութիւնս այս — համբոյր։ = 1687 — 19 . 

<Ժ. 8ԱՎԱԳՍ> ՀԱՍԱՐԱԿԱՑ ՇԱՎԱՇԱՐԱՑ 

ՍՆԱՆ> Հասարակ վանգ լինի — ածողեալ զնա։ = 1372 — 18 . 

ԳԱՒԻ& > Գարձեալ ասելն , հասարակ լինի ըստ երիս տայր 
նմա = 9819 - 10018 . 

Տւ« ըմպել խաշելոյ իրի չուր, զոր ասէր թե սեաւ գինի է. իսկ 
նորա ըմպեալ ծանեաւ եթե ոչ է գինի այլ խաշոյ։ 

ատօտտրճէաճյտ շօււօսա. 1 առ գծիս այս Եւ այլս) առ գիծ այս Եւ 
այս կ ՆՀօ »» աց օբսճ 1մ տ Տ ԱԱւրա ցրւսշօչ I էէ Ա ձացոռէօէ էսոէ || 1—2 ըմ- 
պել — իւա ՀՐ յ) օա ^1 8 րպթևոսւէէօոո յԽօւձւտ տսնտէ\1սէ(ւ. 


238 ԳՐԻԳՈՐԻ Մռ<հ*Ա8Րէ 10Ի 

<ԺԱ> ՑԱքԼԱԳՍ ԲԱՌԻ 

ԳՀ 1 ՈԻ 0 ՝ > Հիմն արական է արդ բանի — ի բանն։ =101 8-12. 

ՀԳԱհԻԹ > Եւ արդ կամի ցուցանել—յանգեալ։ =10114—1022. 
ծնան > Գարձեալ ասեին թե բառ է — փաղառութեանց. 

=13716-18. 

6 ՍՏԵՓ> Բառ կոլէ զնոյն վանզս — ասիցն։ =2017-21. 

<ԺԲ> 6ԱՂ.ԱԳՍ ԲԱՆԻ 

ԳԱԻԻ&> Բայց զմասունս — պատահման։ =1028—1035. 

ՇՆԾՆ> ( Վասն որոյ ասէ զբանէ թե բան է հետ ելակ բառի\ 
զի բառ շարադրութիւն է փաղառութեանց — Աիեի բան։ 

10 =13717-13816. 

Ս8ԵՓ> Իսկ ասեին եթե զտրամախոհութիւե — մասունք բանի։ 

=2028-20318. 

<ԺԳ> ՑԱՂյԱԳՍ ԱՆՈՒՍՆ 

ԳԱ ***՝> Անուն է մասն բանի — կարողութիւն է յայտնել։ 

16 =1037-24. 

V 78 

Իսկ յաղագս մնրոյ լեզոտյ եթե ոչ է ի սոսա արական եւ ք Ա4 
իգական ել չեզոք շարադասեալ որպէս ի յունականին եւ յո– 
մանց նշանակն ալ անել մեզ։ Բայց զայս ոչ իբրու պա ր սա- 
լան ս եղեալ մեզ վարկցիս, զի է եւ մեր սովորաբարբառ. զի 
20 եւ ոչ առ նոսա է մի արականն եւ իգականն , քանզի պյսոքիկ 
են արա կանք յունաց, որք ունի ն ի սկզբունս բանի ով, որպէս 
ասեին ՝ ով այիոս ապաւստաւլաւս, այսինքն սուրբ առա - 
քեալԼք) ել է արական։ Իսկ ասեին ի այէ այէ աւդաւկաւս, որ է 
անուն իգական եւ որք միանգամ ի սկզբունսն ունին ի, նոքա 

ատօտտՐճ 1 Մ 1 ձւ; օօաօա ւ. 16 լեզու* */>«* տ|| ւօ <ավռ 

րարարրառ) սովորաբար բարբառ 11յ |) 20 միայն 14յ || 21 — 22 որպէս ասելն 
ով\ օ» 1կ ) ովաայիովս ասլաւստովլոաւս 1քյ, աայիովս ասլաւստաւլաա 14յ, 
օվաժի, ովսասլ ովսւաւլսա 1ք 8 , բվայի ովսապաւտովլօս Տ 3 (–լաւսխձ &ք»Հ ձ*4»« 

||,28 իաժէ աժ է ( աժի 14յ) աւղաւկաա էօճճ ( յաւդաւս 11 ։ ) քրօ ի այէ այէ ձէջ– 
րօսօէւտ սօօէէ 4) ձ* ւ* ա աձէոէսր || 24 ւմեուն) նղ/Ն անուն 14» 


ՄԵԿնՈՒ0՝ԻՒն ԾԵՐԱԿԱՆԻՆ 239 

են ի գա կանք։ Իսկ որք ուհին ի սկզբունսն տաւ քսաւլա եւ 
ամենայն որ ի սկզբունսն ունին տաւ , նոքա չեզոք են. եւ այլք 
եւս որք ի վազմանին ուհին զն շանակութ իւնս զայսոսիկ, իմաս- 
տասիրելով զնոսա , տրոհեալ զմարդս փոքր աշխարհ , որպէս 
եւ է իսկ։ ՛Զի որպէս երկիր բուսուցանէ եւ ծնուցանէ արականս 6 
եւ իգականս եւ չեզոքս, սոյնպէս եւ մարդկայինս բուսոյ եւ 
պտղոյ բանականութեանս խնդրի։ 

Իսկ ի մերս , յորժամ ասեմք այ այս անուն, իգական է. 
ի սկզբունս այ, դուք, իգական է եւ այս սկզբանցն նշանակու– 
թիւնք։ Եւ ասեին ընդ քեզ եմ, արական է. իսկ ասեին աղեա, 10 
լսեա ՝ չեզոք. ր եւ այս սկզբանց ն շանակութ իմ։ ք յանհատսն՝։ 

Իսկ ի յանգին <ով> որպէս նոսրով, արական. <հի որպէս > 
Խոսրովուհի՝ իգական, Խոսրովիդուխտ՝ չեզոք, եւ այսոքիկ թե 
զմտաւ ածցէ ոք, յանհունս վարեսցի։ Արդ այսոքիկ մարդոյն 
բաւականասցի յարացոյց, որպէս վերոգրեալ է։ 16 

Իսկ չորքոտանեացդ ստուգաբար իմացեալ եմք թե մերոյս 
բաղդատութիւն եւ ն շանակութ հւն արականաց եւ իգականաք 
ել չեզոքաց յոգնագոյն է քան զյունացն, զոր եւյայտ արարից 
ըստ իւրաքանչիւր ընդունելութեան. առն, խոյ, գոնչակ, վիդոն, 
դոլար, մալ, այսոքիկ արականք ի վերայ հաւտից ասացեալք 20 
են նշանակութեամբ եւ այլք այսպիսիք > քանզի ուր հանդի - 
պեսցի յանմարտի իգական է եւ ուր հանդիպեսցի ըթ ընդ նու 
արական է, կամ այր ընդ րէի, կամ ո ընդյի։ 

Արդ որպէս սեռաբար չորքոտանեաց վայրենեաց մսքրա– 
զոլնից անուանեալ է սեռաբար երէ, իսկ յատուկ ի նոցունց 25 
շիկեր իա։ Եւ այս թեպէտ եւ զատեաւ ի սեռէն, միայն նշանա– 

աՏՇՈՏքձա1ձ2 շօաօւա. 1 ու նին) ուսելով 31 տ I տաւ քսոյլա Ա է – 

•է4 II 2 ուհին՛) ունելով 1մ 2 >1 3 || 6 ծնուցանէ) սնուցս/ՆԷ 1է տ ® II 6 չեզոքս) 

չեզոքական Տ *ք 3 II 8 ա Բ օա II 10 ~ 11 աղէ ՝ լսէ ^ 11 11 ԱՈշԱ ՚" Շ,Ա1 “ 

» 1 ՚|| 14 ածցէ) ած է Յք շ ) Որղ) Օա >1 տ II 16 վծրոգրեալ) վերստին զրէալ || 16 իմԽ– 
ցեալ եմք) իմն ասեմք 31 8 || 16-18 Իսկ—յոգնազոյն) Իսկ չորքոտանեացդ անուան 
ն շանակութ իւն արականաց եւ իզականաց եւ չեզոքաց յոգնագոյն գտան ի ի մերս, 
զոր եւ յայտ արարեալ է մեծ իչխանին Մագիստրոսի . թէ կամիս, գնորայն ի ծծոն 
աոծալ ուսիր, այլ մեր զհամաոօտս սիրծցաք 3 ( օաաւա րէԱտա) || 19 գան լակ )| 

20 դոլար) ղւաչ || 22 յպյնմարտի 11 2 |) 28 ո 31յ, ոյ 06էա || 25 երէ) էրէ Տ |՛ 

26 շիկիրէ Ս | ԱԽո | զատաւ 34յ. 


240 ԳՐԻԳՈՐԻ ՄԱԳԻՍՏՐՈՍԻ 

կեաց աւդիս գոլ եւ ոչ եղունք կամ՝ այծեմհւնը կամ՝ կրկիտը 
կամ՝ այլքն։ 

Արդ յորժամ՝ ասեմք ըստ մերում՝ րարրառոյս ծւ ութին ըստ 
անուանցղ է անուն չորըոտանեաց հասարակացար ի կերա– 
5 կուրս տուելոց, այլ ոշյատուկ նշանակի սեռ իբրու զարչաոս. 
իբրու զար շառն ոչ նշանս/ կեաց զարականն եւ զիդականն ծւ 
զչեզոքն, թե ոչ ասեմք եզն եւ կով եւ մոզի։ 

Այսսլէս եւ ըստ մերում՝ լեզու ի երիցս այսոցիկ ՝ աւդեաց 
այծից , խոչից սեռաբար անուն է պատ րո լճ՛ակ, քանզի յորժս/մ 
10 ասեմք՝ երթիցես բերցես պատրուճակ եւ զենցծս, զերիսս 
զայսոսիկ նշանակի անյայտաբար, այլ ոչ ի դասի արշառոց 
երկբայեսցի կրաւորականն եւ այս այսպէս։ 

Իսկ հասարակաբար նորա , որպիսի՝ ընտանի ոչխար եւ 
վայրենի՝ շիկերիս/, այ՚/ոքիկ աւդեաց արական։ Իսկ այլ եւս 
15 այծից արական՝ քաւշ, քաղ, նոխազ. , բզակ. այսպէս եւ որ սո– 
ցայս են յանգի՝ արականը , յանզին ունելով լծեալ այբ ընդ 
ղատի, ո ընդ շայի, այբ ընդ զայի եւ այբ ընդ քէի։ 

Իսկ արականը արշառոց՝ հասարակաբար արջառ եւ է 
անունդ արական, լծեալ այբ ընդ ռայի։ Իսկ արականը՝ որ– 
30 պիսի եզն, եղջերու, խաչենեակ, խոյ ել այլ այսպիսիք, քանզի 
նոյդ աւարտ միշտ եւ ոյդ եւ ակ արականը են։ Եւ ձիոց՝ յովա– 
տակ, նժոյզ, փսմհլ, երիւար, զեղազատ, այսոքիկ արականը են 
եւ որ ի սոցս/նէ սկզբունք։ 

Իսկ հալականը հասարակաբար հաւորսաց կամ՝ որսական 
30 թոչնոց արականը, կանդ, որ նշանակի միայն զարու արծուի 
կամ՝ վարում անակ եւ ոչ զայլ ոք ի թռչնոցն։ Եւ կանդն արու, 
եւ բազիի արական ճուռակ, որպիս ի յովատակ է ակն արա- 
կան. իսկ շահենի եւ զաւազի՝ ըուպիճ եւ յայտնի նշանակու– 
թիւն, զի ոչ ուրուր այլոց հաւուց լինի ըուպիճ անուն։ 

աՏՇՏՏքճՒքՈՃՏ շօաօսս. 1 ոչ) ՕՈ 1^11 3 ս ութին) էութիւն Այ || 
8 պյսոցիկ) այս սերից Այ |1 9 ի/ոխից Ա ։ , խոչից Աշ Ա տ || 10 երթայցես Այ Այ | 
րծրիցծս Այ || 15 բձաց Այ «յ֊Հ|| 17 ո) ոյ 11, )| 20 խաչենավ Այ Տ | փոյ Ալ || 

21 նղյդ Այ, նոլդ Այ, նոյնդ Այ, քօրէօտտտ Նոյ <//>նդ | ակ) օա Այ Այ II 31 — 22 յ«4ր 
ւոակ Ա է || 23 զելազաւո Այ || 28 զասսզյի ցէԱ>է*. 


ՄԵՀնՈԻ+ԻԻ Ն 4ԾՐԾԿԱՆԻՆ 24| 

Եւ արդ զայսոցիկ պարտ է մեզ ասել զիզականսն, յորոց 
սկսայ, մարի, որոջ , այծ, թալասմեղ. եւ են այսոքիկ իգական, 
յայտնապիս հասարակաց յաղագս հարկի ծանոլցեալ. իսկ չե- 
զոքն ալոջ եւ բուծ։ 

Իսկ արջառոցն իգականը՝ կով, եղն, երինջ եւ այլքն. իսկ 5 
չեզոք, որպիսի մոզի եւ որ այսպիսիք։ Իսկ ձիոցն իգական քն՝ 
մատեան, զամբիկ, ճայիկ, զոր ճակ անուանեն. եւ չեզոքն , որ- 
պիսի քուռակ, բաշս/հատ, մատաղածի, խեչակ, դզի, բոչոյ, ան- 
դր ավար, փալանիկ։ * 

Եւ թռչնոցդ որպիսի բարովդրոք եւ այս այսքան։ 10 

< Զանգի մերս հմտութիւն լեզուի ընդ կատարմանն սովորեալ 
են յանզել, որպիս նախ քան զմեզ յիշատակեալ սահման ե ցին 
զանուն արականացն այսպէս. ի մեն, յեդն, յիթն, ի զենն, 
յեճն, յակն, եւ ոչ եթե սոքա միայն արականը են եւ կամ 
սոքա միայն անուանին։ Իսկ սովորութիւն ի ըերդողաց սա– 15 
կաւուք նշանակել զտարեցոյցն։ 1 Իսկ իգականա ցն՝ ի նինն 
/ուշն, նուրհին, յոցն, այսոքիկ իգականը։ Եւ չեզոքացն՝ որ- 
պիսի մանուկ, զաւակ, փրզանդ, ժառանգորդ, հարազատ : 

Այեպէս եթե հարկ ինչ էր մեզ զսա յարդարել, ոչինչ 
դժուարադատ լինեաք. եւ մի եւ նոյն նշանակութեամբ զա - 20 
մեն այն անուն ի մինջ սս/հմանել յերիս /այս կարող եաք, որ– 
ւ զիս ակն արական է, ունիմք սովաւ առնել զբամբակ արա- 
կան, թեպէտ եւ ակն յերկուս բարբառս յանզին նշանակի 
մատակ, ճակ, յովատակ։ Սակայն ի մենի սկսեալ սակս այ– 
նորիկ առնի իգական, քանզի թիլն այն ոչ զարակա– 25 
նսն յանգեալ վեցիւքն կարի արականս առնել։ Իսկ յիդ 
քանզի արական է եւ կոճատ, սակս այնորիկ լծորդեալ ընդ 
այլսն առնի արական։ Այսպէս կարող եաք ասել զխնծո– 
րիկն իգական եւ զտս/նձիկն իգական եւ դեղճուկն չեզոք է 

ատօւտւ>ճւաճւ։ շօաշսս.. ւ ղայոոցիկ) ւայաածկ «>*։ II 2 

սվսաց Այ || 7 մատեան) մատակք Այ |ք 8 բոչոյ || 10 ցարովզցոց շօրրսբԱւ 

տ X ը«րրօցս«էք || 11 լեզուի) օա Այ || 18 յեն ճ, ի մենն Ա,յ>րօ նէնն «րէւտ || 16 ցյոարե– 
ցոյց Այ, զտարացոյց Այ )| 18 ւիցզյմնղ II 2® *Փ1 * ։ II 22 ունիմց) 

կարրղ (աց եւ ունիմց Ա, || 29 յծքկուա բացցաոս) յծրկքաքբաո* Ա, II 2Հ մատակ) 

մատաղ Այ Ա, | յ/Փ>ակ Այ || 2» եւ ղեղ– 


242 


ԳՐԻԳՈՐԻ ՄԱ՚հ^ՏՐՈԱԻ 


Ս՝ԵԿն/)խթ>իՒն 4ԵԻԱ1ւղՆԻՆ 


243 


որպէս ի մէնջ նշանակես/ լ ծաւլա արական եւ քալա իգական, 
զա ւակ չեզոք , քանզի ոչ նշանակի սա թե արական է թե իգա- 
կան, որսլէս մանկան ց նշան ակութ էլն եւ աննշանակաթիւն՝ 
տղա/ դիեցիկ, ստնդեայ , տարրս», խորշ, այս ոչ ունի նշան ար 
6 կախն թե արական ք են թե իգական ց եւ ահա են աննշանակք։ 

Իսկ ն շան ակե ալքն արականացն՝ համրակ, կտրիճ, ուստր՝. 

Իսկ իգականա ցն ի նո ցունց՝՛ դուստր, աղջիկ, ճաւակեթ եւ 
այսոքիկ իգական աո նորագոյնսն եւ խակագոյնսն տիաւք 
արականս եւ իգականս եւ չեզոք եւ դարձեալ աննշանակու– 
10 թիլն ի սոսա ասեր Իսկ եպերական մոլի, պղծագործ, վիրագ, 
այս արանց, արական նշանակութիւնք են աոնամոլեացն եւ 
անաստուած իցն։ Ել են դարձեալ շիտիտի, տապզէ, անուն 
իգացելոցն եւ կանացեացն եւ անարական պղծիցն։ Իսկ վա– 
լ աշ, բորբորիտոն, կաթում» բոզ , այսոքիկ իգականա ցն անու– 
15 անաղբութիւնք։ 

Այսպէս եւ յամենեսեան, որ ինչ մի անգամ էակքն են, 
նշանակութիւնք են. նախ քան զանունն գովասանութեամրն 
կամ պա րսաւովն ճանաչեր որպէս սակատւք յայտնեցից։ 
Ոչ ասեմք նախ ծառ, սակայն գովասանութեամր ծանու - 
20 ցանեմք որպիսի ՝ աոոյգ, սաղարթացեալ, գեղեցկուղէշ. սոյն~ 
պէս բուսոց ՝ դալարավայր, կանաչացեալ, ծաղկաւէտ. եւ 
չուրց՝ քաղցրաճաշակ, կարկաչասահ, ականակիտ, եւ ահա 
ոչ նշանակելոյ նախ անուանց ծանուցեալ եղել յորմէ բանն։ 
Սակայն ծառն անուն սեոաբար արական է, թեպէտ եւ ան– 
25 նշանակութիւն յինքեան ունի թե որպէս. իսկ յատուկն բա- 
ժանի ցարական ել յիգական ել ի չեզոք, իսկ ջուր անուն 
արական է ըստ մերումս, իսկ խոտ եւ խաւարտ եւ բան ճար 
չեզոք։ 

մոՓ—նշանակծալ) օա 15, || 1 որպէս 8, որ, 15,, որ Եւ 11, | էաւլա ^ | քալա 
II 2 օո «յ || 4 տարրա 31,, աայարրա 31 տ | խորշ) խորս 11, || 7 մա լակեմ 
|| 6 աննշան ակութ ի ւն 15,, նշանակութիւն Շ6է«հ || 10 Եպերական) արական II, || 
12 անաստուաէիցն) ասաուաէամԽրտիցն 34 8 , աոնաէամոլացն < Ոսրտիցն (քրօ աո– 
՝կսՀաէա)մհլացն Հաէսդմարտիցն) | յյձձ, ԱՕձ || 17 նշս/նակութիլնք Են) նշս/նա– 
Հլոէթխն է Այ || 19 — 20 ծս/նուցաննմց որպիսի) յայտնեսցի, մինչ ա սեմ՛ը Յքյ (| 23 
ոչ նշս/նակելղյ) ի շևչանակելոյ 1քյ || 24—25 աննշս/նակութիւն—ունի | նշանակոլ– 
թիւն յինքծնէ ոչ անոսսնէ «, 1| 26 անուն) անուանի 15, || 27 ք օա 15* ) խոտ) 


ԳԱՒԻԹ> Եւ եթե ոք ջան տարցի — միայն հանդիպի։ = 10324 - 1048 . 

Սակս մակաւասարիդ ոչ այդպէս ի յունականի ն սահմա- 
նն ալ եղել եւ ոչ հոմանուն ութ իւն, քանզի նոքա ասեն մակաւա– 
սար յաւելեալ ոմանց արծուի, ծիծեառն. իսկ մերս ծիծեաոն, 
աքիս եւ ոչ ունին սոքա պէտս աոաւել քան զվե րագրյնղ ասա– 6 
ցեալ թարգմանութեամբ։ Հանգի եռակի տարորոշութեամբ 
զամենայն կենդան եւ գան կեն դան եւ զաճականս ել զանաճս , 
նաեւ զվե բնայինն իսկ դիմանա լիսն երիւք այսոքիւք սահմա– 
նեն՝ արական եւ իգական եւ չեզոք։ Իսկ մակաւասարն ի վեր 
քան գհաւասարն յաւելեալ ոմանց, ոչ գիտեմ զիարդ ոչ զգտիչ 10 
կամ զստեղծող յայտ առնել, եթե խորթ ուրուք զսա ստեղծեալ 
եւ եթե ի հարկէ իմնմԱԷ ոչ համարձակեալ։ Հանգի եւ այս- 
պէս ստոյգ ի յունականին մակագրեալ է ըստ մերումս բնա- 
բան ականհխս եւ թարգմանաթեան, որ ոչինչ յայտնապէս նշա– 
նակէ։ 15 

Իսկ մեր գտեալ ի պարսկական դիւանս այսպէս. ըստ 
մերումս սահմանի ծիծառն եւ աքիս, եւ այս ինչ ամենայն, որ 
հարթ եւ հաւասար ղաշտացեալ է եւ դիւրին տեսականին եւ 
թեւակոխութեան, իսկ անհոծն եւ անհարթն դիւրաւ արգել լինի 
ուղղապէս տեսութեան։ Սակս որոյ ասէ ի վեր քան գհաւա– 20 
սար. եւ որում ոչ հաւասարել կարիցէ եւ ոչ ի կատարսն ե չա- 
նել, զիարդ դատեսցի» քանզի արականքդ եւ իգականքդ եւ 
չեզոքդ սւսհմանեալ եւ հարթեալ վաղնջուց արուեստաւորին 
իսկ, որպէս վերագոյնն գրեցաք։ Ընթերցաք հզաւրի ումեմն 
յԵԱադա իմաստնոյ լեալ հարցա քննութիւն ել ի հակառակել 25 
նոցա ասէ իմաստասէրն այն. գիտեմ, զի յոյժ հմտացեալ էք 
ղիտութեամբ, քեբականութեամբ, այլ լուայ ես եթե են կեն- 
դանից, յորս ոչ նշանակութիւն ինչ է արուի կամ իհի եւ ոչ են 
չեզոք, զինչ վասն նոցա իմաստասիրեսցուք։ Եւ հարցեալ 
զքնչ եւ ասէ. որպէս արծուի, ծիծեառն։ 80 

խոտիդ 35, || 4 «/ր ի յունացն արծիլ է Եւ ոչ աքիս , որպէս ի մնրս եւ ի պարսիցն 
յ || 10 ւլդտիչ 15,, ըստ գտիչ 15, 8, ստուգիչ Սջ II 11 ստեղէող 31, ք| 14 թարդ– 

մանութեանց 35, || 16 ի պարսկականս «, (օա դիւանս) || 17 բՕէէ ամենսկն էէօ– 

էսա ամենայ՛ն ինչ 35, || 26 հարցա քննութիւն | քննութիւն հարցմանը V, || 20՛ դի– 
ւոութեամր) օա 11, 11, || 28 41 իք է 15, | եւ ոչ 65/1 կամ չէ II,. 




244 


ԳՐԻԳՈՐԻ ՄԱԳԻՍՏՐՈՍԻ 


ՄԵԿՆՈԻ1ԳԻՒՆ –ՔԵՐԱԿԱՆԻՆ 


245 


Եւ ոչ կա բացին եւ հարցեալ գնա բազում՝ չանիւ, ոչինչ պա– 
տասխանեաց , այլ միայն այս չափ եթե ի սերս այս ոչ արա- 
կան յայտնի եւ ոչ իգական։ Եւ ասեն զառնէն Եթեոպացի գոլ 
եւ անուն նմա անուանեն Սինա։ Ոչ գիտեմ՝, որպիսի աղագաւ 
5 զարծուի համեմատեաց ծիծռան, թեեւ ոչ ի նոս<ա> երե լի ն չա- 
նա կութ իւն աքաղաղոյ կամ՝ մարեաց, որպէս յայլսդ հոյլս 
հաւուց , սակայն ըմբռնեալ ի նոցունց բոյն ճանաչեմք, զի մեծն 
եւ յաղյթանդամե արու է, բայց ոչ զծիծեառն ոք ամենեւին։ 

Արդ եթե յաղագս դաշտականութեան եւ ոչ լինելոյ անձաւս 
10 ի բարձրագոչն վէմս, ոչ լինելոյ արծուիս առ Եթիովպացիսն 
եւ թոյնս նոցա եւ թոուցեալ զնոսա > ոչ արտադատեսցէ աչքր 
Յաղագս որոյ վտխանակեալ մերոցս իմաստասիրաց, աքիս 
փոխանակ արծուոյ եդաւ, զի անհնարին ի նո ցունցն զա բուսն 
եւ զէգսն սահ ման ել, գի ոչ ունին նշանակութիւնս յայսցանէ եւ 
15 ոչ զմիոյ եւ ոչ բնաւ ճանաչի նոցա արու լինել կամ՝ էգ։ Ծւ 
ահա բնութիւն ն եղել խնդիր արտադրութե ան եւ ոչ անուա– 
նակրութեան, քանզի ըստ յունականին արծուի արական է 
անուն յայտնապէս եւ ծիծեաոն իգական։ Ել զիարդ ի նոցունց 
լինէր դժոխադատ անուն արականաց եւ իգականա ց եւ չեզո– 
20 քաց կամ՝ ի վեր քան զհաւասար սահմանեալ լինին։ Այսպէս 
եւ ի մ՞երումս աքիս փոխանակ արծոպյ առեալ եղեւ եւ է սսր 
անուն արական , իսկ ծիծաոնս իգական .* Ել ահա յայսւ է թե 
ոչ տարակուսանքս այս յաղագս անուան ի պատահ մանէ, այլ 
ենթակայ բնութեան արտադրութիւն եւ իբրու ոչ վերահասու 
25 ոք լիցի տիրապէս ի վեր քան գհսսասար է նա։ 

ԳՍԻԻ& > Եւ նախագաղափար իմանալի է — գներգործութիւն 

էին։ =104 10– 1128* 

ԱՆԱՆ> Հոլովական , այսինքն ընդունակ — որ ազգ յայտ առնէ։ 

=13817-1458. 

աՏՇ&Տ^ձաՈձՏ օօաշաէ. 8 ւլաոՆԷՆ –Սինա\ զայրՆ այն ծթէո– 
պյացի եւ անւսՆ ասեն ՆմԽ Սինա Սյ 1| 6 Համեմատեաց) Հասսսարեաց 8 || 8 
օա 8 II 10 $ եւ 8, օո 11 է ||՚ 11 թասցեալ) թաեցեալ ձ1 1 1| 16 զմխԱ) <Լ>Ո> «Մ 

» ։ )| 16 արտաղատութեան Ա Տ || 18 ղժոխադատ) 2մյ ՕՕՈ «ո դժոաւրադաա || 24 
ենթակպյ) ընթանա ձ1* | արաաղաստւթէ"* Ս*– 


ՀՅՏԵՓ > Դարձն ալ ասելն " եթե անուն է - ստուգաբանին։ 

=2042-21180 

ՄՈՀՍ> (–Քանզի) անուն յերկուս բաժանի — դատեալ, ղատե– 

ցե<ալ>։ = 1 6 9 7– 1 73 4^ 

<Ժ՝Դ> ՅԱՂԱԳՍ ԲՈՑԻ 90 

ԳԱԻԻՔ՝> Բայց թե որպէս նախադասն ցաւ — ընդ ի չանել ն ծորի։ 

=1126-11320. 

ԱՆԱՆ> Ցարադրէ մեզ յաղագս բայի — միաբանութիւն ունի։ 

=14511-14826. 

ՕՏԵՓ > Դարձ ծալ գի ասէ թե բայ — եւ ամենայն այսպիսիքս։ 

=2122-21416. 

ՄՈՀՍ> Եւ գի բայս յետոյ դասեալ — քան զտեսութիւն։ 

= 1736-17411. 

<ԺԵ> ՅԱՂԱԳՍ Լծ-ՈՐԴՈ ԻԹԵԱՍ 

<ԳԱԻԻ 0 –> Առ սովաւ ասելի է — ցորժամ =1148—4. 1ն 

ԴԱյՓԹ> ելեալ մինն — անուան ի լծ որդութխն։ =1 1 4 6—14. 

Ել դարձեալ 

ԱՆՄե (ԵԻԳԱԻԻ&)> լծօրղութիւն դատեալ — կոփեմ, կոփես՝, 

=1492-10. 

ՄՈՀՍ> Այլ զանազանապէս — կերակրոցն՝. =1 / 421-26. 2® 

<ԺՀ> ՅԱՂԱԳՍ ԸնԳՈԻնԵԼՈԻԹԵՄն 

ԳԱԻԻթ՝ > Այլ վասն ընդունելաթեան—ի կա՜րգին։ =114 16-1 1 5 10. 
ա ան (ԵԻ ԴՀ 1 ԻԻԹ) > Արդ րնդունե լութիւն յանուան եւ ը նդունելո– 

թեան զոն։ =14918—22. 

ՄՈՀՍ > Այլ ընդունի եւ տեսակ — առանձնատրութխն։ =1 75 8-12. 26 

<ԺԷ> ՅԱՂԱԳՍ ՑԱԻԳԻ 

ԳԱԻԻ&) Յալդ է մասն բանի հոլովական նախադասեալ ներ– 
խոնարհութեան (եւ) անուան ց՝. –1 1 12 1*« 


240 


•ԳՐԻԳՈՐԻ ՄԾ<հԻՍՏՐՈՆԻ 


ւրԵՀՆՈՒ&ԻՒՆ 4ԵՐԱՊԱն1>ն 


247 


8ապդ հաղոըղեալ անուան կցորդարար ի թաղումն հոլովի , “ ^ 
իբրու զղա ստակ ինչ սրոյ որ ի գործ ար կան է։ Եւ է սա ըստ 
յունականին ի բազումս նախադասեալ, որպէս վերազոյն զրե֊ 
ցաք ի մակաւասարութեանն առասութիւնս. քանզի յորժամ 
6 կամին ասել անուն արական զառն է ումեմևէ, այսսլէս զյաւղղ 
նախադասեն՝ ո Կոստանդիանոս, ո Գրիզորիոս. եւ այս արա- 
կան յաւդեալ ո-իլ նախաղասեալ, այս ել այլ բազումք ի նա– 
խաղասութենէ յաւղին ծանուցեալ։ Եւ ըստ մերս նախադասե- 
լով յապ ոչ եմք սովոր եալ բազմատ ր ական յաճախ զսա վա– 

10 րեցեալ, բայց միայն ասեմք ով Գէորզ, ով Գրիգոր , ով 
Տրդատ, եւ ահա նախաղասեալ եղել ովդ առանձին արական։ 

Իսկ ասեմք ո Հա ման ի, ո Մանի , ո նանի եւ այսԼքան) 
քանզի ովդ արական եւ երկարացեալ է յալդ, իսկ /, փաղաք- 
շական իմն ել մանկական։ 

1 * Սակայն յաւարտս յաւդել զսա ունիմք յոգնազոյն , իբրու ծո- 

վային երկնային , ցամաքային , արքայական, իշխանական , 
տերունեան եւ այսպիսի քս։ 

Այլ թե էր աղազաւյոյնք սովորեալ են յաճախ վարիլ նա– 
խազադափարաւն. սակս երազութեանն եւ փոյթ վերսճասու 
30 լինելոյն, քանզի փոխանակեն զզիծ նախաղասեալ Ն։ Եւ եթե 
էր աղազաւ հոլովք ստորադասական ի մեզ յոգնազոյն եւ ուղ- 
ղական շարամանեալ յան զի, իսկ նախադասականն սակաւ. 
քանզի յառասութենէ լեզուի մերոյ եւ ի զրոյ յոգնազոյն ոչ 
այսմ կարաւտանան դժոխադատաթեան, զի յորժամ ասեմք 
26 նախադասելով ինի եւ զայի եւ այրի այսպէս զՊղատոն՝ այս 
հայցական է, իսկ(զ)Պղատոնոյ՝ սեռական, առ Պղատոնով տրա- 
կան, ով Պղատոն՝ հոչական։ Այս են հոլովք հինգ եզականի եւ 
այսպէս յայլսն վա րեցեալ ըստ քումդ ներկուռ կրթութեան; 
•Տանգի զտցես եւ յայլսդ զթարգմանութիւնն ըստ իւրաքան– 

30 շիւր հոլովից զրե ալ է ի պատճէնն որ յա ղազս անուանն. եւ 
ըստ այսմ աւրինակի նա խաղաս ես ցես։ 

աՏՇՏՍքյյաճա ՇՕաՇՍձւ. 17 տերունեան) տէրռւնական 11 ։ || շօ փ ո ֊ 
խարվեն XI* II 21 ստորադասական) ստորական XI* || 28 քանզի—ի գրղյ) օա XI* | 
յառասութենէ) յաոատութենէ XI* |) 21 դժոխադասութնան 11* || 26 հայցակս/ն) հար– 


Իսկ ստորադասականը յաւղին այսպիսի ինչ. ուղղական 
եզականի Պղատոն, սեռական՝ Պղատոնոյ, տրական եւ առա- 
քական՝ Պղատոնով, հայցական զՊղատոն , հոշական ով Պղա- 
տոն։ Ցոփական ուղղական Պղատոն ք. սեռական (առ) Պղատո– 
նեանց, տրական եւ առաքական Պղատոնաւքն, հոշական ով 6 
Պղատոն ու։ Իգականի եզական այ Պղատոնուհի , սեռական 
Պղատոնուհտյ, տրական առաքական Պղատոնուհով, հայցական 
զՊղատոնուհ ի, հոշական ով Պղատոնուհի։ Երկուորականի ուղ- 
ղական Պղատոնուհտյ, տրական եւ առաքական Պղատոնուհով, 
հայցական զՊղատոնուհ ի, հոշական ով Պղատոնուհի։ Ցոփա– 10 
կանի ուղղական Պղատոնուհիք , սեռական Պղատոնուհեանց, 
տրական եւ առաքական Պղատոնուհաւք, հոշական ով Պղատո– 
նուհիք։ 

հեզոք անուան եզականի ուղղական Պղատոնուկ, սեռական 
Պղատոնկոյ, տրական եւ առաքական Պղատոնկաւ, հայցական 15 
զՊղատոնկէ, հոշական ով Պղատոնիկ։ 

Երկուորականի ուղղական (առ) Պղատոնկոյ։ Ցոփականի 
Հուղղական Պղատոնուկք, սեռական Պղատոնկաց >, տրական եւ 
առաքական զՊղատոնկաւք, հայցական զՊղատոնուկք, հոշա- 
կան ով Պղատոնուկք։ 20 

Ել յաղազս ոչ ունելոյ մեզ յոգնագււյն փախադասականդ 
յաւդ, որպէս ասացաւ վերազոյն եւ մի յայսոսիկ թախանձայնս 
հասցէ հաւանելոցն յայսպիսի բարի մոլորութիւնս։ 

•Զանգի թեպետ եւ յունաց սովորաբար եւ իսմայէլացւոցն 
նախաղասեալ է, բայց ոչ մինչեւ յաւարտ յանզեսցի նշանակէ 25 
ուղղապէս եւ այսմ երկուց տրամախոհութեւսնց ունել պէտս 
նոցա։ Իսկ մերս միով յանզիւ նշանակէ անկարաւտաբար զբո– 
լոբն զորեւ կարեւոր են մեզ, քանզի որք ոչ ուսեալ են թուել 
յարաբարդելով ի վերայ տասնեկթ իբրու թե հնզետասանփա– 

ցական օօճճ հ(օ «է քօրրօ սհպսէ || 1—5 Պղատոնծանց XI,, Պղատոն ո՛նց XI, XI* & II 
5 հոշական) հրաշական XI* սծպսէ || 10—13 հայցական՝– ո՛վ Պղատոնուհի ց) օո »։11 
8-10 քօրաւս մսօԽ օքս* XI, Ն» աշրւյ>ա II 14 Տեղոք անուանք) Չեզոքական 
|| 16 զՊղատոնկէ )| 19 զՊղատոնուկք շօճճ քրօ զՊղատոնուկս |1 23 մոլութիւ ս 
Ջ լլ 25 յանզեսցի) ղասիցի 14 3 – 


246 


*ՐԻ<հՈԲԻ ւՐԱ^ՈԱՏԲՈԱԻ 


խադասելով զհինգն ասեն տասն եւ հինգ։ Այսպէս ել որք ոչն 
ասեն երկոտասան<.երորւք>, ասեն տասներորդ երկրորդ եւ ահա 
հնոյն նշանակէ այսպէս թե ասեւՐք ըստ հայումս Պղատո– 
նենց նշանակէ աո. Պդատոնենց բազմաւորական կամ աշա– 
(ճ կերտս կամ գիրս կամ այլ ինչ ածանցական՛. Իսկ եթե 
ասեմր ցՊղատոն , զ-ենցն նախադասեցի ց–, ոչ ուղախաւսի , 
այլ մանաւանդ լինի ի ստոցն եւ ոչ ի կարծեաւք կրողացն , 
քանդի կարծիր թեպետ եւ ոչ նշանակէ , այլ յերկրայս զմեզ 
կացուցանէ խուզմանն։ 

10 Արդ յունականին բնականագոյն րանականութեան խրում 
նա եւ ինձ թուի թե ի բաժանել լեզուացն սահման նախադա- 
սականիս այս տուեալ եղել ի վերայ յ ոգուն ց որպէս եւ մեր 
ստորադասական։ Եւ այս այսքան։ 

<ԺԸ> ՑԱՂյԱԳ ԳԵՐՄնՈՒնՈՈԹԵՄՍ 

15 ԴՀՕՎ>0–> Դերանունդ դիտելի է—ունելով ի պարզն։ =1162—117 19. 
ՕՏԾ*> Դերանունդ թերանան ստոգաբանի — եւ կրիցն ասա– 

ցեալ. ՝ =2155—21619. 

ԱՆԱն> Դերանուն փոխանակ անուան — եւ իրաւ իմն։ =150 10– 

15122 (Փ 17521-1765); 

20 <ԺԹ՝> 6ԱՂ.ԱԳ նԱԽԱԴՐՈԻԹԵԱն 

0 Հ 1 ՒԻ& > Իսկ նախադրաթեան անուն — իըրեւ զայլսն։ 

=11721-11822. 

Ծ՚ՕՀՍ > նախադիրս աո ի զարդ — եւ <խսյլ այսպիսթք)։ 

=1767-14. 

25 <Ի> ՕԱԴԱԳ ՄԱԿԲԱՅԻ 

ԳԾհԻ0՝՝> Իսկ մակբայդ թեպէտ եւ մեծ է — եւ ողկուզաւրէն։ 

= 11824-1203. 

ԾՆԱն> նա եւ մակբայս թեպէտ ել — իա, հո։ =1526—15411. 


ՄԵԿնՈՈԹԻհն 4ԾԲԱԿՈՆԻՆ 


249 


ԺԱ> 6ԱՂ.ԱԳ ՇԱՂՀԱՊԻ 

ԳԱԻԻԹ > նա եւ վասն շաղկապիդ — գեթ բանիկ ասեի։ 

=1206-12310. 

ՍնԱՆ> Շաղկապս այս զերկոսին — յաղագս որոյ ասացն։ 

15418-15516. 6 

<ԻԲ> 6ԱՀԱԳ ԱՌՈԴԱՆՈԻԹԵԱն 

ԳՀ2հհ&> Այտգանութիւնդ սւոասութիւն ասի — ապաւբսրձ։ 

=12312– 12413. 

Ս8ԵՓ > Իսկարղ ասելն եթէ — խրատք վերծանութեան։ 

=21626-21910. 10 

6ԱՂ.ԱԳՍ ՈՏԻՑ. 

Դհ1ՒԻԹ> Ոտք յայն սակս — շարադրեալք... =12415—22 ԼՊարոյկ 
աոնու — գպարոյկ նշանն։ =12318—1246). 

ԻէքՈյԱՐՀՄՈԻն-Ք ԲԱՑԻՑ 

• ա Բայ սահմանական ներգործական պարզ լծորդութեսւն 16 
աոաջնոյ շեշտոլոր բայից ամանակի ներկայի ըստ երից դի– 
մաց եւ ըստ երից թոտց։ 

եղա կան. կոփեմ կոփես> կոփէ. 
երկուորական. կոփոմ, կոփոս> կոփոյ. 
յոզնական. փոփեմք> կոփէք> կոփեն։ =45– յ6. 


20 



VI 

ճճ*ւաւ օատտւճււտ 
շօաւտաճաստ ա 6 &ճաւճ 710 ճ&ւ 


ՀԱՄԱՄԱ8 ԱՐԵԻԵԼ8ՒՈ8 
ՄԵԿՆՈԻԹԻՒն ՀԵՐԱԿՄՍԻՆ 


<Ա> 8ԱՂ.ԱԳՍ ՀԵՐԱԿՄՕՈԻԹԵՄՍ 

... 1111 

</»> ՑԱքԼԱԳՍ ՀԵՐծ՝ԱՆՈՒԹԵՄՍ 5 

...1111 

6«ւ Կատակերգութիւնն աշխարհաւրէն^ նոյնպէս եւ ցա– 
րեացն յորդորականսն ըստ իւր աքանշիւրոցն ձեւացուսցես. 
որպէս Կայենին եւ Սեթայն կամ Նսմնքայն եւ երիտասարդին 
հարելդ/ ըստ արդարն եւ սուտն զոյզ ձեւացեալք ըստ ասաց - 10 
ուածդյն եւ յընթեռնու չն։ 

6 «1 Եւ ղդամ՝ցանականն՜\ Եւ ցանք սոցա, որպէս ի ւԼերայ 
Արտաշեսին եւ Գարեհին դէպք զըեալք ել ղայսպիսի ցանքս 
յընթեոնուլե պարտ է հմտացար։ 

6 6> Եւ զտաղն քաչոլորակի\ Այլ եւ ի մերոցս տալով տե– 16 
ղեկութխն, զի տաղ ասի Գաւթեան քեր դութիւնն յարմարա– 
կան ցառք ողրականացն որ զիրս ձայնիցն ունեին , որպէս 
ոլորակաւք իմն յայտ ածել զմիտս տաղին մերախոհ ունակու– 
թեամց զզիւտս իմաստից քերդոզականացն ցերելով ի դէմս 
լափն եւ անլաւին զտաղն վերաոոցական ձայնականաց եւեր– 20 
գականաց ըստ իւրաքանշիւր պատահման ասացեալ, որպէս 
Ոոայն եւ Ոոոցիայն ճառքն կրից, կամ՝ Գեցովրային մարզա֊ 
րէական ձայնիւ ասացելոցն ի վերայ Սիսարայ արքային, կամ՝ 

յյաօրյւոօատ. րսսէաո փ Հա ՝ Ոսմ Պ*ւհսե> ** ւ&րւ"*՛"*** 

կաքն Փա Տ ... եւ վերլուծի* \ «*■* ■«*-**> 

աոակացն եւ քերականին \ ր *րմ»ո Ասէ բ. 86 1| 22– 2Ց յսճւօ«։ 1» V. 



254 


ՀՈՄՈՄԱՕ ՈՐԵԻԵԼՑհՈՕ 


րԵՀնՈՒ*»հն 4ԵՐՈՀՈ Ն*Ն 


255 


Գաւթէն ոդբք որ ի վերայ սիրծլՕոյն Ցովնաթանայ ել ար- 
քային Սատւղայ ի Գեղրուայ լերինն նզովիւք անդալար րուսովք 
ի չորինս ծւ անանձ րեւաւք զվայրսն առակի, եւ զտաղն վերառ - 
նու քաշոլորակի դիմաւք ի դէպս եղծ լոքն։ Ել այսոքիկ հանգա֊ 

5 մանք տաղից ի քերդողաց եւ ի մարգարէականացն ցանից։ 

Եւ զքնարական քեր դութիւնն նե րդաշնակապէս\ 

(Եւ անել ասի զյ արմացումն եւ զղա շնա կումն ձայնի աղւոյն ել 
ոտին յիրսն նման ել ոչ աւտար)։ Աղւոյն խորին իմն լարացն 6 ս 
ո ր ի բնութիւնս կրի. եւ ոտին, որպէս կաոուցմամր գհաստա– 

10 տաղրութիւն արուեստիցն հիմնաւորելով ի մեզ զղյդ շարադրել 
ի կարգի զկ են ղանին եւ զըանականն քնարական քերդութեամբ 
իմն առնուլ, որպէս զԱնիտոսն ծւ զՄիլիտոսն ել զձին եւ զձիա– 
վարն մարդ ի դէպ ածելով ստորագրի։ 

15 <Գ> ՑԱղԱԳՍ ՈԼՈՐԱԿԻ 

Արդ զի ոլորակացդ երեք են զանազանութիւնք, մինն սուր 6« 
եւ վերսաստեալ եւ միւսն ենթակացեալ եւ միւսումև վերանա– 
ւել եւ գիջեալ։ Եւ ցուցից զաւրինակ ր սոցա ի րան ծւ յանուն, 
որ է մասն ր անի։ Եւ անունն է այ սպիս , գի շեշտն յանգի 
•30 անունսն ունի զոլորակն եւ յարաշեշտն նախեզելով անգիլն 
ունի զոլորակն, հանգիտաբար նմին ել պարուկին նղյնք ստո– 
րոզին։ Ել զի դիւրս/հաս լիցի, գիտասչիր, զի անուն որ 
ի վերջի վանգն ունի զոլորակն շեշտ է եւ թե յերկրորդումն ՝ 
յարաշեշտ եւ թե յերրորդումն՝ նախայարաշեշտ։ Ի վերջի յա– 

86 ռաջ կոյս թուի շեշտ Սս/հակ, բութ՝ Ղյոկաս, պար/յկ՝ Երա– 
կլիս։ Իսկ ի բանս շեշտ ասի. ա ոչ այսպէս են ամբարիշտքն* եւ 
այսպէս* ի վեր ունել զշեշտն. կամ՝ այսպէս յոլ շունք , ոչ 
գողք* ծւ պյլքն։ 

Ըստ հարթ ութ եան բթիւն՝ հարթիկ ունելով զձայնն. 

80 9 ես խոնարհ եղի եւ տիր կեցոյց զիս* եւ թե յարդ գամք զհե» 
քո եւ թե 9 կամք հաւատովք եւ պարծիմք աո աստուած*։ 
ճռ&օրձրրօւէա. ւ — շ ս ւ|| ւշ քօւյւհյրրււ ւս; քօրբհ 

348. II 20 նախեզելով անգլււնյ բրօ Նախ ԷզթՎ նանգէՆ *րէԱ || շ# քս1 ո I 1 1| 

27 I Օօրոէե VI 0 || 80 ր«1տ 0X17 611 81 էքէ Թօա V 2. 


Պարակալն * կացոյց յզոտս իմ՝ ի վերայ պարանոցի թըշ– 
Նամւոյն * ծւ հանգեայ արագ արագ։ 

Վասն որոյ ծրեք են զանազան ութ իւ նք սոցա, զի ոլորակն 
քատակի ձեւով եւ ձայնի ւ (Համբարձումն, իսկ բութն ըստ 
փոխաբերութեան բեոնակրացն , որք վասն սաստիկ ծանրու– 6 
թեանն մեղմագոյն առնեն զզնացս եւ սա նմանապիս մնղմա– 
գոյն զիջմամբ հարթի ղրանն։ 

<Գ> ՑԱԴյԱԳՍ ԿԻՃԻ 

1 86 Իսկ կիտքն՝ զի երեք անի<ն> զանազանութիւն. աւարտեալ ի, 

յորժամ՝ չափովքն եւ խորհրդովքն աւարտի, յորժամ՝ ասես 10 
ա Պաւղոս ծա ռայ Ցիսուսի քրիստոսի կոչեցեալ առաքեալ։ Իսկ 
միչակ հանզիտ իմն ոգի սակս առնելոյ. իսկ միջակն, յորժամ՝ 
ասես 9 աւրհնեալ ի աստուած եւ հայր տեառն մերոյ Ցիսուսի 
քրիստոսի, հպյր գթութեանց եւ աստուած ամենայն մխիթա– 
ր ութ եան ց *, որ փոքր ոլորակովն լուր զոդին ոք ի մէջ տանն 16 
միջակաւն խաոնի եւ զոմն իմաստիցն բաղադրի։ Իսկ ստորա– 
կէտ՝ եթե 9 ինձ պարտ է քարոզել ղրանն աստուծւյ եւ թե 
9 զայս պատուիրեմ՝ քեզ, որդեակ իմ՝ ՏիմոթիոսՐ 

<Ե> ՑՄԼԱԳՍ ՀԱԳՆԵՐԳՈԻԹԵԱՆ 

...1111 20 
<Հ> ՑՄԼԱԳՍ ՏԱՌԻ 

է*»– Ասի գիր, որպէս թե քերելով իմ1ւ գաղափարի , 
այսինքն աւրինակի ըստ վկայութեան Հոմերոսի զրոյ գտաւղխ 

- Իսկ ըստ մերում՝ ստուզելոյ եւ վկայութեան աստուածային 
գրոց գիր ասի, վասն զի գծելով իմն կշռի, զի քերելդ ջնջել *5 
եւ ապականել ասի, իսկ գծելդ դրոչմել եւ քանդակե է որպէս 
է թիթ եղանն կամ՝ յ ականս պատուականս ասացաւ զգծեալ ն 

ճաօրձոօատ. ւ «& յ«օ* X 24 ււ 6 փ 417 11 11 Տօա 1 1 # 

18– 16 II Օօրոէհ I 8 || 17 Փ ԼՈՇ IV 48 1| 18 1 1է*0էե I 18– 


256 


ՀԱՍ՝Ա0"Ա8 ԱՐԾՒԾԼ8ՒՈ8 


եւ զքանդակեալն գրեր որպէս եւ կնիք մատանւոյ զզծեալ 
գիրն ընդունի մոմն եւ ցուցանէ զզիրն. որպէս Երեմիայիւ 
ասաց աստուած՝ ո տաց զաւրէնս իմ՝ ի միտս նոցա եւ ի սիրտս 
նոցա գրերից զնոսաք 

6 նախադասելով զինիւն եւ զիւնիւն\ նոյնպէս եւ ինղ 6 « 
ւիւնիդ կարէ լինել նախադիր ըստ ասացելում՞ աւրինակիղ, որ 
ասէ. ստորադասը են երկու , այսինքն ներ քեւադասք, վասն 
զի յանզի անուանն դնին ւիւնդ ուղղականին որպէս եղջերու 
եւ ինդ սեռականին որպէս եղչեԼւ)րուի։ 

10 Իսկ ասելն թե ինդ է ուրեք որ վաղադասական է 
քան ւիւնդ որպէս յ իմ՝աստութ իւնդ եւ յարդիւնդ. քանզի 
յորժամ՝ առ միմեանս պատկանին ինդ եւ ւխճնդ յուղղական 
անուանսդ միշտ ինդ առաջի դնի վերջի վանգին, որպէս իմա– 
ստութիւնդ եւ յարդիւնդ։ 

15 ...1111 

Եւ վախճանականը անուանց\ Ցիշել պարտ է յաճումն 6» 
մտաց ուսումնասիրաց։ 

Ողը քենն է րա ղազան ել ի դէպ։ 

Ազգ գիմն է, սերաւորելով զազզս։ 

20 Մարդ դայն է սեռաւորել դհա սարա կաց զձայն։ 

Բոզ զայն է լուտականացն ի դէպ։ 

Բազէ էն է ի պայծառական կենղանտյն։ 

Բաղթ թոյն է թուլագոյն եւ տխուր։ 

Վարժ ժեն է հոմերոսեան խոկացս գործի։ 

25 Բարի ին է , աւրինակելով զբարս րարուց։ 

Տալ տիւնն է, իի անուն շնորսականն իմաստնոց։ 

խրոխ խեն է խրոխտականն պարուց։ 

Ինծ ծայն է տարբե րաւղն ծննդական կենդանւոյն։ 

Տունկ կենն է <եր>կրադատ բուսական տեսակին։ 

80 Մահ հոյն է համբաւե լի բաւթք մս/հուց։ 

Հանդերձ ձայն է ձեւական զգեստն զարդուց։ 

Մանուէղ դատն է վերական աստուծոյ տիպ կոչման : 


ձ.ՕՏ0րձ.Ո02128. $- 4 յօրօո XXX 88 II 27 խբ»խ\ յւրօ խորխ 


ՄԾԿնՈՈ&ԻԻն ԾԵՐԱԿԱՆԻՆ 


257 


Կեն ճ ճեն է ճահաւոր եւ ընդյլէմ ախտի եւ սատանայի։ 

Որմ՝ մենն է մեկնազարդ շինողաց։ 

Ի>ոյ յին է յարադրական արական կենդանւոյն։ 

Տարաւն նուն է նախադիր անուան եւ գաւաոի։ 

Ուշ շայն է շարունակաւղ ուշայինն մտաց։ 5 

Ունչ լայն է անուանական մասն անդամոց։ 

Ամպ պէն է պայծառ էջք հոգտյն ի վերուստ։ 

Որջ ջէն է ջատագովին աւանըն մեղաց երկրի։ 

Կուռ ռայն է աստ ներկոելոցն քերդողացն ի դէպ անուն 
կամ ձայն։ 10 

Հիւս սէն է ստորաբերաւղ ջայ լակոծելոցն ապա քերական 
ձայնից։ 

Խոսքով վեւն է վառազո լական անուն մարդոյ։ 

Կոյտ տիւնն է տառաժողովականն հոյլը կուտելոցն թեով– 
նականաց։ I 5 

Այր րէն է րաբունականացն դէմք հասարակական անուն 
ի Հոմերոսի ասացեալ։ 

Ոյ ց ցոյն է ցուցանոդական հարցականին, ոյց սոցա կամ 
նոցա ի Պիթագորէ ասացեալ։ 

Ի ր աւ ւիւնն է գերազարդ կռելոցն յԱրիստոտելէ զիրաւն 20 
ներգործողին առնելով։ 

Թուփ փիւրն է փ ասացական տունկ ի վայրէ ըստ սար- 
դենի մահակն Ասլողոնի առակեալ։ 

Կնիք քէն է քմականաց կնիքն ի Պղատոնէ դրմանով ան- 
կե ա է երկգիր սեռաւորացն գործի իսկաւորական սահմանաւ 25 
աւարտեալ զբոլորս հետեւելոցն ի գիրտ 

<է> 8ԱՎԱԳՍ ՎԱՍԳԻ 

...1111 

<Ը> 8ԱՂ.ԱԳՍ ԵՐԿԱՐ ՎԱԽԳԻ 

6 101 – ծ՛ան իր եւ զայս վասն երկար վանգիս , զի սակս այնորիկ 

ասի երկար , զի զտարմս յոլովակի գրոյն ի ներքս փակէ. 8ե ց© 

.ՀՕՀՕւձՍՕաՏ. 16 ըրօ այր) ա»ր 00 ( 1 . 

29-9 


258 


հսւրսւրսօ արեւելցհոց 


զանակս ութ , զի յութ ձեւս եւ ձայնս եւ գնացս ասի. բն ու- 
թն ամի, զի վաղաժ ամանակն ան է եւ զներկայս եւ զապաոնին 
յինքն բերէ. դրութեամբ կոչէ զբնակաւոր արուեստաւորին 
զարուեստն ի բնութիւն զոյիցն, զհնգիցն կերպս առ ինքն բե– 
6 րելովյեղանակաւ իբր ներկուռ հանճարով զոլ ծանսսթ նոցա։ 

<Թ> 6ՄԼԱԳՍ ՍՈՒՎ ՎԱՆԳԻ 

... 1111 

<Ժ> 8ԱՎԱԳՍ ՀԱՍԱՐԱԿ ՇԱՎԱՇԱՐԱ8 



<ԺԳ> 8ԱՂ.ԱԳՍ ԱՆՈԻՍՆ 

16 ... 1 1 1 1 

Իսկ մակաւասարն որ է ի վեր քան զհաւասար, ծիծառն, 6։»– 
աքիս, որ իգական են անուն ի տեսողացն անգիտելի արուն եւ 
էգն, որպէս աղաւնին եւ տատրակն իգական անուն, իսկ աոիւծ 
արծուի՝ արական։ նաեւ ի ծաղիկս ղվարդ, զմերուշան, զաս– 

՜20 սլուզան արական ասացին եւ զշուշան եւ զմանիշակն իգա- 
կան։ Եւ ձեւք սոցա ի բնութիւն ս մեր տեսանի , արական պնդու– 
թիւնքն ի ձել վարդին եւ իգական լուծութիւն ըստ մ՛անիշակին 
եւ շուշանին։ 

... 1111 

26 Ենթանկեալ ընդ անուամբ\ Բայց արդ դաոնամ միւս 6։®՜ 
եւս յենթանկեալ տեսակացս խաղաղացմանս եւ ղեւս սլա– 


ՄԵԿնՈհ&Իհն ԾԵՐԱԿԱՆԻՆ 


259 


տեհսն ի մաւտոյ սլարզիկ իմն առնում ըստ յիս առելոցս 
քեր դելով բան ազդողականա ց, ըստ որում մարդս ասիմ 

<1> եւ ըստ ի ս կին բանական եւ ոմն անուանական պարզ։ 

<2> Եւ ըստ առասականին՝ յ ընդհանրական եղելոցն (հա- 
սարակաց կենդանին մակաւասար ի նոսա հրաշափառ իմն 5 
հաղորդիմ եւ ասիմ կենդանի եւ գերադրիմ ի վերինսն։ 

<3> Եւ ըստ մակագրին՝ զպարսաւն կրեմ եւ զ ովողաւքն 
ծածկիմ ունակութեամբ։ 

<4> Եւ ըստ առին չունակին՝ տիրեմ կամ ծառայեմ կամ 
յերկուց ներհակացն զոյգ ազատ իմ։ ԼՕ 

<5> Եւ ըստ իբր առին չունակին՝ մարմին իմ անձատր 
եւ շարաբերեմ գեղեցիկ զմիչակսն։ 

<6> Եւ հոմանուն եմ ի ծնաւղաց եւ լաւ մտածութեամբք 
գովիմ կամ դսրովիմ ի յետոյ։ 

<7> Ել փաղանուն եմ ի յոլովակի բաղսպրոցն որ յիս 15 
փաղյինն իմացմանցն ձեւք։ 

<8> Եւ բերանուն ասիմ կամ յառաքե լութենէ առաքեալ, 
կամ ի ք եր ականութենէ քերդաւղ, կամ ի քաշու թեն է քաշ։ 

<9> Եւ երկանուն դրութեամբ եմ ընդ այլում այլ ոք նոյն 
կոլմամբ, այլ հանճարով եւ ունակութեամբ յաղթեմնմա կամ 20 
յաղթիմ ես ի նման է։ 

< 1 0 > Եւ մականուն՝ ըստ որում պատկեր եմ պատկերի 
եւ նմանութիւն նմանոյն, կենդանի եւ բանաւոր եւ երկար կոչ- 
ման ցն տէր եւ առաբեր լուծողացն։ 

< 1 1 > Ել ազգական՝ մարմնով կենդանւոյն եւ հոզւով 25 
բանականիս պայծառական։ 

<12> Եւ հարցական՝ ըստ որումհարցական իմս թե քեր - 
դաւղ եմ կամ ունակ կամ երաժիշտ։ 

<13> Իսկ անորիշ՝ ըստ հիմնաւորելոյ զոյացութիւն կամ 
մարդ՝. 60 

<14> Ել վեր քերական՝ զի վեհս եմ հոզւով եւ երկնախոհ 
դետական. եւ նմանականն՝ հրեշտակի, եւ ցուցականն 
աստուծոյ. եւ դերհատուցականն՝ ընտրաւղ բարւոյն եւ չա- 
րին եղեալ եմ ել ասիմ։ 

17 * 


260 


ՀՈՄՇՄԱ8 ԱՐԵԻԵԼՑՈՈՑ 


< 1 5 > Եւ բա կձ սւ ձ ա կան՝ ըստ կրկխե հանճարոյն, առձեռն 
լին նախ եւ պակասն յետոյ ի կրից։ 

< 1 6 > Եւ մակբաշխն՝ որում յերկուցն բաղկացեալ եւ ի մի 
համոզեալ բա զա զանելով։ 

5 <17> Եւ պարունակ՝ զի ըստ երկնի եւ երկրի զտես անե- 

լիս եւ զիմանալին լիով իսկ պարունակեալ ունիմ շուրջ 
ունողաւքս։ 

<18> Եւ քեր դելով՝ զբնաւս ըստ իմոյ անձին առնում 
զձեւս զուգիցն հրաշ։ 

10 <19> Եւ սեռական եմ ըստ բանականին եւ կենդանի ըստ 

անմահիցն վեհ ական։ 

<20> Ել յատուկ՝ որպէս ծիծաղականն եւ լալականն եւ 
մահկանացուն լուծաւղ։ 

<21 > Եւ դասական՝ յետ աստուծոյ եւ հրեշտակաց ես բա– 
16 նական եւ սպասաւոր եւ ազատ։ 

<22> Եւ թո լական՝ ըստ բաղկացելոցն քառիցս։ 

<23> Եւ բացարձակ՝ ըստ յուսոյ, յորում զաստուածանալն 
փառաւք մաքրողական զործքն հրաշաձայնն ցին։ 

Ըստ անուանն հաստատադրեալ է յերկնիցն սարասոյ 
20 ներզործութիւն կամկիրն. ներզորն իմ հոզւովն սրբով ի սուրբս 
հրաշաբերելով պարզ։ Եւ կրիմ որականաւքս ի մարմեոյ 
զպատեհսն եւ զանպատեհսն։ Եւ ներբերին յիս դատողական 
ընտրութիւնք սեռին եւ երկրաւոր իմն ես որպէս դատ նալ 
իմաստ իւք։ Եւ դարձեալ ի քերդաւղս բառնամ զտեսակացն 
25 դիրս անհատ իմն յիս ժողովեալ զենթանկեալսն ի պարունա- 
կիս բովանդակ։ 

Գարձեալ կրկին մեկնութիւն տեսակացն անուան գեղեցիկ 

իմն արուեստախաւսութեան բանիւ։ 

<1> Իսկն՝ աստուծոյ։ 

80 <2> Եւ առաս ականն՝ աստուածայնոցն։ 

<3> Մակդիրն՝ էութեանց։ 

<4> Առին չուն ակն՝ չափոց։ 

<5> Եւ իբր առին չուն ակն՝ սահմանականաց։ 

<6> Հոմանուն՝ բանականիս։ 


ՄԵԿՆՈհԹԻԻն ■ԶԵՐԱԿՈնԻն 


261 


<7 > Եւ փաղանուն՝ հասարակաց։ 

<8> Բեր անունն՝ քերդողաց։ 

<9> Երկանունն՝ սրբոց։ 

< 1 0 > Մականունն՝ դիպատրաց։ 

< 1 1 > Ազգականն՝ ճոխաց։ 

< 1 2 > Հարցականն՝ խոկաց։ 

< 1 3 > Ա1 արիշն՝ ճեմականաց։ 

<14> Հերբերականն՝ հրեշտակաց. եւ նմաե ականն հո- 
գաց. եւ ցուցականն՝ մարդկան. դե րհ ատ ուրականն՝ ղիւաց։ 

< լ 5 > Բակձաձականն ունակաց։ 

< 1 6 > Մակբաշխն՝ դատողաց։ 

< 1 7 > Պարունակն՝ բոլորից։ 

<18> մերդեալն՝ տեսակին։ 

< 19> Սեռականն՝ կենդանւոյն։ 

<20> Ցատուկն՝ ինձ։ 

<21 > Դասականն՝ այլոց։ 

<22> Թուականն՝ բազմաց։ 

<23> Բացարձակն՝ զոյապետին անճառին աստուծոյ։ 


<ԺԴ> 6ԱՀԱԳՍ ԲԱՑԻ 
Բայ է բառ անհոլովի ... I III 

։ա . Եւ խոնարհմանը են հինզ\ Իբր սահմանաւ եցոյց գի ղէպ 20 
ժամանակն եւ զդէմն։ Աներեւոյթ գործել, կոփել, գրել, դէմն 
ոչ է ի միջի, այլ սահման դիմին եւ ժամանակին ըստ մտած- 
ման։ Հրամանեան՝ գործեՀ գրեա, որպէս ի տեառն հրամանէ 
կամ յումնքէ։ Ըղձական՝ գործիցեմ արդեաւք, *Ոէ»**™ 
ցանկութեամբ գործելով գբնաւսն։ Ստորադասական կոփեմ, 
գործեմ, որպէս թե յետ այլոցն եւ ես գործեմ։ 

6 X 40 – Եւ է նախագաղափար եւ ածանցական, որպէս ոռո 
գաւղն եւ ոռոգեալն. ոռոգաւղ քերդաւդն կամ շարագիըն եւ 
ոռոգեալք՝ աւգտեալք ի նոցունց։ նոյնպէս տես եւ Հ այլԱՂ . 

8 X* Ռելք են երեք) Հասն զի ամենայն գիտութխն ըստ երիցս 80 

ձՈՀօրճրւօոտտ. 26 Փ ր – 126տտ – 


262 


հԱՄ՚ԱՄԱՑ ԱՐԵԻԵԼՑՒՈՑ 


ՄԵԿՆՈհ&Իհն ՀԾՈԱԿԱնԻՆ 


263 


յեղանակէ ձեւանայ՝ պարզին եւ անպարզին եւ շարադրելղյն. 
պարզ մարդ , որ է հասարակաց, ըստ անպարզին՝ գեղեցիկ 
մարդ. եւ շարադրեալն՝ գեղեցիկ մարդ Պաւղոս , որ է ոմև 
մարդ։ 

6 Եւ կոչի ներկայ , որ այժմս կայ եւ դէմք եւ գործը որ ի € ա 
սմա ց ու ցան ի։ Իսկ անցեալն, որ չէ ի միջի եւ ոչ ղէմք եւ 
գործք նոցա, այլ որպէս երազ ընդ մոռացմամր եւ որպէս 
գիծը գրոյ ի վերայ ձեան եւ աւազոյ եւ ձեան եւ սսազին կու– 
տելոյ վաղիւն չէ ի միջոյ։ Ապառնի զառսղիկայն ասէ, որ յու– 

10 սով զգործս ըղձիցն ունի յ ինքն, որպէս եւ հանդիպին չար կամ՝ 
բարի , փառս կամ՝ անփառութիւն։ Եւ աւրինակ երից ժամա– 
նակաց բայի այսպէս. ներկայ , որ է մերձակայ եւ են բայքս 
այս՝ կոփեմ՝, զանեմ; ուտեմ՝, նստիմ, յաոնեմ, խաւսիմ՝ եւ ամե- 
նայն այ սպիս իքս։ Տուցանէ եւ զանցեալն ժամանակն այսպէս. 

16 կոփեի , կամ՝ կոփեցի, զանեի, ուտեի, ըմպեի, նստեի, յառնեի 
եւ ամենայն այսպիսիքս։ Եւ նշանակէ բայ եւ զ ապառնի ժա- 
մանակն, որ է ապագայ այսպէս. կոփեցիր, գաներից , կտրե– 
ցից, կերայց, արբիր, վարեցիր, խաւսեցայց եւ ամենայն 

այսպիսիքս։ 

20 Եւ թե ըստ գրոց կամիցիս առնուլ տարացոյցս չորից զա– 6 ւ« 
նազանու թե ան ամԽնակաց։ Ցարաձգականն, որ յԱդամայ եւ 
ի դարս նոյի եւ ի ժ անանակս Փա ղեկի եւյԱթրահամէ եւ այսր 
գործեցան իրք։ Եւ յարակայն, որ ի Մովսիսէ աւրինաւքն եւ 
մարգարէիւքն հրաշագործ երան։ Եւ գերակատարն՝ ելք աւրի– 

26 նացն եւ մ՛ուտք շնորհացն, որք ի վեց գարուս, որք սկսեալ ի 
ծննդենէն քրիստոսի ըստ տարետր յ եղան ակարն չորից տնաւ– 
րինութեանն կատարումն։ Իսկ անորիշև՝ երկրորդ գալուստն 
քրիստոսի եւ անժուժելի աւր երեւմանն ըստ իմաստնոյն՝ 
,երիւք շարժի երկիր եւ չորրորդին ոչ կարէ հանդարտել ։ * Երեք՝ 

30 զժամանակս ասէ անցաւորս, յորում՝ տարբերիմքս եւ ի չոր- 
րորդումն չժուժկալեալ ասէ ըստ այն մ՝ րսհ մեծ է անկանել ի 
ճեռս աստուծոյ կենդանւոյ“. Գաւիթ՝ Ո դու ահաւոր ես եւ մ կարէ 

յ.ռձ’0 ոօւրտտ. 29 XXX շւ || Յւ֊82 ահր X տւ. 


կալ առաջի քո։ ս Եւ այս ամենայն ըստ չորից յեղանակաց հա- 
սան ին յաւուրս կատարման, որպէս գարուն, որ ի սկզբանէ 
մինչ ի մեզ հրաշաբանեցին զծնունդն քրիստոսի ճեմականքն 
Սիովեի, մարգարէքն սուրբը։ Ամառն, որ պարգեւք շնորհաց 
եւ հեղմունք բարեաց, առաքելագունդ փիլիսոփային ստորո– 5 
գելով տրոհեցին զբազմաբեր պտուղս։ Աշնանային եղանակ 
գերակատար հունձք տերունի ագարակին ի քաշ գործատրաց 
այգւոյն, գրերս պտղոցն ժողովեցին։ Իսկ ձմեռն խիստ, անփա- 
խուստ եւ անհանդուրժելի, զգալստեանն քրիստոսի աւր ստո- 
րադիրը սրբոցն զե կուցին։ 10 

<ԺԵ> 8ԱՂ.ԱԳՍ Լծ-ՈՐԳՈԻԹԵՄՍ 

էւս Լծորդութիւն է — շեշտոլոր րայից՜\ Ել շեշտոլոր այ- 
սինքն վերացեալ ձայն գերազարդ պայծառութեամբ յենթա– 
կայի անելով զդէմս բանից ութիցն, զոր տեսան եմք ի կարգի։ 
էյս– Առաջինն՝ բենիւ, մենիւ, պէիւ, փիւրիւ ■՝ Իենն ի մի– 16 
ջակացն եւ զմենն եւ զպէն իբր ամոլը ի լերկիցն. իսկ զփիւրն 
ի թաւացն շարայարելով ի մի լծակցութիւն, որք զմի տան 
ազդումն զաւրութեան բանին , որպէս եւ ասէ. ջա մբե մ որպէս 
թե զիմաստիցն կերակուր ղրանս անո լան ականին։ ծ՝ամեմ՝ 
որպէս թե ծասկելով իջան ի ցխոհականացն հանճարս։ Ըմ– 20 
պեմ՝ ղտարմն ձայնականին որպէս զջուր ախից զքերդածս 
լաւացն։ Չափեմ՝ ընդդէմ անուսումնութեանն զանձնատրա– 
կան կերակրոյն զչափ եւ թե հաճոյ քեզ ըստ մարմնոյ կե- 
րակուրս վարժ է զբանս։ 

Իսկ երկրորդն՝ զիմիւ, կենիւ , քէիւ, խէիօ Կարգեմ 26 
ի շարադրելոցն իմաստից ի մերս կարգելով ի միտս։ Փակեմ՝ 
խոհականին շրթամբք ընդդէմ ներհակին։ Կնքեմ՝ զմիտս 
նորազարդիցն ուսմամբ։ Ա<ղ>խեմ՝ փակաղակաւք ի խորս 
սրտին։ 

էւ« Իսկ երրորդն՝ դայիւ, տիւնիւ, թոյիւ. ազդեմ, աւար– 30 
տեմ, յաղթեմ. դայիւն զառաքինութիւնսն չորս ի մասունսն 

յւաօրյւոօատտ. ւ րտտւա լճճ\՛ յ. 




264 


ՀԱՄԱՄԱՑ ԱՐԵհԵԼՅհՈՑ 


Ա՝ԵԿնՈհԹհԻն ՀԵՐԱԿԱնԻն 


265 


հոգլոյ։ Աւարտեմ՝ զիմաստսն գործովք հաստատութեամբ կա– 
կղութեամբ տիւնիւն։ Շաղղեմ՝ բևաւ հոլովի ցն տառից։ Ազդծլն 
առ ոք ել աւարտել զիւր կամս եւ յւսղթել զաւրելով յուս– 
մունմն։ Սոքա երեք քառքս ղմի գործ ցուցանեն։ 

$ Իսկ չորրորդն զայիւ , սէիւ, մայիլ, ցոյիւ։ Կորզեմ" 
Խբ հէ՚եյիս կորզեմ՝ գվեց մասունս քերականութեանն։ Ասեմ 
սէիւն զսահման գրական արուեստին։ Փորձեմ՝ կրթելով 
զձայնս քանի ձայնիւն որով տաղքն զարգարին։ Հայցեմ 
գցնծութիւնն, որ վեցհազարեակ թուով ցոյին ի հոլովսն 
10 հմիտսն խմբելով։ Ել սոքա չորքս ղմի իրս նշանակեն, որսլէս 
թե կորզել զմիտս ուրուք ասելով, փորձելով , հայցելով։ 

Հինգերորդ ժէիւ , շայիւ , չայիւ։ Շ ա րժեմ՝ մէիւն զտաս– 
նեակ գզայ ութ իւնսդյ ախորժումն ուսմանցն։ Մաշեմ՝ ի հմտու– 
թենէ տգիտական մասանց եւ շինեմ՝ շնորհաւք։ Կոչեմ՝ ի լա– 
18 ւացն հանդէս։ Ել սոքա առ մի իրս ասին, զի նախ շարժել 
յայնմանէ յոր հաստատեալ է ել առ փոքր փոքր Մաշել զխա– 
մութիւն մտացն ել կոչել ի կարգս վարժեցելոցն։ 

Վեցերորդն ՝ լիւնիւ, ղատիւ, նոյիւ։ ծ՚ալեմ լիւնիւն 
զլայնատարած ճապաղեալ խորհուրդս։ Մ .սղեմ՝ խիտ իմն քըն– 
20 նութեամի զորակս մասանց հոգւոյդ։ Ման եմ նուիւն մեկնո– 
ղաւրէն մանուածովք արհեստին հիւսեալ զպսակս հրաշիցն որ 
ի մեզ բաղդատքն ներքին։ 

Իսկ եւթներորդն՝ ծայիւ, ջէիւ, մէիւ. կարծեմ, տանջեմ 
կարճեմ։ Կարծաւղ միտք տանջանաւք բնաւորեալ է ի կարճել 
25 զվատթարսն զիլրսն եւ կամ զայլոցն. սոյնպէս եւ երեք լծորդ 
գիրս ներգործեն։ 

Ութերորդ ե րկուո րական յատուկքն։ Բերեմ րա~ 
խական րաբունիցն զարհեստ։ Վառեմ ի լաւս ոոո գելոցն հա– 
զարաւոր լուսոյ փայլմսւևս։ 

80 Իններորդ հոհ/>իւ. կահ եմ զկարգս կահաւորելոյ։ 

Բայց եւ ասէ տասն<երորդ> մաքուր եչիւն. դիեմ, գովեմ։ 
Դիեմ ինձ կամ գովեմ բնազարդ եչիւն պայծառ։ Եւ մաքուր 
ասէ, զի միայնակ եւ յստակ ի ձայնս՝. 

Պարոյկ <բայից> լծորդ երեք, որպէս սեոն եւ տեսակ եւ 


կենդանին, որոց առաջինն արտաբերի յառաշին եւ յերկրորդ 
դէմս, որ է կենդանին, այբիւ երկայնիւ. որպիսի գամ, գաս, 
գայ՝. Գամն՝ որպէս յաւժ արական ի հոլովս անուանցն. եւ 
գաս-ն՝ որպէս ի քերդողականացն լուծս, իսկ գայ-ն որպէս 
զինքնակամ տրոհասլս ի պարոյկս րային կահաւորելով։ 6 

Եւ յերկրորդումն ոյիւ երկբարբառով, առնում 
զմիտս արուեստին, առնուս դու առաւել, որ քաջն է եւ կիրթ 
յառնուլ զբոլորս լծորդացն ; 

Երրորդն՝ եչիւ եւ այբիւ. գեամ, զեաս։ ծեքական է 
բառս ըստ մթին լեզուաց։ Ոյիւ եւ եչիւ՝ զոմ եւյղոմ. գոմ" որ– 10 
պէս խիտ իմւսստիւք ընդ լծովն զալ, որ են քերղութիւնք լա- 
փու ց՝. Եւ յղոմն՝ առաքողական դիմաւք՝. 

6ԱՂ.ԱԳՍ ԸնԳՈՈնԵԼՈՈԹԵՄԱ 

էա Ընդունելութիւն է բառ՝\ Հի ոչ ունի հոլովս որպէս 
զանուն եւ ոչ զանազանի ի խոնարհմանս որպէս զբայն, որ ի 15 
հինգ դէմս խոնարհի, այլ ունի յերկուցն եւ կայ յիւր առանձ– 
նութիւն, որպէս թե ոք ասէ մարդկութիւն կամ ձիաւորութիւն, 
իսկ զմարդե կամ զձին ոչ նշանակԼ։ 

Այսպէս ընդունելութիւն ոչ ղղէմս եւ ոչ զբնութիւ ն իր իք 
նշանակէ, որպէս յորժամ ասես շինեալ, տար ծալ, բերեալ, 20 
գրեալ, ոչյայտնէ զդէմս,յորմէ արդեաւք իցէ շինեալ, բերեալ 
կամ տարեալ։ 

<ԺԷ> 8ԱՂ.ԱԳՍ 8ԱՒԳԻ 

6 ա– Բայց զոր ի բնաբանիդ յիշէ, նոքաւք յայտնեցից զզաւրու– 

թիւն յաւդին։ Հի յաւդ ցուցանէ զմերձն եւ զհեռին, զշատն եւ 25 
զսակաւն. մերձ որպէս զսեռն եւ հեռի որպէս զընդհան րական 
կենդանին, շատն որպէս զրո լոր տեսակս, սակաւն որպէս 
զմասնաւորն կամ զոմն մարգ : նաեւ ամենայն ասելով գայ ի 
վերայ սեռականի մարղոյն. որպէս թե մարղոյ, որ է հասա ^ 
րակականն եւ մարդն, որպէս աէն յատուկ մարգ իսկ մարդքս 80 


266 


ՀԱՄԱՄԱՕ ՈՐԵհԵԼՏհՈՑ 


զյոլովս մերձակայիցն ի պարս, իսկ մարդքն՝ ղեւս բազմատ֊ 
ր ականն ի հեռաստանի նշանակելով։ Բայց ի յունականին յո– 
լովք են սորա տեսակք։ Իսկ ի մերս թարգման լացն փոքր մի 
առումն զհարկատր պիտոյիցն։ 

0 Եւ նախադասական է այս, որզոն ո, որ է հար- 
ցական։ Եւ ստորադասական որ։ 

Ել են սերք , որզոն արարաւղ. որպէս շինասլ տան եւ 
տնկիչ բուրաստանի կամ՝ թե ոք արարաւղ բարւոյ եւ չարի , 
որպէս իշխանական։ Արարած՝ որպէս արարեալ յումեքէ, 

10 ըստ որում՝ եւ մարդն յաստուծոյ. «ձեռք քո արարին եւ ստեղ- 
ծին զիտ>։ Արարուած՝ որպէս ի մէնշ արարուած գործոց ի 
մեզ են կտրզեալք լափն եւ վատթարին, որ ի յետոյ ունին 

զյայտնութիւնն։ 

Թիւք երեք։ <Եզական> այս՝ թե այւՀն) է զոր խնդրեսն. եւ 
15 այս է զոյնն մթին կամ՝ պայծառ։ Իսկ երկուորականն ոչ է ի 
մերս պարզ, այլ ասելովն այս , այսու. , այսով, թե այս է բանն 
խնդրոյ , կամ՝ այսու ձեւով, այս էր աղբիւրն կամ՝ տունն, կամ 
թե այսով աւրինակաւ անցին ընդ ծովն եւ այսու զաւրութեամբ 
փրկեցան։ Ցոդնականն՝ այսք, այդք, այնք. որպէս թե <յ>այսմ 
20 լերին այսք ժողովք են, կա մ՝ յ այդ քաղաքի այսք իշխանք, կաս 
յայսմհովտի այսք ծաղիկք։ 

Իսկ հոլովք՝ այս, այսր , այսմ՝. որպէս թե ասես՝ այս գործ 
աստուծոյ է գործ, կամ՝ այսր եկ եւ տես զսքանչելիս նորա. 
կամ թե այսմ գիտակակից է Դաւիթ. այսու՝ այսու աւրինա– 
25 կաւ դու մարտեար եւես մարտնչեմ, զայս ով որպէս թե զայս 
ով կարասցէ գիտել, որպէս թե զի խոր է , կամ թե զայս ով 
պատմի ցէ եւ ի վերայ ածէ թե զայս ինքն տէր պատմեսցէ։ 
Այս եզական ացն են դէմք։ 

Նրկուորական՝ այսու թե բազում ժամանակս կեցցէ։ 

80 Ըստ յոգնականին՝ այսք. որպէս թե այսք յառաչեցին , 
կամ այսք մտին, փութասցուք եւ մեք ընդ նոսին մտանել ի 
հանգիստն։ Իսկ ի հոլովսն՝ այս հանդէսք են աստուծոյ. այսր 


ճօարձոօ^տտ. ւօ– ււ յ<>Ե. X 8. 


Ս՝ԵԿնՈՒ&1>հն ՀԾՐԱԿԱնհն 


267 


աշխարհի լոյս ծագեցաւ քրինտոս. այսմ գործոյ տեղեակ եւ 
քննիչ է հոգին սուրբ։ Եւ այս քննութիւն մասանց յաւդիս ըստ 
խրում ցուցելոյ բնաբանին մասանց , սերոցն եւ թուոցն եւ հո– 
լովիցն։ 

<ԺԸ> ՑԱ՜ԼԱԳՍ ԴԵՐՄԵՈՒնՈԻԹԵՄՍ 5 

... 1111 

<ԺԹ> ՑԱղԱԳՄ ՆԱ70ԱԳՐՈԻԹԵՄԵ 

6 ա Այլ ըստ իւրաքանչիւր բառիցն հետեւման դիցուք եւ բանս 
լուծման, գտանելով ի սովորաբար ասիցելոց * 

Ներ. որպէս ներգործել, ներունել , ներձ այն ել։ 10 

Արտ. արտակացեալ, արտաբերեալ, արտախուզեալ։ 

Ատր. ատրախաւսիմ, ատ րա դատ իմ, ատրահաւանիմ դի- 
մաց եւ իրին։ 

Ապ. ասլաւաո , ապաքինիր, ապա ք, յորում գոմս։ 

Բաց. բացատրել, բացափայել աստի կամ անտի ի վե– 16 
րուստ։ 

նը. նըասեմ, նըւիրեմ, նրբոլոր իմ ի գոլս կամյանգոլս։ 

Ըն. ընդ ինեւ կայք, ընդ ինել շաղապատին։ 

Բար. բարեւորեալ, բարեզանեալ, բարաոնութեամբ քեր– 
դեմ կամ քերդիմ։ 20 

Բաղ. բաղադրել, բա ղազան ել, բաղարկոցել գիր առ իր։ 

Շաղ. շաղապատել, շաղա ման ել։ 

Շար. շարա բերեմ, շարադրիմ, շարագործեմ ի դէպ իմն 
ի դէմս եւ ի հոլովս։ 

| Մուշտ. մուշտակեալ ասի մուշտ կամհաւել իհոյլս կամաւ 25 

ի ջոկս ալանա ց։ 

հով. զով ոք ասեն յինէն, զով ոք ասէք դուք։ 

Հոկ. ջոկամանեա լք ի խումբս, ջոկք վերնոցն շուրջ կան 
| գնովաւ։ 

| Պար. պարազրաւղն վերնոց, պարք սրբոցն։ 50 


268 


ՀԱՄԱՄԱ8 ԱՐԵԻԵԼ8ԻՈ8 


նախ. նախնական զաւրութեամբ հիմնեցաւ աշխարհս , 
նախկէն լոյս, նախաստեղծին պատուիրանն։ 

Կան. կանխաւ սահմ՛ան եդ ծոփս։ 

Ուխ. ուխտս դիր. ուխտեաց աստուած Աբրահամու։ 

6 Վաղ. , վաղվաղակի ած էր զեդն սլար<արակ>։“ 

Աո. առաջին աւուրքն, առաջին դասր , առաջին մարդ։ 

Արդ. արդ ես ինձ էն իսկ եկից. արդ եւ դուք մարդիկ իցէր՛– 
Վեր. վերին զաւրք, վերնական փառք՝. 

Ըստ. ըստ նա զրելոյն զմեզ աստուծոյ. ըստ նորայոցն 

10 խորհել մեզ եւ առնել։ 

Ընդ. ընդ նմա եղէց. ասէ տէր, ընդ ձեզ եմ։ 

Ստոր, ստորաբերել, ստորանկեալ։ 
խոն. խոնաւուտ, խոնարհեցաք։ 

</7ւնջ. ... 1 1 1 1 

լ5 Զկնի, զկնիր սուրը ընկա լար. զկնի տեաոն մնրոյ գնա– 

ՏԱ/Տ 6ետ.յետնասլէս,յետ նոյին եւ մեր կոչեցաք ի հանդէս։ 
Տար. տարան զիս յարքունիս, տարարերիմ. 

Մատ. մատնեցար մեր , մատնեցաւ տէրն՝. 

20 6 ար. յարուցողին յարահետեւիմր։ 

Զոդ. քողաձեւելով, րողա խնդրելով զրերդողացն բաղդա- 
տելով քողարկու թիւն կրիցն՝. 

Գաւ. զաւազանականաւք, զաւիթ սրբութեան։ 

Թափ. թափանցիկ լոյս, թափանցիկ բանն աստուծոյ։ 

25 Պար. սլարունակեալ, սլարաւորացն հանդէսք առաջի կան 
քրիստոսի։ 

Կար. կարաւորք, կար զաւրութեան իմոյ լէ ընդ ինեւ։ 
Փար. փարագրողին, փարիմք հոզւով շուրջ զնովաւ։ 

Բակ. բակառեալր ի թանիս, բակականաւք բակձաձեալ։ 
80 Հիռ(ն). հիռականազունաւքն հիռալ կամհիռ զալ։ 

Թեռ. թեռադատաւրէն, թեոատրական թորումն։ 

Հակ. հակասաբար, հակառակ իմ ես։ 


ձՇՀօրձ՚րւօատ. տ Լսօ XV 23. 


ՄԵԿՆՈՒԹԻ ԻՆ ՀՈՐԱԿԱՆԻՆ 


265 


Գեր. դե րե լական ք խմբից , դերեւս հանեալ, դե րա քրիստոս 
ասի նեռն։ 

Փոխ. փոխանակ քո զՍիոն արարից, փոխահատոյց , փո- 
խանակ տալոց իմ քեզ։ 

Մակ. մակահրաշական է բանս, մակե րետւթանայ մի ոք ծ 
ի քերդողացն։ 

Զան. քանզի դու ես մեր դէտ. քանզի քեզ նուիրիմք. քա– 
նակաւոր լ է շարադրութիւնն։ 

Գեր. զերազարդական է խորհուրդս, գե րապայծառք ասիմք 
ի հոլովս բանին։ 

Աւել. աւելազոյն իմն խորհրդոցն հասի, աւելի շարաբե– 
րիմք. աւելազոյն եին հոյլք բանիցս։ 

Վասն. վասն այնորիկ եկի ի ժամս այս շատ կայ։ 

8 ա ղազս, յաղազս Ադամայ եմուտ մահ. յաղազս քրիս- 
տոսի կեանք։ 

Այս ըստ յիսնիցն բան առ բան զի մի ամենեւին դատար– 
կիցէ բնաբանին շարադրութեամբ կերպի ել դիմի բերողացն։ 

6 ւ«տ է*սկ ստորադասքն երեք, սակս , կից, որդ. * սակս այսո– 
րիկ զդէպս արուեստից զտի 1 ։ 

Սակս, սակս այսորիկ Պղատոնական ասեմ, սակս ամե– 20 

նայն մասանց է նախադիրս բազմաթիւ։ 

Կից. յոգնաձեւ իմն է եւ սա. կիցք ասին ածմունք մեր 
ի շարս, կից է եւ վերծանելն ծանաւթից։ 

Որդ(ն\ որդն լի ասի անուն եւ կէս զայ ի բանիս , յորժամ 
իսկատրեմք զկցորդն. կիցն դրական ասի եւ որդն անուանա– 20 
կան առ որս եւ ասի ՝ որդն եմ եւ ոչ մարդ, որդն անքուն տան– 
ջողական եւ այղ այսպիսիք յոլովք։ 

Ել թե ընդէր յիսուն եդ զքանակութիւն սորին թուոց. զի 
իմաստասիրացն բանք եւ պրակք սահմանեալն եւ լափ ե ալն 
գեղեցիկ թուին, որպէս քաոեակն եւ ութնեակն պիթագորակա– 30 – 
նացն եւ պղատոնականացն վեցեակն եւ զերկեակն ի Բ ա< Լ 
մաւորականսն առնլով եւ թէովևականացն երկից եօթնեակ 
գլուխ ճարտասանութեան եւ արիստոտեղականքն զհիմեացեալ 

ղտասունսն եւ Հոմերոս զքսան եւ երկեակն եւ ութք ի նոցաեէ 


270 


ՀԱՄԱՄԱՑ ՈՐԵՒՆԼ8ՈՈ8 


ՄԵԿնՈ Ի0ԻՒՆ ԾԵՐԱԿԱՆԻՆ 


271 


ասին մասունք բանի, ոբպէս կրկին քաոիւքն որ ի մեզն բաղ– 
ղատին բնութիւնք խառնիցն։ Սապէս հնգիցս տասնեակ բա– 
ղազանելով զյիսնակն ի նոյն ձեւ ի խորհուրդ խորին դրու– 
թեանսդ որ ի քեզ կ շռելով սս/հման։ նախդիրս ծննդագործի 
5 բան եւ զծնելոցն չափսն ներառնու եւ ինքնագիր աոածու– 
թեաւՐբ զարդարեալ ունի ղկամաւղսն խոկաց։ Այսոքիկ եղից ի 
ի մեզ աոոգմանս գործի եւ քննութեանց զէն եւ քերդողու– 
թեանց զգեստ ք եւ նախակրթութեանցն սեղան եւ խոկացն 
բաժակ եւ կարողացն ճոխութիւն եւ ճեմականացն իմացական 
10 սանձք եւ սիովնականացն հետետւմն ազնիւ եւ եկեղեցականաց 
վանգ լի ա բո լոր սեղանականաւք եւ աստուածաբանականացն 
մեկնոց փոքր եւ համբակացն վայելուշ զարդ եւ մեզ ստորա– 
պայծառ պատ մուրանք անգին ի Գաւթի եւ ի Պաւղոսէ հրաշա- 
ցան եւ որ ի տերունական ի պսակ ի քրիստոսի ունիմք զվեցսն 
15 յանճառից։ 

</։> 8ԱՂ.ԱԳՍ ՄԱԿԲԱՅԻ 

Մակբայ որ ի կրկնաբայ, որ ի թայ ի վերայ բայի ասաց– 6 «»■ 
եալ։ Եւ անխաղաց ասի , զի ոչ հոլովս ունի , որպիս զանուն 
եւ ոչ խոնարհմունս, որպիս բայ։ 

20 Ստոր բայի ասացեալ կամ՝ մ՝ակ ասացեալ բայի, 
զի երբեմն ստոր բայն տրամադրի եւ երբեմն մակբայ, այս- 
ինքն ի վերայ եդեալ լինի եւ ի ներքոյ։ 

Ոմանք պարզք եւ ոմանք ջրկա մանք։ Որպիս եւ յան– 
ուանն պարզ ի ոմն մարդ կամ ոմն անասուն եւ բա ղազանն ալ 
25 սեռականն, որպիս կենդանին, նոյնպիս եւ աստ պարզ վաղ, 
նախ. զի վաղն ասացողական ի եւ նախն յիշողական։ Եւ 
պարզք ասին, զի մեկին են. վաղն, որպիս թե վաղ ուրեմն 
եկի եւ նախ քան զքեզ. իսկ ջո կա մանքն՝ վաղվա ղ, նախավաղ. 
թե վաղվաղակի սկսայ գործել։ նախ ավաղն՝ ամանակի յայտ– 

80 նիչք, որպիս նախավաղ ուրեմն եւ ես ուսայ եւ եթե նախա- 
վաղ ստացայ զայս ինչ, զին կամ զինչ եւ իցէ։ 

<1 > Իսկ ամանակի յայտնիչք, յայնժամ, այժմ, յայն– 


ժամն՝ անցելոյն եւ ապառն այն զուգապիս ասին թե զեոյի եւ 
թե ղԶրիստոսի զերկրորդն. սյժվյորում եմքս ի միջի։ 

Եւ դարձեալ ընդ սոքաւք իբր տեսակ դասելի ի զա– 
մանակսն յ ատ կա կան եւ յարակայական. ասացելոցս տեսակք 
են սոքա, որպիս սել ւկ, վաղիւ, եգուց, ցայս, ցայն, ցայս– 5 
քան, ցայն քան, ցայդքան , մին չե ւ։ Այսաւր եղել փրկութիւն 
տանս այսմիկ. ի վաղիւն տեսանէ զՕիսուս զի գայ, զոր գոե– 
հիկքն յեգուց ասեն, եգուց դառնամք։ Իսկ այսչափ անտարո– 
րոշ ասի քանակին, այսչափ ժամանակս ընդ ձեզ եմ եւ ոչ 
ծ անծալ ւ. նոյնպիս ցայս քան, ցայնքան, ա լուրս կամ շա– 10 
բաթս. մինչ ի վաղն, կամ կիւրակէ սոր, կամ որ եւ իցէ։ 

< 2 > Եւ միչակաւոր է, որ ինոյն ժամանակ(ան)ացն միշոցսն 
իրս իմն առնեն, որք եւ իցէ որ առնի ի ժամանակսն. որպիս 
բարիոք արար աստուած զ աշխարհ, ի սկզբանէ բարաք են 
զոր արար։ Իսկ յատկապէսն՝ որպիս միաւորականաւքն խորհի 15 
յատուկ զաշխարհն վերին, կամ զդրախտն յատուկ, կամզծաոն 
ի մի լա կին։ Իսկ բնաւն զյայտնիսն ցուցանէ։ Իսկ ամե- 
նն լինն՝ զյայտնիսն եւ զանյայտնիս, որպիս զգալիս եւ դիմա- 
նալիս. որպիս յորժամ ասես ամննեւին լոյս էր մարդն, ամե- 
նն ւխն անմահ եւ անապական։ Իսկ համաւրէն ի վերայ ընդ– 20 
հանուր սեոիցն. համաւրէն գոյացան սեռքս ընդհանուր, հա– 
մաւրին մեռան իմք մեք. համաւրէն յառնեմք։ 

< 3 > Եւ քեր դութեան, որպիս վայելուշ յեղանակաւք զայս 
բերեալսն ցուցանէ պարզ յարացուցիւք, մուրցացի, ծղացի, 
աքացի, ողկուզաւրին եւ տարմացար։ Մուրցացի, այսինքն 25 
մրցելն, հ արկանեին չարաչար՝. ծ՝ղա ց ի, բռնցի, բազկացի. 
Աքացի, առ ոտս արկանելոյ ասի։ Ողկուզաւրին, որպիս ող– 
կոյզք ի հնձան, այնպէս առ ոտն կոխել զթշնամին։ Տարմա- 
ցար զուգահաւասար տարմիցն, ի վերայ մարախոյ , այնպէս 

սատակեաց զիւռովիչսն։ 80 

< 4 > Եւ քանակութեան, որգոն բազում անգամ, կամ 
սակաւ անգամ, որ համարք եւ թխք յայտնեն. մակբայ զայն 
ցուցանէ բազումն, զհազար կամ զյբխր նշանակի. Եւ սակաւև 
զհարիւրաւորսն ի տասունս. ^բազումք են որ մարտնչեն ընդ 


հԱՄԱՄՈՑ ԱՐԵԻԵԼ8ԻՈ8 


0՝ԵԿՆ/)Ի19>ԻԻՆ •ՔԵՐԱԿԱՆԻՆ 


273 


272 

իս\ բազումք են , որ հալածեն եւ նեղեն զիս“։ * Սակաւազոյնք 
են (լեանք մեր. ո ահա լափով եղեր զատւրս իմ“։ 

< 5 > Եւ թուոց յայ տ ականն, երկիցս , երիցս , քառորդս. 

սոքա յ այտն իք են։ 

ր> < 6 > Եւ ետեղականն, որ զտեղին նշանակի, որսլէս վե- 
րին, ստորին, որոց կալք գ. յերկուս բաժանի զտեղին եւ երիս 
կարգս ասի ունել նոցա. վերին՝ երկին, ստորին՝ երկիր ։ Եւ 
յերիս բաժանի ղկալն ի տեղի, զի կամ ի տուն է եւ թե ի տանի 
(եւ) գայ եւ թե ի տուն երթայ : Տեղի՝ երկին եւ երկնից երկին. 

10 Աստուած մեր յ երկինս կամ յերկնից նայեցաւ եւ նստի յ եր- 
կինս։ Տեղի՝ դրախտն, զմարդն ի դրախտն եղ, ի դրախտին ել, 
ի դրախտն դարձոյց եւ որ ըստ այսմ Տեղի ասի Աստուծոյ 
սիովՀւ Երուսաղիմ. տուն իմանի աշխարհս, տանք ասին տա- 
մա րք սրբոցն, տուն գերեզմանն . վարժի ղրանդ ի սոցունց 

15 վերայ։ 

< 7 > Եւ ըղձից նշանակք, իցիւ, աւշ, գուշ, մարտան։ 
Իղձն մակբայ ի, որ նշանակի զցանկութիւն ցանկա լեացև։ 
Իցիւ, յորժամ ասի թե լինիցի այդ. իցէ թե տեսանեմ, իցէ՜ թե 
առնում զպատուականն զայն։ Իսկ աւշ ն, որ երանութեամբ 

20 ցանկայ ըղձաչոյն. աւշ թե լինիր ինձ այս ինչ տեսանել կամ 
գործել. ո աւշ թե յաշողեալ եին ինձ ճանապարհք։ Ա Իսկ գուշն 
եւ մարտ<ա>ն, որ ի ինքնախոհ ցանկութեանցն հարկանել ած- 
ման ք. գուշ գուցէ լսի ըստ այն մ՝ գացի մոլորիմք ի ճանա– 
սլարհացն Աստուծոյ. գուցէ մնռանիմք ի մեղս, գուցէ զրկիմք 

25 ի տեառնի Աստուծոյ։ Իսկ մարտ<ա>ն յորդորական լսի. մարտի– 
ցուք ընդ չարին հաւատոյն զին աք. մարտիցուք զբարիոք 
մարտն ի դիպ ժամանակի, գի հանգի ցաք յայ լամ Ժամանակի։ 

< 8 > խրոխտ ականն, իշտ։ 7"րոխտականն անձն ահա մա- 
կան ասի կամ սիգ անձն, որ ինքն զինքն զերամբառնայ եւ 
30 զոր ինչ ոչ է, ասի անել կարծեաւք։ Դսրով նազականն, վրի– 
պաւղ. իշտ այղպէս եղեւ, իշտ ինչգունակ գործեցեր եւ այս– 
պիսիս աստուծոյ վայել է, որպէս եւ ասի ար են դիքն ձեր. եւ 

ձ.ւաօւձ.ւ՚ւօահՏ. ւ յ | »ծ 0x7111 157 ււ շ & XXXVIII 6 II 

էծ 0X7111 5. 


թե զարմացեալ եմ ընդ ամբար շտաթիւն տանդ Ցուդայ. եւ 
ահա ես ինձին խորտակեցիր զկուոս ձեր եւ բարձից զձեզ յե– 
րեսաց իմոց ել կորուսիր զյիշատակ ձեր յերկրէ ել որ սո- 
րին նման է, խրոխտական ասի։ 

< 9 > Սպառնականն, տիր, տի. որպէս ոք ասի վևասակա– 5 
րին, որ է տիրն կաց , մնա, զի ահա այդպիս առնեմ գործողիդ 
զչար կամ արարի, որպէս եւ տիր ինքն սպառնայ. փոխանակ 
զի ոչ լուար ինձ , ասի, ածից ի վերայ քո սով եւ սար եւ մահ 
• սատակել զմևացորդս քո։ 

< 10 > Իսկ հեշտականն, որ դիւրին ասի. վաշ քեզ զեղե– 10 
ցիկդ էնձ, վաշ քաջիդ, վաշ վայելուչ ես դու ինձ եւ աստուծոյ 
եւ այլս այսպիսիս՝. Իսկ յայ, որ ի յ անձնաոական թե ահա 
ստուգես թե յայ մշմարիտ ես, յայ ս/հատր ես տիր ամենակալ։ 

< 1 1 > Շնորհակալոյն, զոր շնորհակալութեամբ ասեն, 
ղին, արքէն, դրուատ։ Գինն արդին ի եւ արքէնն ի սիր քո, 16 
որպէս թե ասի. արդին ի սիր քո առնեմ զայս. արքին վասն 
քո արարի զսիովն. արքին, շինեմ զերուսաղիմ ել զՍամսրիա։ 
Իսկ ղրուատն գով ասի ըստ այն մ՝ ա գովեա Երուսաղիմ զտիր", 
զովեմք զքեզ միածինդ հաւր. գովելի են եւ սուրբք քո առաջի 
քո ի բանս քո։ 20 

< 12 > Իսկ ողոքականն, փոխան, փարելի, որպէս ումեք 
ասի ոք. առ իս եկ եւ երանելի լինիս, փոխանակելով գիմս առ 
քոյդ, փոխանակ այսմ տալ քեզ զարժանն. փոխան քո այլ ոչ 
գրյ ոք առաջի իմ։ Իսկ փարելի, յորժամ փարելով ոք գիրկս 
արկանի զմեծաւ կամ զփոքու կամ զաստուծով կամգհոգտվ եւ 25 
զոյգ բարբառի ըստ այնմ։ 

< 13 > Եւ ապաշնորհեն ին, դժմիտ, ձ առա դի մ ապաժաման, 
որպէս "նախատելով թշնամանա բար ասի ումեք դժմիտ դա- 
ժանին եւ վատին եւ յոռղ/ն։ Զա ռադի մ կոչի զխեոաբարոյսն 
ել զհակառակսն եւ զանխոկս։ Եւ ապադէմ զվատն եւ զվհա– 80 
տեալև։ Իսկ ա պա ժաման ղանժամանսն եւ զներգեւեալսն։ 
Որ ըստ մեզ իմն առնուլ զտեսակս չորից բաղկացելոց նորա 

յւաօւճրւօւր& 8 . 18 0x1711 ւշ. 


30-9 


274 


հԱւրԱՄԱՑ ՍՐԵՒԵԼ8ԻՈ8 


կայից։ Դժմիտ ասեմք զմարմնոյս սողոսկուտ բնութիւնս։ Իսկ 
Զառադէմ՝ զի նեցելոց մեղ ներհակախն դիմային յածմհւնք։ 
Իսկ ապաղէմև, որ է անցան ցանկութեանցն հոլովումն խիստ 
եւ սաստիկ դիմակալ ք։ Իսկ ապաժամանն՝ իշխանական 
6 առաջնորդական դէմք,որ առ չարս եւ առ ցարին ղոյդէ երադ– 
մունք։ Եւ դժ միտքն կրաբերին ի չարէն։ Եւ Աառադէմև ոտն 
առնու ի հաղթս արտաքս : Եւ ապադէմն դիմաւորի ընդ խա– 
ւար։ Եւ ապաժամանն պարապորդ է հասասլ վտանգին , միւսն 
հրոյ եւ միւսն չրոյ , իսկ միւսն հողոյ եւ միւսն աւդոյ , ի նոյն 
10 վտանգաւորացն է , ապաշնորհելոյս է տեսակք։ 

<14> Իսկ աւաղականն, զորս ի նոյն խոշորացն ասեն, որ 
է ուխն եւ ահն, վախ, վահ ըստ շորից կերպադրութեանս 
եղկականս, որ է մասունս զրկելոց. որ է ուխն ի մտաց անդի 
զվհատելոցն զցանսն ի դէպ ածելով։ Եւ ուհն՝ կորուսելոցն եւ 
16 անիրաւին. ո՜ւհ, ասէ, զի հանդիպիր այս նմա։ Իսկ վախն դի֊ 
մաձայնական է. վախ, որ այսպէս ասեիր դու եւ արդ այսպէս 
զ/ես. ուախ դու եիր հարուստն եւ արդ մուրանաս եղկականդ 
անձամբ։ Իսկ վահն ոտնահարական է եւ մորոս ական. 9 վահ, 
ասէ, դո՛ւ եիր, որ քակեիր զտաճարն՛. վահ, որ ընդ երկինս 
20 խորհեիր, արդ ի դժոխս իջեր. վմձ, որ ըմբոն ե ալդ ես կար– 
ծաւղդ ել որ ինչ գոյդ եղկականացն սարասք յուղմանց վատ - 
նելոցն, որ ի մեզս են մուտք , գերիչը եւ կորուսիչը բնակա– 
ւորին։ 

<15> Իսկ եղկականն, որ է զառանցանք ի վերայ կամա - 
25 կորացն ասել, վայ, աւաղ, աղէտ , եղուկ։ ՀԼայ քեզ Հորա–՜ 
զին, վայ քեզ Բեթսայիդա «. վայ քեզ ծ-ուր եւ Հայդան. վայ 
ազդի մեղատրխ Իսկ աւաղ ն խռովական է. աւաղ թե ոչ եի 
ծնեալ. աւաղ ինձ միայնոյս. աւաղ հերքելոյս, զի արդ կարա– 
ցից կեալ ի յիրէ։ Իսկ աղէտն սրտմտաւղէ եւ տամկացա կան. 
30 աղէտն ի քէն եդեւ չարեացն ասէ.աղիտիցն, ասէ, մուտք պատ- 
րողին ի դէմ. աղէտքն վճարեցան կամ վճարին սաստկապէս, 
ասէ։ Իսկ եղուկն աշխ արական իմն է բան. եղուկ այս անուն 

յւաօրձ՚րւօատ. « XXVII 4 օ ; «« 0 X 7 29 ււ շտ-26 »*էհ XI շւ ււ 

26 էք* յ*ր«Ո 11/711 4. 


ՀՐԵհնՈհ&Իհն ԾԵՐԱԿԱՆԻՆ 


275 


քաղաքի, որ պաշարեալ է. եղուկ ես կամ դու, եթե ըմբռնիմք 
ի պարտս դողին կամ շնացելոյն եթե աստ, եթե այլուր։ 

<16>, <17> Իսկ հրաշական, ասէ, պայ ք արական ասի, որ 
հրաշանալով ասի պա<յ>քարելոցն վեհից, բէք ասէ, ջէք ասէ։ 
Բէք, այսպէս գեղեցիկ էր սկիզբն. բէք, այնպէս պայծառ են հրեշ– 5 
տակք։ Բէքն յընքեան անբաւ իմն խորքն աստուծոյ։ Իսկ չէ քն 
խրախճանագոյն լսի կամ զաւրազուարճ. ջէք(ն), այնքան գեղե- 
ցիկ էր պսակն, շէք, պայծառ իմն է լոյսն. ջէք, անճառական ք 
են աստուածայինքն եւ հրաշականք. բէքիցն ւսւանք եւ ջէքիցն 
խումբը սոսկականը են եւ դեղաղէշք։ 10 

<18> Իսկ հ եզն ականն, ուահ, որ նախատական է կամ 
որպէս հեզնականաւքն ոք ասէ. ուահ, արդ նիստ ի գետնի. 
ուահ, ահա ՛Ադամ եղել իբրեւ ղմի ի մէնչ. ուահ, ես ասեի թե 
աստուածք իցէք դուք ահաւասիկ,որ է զաւրեղականին հեգնա– 
կանքն ի դէպ։ 16 

<19> Իսկ որ ասէ ուրացութեան կամ ապերեւութեան, 
որ է հաւաստի ուրանա/ն եւ ապերախտին սուտ քան զճշմա֊ 
րիտն ասացեալ. չէ, ոչ, ոչ իւիք, ոչ եզով իւիք։ Ուրանալոյն 
իրք չէ այդպէս. չէ քո սուտն, այլ իմ է. չէ զոր կարծեսն։ Իսկ 
ոշն. ոչ դիտեմ զձեզ, ուստի էք. ոչ էք դուք յիմոցն. ոչ լսեմ ձեզ։ 20 
Իսկ ոչ իւիքն. ոչ իւիք նման իցէք նմա. ոչ իւիք դիտեմ զայդ. 
ոչ իւիք ունիմ զորս խնդրես յենէն, ով այր դու։ Իսկ ոչ եզով 
իւիք . ոչ մի ինչ վնաս գոյ ի դմա. ոչ մի ինչ բարի կրի ի նմա. 
ոչ մի ինչ մխիթարութխն է ինձ ի մասինդյայդ։ Իսկ ոչ իւիքն 
բնաւ անյանձնաոողին է. ոչ իւիք դիտեմ զայդ. ոչ իւիք իմա– 26 
նամ զասացումնդ քո. եւ որ ինչ բնաւ քերդութեանցն է խորք 
ուրացականը լոկանան ի բանիս, ապերախտը ն անւլուք. 

<20> Իսկ բաղասա ցութեան՝ գեղեցիկ դիւրասաւղու– 
թիւն, որ քերդենն, այո(յ), հայոկ), այոԼ/). խոստանամ զոր 
հայցեսդ առ իս է. այո(յ), տեսի զնոյնդ. այոՀյ), զճշմա րիտն 30 
ասեմ, արդարել ճշմարիտ ես դու։ Իսկ հայոԼ/)ն. հա, դու միայն 
ես բարձր, հա, եւ դու տէր դիտես, զի քո եմ. հա աւասիկ 

յարօւճոօւր&տ. տ <ւ6>, <17> փ ւ>– 88 6 ՜ 6 1 *** 

քաքասավան »րէ1տ || 28 ըաղասացրւք)եա՚ն՝\ յա քաղսսարաղյտՓ ծանն «րէս. 

1օ* 


276 


էսէրսւրսՑ արեւծլցւոց 


ՄԵԿնՈ Ւ0-ԻՒՆ ԾԵՐԱԿԱՆԻՆ 


277 


մերձս/նամ գալ առ քեղ, նաիրական ախտիւք զկամացն խա- 
զել զձեւս։ 

< 21 > Իսկ ապասութ եան, որ յ ընդդիմադրականն հաւա– 
սար է ասել. մի, մի իւիք, մի եզով իւիք՝. Մի. եւ մի իւիք տա– 

6 ցէք պատճառս շարին. մի ստէք, մի սպանանէք։ Իսկ մ՝ի 
ի լիքն. մ՝ի իւիք մոլորիր, մ՝ի իւիք խարէք, մ՛ի իւիք յայդպի– 
սիդխորհիք։Իսկ մ՝ի եզով իւիք. մի զով<ո>ք կարծէք զիս տէր. 
մ՛ի զի ես նոյն եմ՝ որ էն. զի մին անուանական է եւ մակբայ, 
իսկ զովն նախդիր է եւ հարցական. % զո ոք ասեն զին էն մար - 
10 դիկն թե իցեմ~ ա . »զո ոք ասէք եւ դուք՛ 1 , յլով ոք խնդրէք, 
աս է". »եթե զիս, ահաւասիկ եմ՝ ես :* 

< 22 > Իսկ զգուշական, որ զղուշացելոցն պատուիրէ, 
զգոյշ, հուց է, որ է զգոյշն գուցէն նոյն մի պարզ հոմանունքն, 
զգուշացողին ասելով զդէպն. գուցէ մեռանիս, գուցէ մ՛ոլորիս. 
15 գացէ եկեալ գտանիցէ զքեզ տէր անպատրաստ, որ ասաց, 
արթուն կացէք, որ է զգոյշն, գուցէ ոչ գիտասչիք զաւրն 
տեառն։ 

< 23 > Իսկ որ ասէ թե մարտ կացն կամ ճշգրտութ ե անցն, 
մարտկացն հարցական լսի, իսկ ճշգլո ոութեանցն, որ զեւս 
20 ստուգագոյնս հարցմամր ոք կամի ուսանել եւ ասէ. որպէս, 
զիպէս, զիարդ, ըստ որոյ, որզոն։ Որպէս էր ուղին այն. որ– 
պիսի է տուն շինեալ, որպէս եւ շինաւղին ասի։ Իսկ զիպէսն 
նոյն եղանակովս հարցոդին։ Իսկ զիարդն ՝ իսկն են թ անկե ալ 
անուանէ. իսկ զին մակբայ եւ արդն նախդիր, եւ ցուցական ք 
26 են պարզ, զիարդ լուիցիս. զիարդ այսպէս խորհիս, զիարդ 
կամ այս անուն կամ այն։ Իսկ ըստ որոյ. ըստ որոյ զաւրու– 
թեան; Իսկ որզոն որպէս է կամ ի*թր. իբր է քաղաք, իբր են 
բնակիչքն, իբր է շահին առուտուրքն վաճառաց նոցա։ 

< 24 > Իսկ որ ասեն թե դիպուածոյն, որ է ստոյգ դէպ 
20 հարցականին զդիպուածոյն զպատասխանիսն, թերեւս, ինձ 
թուի, ի դէպ : Թերեւս այս ինչ գործ էր իմ թերեւս հասի 
անդր, թերեւս լուր ինձ եւ ճշմարիտն ասացից։ Իսկ թուին. 

ձաօրձ՚ոօա։տ. ւօ ասե XVI ւտ– ւտ ւլ ս յօե»* XVIII 4– օ ււ ւօ – ո 
Փ 14*էէհ XXV 18 |1 18 Աալակացն շքր *պ>Ո յ». 88. 


ի ղՀ ա 1 ^ թուի թե անքննին են խորքն աստուծոյ. ինձ թուի 
թե գեղեցիկ էր մարդն ի սկզբանէ եւ անմահ եւ դու ասես թե 
եւ ինձ թուի թե այդ այդպէս իցէ. որ զբնաւս հարբողին լնու 
զդէպսն։ 

< 25 > Իսկ դասականն, որպէս դասութիւն եւթիւ շարամա– 5 
նեալ ասելով յետ այսորիկ, զկնի սորա, ըստ որմէ, զատ, 
առանձինն, որ է յետ այսորիկ եկն Ցիսուս ի Հրէաստան. յետ 
այսորիկ խաւսեցաւ ընդ նոսա առակաւք. յետ այսորիկ 
աղաչէ զՊիղատոս 8ովսէփ։Իսկ զկնի սորա ասելով զկնի սորա 
եկայք ուղղակի մինչեւ ցայսաւր. զկնի սորա զևասցուք ուր եւ 10 
երթիցէ։ Իսկ ըստ որմէն. ըստ որմէ ասեմք, ըստ որմէ խաւ– 
սիմք, ըստ որմէ գործեմ։ Բայց ի հարցանելն ուրուք, ըստ որն 
նախդիր է եւ մակբայ, յորմէն բայ։ Իսկ զատն եւ աոանձինն 
հոմանունը ասին եւ մի է յատուկ դրութեամբ. զատանեյն որո– 
շելոյն ասի զատեալ ի յոլովից. եթե ըստ չարի, եթե ըստ 15 
բարւոյն պատահմունքն առնուն։ Իսկ զատելոյն ասեն առան- 
ձինն է, որպէս էութեամբ աստուած առանձինն եւ իսկապէս 
եւ զատեալ իմն է անճառելեաւք յայմմէ սեռից կենդան եաց, 
որպէս եւ գրեալ է մարդն ել կենդանին, բանականն ել մահ- 
կանացուն եւ յատուկ սեռ կենդանի, որ ինքն վեհիցն վե– 20 
հապետ։ 

< 26 > Իսկ որ ժողովոյն ասի միանգամայն բաղդատեալն, 
միանգամայն ասելով խումբ, համառ, հոյլ , որ եզական 
անուամբ գբոլոր զտեսակսն սեռիւքն համոզէ ի դէպ ասեր 
միանգամայն դումա րե ցան բիւրք. միանգամայն թուեցան 25 
կաճառք անմարմնոցն։ Իսկ խումբն, խմբեցան բոլորքն Իս– 
րայէղի, խմբեցան այլազգիքն ընդդէմ նոցա։ Իսկ համառն 
միաբանեցին եկին լսի. համառ կուտեցին, համուռ հասին։ Իսկ 
հոյլ ն յանբաւք լսին,որպէսէ իմն հոյլքն աստեղացն կամհոյլք 
հրեշտակաց։ 

< 27 > Իսկ մուտհր ամանին, որ է ստոյգ կամ պարզ հրա- 
մանին ասել, թող, ած, եկ, բեր։ Թող, ած առ իս ղորդին քռ- 
թող, աստուած ինձ վկայ զայս անուն, ած աո իս զվթ– 
սըն –Քրիստոսի սիրելիսն։ Իսկ եկն կոչնական է. եկ առ իս եւ 




278 


ՀԱՄԱՄԱ8 ԱՐԵՒԾԼՁԻՈ8 


ՄԵԿՆՈԻէԻԻԻՆ ■ՔԵՐԱԿԱՆԻՆ 


279 


ասիր– եկ առ էս եւ կեցցես, եկ աո էս եւ տաց ցեղ զէմն ամե- 
նայն առձեռն ելով։ Իսկ բերն խնդրական է. բերէք էնձ զէրսդ 
զայղոսէկ. բերէք էնձ գդահեկան հարկէն. բերէք էնձ եզն զէ– 

\ /ական մեծ էն զմնծն նուէրականս։ 

6 < 28 > Իսկ բաղդատական ասէ, որ է կշռական չափուց 

բայ, անուանական սարասոց , առաւել եւ նուազ ասելով, 
առաւել է աստուած քան զհրեշտակս. առաւել է հրեշտակ քան 
զմարդ սակս անմահ ութ եան. առաւել եւս է մարդ քան զ անա- 
սուն բանական էմաստէւք եւ հանճարով։ Իսկ նուազն. նուազ է 
10 լուսէն քան գարեգակն. նուազ է եւ աստղ քան զլուսէն. նուազ 
է Արայն քան զարուսեակն զեղեցէկ։ 

< 29 > Իսկ հարցականն պարզ էմն զրուցատուական է, 
ուստ, Տրբ , զէարդ, ք/բր> հէզան. որ է ուստ/ւ են դոքա որ 
ընդ քեղդ, ուստ է ածեր զա/ս։ Իսկ երբն մ ամանակ էմն ասէ. 
16 երբ էր այն այր, զորա ասես. Տրբ շէնեցաւ. երբ սկսաւ այս 
էնչ կամ՝ այն էնշ դէմակք ձետց։ Իսկ զէարդն ոտն առա կան 
նախդէր է. զէարդ արդեաւք էմանամ՝. զէարդ ես կապեալ, 
զէարդ լուծար եւ կամ՝ յումէ։ 

< 30 > Իսկ յորդութ էւնն ասէյորդ, յոյժ, կարէ շատ , 
30 Հսաստէկ, յաւէտ , մանաւանդ>. որ է յորդն յոգնակա– 
նազոյն. յորդ են զաւրքն, յորդ են ջուր քն, յորդ են եկեղե– 
ցէքն։ Իսկ յոյմն բոլորական էմն է եւ է յոլորտսն ան- 
ցան է. յոյժ խոր է խորհուրդքն աստուծոյ. յոյժ անբաւ են 
մէտք էր էդ. յոյժ հեռէ եմք մեք յերկնէ յերկրէս։ Իսկ կարէ 
26 շատն , որ առաւել քան զչավտւցն անբաւքն անցան են. կարէ 
շատ է զէրքն անսւսհ մսւնա կանացն բառէցն Արէստոտելէ. 
կարէ շատ են առաւաւտքն քերդողաց. կարէ շատ են առաս– 
պելացն զէրք։ Իսկ սաստէկն պակուցանողական էմն է. սաս– 
տէկեն սպաոնալէքն աստուծոյ. սաստէկ եւ այր ե ցանաւղ նետք 
80 որ է կաղնոյ կայծականար մ՞խեալ. սաստէկ ել հնձաւղքն 
ագարակին հրեշտակք առ մարդկայէն բոյսս առակեալ։ Իսկ 

ՃԹՏՕ 1ձ 110Հ1&Տ. 19 յորղոՓիւնՆ) յւրօ սաստկութեաՆ I րէն || 29 էՕԱՈ 

այըեցանսռրլ օ/ր ոստմա օսՀէօրւ» յսհ/րծքանուլ շաւղաց (ճօտէ&աաէւ Համամ՝ Արծ– 
ւեւցի, բ. 20 )=յայրծցական (կամ՛ յպ/րծցաՆ) փշոցն Լտ։. «րա. 


յաւէտն աոաւե լական է եւ ազդալղ. յաւէտ մեծութեամբ է, 
յաւէտ զաւրութեամբ, յաւէտ ունակութեամբ կամ՝ փառաւք։ Իսկ 
մանաւանդն յան զա կան է եւ աւարտական. մանաւանդ աս տոլ– 
ծոյն գործ, մանաւանդ տէեզերականն հարաւք. մանաւանդ 
հրեշտակականն կաճառք։ 6 

< 3 1 > Իսկ որ ասէ թե Հա պ> երդմնականն, որ է հաստատա- 
կան երդմնողէն զյաւէտ գործ բան է ի վճարել. տահ,> քաւ։Տա– 
քովն փութով է. որպէս այո(յ) աւրհնելով աւրհնեցէց զքեզ. եւ 
ես երդուայ աջով է մով, զոր էնշ երդուաւն, կենդան է գոլյաւէ– 
տենէց զէնքն ասէ։ 10 

< 32 > Իսկ խուներդմնական պարզ երդմնական է. խունն 
նախդէր է , երդն անուն է , էսկ մնականն դերանուն, քննողէն 
կայ դէմակ ասելովս հա. հա, տեսէ գնա. հա, սէրեցէ. հա, քեր– 
դաւղ եմ եւ քերդեմ։ 

< 33 > Իսկ հաստատութեան, յայտ, որ պնդութեանն ասէ 16 
յայտ. յ այտն է է անունն աստուծոյ անճառ ասելով, յայտնէ էր 
մարդն է դրախտէն. յայտնէ եւ սպանաւղ անձն անէծեալ. 
եւ որ էնշ բոլորէցս է յայտնութէւն, հաստատութեամբ էմն 
ասէն։ 

< 34 > Իսկ դրականն , որ դնելով էմն է եւ ոշ բնութեամբ, 20 
որպէս ամուսնանա լէ, քետաքերելէ , տամկացելէ. որ է 
անբաղդատ շարադրութեամբ, ոշ ամուսնանա/ կամ ամուսնա– 
ցեալ, այլ է վերայ հասակէն ասացելոյ ամուսնանալէ, որ 
առէն շուն ակին յանբաւս անկան է աւդէւքն է զրէս։ Իսկ քետա– 
քերելէն, որ քեր դելով էմն զքնարականսն ոք առնու. քետայն 25 
բառ է, որ լսէ հետահան, էսկ քերե/թ զրելէ էմն, որպէս հե- 
տահան ական զրովն զբանս բաղկապելով եւ զոճսն նշանակե- 
լով։ Իսկ տամկացեալն՝ տրոհարկելով էմն զղուգութէւնս ան– 
պարզէցն տարբերէ եւ զէրս ունակացելոցն անշարադէր պար- 
բերական էմն տամկացութէւնս անուանեաց։ 8 ° 

< 35 > Իսկ մոլութեան, որ է եհ, ըհ, րեհ, ըհը, ըստ երկար 
մոլորութեան մոլորելոցն, ղե զանակս աշխարականացն է դէպ 
երկայն վանգէւքն առնու մակբայս է վերշոյ զքերդեցելոցն 
է դէպ։ Ի՚հ, ասէ, զոր Սողոմովճ ,ոհ, որ կթող զուսումն ման– 


ՀՈՄՈՄԱ8 ԱՈԵՒԵԼ8ՒՈ8 


ՄԵՀնՈհԹԻհն –ԶԵՐԱհԱնԻն 


281 


280 

կաթետն* եւ գնա/ ընդ մոլարս։ Ե՚հ, զիարդ կորեաւ՝. Իսկ ըհ 
լալական իմն է. ըհ, ինչ առնեմ՝, ըհ, զիարդ կամ, զիարդ 
այրիմս եւ մեռան ի մ։ Իսկ բեհն աշխարական է . ըե՜հ, վայ 
զենեւ, վայ լար կամ անդէսլ եւ սաստիկ կատարածիս , կամ 
5 յոզւոց հանելով զըեհն աս է։ Իսկ ըհըն ցատղական է եւ դառն, 
հ՜հը որքաանաւք զոլորակն ներկուռ խիստ կրիւ ոք աոնու 
զըհըն ասելով, հեղձամղձուկ խանդիւք եւ ցաւակցական որա– 
կաւքնյանզին զհաստ ոլորակն , նուազամասնեայ ստորագրելով 
ստուզէ զդէպսն ի մաւտոյ եւ զխոովականսն ի համրատյ եւ 
10 զմոլորականսն ի միջէն ղատուցանելով։ Եւ արդ գեղեցիկ իմն 
դրութեամր առ զտեղի իւր մակբայս, րանիւ զքաւղս եւ ան- 
խաղաց յստորաբայէն , կայուն հաստատութեամրք զպարզսն եւ 
զջոկամանսն վեր առնելով։ Պարզն Հոմերոսեան է եւ չոկա– 
մանքն Արիստոտելեանց եւ ամանականքն թէովնականաց ել 
15 սահմանական քն Պիթագորեանց եւ գեղեցկարանն (և Պղատոնի, 
զորս ի լաւ մասին ստուգեցաք, քննել պատշաճսն, որ ի սմա 
զՀոմերոսին։ 

Ինձ փոքր խոկիս խոհեմք ցուցեալս ի պարզ եւ ձեզ յոլո– 
վականաց յ ոռոգումն աւարտեալ եւ ի կնիք գանձից եկե– 

20 ղեցւոյ տամ զսա ձեզ նոր տառ, ի հնմէ զլաւսն աոեալ, որք 
զկնի արհեստիցն էք ծ անող, ոչ զառ բուռն քերդեալս ի դիպ, 
աստուծով սկսեալ եւ խաղաղական իմն ի նոյն յանգելով, 
զվայելուչ գովութիւնս հատուսցուք միոյն աստուծոյ յաւիտեան։ 

<ԻԱ> ՑԱԴՀԱԳՍ ՇԱՂ.ԿԱՊԻ 

25 <1> Եւ չոկամանք են^ Եւ-ն. եւ նա արար զմեզ։ Երե– 6 ւտօ– 

միա ո եւ մարդ է եւ ո ծանիցէ գնա * եւ այլս բազումս։ 

Եւ ոչն. զայս յառաքելոյ ուսիր. ,եւ ոչ շունք եւ ոչ գողք* եւ 
յայլ տեղի »եւ ոչ խորութիւնք եւ ոչ բարձրութիւնք* եւ այսպի– 
սիքս։ 

80 Դի. գիտեմ, գիտես, գիտէ։ 

ճա ր 0րճՈ0^ՏՏ. 1 1>րօր II 17 II 26 յ««ա XVII 9 II 27 Օօրոէե VI 10 II 
28 Տօո VIII 29. 


Իսկ այլ-ն՝ Ես այ ի ասէ. ա այլ նոքա կամեին *: 

Գաւիթ՝ ո այլ յաւրէնս տեառն*։ Պապոս՝ % այլ դուք յազա– 
տութիւն կոչեցեալ էք* եւ այլ նմանք սոցին։ 

Իսկ թ եսլէտ-ն. թեսլէտ տեսի, ոչ գիտացի. թեպէտ լուայ, 
ոչ իմացայ. թեսլէտ քննեցի, ոչ հասի, զի խորք են անհնարին. 5 
յթեպէտ եւ գնացից ի մէջ ստուերաց < մահու), եչ երկն այց։* 

6 161– < 2 > Ել անջատականք են յ Իսկ որ ասէ՝ <յ)իրէ յիր 

խտրոցին, այսինքն է ի խորհրդենէ իրին ի խորհուրդս ինչ 
խտրոցին, դնելով զկամն։ Եւ այս են ասացեալքն ՝ կամ, եւ 
կամ, եւ կամ թե։ Տէրն ասէր. ,կամ արարէք զծաոն բարի 10 
եւ զպտուղ նորա բարի, եւ կամ արարէք զծառն չար եւ զպը– 
տուղ նորա <չար)“։ Եւ կամ թե. ի 6ոբ ասէ. »(եւ) կամ թե քո 
առեալ զհողե կաւ, ստեղծեր կենդանի*. 9 եւ ( կամ թե) քո բացեալ 
իցէ զպատրուակ Հայ կին*. ո եւ ( կամ թե) դու ագուցեր ձիոյ զաւ– 
րութիւն* եւ այլ որ սոցին նման խրատական քննութիւնք են։ 15 
6 ա– <3> (Դարձ ետ/) եւ այսւզէս իմացիր զբաղմատն, որ 
գոյութիւն ոչյայտնէ, այլ ոճ իմն նշանակէ։ նմանա- 
պես նախ<ա)դրի եւ ւ փչակի, թե սա, թե նա. զի թե նա. թե– 
պէա սա, թեպէտ նա. զի թեպէտ սա, զի թեպէտ նա։ Եւ այսո– 
քիկ շաղկապ ի խաւսս երեւին եւ ի գիրս սուրբս, դիւրաւ ճա– 20 
նաշխն եւ յիմաստնոցն խաւսեցեալ ճառս։ 

618 *– < 4 > Եւ տարբաղմատք են\ Եւ են ասացեալքն այսոքիկ. 

քան, քանզի, վասնզի։ Եւ է քան-ն քանակատրին թուոց։ 
մանզի՝ վերաբերապ եւ պարզ։ Վասն զի հանդիպական եւ 
կշռական։ Եւ երեւի այսպէս, յորժամ ասես, բանիցս է գիտու– 2® 
թիլն մարդոյ։ (ման զի մարդ զինքն ոչ գիտէ. քանզի վերշա– 
մուտ է յաշխարհ։ Վ.ասն զի՝ յառաջ այլք գոյացեալք եղեն)։ 

<5> Եւ ի ա ս տ բան ա կան ք են, ոյք ի բացատ րու– 
թեան սակս բաղայց յարառոցին. այսինքն պատճառա– 

ճա01ձՈ01քՏ8. 2 1>1&1ա I 2 II 2—8 Ա 0»1 V 13 || 6 1*տ»1ա XXII 4 II 
10—12 ա«հ XII 88 || 12—15 յօԵ. XXXVIII 14 «է 81; XXXIX 19 II 16—21 
էնա «տ շօոձէԱօոօԱսո հւսէ շօուէոէօէԽոէսԽ, զաա Տ ջօէէ ւ՝էրծօ ձոօոցաւ ւէ "Տ 
նլաւր ս. ւսբրօ բ. 1 5Հ*օ բքշսհսւէ, (ւսշէօր\8 ոօւոէոէ ւ ՛ ո աց օաաաօ, Տւաաաւ (տւոօո 
Այլուստ օէէսոմէ) ա« Հ/սեէսր || 26—27 ղաս սուս սսք»% ճոօոցոօ էոԵսէոձօ ուոէ, 

V. էսքու ք. 155 . 


282 


հԱՄԱՄԱՑ ԱՐԵԻԵԼ8ԻՈ8 


բանական ք, որք բա ցատքին սակս բաղայց, որ է պատճառաց, 
որ եղելոց իրին անուն ի դէպս։ Եւ են այսոքիկ. զի, որսլէս, 
եթե, արդ եթե, վասն, յաղագս, վասն որոյ, վասն զի, 
վասն ոյր, ըստ որոց, ըստ որքան, որքանի անգամ՛։ Եւ 
6 վարժեսցուք զփաստ բանականդ այսպէս : (Ցորժամ՝ եկեալ ոք 
ի ճ՛անապարհի եւ զյամելոյն կամիցիս գիտել զպատճաոս եւ 
քննի թե էր աղագաւ յամեց,) նախադրեալ շաղկապի այսպէս. 
զի՞ եղել քեզ. որպէս եղել, եթե զինչ պատահ եաց. արդ եթե 
$ր. վասն ոյր, յաղագս ում՝, վասն որոյ իրի. վասն զի զինչ. 

10 վասն ոյր են ըստ որոց իրաց. ըստ որքան չավայ։ 

ր Եւ ըստ այսմ՝ մտա ց յարմարեսցես ի բնաբանիդ զդրեալսդ. 
Գարձեալ եւ ըստ այլ ճանապարհի իմասցիս զփաստբանա– 
կանդ եւ զտա րակուսականդ ի ստեղծումն մարդոյն։ 

Եւյայլ միտս վարժեսցուք զասացեալ շաղկապիս մասունք, էւ« 
15 որ զպատճաոս իրին յայտնէ հասարակաբար յ ամեն այն իրս եւ 
ոչ հարցական միայն։ 

Հի՝ յորժամասէ. զի դու տէր մեր. զի դու հայր, զի ղա– 
տաւոր մեր։ 

Իսկ որպէս-ն. , որպէս փափաքէ եղջերու . ,որպէս սի– 

20 րելի<ք> են յարկք քո տէր*։ 

Իսկ արդ-ն. »արդ լուր ինձ Ցակովբ :* Արդ ուր են դիքն 

ձեր։ 

Իսկ եթե-ն դարձողական է. ,եթե քո բացեալ իցէ զպա– 
տրուակ Հայ կինն* . ,եթե ի քումմէ իմաստութենէդ եկաց բազէ 
25 տարածեար* 

Իսկ վասն կոչական է. վասն որոյ Ո լուր ինձ որդեակ* . 
վասն որոյ ո ուսիր զիմաստութիւն*. վասն զի »ոսկի խնձոր է 
ընդ սարդիոնի յեռեալ իմաստութ իւն աո լսաւղս :* 

Իսկ յաղագս նմանական է. ի տեաոնէ աստուծոյ յաղագս 

ձ1)11՚0 քձ XI 01Հ7ՏՏ- 6 — 7 ղաս սոոտ շ օոքւոոԽ շսրո Ըօրձձս րսրնս, 

V. էսբր/ւ ք. 122; «էսւողաս էսԵտէտաոէսր էէրԽ <լի եղեւ քեզ ; || 11 — 18 «է հօո ր«ր6օ 
սոժտ էօէոէօւ, տսւէ ււքսձ Տ ։ո<«ր ։6հօ\ա ԾօոձԱ քրօԽէօ **»«, Ջօաօէո» «տ»« է*ր««՚– 
աԱէ «է II 19-20 7տ&1ա ՃԼ1 2; 1^X111 2 II 21 յ«Տ ՃԼ17 1 (=ՃԼՈՈ 12) || 23-25 
յ 0 ն XXXVIII 81, XXXIX 26 || 26 Րրօր V 7; Փ ՏօշԱտ XVI 24 || 27-28 1>»ր»ե 
XXV 11. 


ՄԵՀՆՈՒ&ԻՒՆ ԾԵՐԱԿԱՆԻՆ 


283 


քո արարի ես զՍիովն. յաղագս ԵրուսաղԷմի երդուայ աչով 
իմով։ 

Իսկ ըստ որոյ-ն ստոր բայ ի Պղատոնէ։ 

Իսկ որքան-ն դիմառնական է ի գոյիցն Արիստոտելեան. 
որքան զփաղանու ն տեսակն, որքան զորակութիւնսն։ 5 

Իսկ միանզամ-ն համառաւտական է ի Հոմերոսի, միան- 
գամ առաջադրութ իւն տաղիցդ, միանգամ արականացն տե– 
սակք. միանգամ անուան եւ բային եւ նոցին մասանցն բանին 
ի կարգի։ 

<6> Եւ տարակուսական ք են\ Այլ տեսցուք եւ ըստ այլ 10 
աւրինակի առանց ձանձրութեան ի գիւտս իմաստից ճեպելով։ 
Վեց տարակուսական շաղկապաւքս, որ ի մեզ են խնդիրք 
ձեւիցն կարծաւդ ներառնու Հոմերոս ի շաղկապիս։ 

Ապա կենդանի է. ապա եւ ես կենդանի եմ. ապա եւ այլք 
գոն կենդանից։ 16 

Իսկ ապա ք էն. ապաքէն մարմինք ենք. ապաքէն մար- 
մին եմ. ապաքէն եւ այլք գոն մարմինք։ 

Իսկ ապա ուրեմն ժամանակին, ապա ուրեմն բանա– 
կանաւքն , ապաուրեմն գեղեցիկ եւ ես բանականս, ապա ու- 
րեմն բանականը են եւ էքն։ 2® 

Իսկ ընդէր-ն հարցականացն. բնդիր ծիծաղականքն. 
ընդէր յիս ծաղր գոյական իմն ասի. ընդէր միայն բանականիս 
է յարագոյ ծաղրականն եւ լալականն։ 

Իսկ էրում-ն սաստկական է, է բումն ցանկականքն. 
էրում ցանկանամս յոլովակի. էրում եւ չարին ցանկամ։ 25 

Իսկ զմէ-ն քննական է. զմէ մեոանելն. զմէ եւ փոյթս 
մեռան իմ ես. զմԼ եւյոլովք են անմահ քն։ 

Արդ զվեցից շաղկապիս աոցուք վերստին, որ ըստ առաջ– 
նոյն կենդանի եւ գոյացեալ , ըստ երկրորդին բանական, ըստ 
երրորդին մտաց եւ մակացութեան ընդունակ եմ, ըստ քառիցն 80 
զուգադրեալ եմ ի չորից, ըստ հնզիցն կարզեալ եմ առ բարին 
կամ առ չարն ի դէպ, ըստ վեցիցն տարակուսական ասիմի 
մեոանելն եւ յոչ կեալն։ Իսկ եւթնՓրորխ մասն է, որ էր ար– 


284 


աւրԱՄԱՅ ԱՐԵԻԵԼՁհՈՅ 


ՄԵԿնՈհ&Իհ ն ՀԵՐԱԿԱնԻն 


285 


դե աւքն, որ է աոաջին , այլ մեր թողեալ անդ ի վերջոյ գնա 
պատշաճն ալ ասա ցաք։ 

Ար դե աւքն, որ է եղկական, որպէս պսակ յետ զգես– 
տիցն դնիցի ի գլուխ ուրուք զարդ զա րդարե ցելումն եւ 
6 անդրէ<ն> պաճուճանին գերակայ պայծառն, արդեաւք գխ 
տացաք քերդեալ. արդեաւք հասցուք ի ծայրսն խմբիցն. ար- 
դն աւք ձայն տացուք կռոցն եւ կաիելոցն Հոմերոս եան քեր– 
դածիցս։ 

<7> Իսկ րաղրանականս ի նոյն լափք տարակուսակա- 
նն ին զմնաունս ունի եւ են այսոքիկ. արդեաւք, ուրեմ՝ն, 
այլ, այլ սակայն , այսուհետեւ, վասնորոյ, յաղագս 
որոյ; 

Հանզէտ սմին արտադրի, արդեաւք այս է, ուրեմն սա է, այլ 
սակայն զսւՈսնէ, այսուհետեւ ոչ զոք, վասն ոյր ասա , վասն 
16 ոյր գայ, յաղագս որոյ իրի։ 

Վարեսցիս եւ այսպէս րանիւ. արդեաւք քաղաքաւորիմք, 
արդեաւք վերագրիմք եւ ի լոյս առնումք։ 

Իսկ ուրեմն ուղղական է. ուրեմն ազատ եի> ուրեմն ան– 
մսճ, ուրեմն ճոխ։ 

20 Իսկ այլ-ն սեռական է. այլ ոմն ես դու մարդ, այլ ոմն ես 
քերդասլ* այլ ոմն եւ նա բանական եւ բժիշկ։ 

Իսկ այսուհետեւ-ն տրական է. այսուհետեւ առաքեալ եմ, 
այսուհետեւ կողոպտեմ։ 

Իսկ վասն որոյ-ն եւ կրկին վասն որոյ-ն զ առաքականն 
25 եւ զհարցականն զոյգ ունի, վասն որոյ արտաքս առաքեցայ, 
վասն որոյ զխաւարին առնուլ զկողմն։ 

Իսկ յաղագս որոյ-ն հոշական իմն է. յաղագս անլաւիցն 
կոչեցելոցն զիս, յաղագս որոյ նախատիմ եւ դատ իմ, յաղագս 
որոյ տուժիմ ի ծածուկս կրից. եւ որ ընդ իս զուգաշարն ցան 
80 թիւք է֊ից, կամի բարին շոկամանելով, կամ առ չարն զուգա– 

ձ ՈՈՈրճՈՕաՏՏ. 12 հս։ բօ*է որոյ Տ էուօրսԱ եւ է րաղբանականդ –՞>աս– 
աաաութեամի զաս Շօոձս էս*է.=դ>. 12218-18 || 15 յ>Օէէ իրի Տ ՀոէէէսԱ էէրԽ 
ՍասՕ* զոր ղիւրին է — իրս, 12214-18. 


կապելով, երկակի զշաղկապսն բերելով ըստ իմանալւոյն եւ 
տեսանելտյս, բաղդատելով ի բանս ներկուռ քերդոցիմք։ 

Տ 184– <8> Եւ թարմատարք են 3 Վասն որոյ թարմատարն 

պաճուճեալ բանք ասին եւ են այսոքիկ մասունք, իգն, մակ, 
իբր, սիրելի։ Իգն եւ մակն ի մերս փո քունք ասին, այլ իբրն 6 
եւ սիրելին պայծառապէս. իբրեւ զի գեղեցիկ էր, առաջին 
մարդն ի դրախտին, իբրեւ զի գեղեցիկ են ոտք աւետարան– 
չացն. իսկ սիրելիք, մի ամենայն հոգւոյ հաւատայք. սիրելիք, 
սիրես ցուք զմիմեանս, զի սէր յաստուծոյ է։ 

<9> Ընդդիմակ յ ... |||| 10 

€ 187 – <10> Եւ վա րանականք են\ Եւ են սոքա գ. գեթ,զոնեա, 

ւիարթար։ 

Գեթն նուազական է. գեթ սակաւ ինչ տացիս, գեթ զոր 
ունիմս աոնուցուս։ 

Իսկ գոնէ-ն հաւատական է եւ համքարական, գոնէ դու 15 
իքիս որում ցանկայի, գոնէ գտի զքեզ ի պար տիզին առակեալ. 
գոնէ ելանեմ ես ի լեառն զմռսոյ եւ ի բլուրս կնդրկի։ Ի սոյն 
միտս եւ փարթարն։ 

Այսոքիկ յաղագս շաղկապիս եւ նորին մասանց պարզա– 
պէս մեկնութիւն ընդ բանին դրութեան սակս բանասիրաց 20 
ծանաւթական հմտութիւն ի մէնջ հասու եղելոցս ընտրութեան 
իմաստնոցն բանի։ 



1 ) 10 X 7811 րտոտճ յ. ււտատ Ցձշատ ձւաxճ 

Գ7>Ո ՆԻՒՍԵԱՑ ԲԱՌՀ ԱհՏԱՐ Հ Ի ՍՈՒՐԲ ԳՐՈՑ 


ւտաօ&տ տօաաա տր 7ՏէէՏօաա 


ածա՛նց 28 29* ֊ակս/ն 18 28 29, ՝«ցել 16 
աղաւտանալ 11 
աղց 10 

ամանակ 3 22 28 81 40 38 46 

այլասեր 15 

այս 36 

այսսէնակ 20 

այրիկ 16 

անբաղաւղ 30 

անրաղղասւակի 15 

անգայտ 48 

անղրադարձիլ 19 

էմնորու 18, անորիշ 20 24 49 «է տզ 

անուանավան 17 

ան շաաակս/ն 85 

անսահմԽնակս/ն 46 6է ։զ 

անվթար 2 

աԱԼ 80 

ապաղէմ՛ 32 

ապաթարց 88 41 

ապաժաման 32 

ապաշնորհեան 82 

ապառնի 23 24 46 6է »վ 

ապասութիւն 88 

ապերղմնական 84 

ապծրեսււթխն 33 

աոադրել 37 

աոանժնանալ 3 

առա յա դիր 5 

աոասութիւ ն 12 

առասական 17 18 19 

առաքական 17 28 

առաւծլ 34 

աոաւելակատարական 48 
առձեռն 1՝ 

աոոգանութիւն 1 2 88 
ատր 80 

31-9 


աբագեղ 16 
արակսՐ) 18 
արարուած 37 
արտ 80 

արտաքերել 9 24 26 85 
արոտրազոյն 15 
արքէն 32 
ասսղական 83 յ 
աւարտել 16 24, աւարտեղ 44 
աւել 30 
աւցսիա 41 
աքիս 13 

րազմԽւորական 9 45 «է *զ 

բակձաձակւմն 18 20 

բաղ 30 

րաղաղանութիէն 24 
բաղաձայն 6 10 

րաղայք 86 
բա ղաւղ 30 
քաղբան ակս/ն 85 87 
բաղդատական 18 14 16 84 
բաղղասոլթիւն 12 
բաղթ 9 
բաղկանալ 8 
րաղկապել 86 
թաղմևւտ 36 36 
բաղստոբաղրութ իւն 88 
բայածական 18 16 
բառ 12 
բար 80 

բարբառակից 8 
բաբեյարմԽր 41 
բացագանչութիւն 8 
բացակատարել 6 
բացատ 3 

բացաարութխ ն 1 8 86 


290 


ՑԱՆԿ-է ԲԱՌԻՑ ԵԻ 


8ԱՏՈԻԿ ՈնՈԻՈնՑ 


բացարձակ 18 21 

երկ ՛ական 16 17 23 28 29 

բացասական ՅՏ 

երկամանակ 6 10 11 

բեր անուն 17 18 

երկանուն 17 19 

բծք 83 

երկավանգ 43 

բղ լախոհ 18 

երկ ացանչիւր 21 

բութ 3 38 40 

երկրայ 86 

րոնաթարրաո 5 

երկբարբառ 5 10 25 40 

գաղափար 18 14 16, –իլ 4 

երկՀկ>ին 10 
երկիր 1 21 28 24 

գարշապար 4 

երկձայն 5 

գալ 80 

երկշաբավանգ 48 

գնալ 26 

երկոսւրական 17 27 28 45 6է 8վ 

գեր 30 

եռամանակ 48 44 

գեթ 37 

եռավանգ 43 

զեհ 20 

գերադրական 13 15 

զանազանակ 23 

գերակատար 24 46 6է տզ 

զատ 83 

գի 85 

զարմնյզանութիւն 16 

գծել 4, գծած ց 17 

զգուշական 83 

գործաւորական 49 

զիբար 84 

դալապր 19 

զիպէս 83 

զրոլցատրոլթիւն 1 

ղ ամրանական 9 
դեր 80 

ըղձական 22 61 

դերանուն 12 30, –ութիւն 27 28 

ըն 15 16 30 32 

դերհատուցական 18 20 

ընդունական 22 26 

դէն 32 

ըն/լրլնելութիւն 26 

ղէմն/ս 40 

ընդդիմԱյկ 37 

դիեմ՞ 25 

ընկուզուտ 21 

ղի պո լա ծ 34 

ըստ գիտեմ 23 

դիլբական 41 
դ իլցագնաբար 2 

թարմատար 85 37 

դժմիտ 32 

թարց 26 

դուգնաքեայ 12 

թեռ 80 

դրական 85 

թոսս կան 18 21 

դրույատ 32 

Եղ 9 10 15 33 35 39, –ական 16 17 20 

իբրու 1 18 32 
իգն 87 

27 28 45 «է 8զ 

իկ 35 

եգերիլ 11 

իմԽստնապատամ 16 

ելուզանել 6 (0ք>. ընդելուզանել) 

ինքնակատար 12 

եղկական 38 

իսկապէս 9 

ենթ 80 

ենթադաաութիւն 2 

լծորդ 22, ֊ութիւն 24 25 45 

ենթամայն 88 

Ենթանկեալ 12 17 

խաղ 19 

ետեղական 82 

խազմ 21 

երիր 1 21 28 24 

խաժ 6 


խալշիւն 12 

հմաութիւն 1 

խնդրական 17 

հնագէտ 1 

խոճկորակ 15 

հոլովական 12 

խորխ 9 

հոմանուն 17 19, –ակի 19 

խոլն 30 

հոյլ 20 33 

խոլն երդմնական 34 

հոշական 17 29 

խրոխտական 32 

հրամԽյական 22 

ծղացի 81 

կատակերգոլթիլ ն 2 

հբաշական 83 

ձաձիլ 18 
ձայնակից 8 10 

կարդա Լոր 24 

ձայնատը 5 9 10 11 12 41 

կծփաս 40 

ձայնորդ 9 10 11 

կէտ 8 

ձառադէմ92 

կինճ 9 

ձ եւան ալ 13 

կիսաձայն 7 
կիր 22 38 

ղերկ 6 7 

կթոց 21 
կորզել 24 

մԽկ 30 37 

կրաւորական 47 «է տզ 

մակասել 31 

հագագ 38 

մակագրել 4 
մականուն 17-18 19 

հագնել 4 

մակադրական 18 

հագներգութիլն 4 

ւՈսկաւասար 13 

հակ 30 

մակբայ 12 31 

համԽյն 37 

մակբաշխ 18 20 

համբակագոյն 14 

մԽկբեբ 37 

համուո 34 

մակդիր 17 

հայրանունական 13 14 

մակշադկապել 85-36 

հայցական 17 29 

մա կսաստու թիլն 15 

հասարակաբար 13 

մահակ 4 

հասարակոլթիլն 14 15 

մաղել 24 

հաստատադբութիլն 22 

մատ 30 

հարցական 18 20 84 

մատարկայ 33 

հաւանալ 10 12 

մատհրամԽն 34 

հաւեղ 44 

մԽրդ աստան 21 

հալուկ 10 

մար թուն 16 

հեգնական 83 

մեծասար 48 

հեզիկ 10 

մեծասուգ 19 

հեշտական 82 

մեծավերլ 43 

հետին 10 12 

մի լակ 3 6 7 9, –ութիւն 31 

հեաելիլ 28 

մու 8 15 21 

հիրար 13 16 

մուշա 80 

հիզան 84 

մուրցացի 81 

հինգամԽնակ 44 

հին գերիր 1 

յ-ադագս 1 2 8-4 6է թծՏՏ 

հիպէս 48 

յամրագոյն 15 

հիռ 80 

յամիեղ 16 


ՁԱնհ֊ճ ԲԱՕ-ԻՑ ԵՒ 


յայտական 20 27 82 

շաղառակ 87 

յայտել 18 

շաղկապ 12 85 

յաոաչբերութիւն 2 

շաղկապել 85 

յատուկ 18 2է՝ 28, ֊ական 14 21, - ութիւն 

չար 80 

21 26, ֊ապէս 18 

չարա դիր 1, ֊րաե 2 

յար 16 

շարադբութիւն 12 

յաբաբարղ 16 28 

չարակաեել 6 

յարակայ 28 24 46 8է տզ., ֊ական 81 46 

շարակարգել 40 

«է տզ 

չարաձայն 6 

յարաձզական 28 45 6է 8վ 

շեշտ 8, ֊ոլոր 24 88 46 

յարաձիգ 24 

շրջաբերիլ 41 

յաբանուն 18 16 


յարաշեշտ 40 

ոգել 4 

յարապարղյկ 89 

ոլորակ 8 38 89 

յարառոցել 16 86 87 

ողբերգակ 7 

յարեւանալ 22 

ողբերգու թիւն 2 

յարեւիլ 26 27 

ողջախոհ 18 

յարկացոցել 8 22 28 

ոյնք 8 

յաւէտ 84 

ոռոգել 28 (քրօ - անել) 

յեղանավ 1 9 10 11 

որգոն 14 16 16 18 20 21 թ»Տ» 

յղոլ 26 

որգունակ 13 

յոգնական 16 17 23 27 28 29 

որթոց 21 

յդյժ 84 

որդան 11 12 16 28 24 27 80 

յոյր 6 

որկէն 10 


որչակ 20 

ն (=յ) 16 18 19 20 28 29 #1 բ«» 

ուղղական 17 28 

նախագաղափար 18 16 28 28 29 

ամպ 12 

նախադասել 6 27, ֊ական 27 

ունակ 17 

նախադրծալ 80, ֊ութիւն 80 

ունջ 80 

նախայարաշեշտ 40, ֊ոլոր 89 


նախապարղյվ 40 

չարաձայն 7 

նախավաղ 31 

չեզոք 9 13 

նայ 8 11 

Հորիր 1 

նեբ 2 80 82 


ներբակառեալ 14 

պատահ 19 

ներզեւ 44 

պատոլիրակս/Ն 17 

ներգորեութիւն 22, ֊ական 46 ®է 8զ 

պատկանաւոր 8 

ներգոյ 1 

պարաոութիւն 9 

ներկ այ 23 46 «է 

պարբեկութիւն 8 

ներկուռ 1 

պարդյվ 8 26 88 89 40 

ներխոնարհութիւն 26 27 

պարունակ 2 18 21 

ներսլարառեալ 4 

պարփակել 21 

նը 80 

պարիսպոմնի 41 

նմԽնակի 21, ֊ական 18 20 

պիտակապէս 9 18 

նմԱնասեր 15 

պՏնել 14 

նրան 19 

ջոկ 80 

շաղ 80 

չոկաղիր 81 

շաղաշար 6 11 

ջոկամԽն 86, - ել 86 


8118ՈԻԿ 


սակայն 87 
սակս 8 80 86 #7 
աահմԱնաբէմեել 88 
սահւ/Խնական 22 45 «է >4 
սաստկագին 15 
սաստկական 41 
սարդե՛նի 4 
սերկ 81 
սեոութիւե 18 
սեր-ք 18 27 28 
սեռակա՛ն 17 18 21 28 89 
սիրամարգ 16 
սղս/նալ 10 

սոնք 44 

սօսկ 88, ֊ւմնալ 41 
սռւղ 10 88 40 
սպառնական 82 
սռիշ 7 

սաաց֊ք 14, ֊ակսմն 18 14 17 29 
ստորադաս 5 80, * ական 22 27 65 
ստորաղրաթիւն 4 
ստռրակէտ 8 
ստորանկեալ 14 
ստորատ 88 
ստուգաբս/նութիւն 1 

վախմ ս/նակս/ն 8 
վազա զա սավան 5 
վաղակատար 60 6է «զ 
վանգ 9 10 11 40 
վատաձայն 7 
վարանական 87 
վարիա 41 
վերարծրութիւն 21 
վերաբերի Լ 10 11 
վերբեր ական 18 90 
վերէանել 2, • ութին 1 2 
վերջատանջ 44 
վերսասաութիւն 8 

վծցամԽնակ 44 
վեցերից 1 
վրդով 21 


ռնՈՒԾՆՃ 293 

տա 84 
տաղ 2 
տառ 4 9 40 
տարակուսական 86 86 
տարրաղմատ 85 86 
տապալել 8 
տարմեսրար 81 
տի 82 
տիր 82 

տրական 17 28 
տրամԽղրոլթիւն 22 
տրամախոհութիւն 8 12 86 
արամԽկայիլ 87 

տրոհութիւն 2 
ցուցական 18 20 
փաղանուն 17 19 

փաղառն-ական 40, ֊ութիւն 9 10 40 

փաղաքշական 18 16 

փաստական 17 
փաստ բանական 86 86 
փար 80 
փարթամ 18 
փարթար 87 
փեռեկումն 85 
փոխան 82 

քաղ-ակ 16 
քանակութիւն 82 
քար-ուկ 15 
քաջաձայն 7 41 
քաոամևէնակ 48 
քառորդ 24 
քաւ 84 
քեաց 86 
քծւ ոագամնլի 86 
քերականոլթիւն 1 

քերդ-ող 1 2, –աէ 1-2 2 4, –եալ 18 21, 
ոցեալ 16, ֊ութիւն 2 81, ֊ողական 1 
քմնէկից 8 
քողաթորբ 44 
քողաղասո 44 


է 


294 


ՕԱՆԿՀ ԲԱՈՓՕ Եհ 


Ոճոատ 7աւտձ ձ տւտւա տր աօոջտւօ ձւատձ 

Դ ԱհԹԻ ԲԱՌ*Ք ՈխՏԱՐ-Ք Ի V. է-ՐՈՏ ԵՒ Ի ԳԻՈ ՆԻՏՍԵԱՅ 


աղագալ 79 84 115 118 120 

ահաւորապէս 89 
անբալութիւն 88 84 
անկարոլթիլն 106 
անհատ 81 87 111 
անհատ ծ ւ 80 
անցական 80 
աշխարական 89 
ապագայ 81 
առաչատեսակ 81 89 
աոաչարկ-ոլթիւն 81 89, ֊ել 82 
առաչակայ 108 
աոաչիկայ 85 
առհասարակական 108 
աստեղազիտութիւն 90 
ատենական 84 102 
արոլեստալոր 80 82-83 84 87 «էօ 

բակառական 110 
բակառել 110 
բաղղասել 118 
բաղեալ 122 
բաղխոհական 84 
բաղկացուցանել 91 

բանական 79 82 86 88 90 92 104, ֊ու– 
թիւն 82 

բանաւոբ 80 87 90, ութիւն 82 
բանա լոր 80 87 90, –ութիւն 82 
բանիկ 123 
բաւականաբար 101 
րացասութ իւն 102 
րացերեւոլթիլն 102 
բարբարիկոն 98 
բնացար 79 
բնաբաբ 79 
բնակէտ 91 
ցնաւորել 82 

գաւազաներգութիլն 92 
գերազանցել 99 106, –ութիւն 80 
զոյսմնալ 

գղյացոլցանել 102 


գոյացութիլն 81 
գործական 79 80 
գործառնութիւն 79 
զրկակից 118 

դատողական 86 
դաշնակումս 90 
ղդեակ 80 

եղանակ 84 
եռակի 109 
երիցացոլցանել 102 
Երկրաչափական 90 

զան խլան ալ 92 98 117 
զանխլացոլցանել 88 
լլալրէն 98 99 102 120 
զգայոլթիլն 95 

զեկոլցանել 95 96 97 104 108 112 II# 
զուզա պատ իլ 102 

ընղունայնաբս/Նութ իւն 86 

թախւմևձանբ 106 
թերանան 116 

ինքնաբաւ 87 
իմԽստասէբ 102 109 
իմասաասիբութիւն 82 90 
իրեար 82 

(ինելոլթիւն 113 

խաոնուա» 86 97 
խոհական ութին 81 
խոհեմագոյն 65 
խողովակ 118 
խբախամնտլթիւն 106 
խրոխտել 92 

ներել 105 

կայուն 80 
կարապետել 118 


8ԱՏ0ԻԿ ԱնՈՒԱնՑ 


295 


կարեկցաթիւն 105 
կացբղական 84 
կեղակաբծելի 123 
կենցաղ 80 81 
կենցաղաւգուտ 105 
կենցաղավաբութիւն 89 
կցական 112 

հակադարձին 109 
համանմԽն 90 
համառաւտապէս 85 
հայթայթել 124 
հան գոյն 86 89 
հեզ 95 
հիւղէ 111 
հմտանալ 87 

ճարտասանական 82 84 
ճարտասանութիւն 82 

մանրոլթիւե 111 

մեկնակ 106 107 119 

մեկնիչ 128 
միայարութ իւն 92 94 
միջոց 82 

մտաեաւրէն 79 81 
մտաւորութիւն 88 

յանձ նիլր 114 
յաոաչակայ 83 104 
յարաչաղասել 86 
յարա ձգել 83 
յարացոյց 85 
յարգուն 87 
յարղարոլն 115 
յալղալոբ 94 
յեղուցս/նել 99 

նախակարգել 84 
նախերգան 79 
նախաւրինակ 104 
ներքոկայ 87 


նմԽնապէս 87 
նոխագերգոլթիլն 89 
նոլագաւոր 82 

շաղել 120 

ողնափայտ 101 
որա վարար 110 
ուղեգնացոլթիւն 87 
ուղրլափառութիլն 86 
ունականալ 90 

պատահաբանք 123 
պատերազմիկ 120 
պատկանալորել 94 

սուզել 92 
սուղմոլնց 95 
ստորասոլթիւն 102 

վանգել 96 
վաշխ տուր 118 

վարկանծլ 105 
վեհական 89 
վեբսւկոչիլ 103 
վերա գիր 81 
վիրաւորոլթիլն 82 

տեսական 79 
աէղական 108 109 116 
տրգալ 97 
տրոհն լ 88 

փա դել 96 109 

փայտհատ 85 (բրօ փայտատ) 

փոխանուն ութիւն 116 

քա ջաճայնութիւն 95 96 
ցաչայայտ 87, - ութիւն 82 
քերական 79 

քծրդոզոլթիւն 82 


է 


; 



296 


6ԱՆԿՀ ԲԱէնԻՏ ԵԻ 


1ՏԱ8ՈԻԿ ԱՆՈհԱՆՁ 


297 


ճ II 0X7111 մՏՃՏՃ ճ Տ1ՏՍ18, 1)10X7810 ա՝ Օձ 71ԼՏ ձԼՍՏ՚ՏՃ 
ԱՆԱՆՈՒՆԻ ԲԾՏհՀ ԱհՏԱՐ-0 Ի V. 9մ>/> 8, Ի ԴՓՈՆԻԻ ՍԵԱ8 ԵԻ Ի Դ-ԱԻ&ԱՑ 


սօրտւտ րտճտճ ճտ ձճ՚րտաօատստ ճււաճ 

ՄՈ՛ԼՍ ԵՍ Ի ԲԱՈ^Զ ԱԻՏԱՐՀ Ի ԿԱՐԳԵՈԼՈՏԵ ՑԱ/հԱՀ 


ածողել 187 
սՈւհեթեթ 128 
աշխահաժահոլթիլն 187 
աշխարհածուփ 128 
աշխարհական 128 
ապա շա լել 158 
առանժնասւրութիւն 147 150 

աւղասլից 180 

րացորիշք 127 
րացորոզեալ 188 

գեղանի 129 
գործարան 180 

դափնի 180 

երաժչտակս/նութիւն 180 

թախանծեցոլցանել 145 

խարր 144 
խոնարհական 145 

կծրպարանել 128 
կողարաղ 129 

համԽբողութիլն 168 
հէմնդերծութիւե 129 
հեգենպյ 188 
հոլրվեցոլցանել 127 

ծախող 144 


ԺԽկացութիւն 147 
ԺԱ/րթել 142 
մնծակէտ 180 
մեծոգի 129 
միագոյ 127 

յանկարծադիպութիւս 128 
յարա դրել 145 
յեղյծզոււ/Ն 129 
յորչորշել 140 

նախադիպ 127 189 
ներածեալ 129 
ներչափական 188 
նմ1 սնարւմնութիւն 162 

շարամԱնծլ 188 
շրչարերութիլն 160 
շրշա փակել 141 

որոշապէս 151 

ոսլղորդապէա 148 
ուսումնավարժ 149 

ստորակայ 152 

տաղաչափական 147 
տրամԽրս/նծլ 187 

փողատեղել 180 


ախտ ախոնաւածին 165 
ախտական 175 
ահեկեան 172 
անդնդական 160 
անհատանելի 163 
անհաւատարմԽգոյն 174 
անմիասահմանապէս 165 
աոասպծլավարժութիլն 159 
աորայութիւն 164 
աոձայնել 170 
արտայայտել 172 
արծաթագործական 164 
արուեստախաա 176 

րաժանող-ութիլն 163 , ֊ական 
րաղազանաթիւն 164 
բադաձայնակ 164 

գեղապաՏդյմ 176 

դատավարժ 164 
դ ժոխազիլտ 167 

եղծագործիչ 166 
են թա վայել 169 
Երկարափեշումս 168 

ղուգամասն 162 
ղուգս/նունապէս 176 

ընտրողոլթիլն 170 

իրասսպէս 160 

լիածայնապէս 168 
լ սական 162 
լւրելւսթիւն 174 

խոչորաձպյն 166 
խոշորոլթիւն 166 


խորդ 170 
խորհրդանոց 162 

կարղացողոլթիւն 178 
կրկնակից 166 

համախոհ 175 
հանապաղապակաս 166 
հանուր 169 
հատած 164 
Հնչագործարան 163 

մակաղդ 169 
մնծաչանապէս 161 
170 176 մնղկաՏաոոլթիլԱ 161 
միանոլեարար 171 

յալդական 163 
յալելուածութխ ն 170 
յոլովահատած 173 
յոլովանչան 171 
յորդելակ 165 

նախանուանեալ 165 
նախասկիզբս 169 
նորավարժ 170 
նոաւղահնշումԱ 165 

շարունակոլթիլն 162 

ունծլոլթիւն 172 
ոբոշողական 176 

շոբե քբաժանեան 172 

պարանցիկ 161 

սակաւամխած 164-5 
սեռականագոյն 162 
սզաձայնոլթիւն 168 


298 


ՏԱնԿՏ ԲԱՌ. Ի 8 ԵՒ 


վաբժապետ 170 
վարժասէր 166 

վիպասանակւմե 1Ճ9 
տարբերել 164 


տարորոշաբար 162 
տեսակագոյն 171 

ցս/նցառ 179 

փողարական 161 


տրտՐԱձա րտոտձ ճսւո&ւօաՅստ տււաճ 

ԱՏԵՓԾՆնՕԱՒ ԲԱքհՏ ԱհՏԱՐՀ Ւ նԱԽԱԿԱՐԳԵԼՈ8Ն 


ազատայր 206 

Գիրմ ողում իւն 191 

ականոց 209 

գլխապալո 188 

ահագնոլթիլն 206 

զնղ ասլետ 211 

աղաւաղել 186 

գնչու 188 

աճական 188 207-8 

գովասանում իւն 186 

ամննիմԽստ 201 

գորգ 209 

անեղ 216 

գորովական 194 

(յ)անոտ–ից 21 լ 

գունագեղ 206 

առաչաղրոլթիւն 203 

գունչ 209 

առեղ 209 

գուսանական 193 

առովասոլթիւն 217 

գրականում իւն 184 

ասոլթիւն 212 

գրամնՀր)ւոկումխն 186 

ասք 201 

արտաբերութիւն 198 

գրոհ 210 

աւճաո 211 

տալ 208 
Դայլայլիկ 193 

րարախխն 211 

ղղի 20 9 

րախիլ ն 200 
բանաստեղծում իլն 190 

ղովւիլն 211 

րարդակ 206 

Էնթամեական 218 

բացաբարձումե 217 

եպերական 186 192 208 

րացայայտել 186 

երամակապան 209 

ցեկոտծլ 218 

երիւրումե 194 

«&.208 

երկարակեցոլթիլն 188 

բոմբիլե 211 

բոյթ 207 
գանգիլն 210 

հնստոլցանել 196 
զուգադասումխն 201 

գգուողական 194 

ընշասէր 198 

Վեհ 206 

ըհշծղ 208 

գեղեցկայարմԽր 186 

ընտերք 207 

գերասացեալ 192 

գիտոտեմ 218 

մաւալական 204 

գեօՓլութիւն 191 

թոթովատ 188 


\ 


ՍԱՀՈՒԿ ԱՆՈհՈնՁ 299 


իմաստնապատում 205 
լոք 208 

յանգապարոյկ 218 
յարապարոյկ 218 219 

նախակրմութիւն 187 

խեցզետի 209 

նախայարապարոյկ 219 

խուլայր 206 

ներբողական 193 

խրթնութիւն 207 

ներտաղական 192 
ներքանոց 188, ներքսոց 207 

եռապատում 205 

ներքսադրական 217 

կա րոտ Եմ 213 

շոլրչառ 217 

կենցաղավարել 193 

շրշաբեկոլթիւն 196 

կորայր 205 
կունդք 209 

շրչակ 196 

կուռաբ 189 

ողորկարանում իւն 184 

կուտպան 209 

ոստանիկ 187 

կոլրապատում 205 

ովկիան 208 

կսկծողական 193 

ուղղախաւս-ել 183, ֊ութ իւն 183 

կտրատեմ 213 
կտրոց 189 

ոսլղապալոում 205 

կրկնարպյ 203 
կրկնաբաշխ 210 

լափա բանում իւն 184-5 

կցկցել 201 
հաստատախոհ 202 

պատառոտել 213 
պւետիկոսարար 184 

հաւանական 186 
հեց 209 

ջոլիր 206 

հելան 209 

ոիշտ 208 

հիապատում 205 

սանդղամատն 188 

հիասացութիւն 206 

սիգատոլր 206 

հոծ 184 

սիք 189 

էՏեոնրնղեղ 208 

վանաշէն 206 
վարտիկ 207 

Ծակ 204 

վարոտեմ 213 

Ծահ 186 

վերա բաշխ 210 

Ծ ղուղ 209 

վերասացեալ 190 192 
վերատրութիլԱ 195 

մԽկագանշոլթիւն 198 

վերմակ 188 

մանրկոլթխն 202 
մԽրղոտ, –ոց, –ուտ 206 

վերնաբայ 203 

մկնաժեւ 191 

տալ 208 

միահեգութիւե 201 

տապա լական 190 

միչերկրեայ 187 

տարած 202 

մուճակ 207 1 

տէրունի 211 

յան գա շեշտ 218 

տլփին 208 


1 մհրի 2103 օ» Օօոօօրճ. ԱքԱսր օջսձ յ«ր6ա IV 7 



300 


ՑԱնԿ-Ք ԲԱՌԻՑ ԵՒ 


ՅԱՏՈհԿ ԱՆՈՒՍՆ 3 


301 


տիրանան 208 215 փոխադրոլթիւ ն 202 

տիրաշատ 206 

տիրասպան 206 քամհճական 192 

տրամադրել 187 քարց շօց 

տռփիէ 186 քերոց 189 

քթիթ 198 

փոխաբերութխ ն 186 187 քնցատեմ 19 Շ 


ՅճՏէճա V; ատձ Ճ2 ձա&աօատստ ձւաա 
ՀԱ ՄԱՄ ԱՅ ԲԱՌ-Ք ԱՒՏԱՐՀ Ի ՆԱԽԱԿԾԲ՚հՆԼՈՑՆ 


ան տարորոշ 271 
անՏնահաճ 272 
ապաւառ 267 
ապար 267 
ապաքին-ից 267 
ապերախտ 275 
աոարծր 259 
առուտուր 276 
ասպուզան 258 
ատրադատիմ 267 
ատրախաւսիմ՝ 267 
ատրահաւանիմ 267 
արուեսաախաւսոլթ իւե 260 
արտախոլզեէՐ 267 
ալղարերական 257 

բավական 268 
րաղարկոցել 267 
բաբեզանեմ՚267 
բացառն եմ 267 
բարելորեմ 267 
բացափայեմ 267 
բնաբան 265 267 269 
բնազարղ. 264 

զեղաղէշ 275 
գերադրիմ 259 

գերազարդ 257 268, –«/Հան 269 
գերամթառնամ 272 
գերապայծառ 269 
դիմային 274 
գոյապետ 261 

դերա քրիստոս 269 
գերել 269, –ական 269 


դիմած այն ական 274 
դիւրասալղութիւն 275 

եգուց 271, V. յեզոլց 
երկնախոհ 259 

՜ալրազուարՏ 275 

թափանցիկ 268 
թեոաղատալբէն 268 
թեռաւորական 268 
թորումս 268 

ինշգունակ 272 
ինքնագիր 246 
ինքնախոհ 272 
իսկաւոր-ել 269, ֊ական 257 

լայնատարած 264 
լիաբոլոր 270 
լուտական 256 

խամհլթիւն 264 
խեոաբարդյ 273 

ծ ասկե <7՝ 263 
ծննդագործեմ՝ 270 

կաՏառ 277 279 
կերպադրութիւն 274 
հակասաբար 268 
հս/նգիտաբար 254 
հեդծամշղոլկ 280 
հետահան 279 

հիո-ալ 268, ֊ականագղ/ն 268 
հրաշաբան եմ՛ 268 


հրաշաբերեմ 260 
հրաշագործեմ 262 
հրաշածայնեմ 264 

Տա պաղեմ 264 

մԽկահրաշական 269 
մակերեւութական 269 
մանիշակ 258 
մեկին 270 
մեկնազարդ 257 
մերախոհ 253 
մերուշան 258 
միածին 273 

մոսոհրաման 277 (I. </ա<ո) 

շարադրական 257 
յարահծ տծլիմ՝ 268 
յեգուց 271 (». 

ներաոսոլլ 270 
ներկռեմ 257 

259 263 274 
ներծայնեմ 267 
ներունեմ 267 
ներքեւադասք 256 
նըասեմ 267 
նըբոլորեմ 267 
նըւիրեմ 267 

շաղամանեմ 267 
շաղապատեմ 267 
շարաբեբեմ 259 267 269 
չարա գործ եմ 267 


շարադրեմ 267 
շարայարեմ 263 

ոտնառական 278 
ոտնահարական 274 

պայքար– ական, ֊Ել 275 
պարագրալղ 267 
պարբերական 279 
««"«4 269 

ջայլակոծեմ 267 
ջատագով 257 

սարաս 260 274 278 
սեոաւորեմ 256 
սերալորեմ 256 
ստորաբերոդ 257 268 
ստորագրեմ 280 
ստորապայծառ 270 

վաոագոշակւմս 257 
վերանաւել 254 
վերառնում՛ 254 
վերաոոցական 253 

տաոաժողովական 257 
տարաբերեմ 268 
տաըացոյց 262 
րաբուեական 257 

վաւռացական 257 
փարւսգբոդ 268 


սճԹւտրա րօշձտսԼճ տձւս տա տձ^ձճւտօօաա 

ՄԱԳԻՍՏՐՈՍԻ ԲԱՈ-Ք ՀԱհՈՒԱԳՀՊ* ԿԱՄ ԱՆԺԱՆԱԻ&Հ ԱՅԼՈՒՍՏ 


ամԽր, ամնսռ 228 
«<//»«</, Ա//Հ- 288 
ան գրավար 241 
ապաւստալլաւս 238 
ալդակաս 288 
ալցսոյն 223 


բաշահատ 241 
բարովդբոք 241 
^40/4 240 
բորբորիտոն 242 
/»սժ 241 


302 


6ԱՆԿ4 ԲԱՌԻՑ ԵԻ 


ՕԱՏՕհԿ ԱնՈԻԱնՅ 


303 


գաւազ 240 
գեղ ագատ 240 
զոնչակ 239 

ղեղժոլկ 241 
ղուար 239 
դուռ ա 229 
դուոէԾ 228 

երեսանակ 285 

զամբիկ 2Հ1 

թալասմծղ 241 

խաշել 237 
խաշոյ 237 
խաշենակ 240 
խաւարտ242 
խեչակ 241 

եալլա 242 

կաթոտ 242 

կալաւՈսո, կաղամԽր 228 
կանդ 240 
կապա, կովա 228 
կիթ 228 
կոԾ ատ 841 
կբկիտ 240 

ճայիկ 241 
ճաւակծթ 242 
ճուռակ 228 240 
(Ոսլ 239 

մԽծուն 228 
մԽտեան 241 
մԽրքաբ 229 
մետարս 223 


մնսխուր, մեսխիկա 228 
մոզի 240 241 

յոգնաբեղուն 226 
յովատակ 240 241 

շահէն 240 
շիկերեա 289 240 
շիտիտի 242 

պարածածկեմ 288 

ոիտտէ 229 

սպիքուռ, սոսորա 228 

վարուժանակ 240 
վաւաշ 242 
վեհերոտ 231 
վիդոն 289 
վիրագ 242 

տակուե, տ ակում 228 
տապզյէ 242 
տարրա 242 
տալ 239 
տուոէւր 228 

փալանիկ 241 
փակեղ 228 
փահլ 240 
փրզանդ 241 

քալա 242 
քեմուխտ 223 
քուեայ 235 
քոսզիճ 240 
քուռակ 241 
քոլրպ/ 225 
քսալլա 288 


աօաա ր&օաւձ 

8ԱՏՈՒՀ ՄՆՈՒԱՆ-Ք 


Աբբաամ 44 129 215 262 
Ադամ 207 208 262 269 
Աթենա 236 
Ակրիւսոս 186 
Ահարոն 171 236 
Ահարոն քահանա/ 238 
Աղուս/նք 205 
Ամ՛րակում 44 179 
Անիտոս 254 
Ապողհոիռն 92, 257 
ԱպողղոնԼար) 83 
Արա 278 
Արամազդ 236 
ԱրամԽնեան 228 
Արամեան 231 
Աբշակունիք 231 
Ասկղեպէս 233 
Արտակ 14 140 
Արտաշէս 253, –եան 144 
Արտասսղղեան 104 
Աբիստոտել-էս 108 113 267 278, 
280 283, ֊ական 269 
Արցախային 187 
Ասսրան 19 145 205 
Աքիլլեւս 100 տէ ր»»8 


Գրիգորիս 206 
Գրիզորիոս 246 

Գանայ 186 
Գարեհ 253 

Գաւիթ 15 43 105 140 178 264 262 266 
281, ֊ծան 14 141 206 
Գաւիթ փիլ. 79 127 129 145 (187) 138, 
–ծան 253 
Գաւթուկ 206 
Գծրովրա 253 
Գիկղիկոն 39 216 
Գիոմիղէս 93 132 
Գիոնիլսիոս 89 128 
Գիոնիւսիոս թրակացի 83 226 
Գովրացի 105 


Եգիպտացի 238 
Ելլադա 243 
Ծթիոպացի 244 
֊ծանք Եղի ազար 19 145 
Եղիշա 172 
1/Նովս 207 
Անոք 48 179 207 
Երակլէս , Եոակլէս 189 264 


Բար 104 

Բաքգէ ն 14 105 140 
Բարելոն 232 
Բազրատոլեի 206 
ԲանԵրեգէս 20 146 
Բեթսայիղա 274 
Բենի-խոսբով 232 

Գաթրիէլ 204 
Գազտուր 205 
Գեթացի 16 105 141 
Գեղբռւայ լծառն 254 
Գէորզ 256 
Գողերծական 20 
Գորղայք 14 105 
Գրիգոր 172 246, ֊ծան 206 


Երակղէս 39 
Երան, –ծան 140 
Երծմիա 256 280 
Երոլանդեան 144 
Երոլսաղէմ 272 278 288 
Եւմիտէս 225 

հաքարծան 19 209 
հծբծդնան 19 209 
հԱիւռնիա 225 
հոսիմէ 39 40 

Թէոդորոս 39 
Թէովնական 209 280 
թ-ովմԽս 39 40 

Ռրակիա 288, –աքի 226 


304 


ՑԱՆԿՀ ԲՈՌԻՑ Եհ 


ՕԱՑՈԻԿ ԱՆ/7ԻԱՆՏ 


806 


ԻսաԽկ 44 

Խոյարաւնց 17 107 142-3 172 208 
Խո սրով 170 239 257, ֊ծան, –ոճի, 
֊իդովստ 289 
Խուդային 187 
Կայեն 253 
Կայինան 207 
Կծփաս 109 
Կզապիոս 219 
Կոստանդիոս 246 
Կորայր 205 
Կորիւն 48 178 
Կորճայ-ք 147 187 

Համաղասպ 140, ֊ծան 18-14 140 

ՀամաւՈՀՋ 

Համեմեի 246 

Հայկ 281 282 

ՀծԱենացի 100 184 

Հծրովդիանոս 83 

ՀիէՎոկրաաէս 283 

Հոմնբոն, Հոմերոս 4 14 92 93 98 101 
106 182 170 183 186 200 228 225 
226 266 267 269 280 283, ֊ական 
89 92 

Հոմեիս-եայ 226 
Հրէաստան 277 

Ղթմնք 207 253 
Ղիսւն, - ծան 172 
Ղ/սկաս 264 

Ման 105 

ՄսՈայյՏ, Ման ԷԾ 14 140 170 206 
Մանան 16 140 
Մանանղյշ 14 105 140 142 
Մանի 246 
Մանիթ 14 140 
ՄսՈւուէղ 14 16 142 266 
Մաթուսաղա 207 
Մազաղիէլ 207 
Մաշտոց 48 178 
Մաաաթիա 209 
Մարկոս 18 89 40 106 206 209 
Մաքաոն 100 
Մծլէս 226 
Մծլիտոս 264 
Մծղամ1ղողոս 226 


Մովսէս 9 127 136 167 171 204 216 230 
271 

Մովսէս քերդող 165 
Մաթանարի 232 

Տակովր 282 
Օարծղ 207 
Օիսուս 255 271 277 
Յոյն 289 
8ովթ 281 

Շովհաննէս 19 20 89 40 44 179 209 
Շովնաթան 254 

Օովսէփ, Շովսէպոս 44 179 219 277 
Շաղա 89 40 278 

նծստոր 12 99 100 
նիւղասա 205 
նիլ-Խոսրով 206 
նղյ 207 262 271 
նորայր 205 
նանի 246 

Շապուհ 283 

Ոոզայ 268 
Ողոբիա 263 

Զորրորղ֊Հայեցի 187 

Պասիփա 186 
Պատրոկղէս 1 1 99 100 
Պարս-ք 205 

Պապոս 18 19 128 189 196 204 206 215 
218 255 262 281, - ական 14 141 –եան 
206 

Պետրոս 17 89 40 109 115 127 206 216 
218 

Պիղատոս 277 
Պիթագոր 257, ֊ծանք 280 
Պղատոն 108 246 257 288, ֊ակ, ֊ուհի 247, 
■ական 269 280 
Պրիամոս 98 100 
ՀՊարիէՕ 100 

Հուան-Խոսրով 206 

ՌարԷն 216 


Սահակ 89 170 218 264 
Ոահլ 288 
Սամևյրիա 278 

Սամծան , ՍամՏՆ 14 106 
Սամփսոն 171 279 
Սաւուղ 15 105 141 254 
Ոծթ 253 
Ծ ՚ծրուք 207 

Ոիմծոն 89, Սիմհվն 209 
Ոինա 244 
Աիւնի 187 
Սիսար 258 
Սողոմովն 44 179 
Ոպերացի 187 
Ստծփաննոս 44 188 


Վարաղ-Խոսրով 205 

Վարաղ– Տրդատ 206 

Վարդան 170, ֊ահի 170, ֊ծան 104 

Վարդենի 14 140 

Վարդոց 14 140 

Վրացի 20 228 


32-9 


Ցայեցի 187 
Ցարաւն 267 

Ցիզրան 129 189 140 144 
Տիգրանուհի 129 189 
Տիմհթէոս 255 
Տիրիման 16 142 170 206 
Տիրս/խո սրով 206 
Տիրաաոլր 206 
Տուհ 20 

Տրդատ 105 246 
Ցրդատոմի 14 105 140 170 
Տրովացի 132 

Ցրաւնք 17 143 172 

Փաղեկ 262 
Փիղիպոս 44 179 

■Քազդէացի 232 
•Զի քոս 225 
•Զորողին 274 



ԳՐԱԿԱՆ ՆՇՄԱՐՆԵՐ 
ԼԵԶՎԱԿԱՆ - ՈՒՂՂԱԳՐԱԿԱՆ 


Նվեր Ղ. ԱղայաՕիՏ (1) 

Ուղղագրությունը աննշանակ խնդիր չէ, մանավանդ նորաբողբոջ և 
դեոևս անհաստատ լհզանհրի համար։ Մեր նոր գրական լեզվի ուղ- 
ղագրությունը շփոթ վիճակի մեջ է։ Նույնիսկ այս խնդրում արևմտյան և 
արևելյան գրական բարբաոնհրը համերաշխ չեն. և Փոխանակ միմյանց մո- 
տենալու, ընդհակառակը, քանի գնում, այնքան հեոանում են և անջատվում։ 

Լեզուների մերձեցումը՝ կիսակտոր մարմնի ամբողջության խնդիր է։ 
Քանի որ միմյանց հետ շփվելու, անմիջական հարաբերության մեջ մտնելու 
հնարավորություն չունենք, միակ միարար օղակը մնում է գրականությունը։ 
Գրականության հիմը լեզուն է, այն հաղթ խարիսխը, որի վրա կանգնում է 
ազգության բարդ շենքը։ Այլ պայմաններում ա յլ բաղդ կունենար մեր լեզուն։ 
Բայց ներկան իրողություն է և պահանջում է աշխատել գոնե բանական, 
խոհական միջոցներով չեզոքացնել, որքան հնար է, այն պայմանների 
ազդեցությունը, որոնք աոաջ են բերել մեր պառակտումը։ 

Գիրը լեզվի արտաքին պատկերն է. արտաքին նույնությունը՝ միօրինակ 
գրությունը անտարակույս կարևոր պայման է լեզվի ներքին սերտության։ 
Մեր նորածին գրականության կարապեաներն իրենց ժամանակ առանձին 
Փույթ չունեցան նոր լեզվի ուղղագրությունը նրա ոգուն հարմարցնելու։ 
ճիշտ է, թեթև փորձեր եղան, բայց անհաջող։ Մխիթարյան միաբանության 
հեղինակությունը խիստ բարձր էր թե մեր և թե՜ Կ. Պոլսի գրականների 
աչքում։ Ուստի ընդհանրացավ գրաբարյան ուղղագրությունը, կամ ավելի 
ճիշտ գրաբարի այն ուղղագրությունը, որ հավանել էին Մխիթարյան 
գիտնական հայրերը։ 

^Գաքրիել եպիսկոպոս Այվազյանը համոզված քարոզում էր, որ 
«ուղղագրության գլխավոր նպատակն է մեր գրոց լեզվին ուղիղ գրությունն 
ու արտասանությունը»։ Գիտնական Մխիթարյանը կարծում էր, որ «աճով 
հարկավ աշխարհաբար լեզվին ևս գրության ու արտասանության կանոն 
կդրվի, որովհետև աշխարհարարը զատ լեզու չէ կանոնավոր, այլ գրաբարի 
ավրվածն է։ Ով որ այս ճշմարիտ և գովելի սկզբունքը կ՛ընդունի, թե 
աշխարհաբարը պետք է միշտ մաքրել ազնվացնել ու հետզհետե գրաբարին 

307 


մոտեցնել, անտարակույս հեոա կմնա ուղղագրական վնասակար 
նորաձևություններն» 1 : 

Գաբրիհլ եպիսկոպոսի մտքերը միայն իրենը չէին, այլ նա իր 
ժամանակի գրական դասի։ Բավական է նիշել, որ գրեթե նույն հայացքն 
ուներ Գրիգոր Օայանը, որ աշխարհաբարի պաշտպաններից էր և ա– 
ոաջինը, որ պարզ և մաաչեփ կերպով բացատրեց նրա հասարակաց լեզու 
անելու անհրաժեշտությունը։ Նա էլ ուրիշների նման այն հույսն ուներ, որ 
«քիչ քիչ գրաբար լեզվին ոճերը մտցնելով աշխարհաբարին մեջ և բաոերն 
ալ իրենց աղավաղ կհրպարանքհն մերկացնելով, և հին ձևերնին և աժերնին 
տալով, կրնանք օր մը անզգայաբար հասնիլ գրաբարը հասարակաց լեզու 
ընելու։ Աշխարհաբարը, որ գրաբարին այլանդակ վիժածն է, մեր աոա– 
ջարկածին պես կոկված ու կանոնավորված միջնորդ մը ըԱա գրաբարին ու 
ասմկորհնին մեջ, հրթալով իր բնիկ ձևն աոնու, այսինքն՜ լեզվի կարգ մտնե, 
իր ծնողին կատարելությունները ստանալով» 2 ։ 

Երևում է, որ աշխարհաբարի մինչև իսկ ամենալավ բարեկամը Գ. Օտ– 
յան մեծ համարում չուներ նոր լեզվի վրա։ Նրա կարծիքով աշխարհաբարը 
գրաբարի «այլանդակ վիժածն» է։ Օայանին համակարծիք էր և 
Այվազյանը, որ նոր լեզուն հնի «ավրվածն» էր համարում։ Այսպիսի հայացք 
ունենալով աշխարհաբարի ծագման վրա, նրանք ուրիշ կերպ չէին կարող 
գծել նոր լեզվի զարգացման ընթացքը, քան նախ աշխարհաբարի ոճն ու 
շարադրությունը, որքան կարհփ է, գրաբարին մոտեցնել, երկրորդ 
ուղղագրել այնպիսի գրաբար բառեր, որ աշխարհաբարի մեջ գործածեի են, 
բայց աղճատված, ինչպես իյնալ-անկանիլ արցունք արտասուք և այլն 

Երկու հղածներն էլ սխալ են և թյուր հասկացության արդյունք։ 
Զարմանայի չէ, որ մոտիկ անցյալում այսպիսի մտքեր են եղել, քանի որ 
այժմ էլ շատ գրական գործիչների համար դեռևս պարզ և որոշ չէ գրաբարի 
և աշխարհաբարի հարաբերությունը 4 ։ 

1գ.. եպ. Այվազյան, Ուղղագրություն լեզվիս հայոց, Թհոդոսիա. 1*69, էշ 3։ 

2 Գ. Ս. Օտյան, Առաջարկություն աշխարհարար լեզվի վրա, Կ. Պոյիս, 1*51, էշ 11։ 

4 Խրատական է «Մշակ» թերթի նկատողությունը «Սարհանդակ»–ի մի անմեղ և օրինավոր 

^«Օնր 11 հրիաասարդնհրհն,– գրում է «Սարհանդակ»–ը,– գոնե աՕոնք, որ * հ ^ արակ “՜ 
գրությունը ընտրած են իրենց կյանքի ասպարեզ, գիտնային գրաքարը գոնե Ավետարանի 
պարզ լեզուն հասկնալու չափ»։ «Մշակն» աոտրկում է. «Ով ուզում է, թող սովորհ գրաքար 
լեզուն, ղբա ղհմմհնք ոչինչ չունենք։ Բայց ասել թե միայն գրաբարը իմանալու միջոցով կարհփ 
է աշխարհաբարի կանոնները պահած փնհ Ն մեր կարծիքով մի մոլորություն է, որը հհրքհլու 
համար բազմաթիվ կենդանի օրինակներ կան։ Սենք կարծում ենք, որ ^ 
մնալով ինքնուրույն և ինքնիշխան լեզու, կարող է և պիտի այդպիսի կանոններ մշակհ իր հա– 


308 


Ամեն մի լեզվի մեջ որոշելու է երկու կողմ՝ բառեր և բառերը կապելու 
արվեստ կամ քերականություն։ Բառերը լոկ մթերք են, որից քերական 
արվեստը կանգնում է լեզվի շենքը։ Բառական և քերական կազմով 
աշխարհաբարը սերտ կապ ունի գրաբարի հետ։ Եվ այս բնական է, 
որովհետև աշխարհիկ լեզուն գրոց լեզվի այլանդակ վիժածը չէ. երկուսն էլ 
հայ մտքի ծնունդն են։ Այժմյան աշխարհաբարը չէ թե գրաբարից է ծագած, 
այլ այն հին աշխարհաբարից, որից մշակվել և ծաղկել է գրաբարը։ Այս 
տեսակետից աշխարհաբարի ազգակցությունը գրաբարի հետ նայնչափ 
որդիական է, որչափ և եղբայրական։ Աշխարհաբարը որոշ չավավ անկախ 
և ինքնուրույն է. նա իր առանձին հնչական օրենքներն ունի, որ շատ անգամ 
նույնը չեն, կամ բնավին տարբեր են գրաբարից։ Նրա քերականությունն իր 
սեփական հիմքերն ունի, որ և նրան իրավունք են տափս առանձին լեզու 
կոչվելու։ Աշխարհաբար բարբառներից մշակելու է նոր գրաբար, այսինքն՝ 

մար։ Բավական է, որ ըմբռնվեն նրա ոգին, զարգացման, կանոնավոր առաջադիմության 
օրենքները։ Գրաբարը իբրև հիմք, իբրև ղեկավարող ընդունելը ոչ միայն օգուտ չի բերի, այլ 
վնասներ կհասցնե աշխարհարարին, որովհետև այդ երկու լեզուները շատ դեպքերում են իրար 
հակառակորդ հանդիսանում ձևերի, դարձվածքների և ոճերի մեջ։ Անցյալի մեջ ունինք շատ 
օրինակներ, որ գրաբարով ղեկավարվողը ստրկացել է գրաբարին» (տե ս «Մշակ», 1904, իք» 6)։ 

Դժբախտաբար մոլորության դեմ «Մշակը» խոսում է մոլորությամբ։ Նա գրաբարի ուսման 
ընդդեմ չէ. միայն գանում է, որ գրաբարի գիտությունը վնասակար է աշխարհարարին։ Նրան 
հայտնի են անցյալում օրինակներ, որ գրարարագհաք ստրկացել է գրաբարին։ Իսկ 
ներկայումս մի՜թե հայտնի չեն օրինակներ, որ մարդիկ ստրկանում են օաաբ լեզուներին։ Բայց 
ո՜վ է կարծում, որ օտար լեզուների գիտությանը ավելորդ է նայն իսկ աշխարհարարի 
զարգացման համար։ Դարձյալ բոլորիս հայտնի է, որ նոր գրական լեզվի հիմնադիրներն էլ 
գրաբարագետներն են հղել։ Կարհփ՜ է արդյոք հրևակայել այսօրվա գրական լեզուն, որով 
գրվում է և «Մշակ»–ը, աոանց գրաբարի։ Նրա կազմի կեսը գրաբարյան տարրեր են, այնտեղից 
են անցել նոր լեզվին։ Եթե Ա Գարագաշյան, ինչպես ամեն մի գրական Սխիթարյան, գրում էր 
գրաբարի խիստ ազդեցության տակ (2), հասկանալի է։ Հեոա հայրենիքից և հայ կյանքից, 
զբաղման նյութ ունենալով գրեթե բացառապես հին գրականությանը, բնական է, որ մարդիկ 
գրաբարախառն և նույնիսկ գրաբար գրեին։ Բայց սրանից չի հետևում, որ ամեն մի 
գրաբարագետ անպատճառ այնպես կվարվի։ Ո՞ւր է և ով է այժմ սովորում գրաբարն այն 
հմտությամբ, որ մինչև անգամ գրաբար մաածհ։ Աոանց էն էլ սովորող չկա. միակ 
հաստատությունները, ուր սովորեցնում էին գրաբար, մազե կամրջի վրա են։ Գրաբարի 
գիտությունը գուցե հարկավոր չէ նրանց, որոնք ազատ ժամերին հոդվածներ են գրում 
թեբթեյաւմ։ Բայց նա, որ վճոում է իրեն նվիրել գրականության, իր կոչումն է համարում 
ծառայել հայ գրին, նա պարտավոր է գրաբար սովորել, «գոնե Ավետարանի պարզ լեզուն 
հասկնալու չափ»։ Այս մի գրական պահանջ է և պարտք։ Աոանց գրաբարի դժվար է տիրանալ 
հմտորեն նոր գրական լեզվին, ըմբռնել բաոհբն իրենց նրբությամբ և երանգներով։ Լուրջ 
գրական գործունեությանը պահանջում է լուրջ պատրաստականության, ով որ ախտում է 
ծառայել հայ գրականության, պարտավոր է ծանոթանալ նրա անցյափն. Հայ լեզվի 
արժանապատվությանը պահված կփնհր, եթե նրա սպասավորնհրը նայնչափ հետաքրքրվեին 
նբա ալևոր անցյալով, որքան «Մշակ»–ը սիրում և գնահատում է իր դեռահաս անցյալը. 


309 


նոր գրական լեզու։ Սորա մշակման և զարգացման հիմքը պիտի լինեն 
աշխարհաբարի կենդանի բարբաոների հնչական և քերական օրենքները։ 

Հին լեզվից շատ բան անցել է նորին, շատ բան էլ քարացել, մեռել է։ 
Ասել որ մեռածից ոչինչ չի կարելի կամ պետք չէ կենդանացնել՝ 
թերմաաթյուն է։ Գրաբարը մեր պատմական անցյալի մեծ վկան է, ներքին 
կյանքի հարստության շտեմարանը, գուցե միակ զորեղ ապացույցը, որ 
հաղորդ ենք հղել մարդկային հոգան վայել քաղաքակրթության։ Մոռանալ 
գրաբարը նշանակում է ա չքարող անել դարավոր աշխատության պանծալի 
արդյունքը։ ճիշտ է, հոյակապ շենքը գլորված է, բայց անկորուստ է մնացել 
թանկագին նյութը, որից նա կազմված էր։ Մեր բարձր ձգտումը պիտի լինի 
հանել փլատակներից փայլուն գոհարները, և հին լեզվական գանձը 
գործադրել նոր խզվի շինության համար։ 

Հարկավ, չենք կարող կենդանացնել գրաբարի ոգին, փլված շինության 
այսպես ասած ճարտարապետությունը։ Լեզվի նոր շենքը կանգնելիս պետք 
է առաջնորդվենք այն ճարտարապետական արվեստով, որ տալիս է խոսուն 
աշխարհաբարը։ Ուրիշ խոսքով, նոր գրական լեզվի և հնի հարաբերությունը 
լինելու է գլխավորապես բառարանական։ Նորը կարոդ է և պետք է օգտվի 
հին լեզվի բառական ամբարից և գործ ածն ամեն մի բաո, որ խորթ չէ 
աշխարհաբարի հնչական օրենքներին։ 

Առանց հնության, աոանց աչքը անցյալում պահելու, դժվար է քաղա- 
քակրթական մեծ գործ կատարել։ Կյանքը՛ մի որոշ իմաստով հնի, անցյալի 
վերամշակումն է։ Նոր գրականությունն ու արվեստը ուրիշ բան չեն, եթե ոչ 
հնության ոճավորումը (էէքԱաաճօո)։ Առաջադիմել միշտ չի նշանակում հինը 
մոռանալ, ճշմարիտ առաջադիմությունը նման է մի փախստականի, որ 
վազեփս՝ անդադար հետ է նայում։ 

Ընթացիկ կյանքի տեսակետից՝ դժվարն և վիճելին այն է, թե հնությունից 
ինչ պետք է կենդանացնել, և ի նչ թաղել։ Լեզվի նկատմամբ ընտրության 
սկզբունքը պարզ է. հին լեզվից նորի համար պիտանի է համարելու այն 
բառերը, որոնք հարմար են կամ կարելի է հարմարեցնել նոր հնչա- 
բանության։ Լեզուն իր զարգացման ընթացքում շատ բան կորցնում է, շատ 
բան փոխում, հոլովումներն ու խոնարհումները պարզվում են, լծորդներն ու 
ածանցները թեթևանում, դժվարալուր հնչյունները հեշտանում են, կամ 
գլխովին ընկնում, անհետանում են։ Եթե այս հեղեղումները կատարվում են 
բնականորեն, առաջադիմության բնական, ինքնորոշ թափով, աոանց 
արտաքին և ապօրինի ճնշման, սրանցից և ո՜չ մինը չի կարելի կենդա- 
նացնել։ Մեռածն արժանի է իր վիճակին։ 

Բայց պատմական դժպատեհ հանգամանքները միշտ ճնշել են մեր լեզվի 
անկախությունը և նրա ազատությունը բռնաբարել են օտար բարբառները։ 


Ամեն անգամ, երբ ներս են խուժել մեր երկիրը վայրենի հրոսակներ, 
ասպատակության և ավերածի է ենթարկվել նաև մայրենի լեզուն։ Շատ 
լեզվական հարստություններ տեղի են ավել օտարամուտ տարրերի և իրենք 
բյուրեղացել գրավոր հիշատակարաններում։ Նրանք մեռած չեն, այլ 
սպանված, իսկ սպանվածներն ամեն տեղ արժանի են հիշողությանն Մեր 
պարտքն է անշնչացած մթերքը հրապարակ հանել, նոր կյանքի կանչել, 
հարկավոր դեպքում կատարելով նրանց վրա այն Փոփոխությունները, 
որոնց անշուշտ կենթարկվեին, եթե մնային լեզվի մեջ և ապրեին իրենց 
բնական կյանքով։ 

Արդի գրական լեզուն, իրավ է, հասունացել է, նեցուկ ունենալով 
գրաբարը, բայց դժբախտաբար բոլորովին սխալ շավղով։ Բավական չէ 
գրաբարից փոխառություններ անել, պետք է աշխատել նաև Փոխառված 
բառերին աշխարհաբարի ձև տալ։ Այս անհրաժեշտ է, որպեսզի գրաբար 
բառերը ձուլվեն և հալվեն նոր լեզվի մեջ, և ո՜չ թե իբրև նորելուկ տարրեր 
ցցվեն ելունդի նման։ Ցանկափ ձուլման համար հարկավոր է, որ նորեկ 
բառերը ընդունեն աշխարհաբարի հնչաբանության օրենքները։ Հնչա- 
բանության հետ կապված է գրության ձևը։ Չնայելով հին և նոր գրական 
լեզուների երբեմն խոշոր հնչական տարբերություններին, ամեն տեղ 
պահում ենք հին ուղղագրությունը։ Այդպես պետք է վարվել բոլոր 
պարագաներում, երբ որոշ հնչափոխություն՝ որը նկատվում է աշխարհա- 
բարում ընդդեմ գրաբարի, դեռևս չէ հասած ավարտուն ամբողջության։ Եթե 
օրինակ գրաբարի –գ հնչյունը նոր լեզվում որոշ դեպքերում դարձել է –ք 
(աս-գ, սու-ք. ծա-գ, ծա-ք.), իսկ մյուս նույնանման դեպքերում մնացել –գ, 
պարտավոր ենք պահել հին ուղղագրությունը։ Հակառակ դեպքում կծագեն 
բարդություններ և նորանոր դժվարություններ։ Ուղղագրությունը կարեփ է 
Փոխել միայն այն ժամանակ, երբ սկսված հնչական էվոլյուցը ընդհանուր 
երևույթի կերպարանք է ստացել, այսինքն՝ նման պայմաններում հնչյունը 
նման փոփոխություն է կրում։ Յուրաքանչյուր այսպիսի դեպք աոանձին և 
Ափվ հետազոտության պետք անի։ 

Արդ՝ աշխարհաբարում –ա և ֊Հ հնչյունները հայտնի գրության մեջ 
խիստ հետևողաբար որոշ փոփոխության են ենթարկվում, ֊ու ձայնա- 
վորից առաջ ստանում է վ-ի հնչյուն, իսկ –յ բառերի վերջը կորցնում է իր 
ձայնը, այսինքն՝ ընկնում է։ Այս երևույթը ընդհանուր է և ավարտուն։ Նոր 
հիշած լեզվական սկզբունքը թույլ է տալիս այսպիսի դեպքում պատշաճ 
Փոփոխությունը մտցնել և գրության մեջ ափ անդ գրել –ւ, և –յ հապավել, 
դեն ձգել։ 

Հարկավոր է նկատել, որ հին գրաբարյան ուղղագրություն ասելով պետք 
չէ կարծել գրության որոշ մշակված սիստեմ։ Մեր նախնիքների ուղղա– 


310 


311 



գրությունն էլ միատեսակ չէ . Լծորդ հնչյունների կիրառությունը հների մոտ 
էլ անշֆոթ ու հետևողական չէ։ Ձեռագրերում պատահում են գրության 
տարբեր ձևեր՝ նու-ասա, նւ-աստ, Օվ-ասա ե-ին, է-ին. ուաե-ին, ուաէ-ին. 
պիաո-յ, պիտ ո հբկհա-յ, հրկե-ա. որդա-յ, ոբղւ-ո և այլն։ Ձեոագիրը որչաւի 
հին է, նույնչափ հաճախ է խորթ ուղղագրությունը։ 

Հետին դարերում Կիփկյան շրջանից սկսած գերակշռություն է ստացել 
այն ուղղագրությունը, որ այժմ սովորական է շնորհիվ Մխիթարյան 
հայրերի։ Սրանք էին մեր հնության աոաջին հհաազոաողնհրը. և սրանց 
մենաշնորհն է հղել հին հիշատակարանների հրատարակությունը։ Ազգա- 
յին դպրոցական կրթությունը կատարվել է միշտ Սխիթարյ անների 
աշխաաասիրությ անց վրա։ Բոլորս ընտելացել ենք նրանց ուղղագրության։ 
Վիճելի դեպքերում վենեաիկցիք ընտրել են այն ձևը, որ ամենից տա- 
րածվածն է։ Իսկ շատ տարածվածը ամեն անգամ միակ ստույգը չէ։ Ւ-ի նոր 
գործածությունը և յ-ի հապավման խնդիրը կարելի է բարձրացնել, 
կանգնելով նույն իսկ գրաբարի հողի վրա։ Նայենք ամեն մինը աոանձին և 
հանգամանորեն։ 


Ներելի՞ է արդյոք ձայնավորից նախադաս ֊ու, որ հնչվում է –վ գրել –ւ։ Սե- 
ղանում շատերն արդեն այդպես են գրում, ուրիշները ինչ ինչ դեպքերում գործ 
են ածում –վ, իսկ արևմտյանները պահում են –ա։ Խառնակ գրության վերջ 
տալու համար, պետք է այդ լծորդ տառերի գործածության սահմանները 
որոշել և միմյանցից զատել։ Նախ ծանոթանանք ֊ւ, ու, –վ տառերի իսկական 
բնավորության, կրկտելով նրանց ճշգրիտ կիրառությունը հին լեզվում։ 

Քերականները՝ հետևելով հխւյր) Ա. Բագրաաունուն, հյտնը յոթ ձայնա- 
վորներից մինն են համարում։ Սակայն հետաքնին դիտողությանը ցույց է 
տալիս, որ նայն իսկ V դարում հյունը գործ էր ածվում սովորական –V ձայնի 
տեղ։ Վերջադիր և թե միջադիր ւ-հրը համապատասխանում և արտահայ- 
տում են - ս հնչյունը՝ սկզբնական կամ ծա գա ծա -Ե և –ա լծորդ ձայներից։ 
Այսպես՝ 

սեա-ւ - զենդ, տյրա-ս-տ տի-ւ “ սնսկ. <Ա– V 

նա-ւ ** լաա. ոզ-ս-Խ հաշի-ւ “ ասոր. X 6Տ-Ս 

գրա-ւ ■ պրս. %ւա–Ն կհղհ-ւ – ասոր. զօ18րք–8 

հա-ւ ■ լաա. &-Ն-Ռ արե-ւ տ սնսկ. ո-Ն-ւ 

հա-ւ • (պապ) * լաա. տ-Ս-ստ դհ-ւ • զենդ. (Խշ-ս-ճ 

լա-ւ ՜ լիա. Խ-Ե-օտ գրի-ւ ՜ պրս %ա–հ 

դա-ւ ՜ զենդ, ճտ-հ և այլն։ 

312 


Այնուհետև, հազի-ւ, աբգաբե-ւ, իրբե-ւ, իրա-ւ, կամա-ւ, վեբե-ւ, նեբքհ-ւ, 
ազնի-ւ, աբդե-ւք և նման ձևերը գործիական հոլովներ են մակբայացած, 
կամ գործիականի մասնիկով կազմված, ինչպես ազն-իւ։ 

Սրանց վերջին եյունը նույն ծագումն անի, ինչ որ գործիականի ■* 
հոլովիչը քաղաքա-ւ, բանի-ւ, գոբծո-վ։ Գործիականի –ւ համազոր է 
արիոհվրոպական լեզուների նույն հոլովի –հ հոլովակերտ ձայնին - սնսկ. 
ււ&ո֊հեՎտ, լաա. աօա-հ-ստ, ասս. Յ՚հձօ֊ա*. հայերենի մեջ նախնի –հ 
պահվել է անաղարտ բաղաձայն արմատների գործիական հոլովում, 
աղբյուր, աղրեբ-բ, արյան, ՞աբյան-բ - աբյամ-բ, ձեօ-ն. ձեոամ-բ, հին ձևը՝ 
ձեբ-բ, որ մնացել է ձերբակալել բառի մեջ։ 

Միջադիր եյունը երևան է գափս գլխավորապես ֊ար և ւէա ածանցով 
կազմած բառերի մեջ. 

թագա-աբ շաեա֊ւէա 

ձոգե-աբ գինե-ւէ ա 

զօբա-աբ եացա-ւէա 

կաբե-աբ և այլն։ 

Թագաար բաոը մտքով և կազմությամբ նույնն է իրանական էտցօԵտր 
խոսքի հետ. իսկական հայերենով պիտի հնչեր թագարեր։ Փոխառյալ 
թագո-բար, կամ թագո-ւար օտար ձևը հայերենում դաոնում է թագա-աբ, 
այսինքն –ա և –ո փոխում են իրենց տեղերը, զուտ հայ րաոերի ազդեցու- 
թյան տակ, ուր արմատի և ածանցի կապը –ա է և ոչ –ո։ Այսպիսով ծագում է 
–աբ մասնիկը, որ թագաար և նման բառերի ձևից անջատվելով, ստանում է 
ինքնուրույն նշանակություն և այնուհետև գործ է ածվում անկախ ածանցի 
իմաստով, եեոա-աբ, տղհ-ար, հարկա-աբ և այլն։ 

Ինչ վերաբերում է ֊ւէա ածանցին, ծագումը մութ է և դեռ չէ մեկնված։ 
Թվում է, որ սա նույնպես իրանական փոխառություն է և կապ ունի 
աբիո-եվրոպական ֊Նշոէ մասնիկի հետ։ Գինհ-ւէա րաոին համապա- 
տասխանում է տառացի հունարեն օհօ-6 1 հ, որի հին ձևն է *օէ\6–Ւ&ո և 
լատիներեն սաօ–տստ ա *սաօ–սոէ–օ 1 : Կազմությամբ նույնն են և հնդկ. տջա-Նօոէ 
ա կբակա-ւէա, սէս-Նտոէ - ճարմնա-ւէա և այլն։ Պետք է ենթադրել, որ 
հայերեն –ւէա ա Ն&օճ ա *Նտճ ծագում է հին պարսկերեն իգական ձևից. 
եաս-Նօճ - եօոսՆտճ– սնս. տօոտ-ստճ– ջուբ-ւէա։ 

Ասել է, թե –ար և –էէա հանգերում ևս –ւ զուտ բաղաձայն հնչյուն է։ 
Անհերքելի Փաստեր են այս ճշմարտության պահլավերենից կամ սա– 

1 1 Տոբա, 0, § 127. 


313 


սանյան շրջանի պարսկերենից փոխառությունները, ար ■* աաոադարձնուճ 
է զուտ –վ հնչյունը։ Այսպես՝ 

վա-ւ-հր - պել. Ետւ-Ն֊օր, ր&֊Ն-օր դի-ւ-ան - պել. ժշ-ս-օո 

ա֊ւ֊ար “ պել. տ-Ե-տր գա-ւ-ազան “ պրս. քտ-ս֊օշ 

ա-լ-աչ - պել. տ-ս֊տէշե և այլն. 

Այս կարգին են պատկանում և հատուկ անունները. 

Կա-ւ-աա *» պել. էԼտ-ս-տւէ, հուն. 1նւ–թ–ճ6ր)հ 
Արաա-ւ-ան - հպրս. ԽԱւ-ե-աս 
Արաա-ւ-ազդ - հ պրս ճրէճ-ս-ձճՀեե 
Շա-ւ-ասպ - զենդ. Տե^ձ-ս-օտբտ և այլն։ 

Հետաքրքիր է, որ հյունը զուտ հայկական բառերի մեջ, նույն իսկ այն 
դեպքում, երբ կցելով –ա, –հ, –ի, –ո ձայնավորներին՝ կազմում է երկ- 
բարբառներ, ծագումով սկզբնական շրթնային բաղաձայն է։ Պաշտօն կամ 
պաշաա-ւ-0 բառի նախնական ձևն է պաշաա-մ-ան ինչպես վկա է սեռ. 
հոլովը, և ուրեմն հյունը ծագում է նախկին մ-ից։ 

Ձի-ւ-0, հին ձևը ձի-ւ-ան, ավելի հին ձի-մ-ան հնդ. հշ-ա-օո հուն. 
Հ 61 –թ–^. 

համեմատել ևս ձմեռն - *ձի–մ–եոն 
սի-ւ-ն - *սի–ւ–ան, հուն. ճ(֊ աս - «ւ-ք-աս 
ե-ւ-թն - *ե–պ–թն, հուն. ծ-ո-Հճ, լաա. տշ-բ-էշա 
քո-լ-ն - *քո–պ–ն, հնդ. 8V^-բ-ո&, լաա. տօ-ա-աս 

(տս”հայ. –ք. տս-շտր-ք– ոյր) 

ադքի-ւ-ր - *աղբե–ւ–ար - *րբհ–ւ–ար - *բրե–ւ–աբ - հուն. ՓՇ^՚ Ա Տ 
Փբձ-ք-օւց 

զօր, զա-ւ-ր - *զա–ւ–ար, զենդ. Հճ-ս-օրշ 

բի-ւ-ր, բե-ւ-ր = *բհ–ւ–ար, զենդ. Եշ-ն-օո 

դրա-ւ-շակ - զենդ. (Աո-ք-տԽ 

տա– ւ-թ - էտ-ք-ե, արմատն է Աւբ, հայերեն տապ։ 

Այս և նման բաոերի մեջ, նախնական –ս հնչյունը նախորդ ձայնավորի 
հհա միանալով, ավել է երկբարբառ, մի երևույթ, որ բացատրվում է հին շեշ- 
տադրությամբ։ Հայերենում վաղ ժամանակ շեշտը ո՜չ թե վերջին վանկի վրա 
էր, ինչպես այժմ է, այլ վերջընթեր, այն է վերջինից առաջին, որ մնացել է 
Ղարաբաղի բարբաոում։ Քանի որ հյունը ձայնավորների մեջ է, պահում է 
իր իսկական հնչյունը։ Իսկ երբ շեշտի շնորհիվ սղվում ընկնում է ետադաս 
ձայնավորը, թողնելով –ւ բաղաձայնի առաջ, հյունը նախընթաց ձայնավորի 
հեա կազմում է երկբարբառ։ 

Պաշաօն բառի հոլովական հիմը (էեշաշ) և ուղղականը հնում հղել է 
314 


պաշաաման շեշտը վերջընթեր վանկի վրա։ Շեղ հոլովներում հոլովակերտ 
մասնիկի կցվելովը (որ սեռ. կորսված է, բայց օր. բաց. պահված է) մի վանկ 
ավելանամ է, ուստի և շեշտը մի վանկ առաջ է գափս, որ դարձյալ 
վերջընթեր վանկի վրա կանգնի - ի պաշաամա՜նէ։ Պաշաաման ձևից՝ շեշտի 
ազդեցությամբ սաացվում է պաշաամըՕ, պաշաամն - պաշտաւն - 
պաշաօն։ Զենդական շտսւրշ բառը սկզբում անցել է հայերենի զաւաբէ 
ձևով։ Վերջին ձայնավորի հապավումից հետո, որ հատուկ է հայ լեզվին, 
շեշտը տեղափոխվում է նախընթաց վանկի վրա - զաւաբ. ապա դաոնում է 
զա՜ւըր - զա-ւ-ր - զօր։ Նույնն և նշսօրօ - բեւար - բէոբ - բիլբ; Ադրհւաբ - 
աղբհւըր - աղքեւբ - աղրիւր. աւուր - աւըր - աւբ - օր։ 

Այսպես ուրեմն, հյունը բոլոր դեպքերում նախ շրթնային բաղաձայն է, և 
ապա որոշ պայմաններում շեշտի ազդեցության տակ ստանում է 
կիսաձայնի զորության։ Նույնանման շրջումներ հատակ են և ուրիշ 
լեզուների, հուն, թսօւճտք֊օհ - թսօւճէօ-հ, լատ. 

շ&Ս֊շրշ, շտւս-էստ. 

Տարօրինակ երևույթ է, որ բառի սկզբում երբեք հյան չէ գրվում և 
փոխարեն գործ է ածվում –վ։ Մյուս կողմից բաց աայաւթյ ա ն կարոտ է, թե 
ինչո՞ւ վեի կիրառությունն այնքան աննշան և սահմանափակ է։ Բառերի 
միջում և վերջում վևը պատահում է միմիայն ո-ից հետո, որ հասկանայի է. 
եթե հյան գրեին կկարդացվհր ու և ո՜չ ով։ Հաշիվ չեն բարդ բառերը՝ զօրա– 
վաբ, օրա-վաբձ, ամենա-վարժ և այլն։ 

Բան հայ հնչյունների պատմությունը ցույց է տալիս, որ հայերենի մեջ 
բառի սկզբում –ւ> ձայն չէր կարող լինել, ուրիշ խոսքով 1 >–ով սկսվող բառ 
չկար։ Արիո-եվրոպական –Լ> հնչյունը բառի սկզբում հայոց լեզվում փոխ- 
վում էր –գ. Ն-աաո - գ-ինի, V օճառ = գիտեմ, տ-օՅճ = զ-եա, տ-օյսրե, \ր–օ1ք 
" գ՜այլ։ Հայերն արտասանում էին *քաժաո - գիտեմ։ ճիշտ այնպես, 
ինչպես հիմիկ իաալացիք լաա. ատէտրշ բաոը հնչում են քւաէտրօ։ Այս 
հնչական օրենքի հիմամբ կարող ենք ասել, որ վևով սկսվող բառերը 
կասկածելի ծագում ունեն։ Եվ հիրավի, աչք ածելով դրանց վրա, որ 
հարյուրից ավել չեն, տեսնում ենք, որ սակավ բացառությամբ բոլորն էլ 
օտար փոխառություններ են։ 

Երեսուն բառի նկատմամբ ո՜չ մի կասկած չի կարող զարթնել, որ նրանք 
միջին պարսկերենից են անցել հայերեն։ Սրանց թվում են բավականին 
սովորական բառեր, վատ, վաճառ (- բազար), վանկ, վարազ, վագր, վբէժ, 
վրիպակ, վարդ, վարժ, վարձ, վարս, վեհ, վէմ, վիժել, վիշապ, վիրապ, վկայ, 
վիճակ, վճիռ, վճիա, վնաս, վստահ, վտակ, վտառ և ուրիշները 1 : Մյուսների 


1 Տ. աեէօեաա, ձյատատօեէ Օոսոաւճհ, Լ Լտկատ, 1895. 


315 


ստուգաբանությունը դնո մեկնված չէ. բայց իրենց հնչական կազմով 
պարսիկ ձև ունեն։ Պահլավ լեզվի ուսումնասիրության հհա անշուշտ 
եեազհեաե կպարզվի նրանց իսկական ծագումը։ Ինձ այնպես է թվում, որ 
վևի գոյությանը և գործածությանը V դարից այն կողմ չի անցնում, և 
անտարակույս Մեսրոբ (Մաշտոց ն) էր, որ աոաջին անգամ մտցրեց –վ։ Նոր 
աաոի պահանջ զգացվում էր ո՜չ այնքան պարսիկ բառերի, որքան բան հայ 
֊ով վանկի համար։ Պարսիկ բառերի սկզբում կարհյի էր վերջապես հյան 
գրել, իսկ –ով հնչյունը առանց վևի ճշտորեն գրի առնելու հնար չկար։ 

Հիմք կա կարծելու, որ Մհսրոբից առաջ –ով վանկում կամ ոչինչ չէին 
գրամ ո-ից հետո, ինչպես –ո (- ով) կամ ճարահատյալ գործ էին ածում –ւ։ 
Ընթերցողն ինքն պիտի կռահեր, որտեղ –ա կարդար և որտեղ ֊ով։ Այո, այգ, 
այն դերանունների գործիական հոլովը պատահաբար պահել է մեզ այս հին 
գրության ձևը, այսո-ւ, այսո-ւ-իկ. այնո-ւ, այնո-ւ-իկ։ Մեր նախնիք անշուշտ 
կարդում էին այսո-վ-իկ, այդո-վ-իկ, այնո-վ-իկ, որովհետև գործիականի 
հոլովիչն է ւ -Ս. 

ուղ. այս, *այս–իկ, (ասիկա, էսիկ) 
սնո. այս-ր, *այս–որ, այսոր-իկ 
ար. այսմ, ՚այս-ոմ, այսմ-իկ, *այսոմ–իկ 
գործ, այսո-ւ, *այս–ո–վ, այսո-ւ-իկ, *այսո–վ–իկ։ 

Սա, գա, նա նույնահպով դերանունների գործիականում հյունի տեղ –վէ 
գրած, սա, սորա, ոմա * *սո–մա, սո֊վա֊ւ ■ *սովա - վերջի –1 հհաամսա 
կրկնությունն է։ 

Երևում է, որ նախամեսրորյան հայերենում –ււվ շատ տեղ Փոխարինվում 
է աւ-ով. բովանդակ-բաւանդակ, յաւանակ-յովանակ, յովազ-յաւազ 1 ։ 
Հայտնի է, որ Ղարար աղի բարբառում այժմ էլ ֊ով հնչվում է աւ. կով-կաւ, 
խրոված-խբաւած. խաւվ-խոաւ, գոբծով-գոբծաւ ևլն։ Ուրիշ բարբաոնհրում 
ևս նկատվում է սույն երևույթը, ավորել-օավբել։ Ով գիաե, գուցե գրաբարի 
խաոն կոչված հոլովների իսկական ծագումը կապ ունի այս երևույթի հետ՛ 
այգի, այգայ, այգե-աւ (փոխ. այ գավ)։ 

Ահա գլխավորապես ով-ի կարիքը լրացնելու համար Մեսրոբ պետք է 
հնարեր մի երկրորդ տաո –ս հնչման։ Ավելի քան հավանական է, որ Մհս– 
րոբ –վ տառը ուղղակի վերցրել է զենդ այբուբենից։ Հետաքրքիրն այն է, որ 
զենդ այբուբենը նմանապես երկու գիր ունի –V հնչյունի համար և նրանց 
գործածությանը ճիշտ հայերենի նման է. մեկը գրվում է միմիայն բառերի 
սկզբում, մյուսը՝ բաոերի մեջ։ Մեր –վ ոչ միայն կոչումով, այլև արտաքին 


1 ա. թա ցքասաւՕի, ՀայհբէՍ քեբակաՕաթիւՕ ի պէաս զաբգացէլոց, ՎհՏհաիկ, 1 8Տ2, էջ $44։ 


ձևով նմանություն ունի զենդի սկզբնագիր ս-ին։ Մերը ոչ այլ ինչ է, եթե ոչ 
զենդերենի ֊V շրջած։ Այժմ հասկանաւի է, թե ինչու պարսիկ վախառյաւ 
բառերի սկզբի - V ձայնը վևով էին գրում, այդ տառով էր գրվում բնիկ 
լեզվում։ Բառի հետ միասին հայոց է անցել և գրության ձևը։ 

Կան մի քանի վևով սկսվող բառեր, որոնցից անպայման բուն հայերեն է 
վեց, հավանորեն, նաև վսաեմ, վախենամ, գուցե և վեր, վաղ։ Մինչև Մեսրոբ 
ինչպես էին գրվում, չգիտենք, գուցե *ուեց, կաճ *ւաոել։ Ուշադրության 
արժանի է, որ վեր Ղարաբաղի բարբառում ասվում է –եբ, առանց վևի։ Բասի 
սկզբում –վ գրելու սովորությունը միանգամ հաստատելուց հետո, մյուս 
բառերն ևս ենթարկվել են նույն սովորության և գրվել վեց, վառել և այլն։ 

Ասածներից հետևում է, որ բառի միջում վևի գործածությունը բոլորովին 
խոտեյի է. և մեր լեզվի հարազատ ոգու համաձայն գրելու է –ւ կամ –ա։ Մեր 
նոր գրական լեզվի նահապեաները՝ Խ. Աբովյան, Գ. Օտյան, Ն. Ռու- 
սի նյան 1 մեղանչհլով այս կանոնի դեմ, կրավորական բայերի –V հնչյունը 
գրում էին վևով։ Այս ուղղագրության միակ հետևորդը այժմ «Մշակ» թերթն է։ 
Գրաբարում կրավորականն ուրիշ կերպ է կազմվում, գոբծ-ե-լ - գործ-ի-լ։ 
Աշխարհաբար ձևը երևան է գալիս միմիայն անցյալ դերբայ ներում և գրվում 
է ա֊ով՝ սաեղծ-ու-ած, սաեղծ-ա-ած, դիպ-ու-ած, յօրին-ու-ած, հերձ-ու-ած 
եաա-ու-ած և այլն։ Եթե գրում ենք սաեղծ-ու-ած, յօբին-ա-ած, հետևո- 
ղական լինելու համար պետք է գրենք և սաեղծ-ու-հլ, յօրին-ու-ելև ոչ սահղծ– 
վ-հլ, կամ յօրին-վ-ել։ Կրավորականի վև գրությունը հիմք չունի և լոկ թյուր- 
իմացության արդյունք է. ընտրությունը ա-ի և ւ-ի մեջ է. լուրջ վեճ կարող է 
լինել միայն այս առթիվ։ Խնդիրը պահանջում է նախ մոտիկ ծանոթանալ 
ա-ի բնավորությանը գրաբարի մեջ։ 

Զննելով ա-ի ծագումն ու գործածությունը մեր հին լեզվում, հանգում ենք 
շահեկան հետևանքների։ Բառերի ստուգաբանությունը ցույց է տալիս, որ 
–ա շատ անգամ ուրիշ բան չէ, եթե ոչ սկզբնական –ւ հնչյունը։ Ինչպես 
տեսանք վերև, հյանը իր իսկական ձայնը պահպանում է միայն 
ձայնավորների մեջ. և երբ հետադաս ձայնավորն ընկնում է, նախադասի 
հետ կազմում է երկբարբառ։ Իսկ այն դեպքում, երբ նախադաս ձայնավորն 
է սղվում, հյունը մնալով բաղաձայնի առաջ թեև պահում է իր հնչյունը, բայց 
գրության մեջ Փոխվում է ա-ի։ Այս ծագումն անի –ա մի շայւք բառերի մեջ. 

Պատվաստ միջին պարսկերեն կամ պահլավ բտե-ատէտ բառն է, նոբ 
պարսկերեն փեյ-վասա։ Հայերենի սկզբնական ձևն է պաաի՜-վասա. ի-ի 
սղմաճբ պատը-վա՜սա և հետո պատ-վ-ասա : Այսպես էլ 


I V ՌաւփՕյաճ, ՈսլղաիաւաւթյաՏ արդի հայ լեզվի։, և. Պււյիս, 1853. 


316 


317 


պաա-վար • պել. բ&էէ-աո– 

հայ. *պաաի –վար - պաաը-վար - պաաըվ-աբ " պա ա վ՜ար։ 
պաա-վէր ա պհլ. բճէւ-Նճշճտ. 

հայ. *պաաի–վէր “ պաաը-վէր ” պաաուէր։ 
թշ-վաո “ հ. պրս. ժսշե-սՆօրոտ. 

հայ. ՚դուժու-ւար - դժը-ւար - թշաաո։ 
դժ-վար - զենդ. ժսշհ-սՆտէրտ (°ժսշհ–ես–ճէերտ), պրս. Ժստե-Նտր. 

հայ. ՚դաժու-ւար –դըժ-ւար - դժուար (դժար - ժսՀե-տէերտ)։ 
դր-վաա * զենդ, ժա-աէճէ. 

հայ. *դրու–ւաա - դըր-ւաա - դրուաա։ 
արծ՜վի - զհնդ. շրօո-ք-ւ^տ, ճջՀէ-ղհՕհ 

հայ. •արծի-ւփ - արծը-ւի - արծ-ըւ-ի - արծոփ։ 
զին– վոր - սկզբ. զինա-ար (ինչպես Ղարաբաղի բարբառում). 

ապա՝ զինաար ” զինը-ար ՜ զին-ըւ-որ “ զինոար։ 
սաղ-վարա = սկզբ. սաղա-վարա. 

ապա՝ սաղա-ւարա ա սաղը-ւրա՚ա - սաղուարա։ 
աղ– վոր ” սկզբ. աղու-ար. 

ապա աղա ֊ա՛ր՜ աղը-ւո ր ■ աղուոր։ 
եբկուոր–(եակ) - սկզբ. երկու–ար–(հակ). 

ապա երկու ար - հրկը-ար - հրկոար–(եակ)։ 

Ուշագրավ են այս ահսակհաից պարավանդ, վարավանդ և բահվանդ 
հազվադեպ բառերը։ Սրանք պարսկերենից են առնված և ոաի, կրծքի ա 
բազկի վրա կրելու զարդերի անուններ են. 

պարա-ւանդ = բ&ժ&֊սւաժ, բօմճ-հօոմճ ■ ոա-կապ։ 
վարա-ւանդ - ար&֊սօոձ, *ւաս– Եօոժճ - կուրծ-կապ։ 
բահ-ուանդ - հօհս֊աոժ, *հօես–հ&ո(Խ “ բազուկ-կապ։ 

Աոաջին երկու բառերում –ւ մնացել է, ոբովհեաև ձայնավորից հետո է. 
իսկ երրորդում, ձայնավորի սղվելուն պատճառով, փոխվում է ա-ի. բահո'1– 
ւանդ - րահը-ւանդ - բահ-ըւ-անդ, բահուանդ։ 

Այսպես է բացատրելու նաև –իւ վերջացալ բառերի շեղ հոլովների –ա. 
հաշի՜ւ 

հաշիւ-ի ՜ հաշըւ-ի՛ - հաշ-ու-ի 
վաղին 

վաղիւ-հան - վաղըւ-հա ն - վաղու-եան և այլն։ 

Կրավորականի սեռանիշ ֊V հնչյունի ծագումը մաթ է։ Սաեղծտ-ած, 
հաաու-ած, հհրձու-ած և այլն ձևերի մեջ ֊ած ներգործականի անցյալ 
դերբայի վերջավորությանն է։ Մնացածը՝ *սանղծա–, ՛հատու–, *հհբձա– 
կարոա է մեկնության։ 


Թվամ է, որ սրանք կրավորականի անցյալ դերբայի արխայիկ ձևն են։ 
Գրաբարում ֊ա մասնիկը իբրև ածանց ներգործական դերբայի իմաստ 
անի. հասա, կծու, ազդու նշանակում են՝ հառնուլ, կծող, ազ դող– Բայց որ մի 
ժամանակ կրավորականի նշանակություն էլ է ունեցել, երեում է վերա րկ ու և 
թերևս ածու բառերից։ Վերարկու՝ նշանակում է վրան քցեյի, ուրեմն քցվող, և 
ոչ քցող։ Ածու, որ հին լեզվում նշանակում է ժողովուրդ, ազգ, հավանորեն 
ածեմ = բերել բայից է ածանցված, և նույնն է, ինչ որ ածեալ, ածք, այսինքն՝ 
բերւած, սերունդ։ 

Կրավորականի –ա կարող է առաջ եկած փնել և նախնի իւ-ից. 
*աոեղծխ.+ած"ստհղծըւ–ած– աոեղծտ-ած, ճիշտ այնպես, ինչպես՝ հովիւ - 
հովըւ-ի– հովու-ի։ Այս դեպքում պետք է ենթադրել կրավ. դերբայի համար 
՚հեբձիւ– ձևը, որի հին բուն նշանակությանը պահվել է ցբիւ, գուցե և դբդիւ 
բառերի մեջ։ Ցբիւ նշանակում է ցրւած և համապատասխանում է ներ- 
գործականի ցրեալ ձևին - ցրեմ, ցբեալև ցբիմ, *ցրիւ։ 

Ամենայն հավանականությամբ ենթադրական *ցրիւ դերբայը ստու- 
գաբանական կապ ունի լատին շտբէ-ւս-ստ, քսրէ-ւս-ստ և սլավոն ճօՑս-տ՚ե, 
յ6ււ–8Ն, Ցն\ճ–8Գ> ձևերի հետ։ Լատիներեն բառերը նշանակում են՝ գե– 
րեալ, գերի և Փախած, փախստական։ Ճօժււ-Յ՚ե սլավոներեն բայածա- 
կանի միտք ունի, իբրև գնացող գրական ռուսերենումն է, որ գործ է ածվում 
միմիայն անփոփոխ ընդունելության իմաստով 1 ։ 

Կրավորականի ֊V հնչյունը համենայն դեպս համարելու է լծորդ սլավ 
-8Ն և լատինի –Խստ ածանցի հետ։ Լեզվագիտության մեջ արդեն ընդուն- 
ված է, որ գործեալ, գործե֊լոյ անցյալ դերբայը կազմությամբ նույնն է, ինչ 
որ սլավ ^ճյա֊ոե, աբճ-^՚հ. Սլավոներենում ճՁՁյա-ձւ՚ն անցյալ դերբայ է 
և գործ է ածվում ածականաբար։ /\,՚հա\Ն շշա> - գործեալ եմ, ձՆ\ճ\՚ե 
շօւ - գործեալ ես. էական բայի վերացումով՝ ռուսերենում ստանում է 
անցյալի իմաստ, տ, րս, օա>, ՀետաւՆ. ^ՆձՁ-յւ՚ե ձևին համապատասխա- 
նում է հայերեն գործեալ, իսկ ձ՚հձձձ-տ՚ն - ենթադրական *գոբծիւ կամ գոբ– 
ծու, ինչպես երևում է գոբծու-ած և այլն ձևերից։ Երբ –իւ կամ ՜ու մասնիկի 
կրավորական իմաստը սկսում է աղոտանալ, թուլանալ գիտակցության մեջ, 
նրան ուժ տալու համար կցում են վերջից ֊ած մասնիկը հետևությամբ 
ներգործական դերբայներին՝ արար-ած, կոաոր-ած, ողորմ՜ած։ Նույն 
կարգի երևույթ է մեր մի քանի գավառաբարբառների մեջ նկատելի միտումը, 
անցյալին կցել ներկայի վերջավորության, գնացի-մ, Փոխ. գնացի, ասում 
էի-մ, փոխ. ասում էի. գրաբարում՝ նա, նովա-ւ, Փոխ. նովա։ 

Ահա այս եղանակով առաջ են գալիս սաեղծ-աած, հար-ուած ձևերը, 
որոնք արդի կրավորականի անդրանիկ կազմություններ են։ Ած-ի 

1 ժողովրդական՝ օտն ւօՅաՆ =ՕՄե րօ8 առ. 


318 


319 


ավելադրությամբ ՝ սանդծաած-ի խոնարհման հիմը (էեշաշ) սկսում է 
համարվել սաեղծա–, ինչպես կոտորածի հիմն է կոտոր– և ընդհանուր 
կանոնին համաձայն կազմվում են բայի մյուս ձևերը՝ սաեղծու-ած, ստեղծա- 
նք աո եզ ծու-հմ։ Ուրեմն պատմական տեսակետից ֊ուած ավհփ հին է, քան - 
աել, –անցի, ֊ուհմ. սրանով է բացատրելու այն հանգամանքը, որ –տած 
դերբայները հաճախ պատահում են գրաբարում, այն ինչ մյուս ձևերը և ոչ 
մի անգամ։ 

Մեր քննության նպատակն էր պարզհլ, թե ի՞0 Հ աաոով դրոշմել 
կրավորականի կազմիչ հնչյունը։ Գրաբարում գրվում է –տ. սա, ինչպես 
տեսանք, կարող է փնհլ կամ սկզբնական –ա և կամ ծագած իւ-ից : Գրության 
հարցը կախված է նրանից, թե ինչպես կորոշենք գրել –տ և –խ վերջացող 
բաոհրի շեղ հոլովները։ Մեր նախնիք երկու դեպքում էլ գրամ էին –ա՝ ֊կոխ, 
կռուի, լեզու, լեզտի։ 

Զննելով ա-ի գործածության գլխավոր դիպվածները, տեսանք, որ նա մի 
պայմանական գրություն է, որ արտահայտում է –ըւ հնչյունը։ Թվում է, որ - 
ըւ պահում էր իր ձայնը, և մեր նախնիք պաաուաստ. հովտի արտասանում 
էին պատրաստ, հովցփ։ Հիմք կա կարծելու, որ այդպես էին հնչում –տ մինչև 
իսկ լեզու, լեզտի տիպի քառերի մեջ. այսինքն լեզըւի և ոչ լեզաի։ Հայկական 
հնչաբանության մեջ հնամ, ինչպես և այժմ անտանելի էր հնչական 
երևույթը, որ կոչվում է հսէս» - տարբեր ձայնավորների արտասանությանը | 
իրար կից։ Հայը չի կարոդ արտաբերել տ, շ, Լ օ հնչյուններից որևէ մեկը | 
մյուսի կողքին, առանց թարմատար յ-ի կամ ւ-ի։ Հունարեն ՃՀչ արտա- 
սանում և գրում էին ա-յ-եբ. 

օհօ-Ճ, 0X0)1x69 ա սաո-յ-ա, ստո-յ-իկեան. 

%0՚–09 –քա-ւ-ոս. 

ձճ–ե)\>, X^ՕVX09 “Ղհ-ւ-ոնդ, Լհ-ւ-ոն 
քէ ճք/քյ» - Գէորգ, Գհ-ւ-ոբգ 
ցազ>«–ձ>ս - փարա-ւ-ոն 
7օճ–(է “ Տրո-վ-ա և այլն։ 

-Ա հնչվում է կոկորդով կամ լեզվի արմատում, –ի լեզվի միջին մասով։ 
իսկ ֊ու՝ շրթունքով։ Հային օտար է մի հնչյունից անմիջապես մյուսին 
անցնել։ Շրթնային ձայնավորին անցնում է շրթնային բաղաձայն ւ-ի 
միջոցով, իսկ քմքային ի-իՕ նույնպիսի բաղաձայնով որ է –յ։ Սեր նախնիք 
լ ե զու , լեզու-ի պիտի արտասանեին լհզու-ւ՝ –ի կամ –ու սղելով լեզ-ըւ-ի լեզը-ւ– 
ի. Աոաուած, Աստու-ւ-ած - Աստը-ւած. անաան, անո՜ւ-ւ-ան - անը-ւան։ Այս 
դիրքում՝ այսինքն բաղաձայնի և ձայնավորի մեջ –տ չէր կարող պահել իր 
պարզ հնչյունը և պետք է արտասանվեր սղված իբրև –ր։ Այժմ մենք հնչում 


ենք լեզ-ւի, Աստված, մահ-ւան, պաա-ւաստ, հով-ւի, այսինքն ա-ի տեղակալ 
–ը անհետանում է բոլորովին։ Հնում –ը որոշակի լսվում էր, որով երեք վանկ 
էր սաացվում՝ պա-աը-աաա, պա-աը-փ, Աս-տը-ւած. –ը սովորաբար չէր 
գրվում բառերի մեջ. իսկ առանց ը-ի կկարդա ց վեր պաա-ւաստ, պաա-ւի, 
հով-ւի, ինչպես այսօր համա-լը-սարան արտասանում ենք համալ-սարան։ 
Մնում էր գրել պատու-ասա, հովու-ի, որպեսզի պաաը-ւասա, հովը-փ 
կարդային։ Իսկ այնտեղ, ուր թույլ էր արվում –ը գրել, ինչպես 
տողադարձության ժամանակ՝ գրում էին Աստը-ւած, հովը-ւի, նը-ւէբ։ 

Ուրիշ կերպ դժվար է հասկանալ ու-ի ներկայությունը այնպիսի 
բառերում, ուր ստուգաբանորեն ֊ու չկա, այլ –ւ, ինչպես բտե-ատէ և այլն։ 

Գուցե ուրիշներին ավելի հավանական թվի, որ ր-ը ֊ու է գրվել –ա 
վերջացող բառերի ազդեցությամբ։ Լեզու, լե-զու-ի, գրելով, բայց 2սՔէստ–ի 
օրենքով արտասանելով լեզ-փ, նախնի հայը ընտելանում է ա-ի –1 հնչման։ 
Նա չէ հասկանում, հաշիվ չէ տալիս, թե ինչպես է լինում, որ –ա իբրև –V 
է արտասանվում, նրան թվում է, ինչպես շատ շատերին այժմ, որ ՜ու 
բաղաձայնի և ձայնավորի մեջ այդ հատկությունն ունի։ Այնուհետև լսելով 
բօէւաէ օտար թառը, նա գրամ է իր սովորության համաձայն, պաա-ու-ասա , 
Փոխ. պաա-ւասա. 

Ապր-ու-էզ, փոխ. Ապր-ւէզ = պրսկ ձ֊բօր-ՆՇճ. 

Աղուանք, փոխ. Աղ-ւանք - ճ/–ծ–տա». 

Ածուին, Փոխ. Մծ-փն - Սծ-բին, 

ինչպես մենք այսօր, նույն պատճառով գրում ենք Մոսկաա փոխ. Մոսկւա ՜ 
Ւ4 00X33, Արագուա, փոխ. Աբագւա և այլն։ 

Հնչյունը լսհփքի համար նույնն է, ինչ որ գիրը՜ տեսողության։ Նման 
դիպվածներում նույն կերպ գրել՛ տեսողության պահանջ է։ Նմանողությունը՜ 
անալոգեն (օամօ&ժ) ոչ միայն ուղղագրության մեջ, այլընդհանրապես լեզվի 
կյանքում մեծ դեր է խաղում։ ֊Ու գրության ընդհանրանալուն, անշուշտ, 
նպաստել է նմանողությունը։ Մի տեղ վհվահնչյուն –ա իրոք ՜ու է եղել, ուրիշ 
տեղ անտարակույս –ս Այս կամ այն պատճառով մեր նախնիք 
առավելություն են տվել ափն և նայն կերպ դրոշմել –ւ։ Ի՞նչ էր իսկական 
պատճառը, արդյո՞ք այն, ինչ որ վերև պարզեցինք, թե ուրիշ։ Փույթ չէ, եթե 
մեր ենթադրությանը ոմանց համար համոզկեր չերևի, կարևորը Փաստն է, 
իրողությունը որ –տ կիրառությանը աճել է և ընդհանրացել ի հաշիվ ւ-ի, և 
այս անտարակույս է։ 

Այժմյան հնչաբանությանը մեզ իրավունք է տափս հակառակ ընտրու- 
թյունն անել և գերադասել –ւ։ Մեր իրավունքն օրինական է, և մեր 
ընտրությանն արդարացի, որովհետև պատմական հիմք ևս անի։ Հյանի 
գրությունը չի մեղանչում, ո՜չ պատմության դեմ և ո՜չ հնչաբանության. 

321 


320 


33-9 


միևնույն ժամանակ ունի գործնական և տեսական առավելություններ, 
գործնականը՝ հարմարությունն է, տեսականը - ուղղագրական միօրինա- 
կություն։ Հին գրության եղանակն այլևս անզոր է պահպանել միօրինա- 
կություն՝ շնորհիվ աշխարհաբարի մի քանի նոր ձևերի, որ օտար է գրա- 
բարին. թագ-ա-աբ, թագ-ը-ար, թագ-ար. րանաաբ, բան-աբ. ալեաբ, ալ-ւոր, 
շաա-ար, քիչ-աբ, եկ-ար, տն-ւոր, հնձ-աբ, կալ-աբ, վաղ-աբ և այլն։ Հնհբի, 
հետևությամբ գրել թագաու-ոբ, նման զինոար, փոխ. գին-ւոր, նշանակում է 
պարզի և ճշգրտի փոխարեն ընտրել թարգը և սխալը, առաջանալու տեղ ետ 
գնալ և լեզվի կանոնավոր զարգացման արգելք դնել, նրա պարզվելու 
միտումներին ընդդիմանալ։ 

* * • 

Նույնանման հիմունքներով կարհփ է բարձրացնել և յ-ի հապավման 
խնդիրը։ 

Մեր հին լեզվում –յ տառը լայն գործածություն չունի։ Բառերի սկզբում նա 
մեծ մասով անշնչացած նախդիր է. 

յ-ածեմ յ-աչաղեմ յ-աւեւռւած 

յ-ականեմ յ-ապաեռվ յ-եղում 

յ-աղագս յ-անդիման յ-եսան 

յ-աղեմ յ-աջռղեմ յ-եա 

յ-այն-ժամ, յ-ռր-ժամ յ-աջորդեմ յ՜ղեմ, *յ–ոպի–եմ 

յ-այն-կոյս յ-առաջ յ-ոոի 

յ-աՏ-կարծ յ՜արգ յ-որձանք 

յ– անճնեմ յ ֊առնեմ յ-օրինեւ 

յ-անցանք յ֊աբդարեմ, զարղարեմ յ-ողդ-ողդ և այլն։ 

Շատ հավանական է, որ –յ մյուս րաոերում, որոնց ստուգաբանությունը 
դհո մութ է, նույնպես նախդիր է. ինչպես յագենամ, յադթեմ, յաճախ, յամբ 
(յամե՜լ), յայտնի, յանգ, յապադեմ, յանդուգն, յաաուկ, յաբմաբ, յիմաբ, 
յաւակնիմ, յոյս, յափշաակեմ, յափբանամ, յոյլ-ծոյլ և այլն։ 

Միջադիր –յ համապատասխան ձայնավորների հետ կազմում է ֊այ, –ոյ, 
երկբարբառները. 


ե-այ-ր 

1 -ոյ-ս (“\օճշ, 1օջտ) 

ա-այ-գր 

երև-ոյ-թ 

այ-ծ, 

ան-ռյ-շ 

այ-պանեմ 

ծ-ոյ-ւ 

ն-այ-եմ 

ող ջ-ռյ-ն 

խաղ-այ-ր 

խաբ-ոյ-կ 

եկ-այ-ք 

բ-ոյ-ն 

ոյ-ժ և այլն։ 


322 


8-0 դրվում է բառերի վերջում, եթե բառը հանգում է նույն –ա –ո 
ձայնավորների. * 


արքա-յ 

աղա-յ 

երեխա-յ 

քաեանա-յ 

ծառա-յ 

սաաանա-յ 

փեսա-յ 


շուկա–) 

աբեղա-յ 

կաթսա–) 

թւմա-յ 

մեքենա–) 

ընծա–) 

շղթա–) 


հա–) 

բա–) 

վերա–) 

ակամա–) 

անռւղղա–) 


ներքո–) 
)եառ–) 
երեկո–) 
խոյ 
և այլն։ 


Ածանցական բառերում. 

պաշաօնեա-յ 

երկաթեա-յ 

անձնեա-յ 

աւուրչեա-յ 

քրի սաոնեա-յ 


դժնեա-յ 

գործուննա–) 

երաչեա-յ 

ամենօրեա֊յ 


բարեբարո–) 
արգո-յ 
ձողածո-յ 
եաւաքածո-յ 
և այլն։ 


Հոլովներում և խոնարհումներում 1 . 
Ադամ, Ադամա֊յ, յԱդամա-յ 

Արա, Արա–), )Արա–), է 

մարդ, մարդո֊յ, ի մարդս–) 


Արա, 

մարդ, 

խաղամ, 

գոմ, 

աեսա–յ, 


փախեա-յ, 


յԱրա-յ, է 
ի մարդս–) 
խաղա-յ 
գո-յ 

մոոացա-յ 


և այլն։ 


8-ն իսկապես կիսաձայն է. նրա ճշմարիտ հնչյունն է -/, ռուս. –ճ, 
այսինքն այն ձայնը, որ լսվում է այժմ այ և –ոյ երկբարբառներում։ Բառերի 
սկզբում հիմիկ ունի թեթև հագագային ձայն, հավասար հ-ի։ Այդպես չէր 
հնամ։ Լուրջ հիմեր կան հաստատելու, որ հին ժամանակ բառի սկիզբն ու 
վերջը –յ պահում էր իր բուն կիսաձայնը։ Այս երևում է օտար փոխառու- 
թյուններից. յազեմ, որ նշանակում է զոհել, զենդ ^սշ– արմաաիցն է, անցած 
հայերեն պահլավիկ լեզվից։ 


1 –յ ենթադրվում է նաև ֊է և ֊ի ձայնավորներից հետո, բայց որովհետև գրության մեջ չեն 
երևում, ուստի այս մասին չենք խոսում։ հ + յ - է, իսկ ի-ից հետո յի գրվում, 
յւերեճ. ս րերիմ, ս ձի– *ձիյ 

բերէ - *բհրե–ւ բերի - *բհրի–յ ձի-ոյ - *ձիյ–ոյ։ 


323 


յ-ազնմ - *նազեճ - պհլ. յր-օշշա 

յ-սոէա = *հաւէա = զենդ, յա&շճ 

յ-ոյզ ՜ *նոյզ - զենդ. յ–օօշ& 

յ-այսմիկ - ՛հասմիկ = պրս. յ-օտ&ատո, հասամանի և այլն։ 

Նույնն է ապացուցանում և հայն անունների հայերեն տառադար- 
ձությանը. 

Ցակովր - 7 ֊ճսօթօհ , Ցուդա - 1–օն6օ, Ցովհաննէս - 1–<սճսսքյք, Ցի– 
սուս = 1-Հօօհհ (կարդալ 1–(օօւՀ հեակլասիկ արտասանությամբ), հու- 
նական տասի անունը՝ 1ճՀՕ մերոնք աաոադարձրել են յ-ով և գրել յ-ովա, 
որ անշուշտ կարդում էին ՚հովա (յովա մի, որ նշանախեց մի է... Աւեա 
(արան))։ 

Գրաբարում փ նախդիրը ձայնավորով սկսվող բառերից առաջ փոխվում 
է –յ, ի քանէ, յ-արքայէ։ Անտարակույս, այս դեպքում արտասանվում էին 
՚եարքայէ - ^յտԽ^շ։ Հաճախ պատահում են ի յաբքայէ, ի յ Աս տ ու ծոյ ձևերը։ 
Սովորաբար կարծվում է, որ նախադիր փ լոկ կրկնություն է, իմաստը 
սաստկացնելու համար։ Սակայն թվում է, որ ի յաբքայէ ձևն ավելի հին է, 
քան յաբքայէ։ 

-Ի նախդիրը արիո-եվրոպական –շռ, –ա է արական և ներգոյական 
հոլովներում և շև, –ւէ (= ա-յգ,) բացառական։ Բաղաձայնի կորուստից հետո 
երկու ի-երը նույնանում են ի նմա, ի նմանէ։ Ձայնավորի առաջ –ի պետք է 
հանդես գար իր հին ձևով *ին արքայէ։ Բայց երևում է, որ ն-ի անկումը շաա 
ավելի վաղ է տեղի ունեցել, և միմիայն անկումից հետո է առաջ եկել բա– 
ցխաական) և ար(ական) հոլովները ի-ով արտահայտելու եղանակը։ 
Վաղակորույս ն-ի հետքը մնացել է մի քանի բառերում ն՜այել (“ հայել), 
ն-տոել, Օ-եցուկ (յենուլ), ն պաստ (- *ա + սբօտէտ). 

Սկզբում ի հավասար գործածություն է ունեցել թե՜ բաղաձայնի և թե 
ձայնավորի առաջ՜ ի բանէ, ի արքայէ։ Վերև բացատրած հնչական օրենք)։ 
(Խտէստ) հիմամբ ի արքայէ պհաք է արտասանվեր ի յաբքայէ, 
ինչպես մի ֊յ՜ակ։ Այնուհետև –ի սղվելով անհետանում է՝ ըյարքայէ ” 
յաբքայէ 1 (հմմա. ուղղեակ *° ըղղեակ “ ղեակ “ ղեկ)։ 

Բառավերջի –յ զանազան ծագում ունի, որոշ բառերում ստու- 
գաբանական հիմք ունի և մի ժամանակ հնչվելիս է եղել, և կան դիպվածներ, 
ուր յ-ի ներկայությունը լոկ հետևության՝ անալոգեի արդյունք է։ 

Հոլովական –ոյ = օ/, օս կազմիչը արիո-եվրոպական –ւ՚օ մասնիկն է. 
ճարդ, մաբդոյո “ արՕա)֊հւր(ոպական) ատւրէճ, աօրէօ-Խ. Հայերենում էլ մի 

։ Այլ կերպ է րացաայաւմ պ. Ն. Մառ, աե ս "քյաաՋ՚աւՋ յյքքտտօւրւօաօւօււ) , 

0116 ., 1903 , § 325 . 


324 


Ժամանակ եղել է մաբդո՜յո շեշտի տակ վերջի թույլ –ո ընկել է և մնացել է 
մարդոյ ՜ •ոարէօ յ, էէ&բրօճ։ Նման երևույթ նկատվում է և ռուսերենում, 
գործիականի –օւօ՜ վերջավորությունն այժմ կրճատվում է –օս-տզգՅ, տօՀօւօ 
(=տօձօս+ յ) =յօհօա վերջին /՜Ի անկմամբ։ 

Անձայն չէր –յ մի ժամանակ նաև բայերի երրորդ դեմքում. 

գամ, գա-յ - = աբիո-եվրխպական) *ք*–ճ. 

բերեմ, բերէ - *բեբհ–յ - *բհբհ–յի - արլիո)–հվբ(ոպական) Եօո-Ճ. 

Սույն արիո-եվրոպական ֊ծ՜ մասնիկն է, որ –յ է դարձել բայ բառում։ 
Բայ նշանակում է խոսք, նույն արմատիցն է ինչ որ բաՏ, տարրեր 
ածանցներով կազմված, բայ == Ետ-Ճ, <թճ–ո. 

բան = Ետ-ա, 6ճ–շ–տ>. 

Միավանկ բառերում –յ մինչև այժմ էլ պահել է իր կիսաձայնը, հայ, բայ, 
վայ։ Հնագույն հայերենում, ինչպես նկատեցինք վերև, շեշտը վերջընթեր 
վանկի վրա էր։ Երբ վերջից մի վանկ զեղչվում էր, շեշտը մի վանկ ետ էր 
գնում։ Նախ *մարդո՜յո էր, ապա ո-ի անկումից հետո մարդոյ, և ո՜չ թե 
մարդոյ։ Շեշտի հեռանալով պակասում է յ-ի ձայնը և կամաց ֊կամաց 
վերանում։ Իսկ միավանկ բառերում, որովհետև շեշտը փոխելու տեղ չուներ, 
աստի յ-ի ձայնը մնամ է անկորուստ։ ճիշտ է, միավանկ բայերի երրորդ 
դեմքում –յ խուլ է, բայց այդ հետևանք է անալոգեի. խաղամ, խաղաս, 
խադայ. հրթամ, եբթաո, հբթայ ձևերին ականջը սովորում է և նույն 
հետևությամբ արտասանում ենք տայ, գայ Փոխ. հին * էտ/, *#*7– 

Կրկնում ենք, որ անալոգհն լեզվի Փոփոխության և զարգացման մեջ մեծ 
գործոն է։ Նրանով է բացատրվում լեզվական շաա տարօրինակ երևույթներ։ 
Մեր նախնիք բառավերջում –յ գրել են հաճախ բոլորովին անտեղի։ Կան մի 
շարք բառեր, որոնք վերցրած են ասորերենից։ Ասորի լեզվում նրանք 
վերջանում են ա-ով, իսկ մերոնք գրել են –այ. 

քահանա-յ - 1ր*հո* կաթսա –յ - զէսեօ. 

աբեղա-յ = տւօ/ո շուկա-յ ~ տեսէտ 

սաաանա-յ ** տօէտա ւ ամիրա-յ = յաաո 

լումա –յ = 1սատ շղթա-յ ~ տեշ–տԽ1էտ 

փիլիսոփա –յ - Տ1օտօք&, որ թեև հունարեն 

բաո է, բայց հայերն առել են ասորերենից։ Այս և նման բառերում –յ երբեք չի 
արտասանվել, բայց գրվել է միմիայն ուրիշ հայերեն բառերի հետևությամբ, 
ինչպես՝ ծւսոայ, ընծայ, երեխայ և այլն։ Բան հայ բառերում –յ I 
մնացորդ է արիո-եվրոպական որևէ մասնիկի, օր. –ճ ածանցի, ինչպես վերև 
առիթ ունեցանք տեսնելու։ Եթե ծաոայ, երեխայ և նման բառերում –յ նայ 
ծագումն անի, այսինքն, եթե սրանք իրոք հայ բառեր են և ոչ վախա– 


325 



ասրյան, վաղ ժամանակ –յ հնչվելիս է եղել։ Հիշած ասորի բառերի 
Փոխառության ժամանակ վերջադիր –յ այլևս չէր լսվում, խլացել էր և 
քարացած մնում էր լոկ գրության մեջ։ 

Իսկ ինչու խուլ –յ դեն չէին ձգում և պահում էին նրա գրավոր 
կենդանությունը։ Պատճառն այն էր, որ յ-ի ձայնը երևան էր գալիս և որո- 
շակի լսվում շեղ հոլովներում և բարդությանը մեջ. ծսաա, բայց ծաոայ-ի, ի 
ծաոայ-է, ծաոայ-ից, ծաոայ-ական։ Այսահդ –յ և՜ ստուգաբանական հիմ 
ունի և՜ զուտ հնչական։ Այս հանգամանքը միշտ կենդանի է պահել յ-ի 
հիշողությունը և ուղղական հոլովում։ Անկախ ստուգաբանությունից՝ –յ 
պիտի հնչվեր շեղ հոլովներում և հտէստ –ի հիմամբ։ Տղայ գրեին, թե աղա 
միևնույն է, սհոքականյ ա և –ի իրար մոտ գալուս՝ աղա-ի ներս պիտի մաներ 
–յ շփման օրենքով։ ճիշտ այնպես, ինչպես այժմ գրում ենք Ֆրանսիա, 
Ֆբանսիայ-ի, աղա, աղայի, Սաշա, Սաշայ-ի և այլն։ 

Ուշադրության արժանի է, որ մակբայները՝ այո, ահա, բայերի հրամա- 
յական եղանակները՝ կեցո՜, ապրեց ո՜ և դերանունները՝ սորա, սմա, զերծ են 
մնացել յ-ի ծանրությունից։ Պատճառը հասկանալի է։ Սրանք իրենց բնու- 
թյամբ անհեղլի են. չեն կարող ո՜չ հոլովական և ո՜չ որևէ ածանցական բարդու- 
թյուն վերցնել, ուստի ֊ո, –ա մնացել են աոանց յ-ի։ Եթե այո ունենար և գո- 
յականի իմաստ ու կարելի լիներ հոլովելայո, այո-ի, աներկբա կգրվեր այո-յ։ 

Հնում եղել են լուրջ փորձեր հապավելու անձայն յ-հրը։ Ձեռագրերում 
հաճախ պատահում են գրություններ աոանց յ-ի։ Լագարյան ճեմարանի 
Ավետարանում, որ մեզ հասած գրչագրերից ամենահինն է, գրված IX 
դարում, յ-ի զեղջը սովորական է - սատանա, որդա, պիտո, գո, միո, ձոբձո, 
ողորմեց ա, հաճեցա, աաեա, երկեա, արտաքո և այլն։ 

Ուշագրավ են անալոգհի տեսակետից ֊հայ, –սսյ մասնիկները, որոնք 
լայն գործածության անին մեր լեզվում։ Այս ածանցները, ուր –յ նշանակ է 
ընկած բաղաձայնի, հավանորեն լծորդ են –եան, –լան գրեթե նույնանիշ 
մասնիկների հետ։ Պաշաօնեա-յ, ոսկեա-յ և բաբեա-ն, գունեա-ն 
կազմությամբ նույն են։ Այժմ էլ ասում ենք աարւա-0 և աարւա-յ, ձմեռւա-0, 
և ձմետա-յ, ժամանակւա-ն և ժամանակւա-յ։ Նախագրաբարյան հայ լեզուն 
աոանձին հակում ուներ դեպի նոյավորումը ( ոատաԱաաճօս ): 
ձեո-ն - հին *ձեո, ձեռ-ք. ձեր-բ-ակալ, ըն-ձեո-ել, 
ոա-0 - *ոա, ոա-ք, հեաի-ոա, ոօ6–6հ 
դոա-ն ”*դուր, դուր-ք, դր ացի. Եմցս 
ասեղ-ն » *ասհղ, ձճց-օհ, ռուս, ռր-ր-ր- սճ 
քիրտ ն - *քիրա - *քիար - էծք-ճհ, * տւոճրօ– 

Գրաբ արում արդեն նկատվում է միտում թոթվելու վերջադիր –ն։ Կան 


326 


բաոեր, որոնց շեղ հոլովներից երևամ է, որ մի ժամանակ ուղղականում եղել 

խլուրդ, *խլարդ–ն, խլրդա-ն 
մանուկ, *մանռւկ–ն, մանկա-ն 
աղջիկ, *աղջիկ–ն, աղջկա-ն 

սհր-ել, սեր-մն, սերմ-եմ. (–մն, –ման *• արիո-եվրխպականյ - աշ. ո. 

հմմտ. ռուս. ՈՀՁ-ստօհ, ոԱ\–սրհ, ոշ –ոշձ.%). 
ջեր, ջերոց, ջեր-մն, ջերմ, ջհրմ-հմ 
կող, կող-մն, և կողմ, կողմնակալ և այլն 1 ։ 

Աշխարհաբարում 0-ի հապավումը գրեթե ընդհանուր երևույթ է. սերմն, 
սերմ, դոա-ն, դոա. կոա-ն, կոա. նոա-ն, նոա. աաս-ն, աաս. եզ-0, եղ. 
աւեբում-ն, ալերում. կործանումն, կոբծանամ. ընկնում է նաև դիմորոշ –ն 
հոդը բաղաձայնով սկսվող բառից առաջ, մարդ-ն ասաց, բայց մարդը– 
բարկացաւ։ 

Այս երևույթի հանդեպ՝ չենք սխալվի, եթե ընդունենք, որ ֊հայ, –ւայ 
ածանցները աոաջ են եկել –եան, –ւան մասնիկներից ն-ի հապավումով։ 
պաշաօն֊եայ գո/ճ, գուն-ե ա-ն մայրենի, *մայր–եան–ի 

քրիսաոն-եայ րոյր, բար-եա-ն հայրենի, *եայբ֊եան–ի 

գործուն-եայ աջակողմ-եան վայրենի, *վայր–եան–ի 

երաչ-եայ Մամիկոն-եա֊ն տանձենի, * աանձ-եան-ի 

ենօր-եայ յրրենի, * յիրր-եան-ի 

մաշկեղեն, *մաշկ–եղ–եան խոտեղեն, *խոտ–եղ–եան 

ոսկեղեն, *ոսկ–եղ–եան նկարեն, *նկաբ–եան և այլն։ 

Այս զուգադրությունից հետևում է, որ –եայ ածանցի –յ բոլորովին ավելորդ 
է. իսկապես պետք էր գրել՝ պաշաօն-եա, հրաչ ֊հա։ Շեղ հոլովներում երևում 
է –յ մեզ ծանոթ շփման օրենքովն՝ *պաշաօն–եա–յի. ֊հա սղվում է –հ, նման՝ 
ցոբ-եա-0, ցոբ-են-ի, իսկ ե+ յ - է։ Այսպես սաացվում է պաշաօն-է-ի ձևը։ 

Ոպղականի –յ բացատրելու է շեղ հոլովների ազդեցությամբ։ Կարելի է և 
ուրիշ կերպ բացատրել։ Հնարավոր է, որ 0-ի անկումից հետո –յ հնչվելիս է 
եղել մի ժամանակ։ Բոլոր հավանական մեկնությունների քննությունը հեաս 
կտաներ։ Աշխարհաբարի նկատմամբ եամենայն դեպս տարակույս չի 
կարող լինել, որ –եայ, –ւայ ածանցներն առանց –յ են։ Հիրավի, –յ երևան չի 
գալիս մինչև անգամ այն դիրքում, ուր նա պիտի պահեր իր ձայնը մեր լեզվի 
հնչական օրենքով՝ քբիսաոնեա-յ, քրիտոոնեա-ներ, և ոչ քրիսաոնեա-յ– 
նհր(” յատտթհ). պաշաօնեա-յ, պաշաօնեա-յ-նհր և այլն։ 

* Տե՜ս նաև ԷԼ Ւձտրր, քյաատատ ,տյ>€ք86ճբաաօ*օրօ տյաաօ, § 101. 


327 


Աշխարհաբարում -Տ անհետանում է և ուրիշ դեպքերում, մեր նոր լեզուն 
հակում ունի ընդհանրապես նետելու վերջին բաղաձայնները։ Երե բա- 
ղաձայնի կորուստով՝ բառի վերջը մնում է –ա, կամ արիշ ձայնավոր, 
սովորություն է դարձել կցել –յ անձայն տառը. 

գրաբար աղջիկ, աղջկա՜ն մուկն, մկան 

աշխարհ. աղջիկ, աղջկա-յ մուկն, մկա-ն, և մկա-յ, նման՝ 

ձմեռ, ձմեաա-ն, ձմեաա-յ 
տարի, աարւա-ն, աարւա-յ. 

նաև՝ աոաջին, առաջի, վեբի-ն, վերի, ներքի-ն, ներքի և այլն։ 

ապսանի կը գամ, կը գաս, կը գա յ 

բաց. ապսանի. չեմ գալ չես գալ չի գալ։ Աշխարհաբարում նկատվում է 
միտում կրճատելու վերջին –լ, չեմ գա, չես գա, չի գա։ 

Հաստատ է, որ կրճատվողը –լէ, այսինքն՝ որ ապառնին կազմվում է ան- 
երևույթ եղանակի միջոցով։ Քանի որ չեմ դիմորոշ բայը կա, մյուս բայը 
միայն աներևույթ եղանակ կարող է լինել։ Չեմ գալ դարձվածքի միջնա- 
դարյան ձևն է՝ չեմ ի գալ։ Այս –ի մնացել է արևմտյան հայոց մի քանի բա- 
ռերում. չեմ ի տար, չեմ ի գաբ, փոխ. չեմ ի տալ, չեմ ի գալ։ Լեզվաբանական 
հիմք չկա հիշած դեպքերում –յ գրել, այդ միևնույն է, թե –յ՜ գրենք համա, քե, 
թո և նման ձևերում, որ կրճատումն են հաճար, քեզ, թալ բաոերի։ 

Եթե մի հնչյուն կա, որ չի սիրում աշխարհաբարը, այդ –յ է։ Նոր յ-երով 
բեռնել լեզուն այն ժամանակ, երբ նա ճգնում է թոթափել հների ծան- 
րությունը, նշանակում է բռնություն գործ դնել լեզվի վրա. –յ տառի և հնչյունի 
պատմական կյանքը խիստ հրահանգիչ է և կարևոր նոր գրական լեզվի 
այսաեետևյան զարգացման համար։ 

Սիջադիր յ-հրը, իբրև երկբարբառների բաղկարար մաս, վերանում են 
աշխարհաբարում, երկբարբաոները սղվելով տեղի են տալիս պարզ 
ձայնավորների, այ - է, ոյ ■ ու. 

եայր = հէր լոյս = լաս ձի, ձիռյ - ձի, ձիու 

կայծակ = կէծակ րոյն - բան հիմ՜ի, գինւ-ոյ = գինի, գի-նու 

սայլ = սէլ ոյժ - աժ մարդ, մաբդոյ - մարդ, մարդու 

ծայր - ծէր սովորոյթ - սովորութ՜ք ժո ղովածոյ - ժողովածու, 

եկայք - եկէք 

Վերջադիր –յ նույնպես անհետանում է. ծաոայ, ծաոա, ծաոա-ներ, 
փեսայ, փեսա, փեսա՜ներ, շղթա, հսկա, քահանա և այլն։ 

Այսպես մեր լեզվի էվպյացը բերել և տանում է դեպի երկբարբառների և 
նրանց հետ յ-երի հապավումն ու կորուստը։ Նոր գրական լեզուն պետք է 
ընդունի այս հնչական օրենքը, եթե ուզում ենք, որ կենդանի հիմքերի վրա 
հաստատվի։ Պիտի գրել՝ ուժ, բուն, երևութ, ողջուն, իսկուն, և ոչ ոյժ, բոյն և 

328 


այլն։ Եթե գրաբարից բառեր ենք վերցնում, որոնք ժողովրդի բերանում 
կենդանի չեն մնացել, և այս պատճառով չեն ենթարկվել լեզվական 
էփղյուցի, պարտավոր ենք համաձայնեցնել նոր լեզվի ոգուն, ասելու և 
գրելու է ձանձրաթ և ոչ ձանձբոյթ. բնութ, հբեկութ, ցայգութ և այլն։ Այս 
փոփոխությունը գրեթե ընդհանուր երևույթ է մեր բոլոր բարբառներում, 
ուստի կարող է և պետք է օրենք համարվի նոր գրական լեզվի համար։ 

■Այ երկբարբառի կորուստը նույնպես ընդհանուր երևույթ է. արևելյան 
բարբառ ներում նրան փոխարինում է –է հնչյունը, իսկ արևմտյան –ա։ Հայր, 
հէր, հար. ծայր, ծէր, ծար։ Լեզվի միությունը պահպանելու համար դեոևս 
ներելի է գործ ածել հին ընդհանուր ձևը։ Այս արդեն քաղաքական, ազգային 
հայեցողության է, որ կապ չունի գիտության հետ։ 

Միջադիր ւ-ի խնդիրն ուղղագրական դժվարության չի եարացանում. 
եբևոյթ և երևութ տարբեր ձևեր են, մեկը հին, մյուսը նոր և տարբեր էլ 
գրություն ունին։ Այլ է վերջադիր –յ։ Արտասանության և գրության մեջ 
բացվել է մի անջրպետ, որից երբեմն հակաքերական ընդհարումներ են 
առաջանում։ Պահանջվում է անհրաժեշտորեն յ-ի զեղջը։ Ծաոայ, ծաոա- 
ներ և ո՜չ ծսաայ-ներ, ինչպես պոլսեցիք են գրամ, եղծելով ընթերցանության 
կանոնը։ Աշխարհաբարը ոչ միայն յ-ն է հապավում, այլև նկրտում է վերջին 
–ա ևս կրճատել, ժողովուրդը հոլովում է՝ փեսա. Փեսի, փոխ. Փեսա-յ-ի, 
ծաոա, ծսւո-ի, քահանա, քահան-ի, աղա, աղ ի և այլն։ 


Մեր խորհրդածություններն առաջնորդում են դեպի հետևյալ հաստա- 
տությունները՝ 

ա. –վ գրել միմիայն բաոերի սկիզբը, նույն բառերից կազմված բարդու– 
թյանց մեջ, և ո-ից ետո վարել, զօրա-վար, հովասուն։ 
բ. մնացած բոլոր դիպվածներում գրել –ւ։ 
գ. խուլ յ-հրը հապավել։ 

Այս եղածները համարելու է գիտական, որովհետև նախ հենվում են 
պատմական և հնչական վարկածների (օօօ6թՋ*6ճ»6) վրա և երկրորդ չեն 
խանգարում այն միօրինակությունը, որ ցանկալի և անհրաժեշտ է պահել 
գրության եղանակի մեջ։ Ընդհակառակը, այս ուղղագրությամբ չեզոքանում 
են հայտնի ուղղագրական անհեթեթություններ, որոնք ծագում են լեզվի նոր 
քերական և հոլովական կազմի շնորհիվ։ Մեր առաջարկը պատմական է 
այն մտքով, որ խորթ նորամուծության չէ. նման փորձեր տեղի են ունեցել 
մեր լեզվի պատմության մեջ, և մեր նախնիքնհրի ձեռքով։ Հետագա 
դարերում այս թե այն պատճառով մեր հայրերը գերադասել են արիշ 
ուղղագրական սիստեմ։ Հավասար իրավունքով մենք էլ կարող ենք այժմ 

329 


ընդունել այն, ինչ որ մեզ ավելի հարմար է և պիտանի, և որը միաժամանակ 
և նոր է և հին։ Հնչական սկզբունքի արժեքը շատերն ուրանում են, մատ- 
նանիշ են անում ֆրանս և անգլիական լեզուները, ուր գրության և ար- 
տասանության միջև, իրոք, մեծ վիհ կա։ Այս էին շշնջում մեր հեղինակավոր 
ուսուցիչները, երբ երևացին պ. Ղ. Աղայանի ուղղագրական հոդվածները (3)։ 
Ամեն մի երևույթ նախ ինքն իրեն գոյության ունի, համեմատության 
համար բավական չէ, որ նյութը միևնույն կարգի լինի, անհրաժեշտ է, որ 
ընթացիկ պայմաններն էլ նման լինեն։ Հայերենի և եվրոպական որևէ լեզվի 
իրական բախտի և ուժի մեջ ոչինչ նմանություն չկա։ Տեսականորեն թե 
ֆրանս և թե անգլիական լեզուների համար ուղղագրական վերանորո- 
գությունը ցանկայի է համարվում, նույնիսկ մեծ ջանք ու ճիգ է գործ դրվում։ 
Բայց դժվար է իրագործհա, գրեթե անհնարին։ Նրանք լեզուներ են բառի 
շիտակ մտքով և շրջում են միլիոնավոր բերաններում և միլիոնավոր 
հատորներում։ Մարդիկ սովորում են այդ լեզուները մանկական օրորանից և 
ընտելանում են գրության երեխայությունից։ Լեզուն ուժ է, շարժուն ուժ, 
նրանով ապրում են. լեզուն և գիրը ձուլված են նրանց էության հետ։ 
Փոփոխություն անելու համար հարկավոր է, որ ավագ սերունդը գիջանի 
կրասերին, հրաժարվել գրից նշանակում է ձեռք քաշել սեփական տե- 
սողությունից, կամ ուրիշի աչքերով նայել։ Էլ չասած որ դժվար է նշել, որտեղ 
է վերջանում հին սերունդը և սկսվում նորը։ Կյանքն այնպիսի սերտ օր- 
գանական ամբողջությամբ է ընթանում, որ հաջորդական մասերը միմյանց 
հետ շղթայված մի միություն են կազմում։ 

Կան նաև քաղաքական և հասարակական հիմքեր, որոնք դժվարացնում 
են ուղղագրական նոր փորձերը եվրոպական լեզուների մեջ, ինչպես 
առևտրական, արդյունաբերական թղթեր և դաշնագրական վավերագրեր, 
իրավաբանական պայմաններ, որոնց մեջ նույնիսկ տառի փոփոխությունը 
կարոդ է մեծ դաշտ բաց անել տեսակ տեսակ անախորժ թյուրիմա- 
ցությունների։ Այլ է, եթե մի մոգական հրամանով կանգ առներ ամբողջ 
կյանքը և հհղափոխհր մարդկանց գրագիտական ուսմունքը։ Բայց այն 
օրից, երբ գիրը մանում է կյանքի մեջ իբրև տնտեսական գործոն, հրա– I 
մաննհրն ու հրահանգները կորցնում են իրենց թովչությունը։ Հնարավո՞ր է | 
միթե կանգնեցնել հորդահոս և ահեղագոչ գետը, որի հզոր հորձանքների 
աոաջ խորտակվում է ամեն մի խոչընդոտ։ Եվրոպական լեզուները 
հորձանուտ գետեր են, որոնց կոհակներն ամբողջ թափով թավալում են 
կյանքի անկյուններում, բորսայից մինչև գեղջուկի հյուղը և ստիպում են 
մարդկանց խոնարհել գլխիկոր։ 

Իսկ ի նչ է մեր լեզվի վիճակը։ Սի խեղճ առվակ, որի հունը լի է թփերով և | 
մացառներով, հազիվ զորում է գաղտագողի, մանվածապատ պտուտներով 


մի կերպ ճամփա հորդել ճիչ ու աղաղակով։ Զուրկ պետական և 
տնտեսական մղանի նշանակությունից ակար է, խիստ տկար և մարդկանց 
հանդիման նույնն է, ինչ որ թույլ ջրի կաթիլները խրոխտ ժայռերի առաջ՝ 
հարազատ ափերի ժայոհր, որոնք նայնչափ ավելի սաոն են, որքան ավհփ 
բարձր։ Ուրիշ լեզուները հարկադրում են գլուխ թեքել, դժվարություններ 
հաղթել և սովորել։ Մերին կարևորություն տվող չկա. եթե ոգևորության 
րոպեին, մի քանի ամսվա զբաղմունքով սովորել կարելի եղավ՝ լավ. թե չէ, 
թողնում են տրտունջով, «ինչ անեն, մեղավորը լեզուն է, դժվար է», մոռանում 
են թեթևորեն, որ տասնյակ տարիներ են հարկավոր հղել ուրիշ լեզու՝ էն էլ մի 
կերպ՝ սովորելու համար։ 

Այսպիսի պայմաններում լեզվին իրեն է մնում, գոնե իր գոյությունը 
պահպանելու համար, հարմարվել մարդկանց, դյուրություններ ընծայհլ, 
հեշտացնել գրագիտությունը։ Ու-հբի սղումը և յ-հրի հապավումը մեծ 
թեթևություն է, որովհետև լեզուն մոտեցնում է հնչականին։ Դյուրին է և 
իրագործելը, ունենք չունենք մի քանի հազար մարդ, որ կարդում են, և մի 
քանի հարյուր պարոններ, որոնք և գրքեր են թերթում և գրիչ են շարժում։ 
Գրականությունը համարյա գլխովին կենտրոնացած է մի քանի տասնյակ 
պարբերական թերթերի մեջ. նրանց ղեկավարների հաճությունն ու ցանկու- 
թյունը բավական է, որ խնդիրն ըղձալի վճիոն ու գործադրությունը ստանա։ 

Չնայելով ձախորդ հանգամանքներին, մեր մանուկ գրականությունը 
դարձյալ համեմատաբար աոաջ է գնում, զարգանում է և ծավալվում։ Պետք 
չէ մոռանալ, որ որքան մեծ ծավալ ստանա գրագիտությունը, այնքան 
դժվար կլինի ուղղագրական փոփոխություններ ներմուծել։ Քանի վաղ է, 
պետք է անել ինչ որ կարող ենք անել, որպեսզի մոտիկ ապագայում 
չզղջանք, թե ինչո՞ւ անցյալի պարտքը անցյալին չավինք։ 


Ուրախությամբ արձանագրում ենք, որ անձայն յ-ի հապավման մասին 
խոսել է դեռևս 1896 թ. Ս. էջմիածնի հայագետ միաբան Գ. Տեր-Մկրաչյանը։ 
Ներկա գրությունս գրեթե արվագծած էր, երբ հանդիպեցինք նրա հետևյալ 
տալերին 1 , «հայտնի է բանասերներին այն մեծ տարբերությունը, որ կա հին 
հիշատակարաններում –յ և –ե –է տառերի գործածության մեջ։ Մեր երկու 
ձեոագիրն էլ շատ նշանավոր են իրենց որոշ և կանոնավոր ուղղա- 
գրությամբ... բաոերի վերջում չհնչվող –յ տառը բնավ չէ գրվում, օրինակ՝ 


* Գ. Տեբ-ԾկբաչյաՏ, Հիշատակ դաաակնքաց Գոբիա և Շմոնի վկայից, Վաղաբշապաա, 
1896, էյ 33-34, և 38-39։ 


330 


ծառա, քահանա, ի վերա, արքա, նաև հոլովական և բայական ձևերում։ Չէ 
գրվում նաև բառերի մեջտեղում, երբ յ աաոը երկու ձայնավորի մեջ լոկ 
ձայնական կապի պաշտոն է կատարում, օրինակ՜ արքաութխն, ի ծաոաէ, 
հրամաեցին և այլն։ Հին ընտիր ձեռագրնհրից շատերն են ինձ հայտնի 
այսպիսի որոշ և կանոնավոր ուղղագրությամբ։ Նույն ուղղագրությունը 
պահպանված է հնագույն արձանագրությանց մեջ (քարերի վրա) շատ կամ 
սակավ միօրինակությամբ... Շհշահլով այս կետի վրա, որ ուշագրավ է 
միայն բանասիրական տեսակետից, ավելացնենք և այն, որ չհնչվող –յ 
աաոի հապավումը բառերի վերջում կարող է ունենալ և գործնական 
նշանակություն։ Մեր կարծիքով շատ նպատակահարմար կլիներ աշխար- 
հաբարի մեջ ընդունել այս ուղղագրությունը, գրելով «ծառա, քահանա, 
Վանա ծով» և այլն, ինչպես որ գրամ ենք «ահա, նա, նրա, Աննա, Եվրոպա, 
ասա, գնա» և այլն։ Այսպիսով կունենանք մի դյուրին և հաստատուն 
կանոն։ Իսկ դյուրությունը, որ շփոթություններ չէ ծագեցնում, շատ և շաա 
գնահատելի բան է, մանավանդ մեր հանգամանքներում եղող ժողովրդյան 
համար, որ օրից օր ավելի գրկվում է յուր մայրենի լեզուն սովորելու 
հնարավորությունից և միջոցներից։ Նամանավանդ որ այսպիսով մենք 
վերականգնած կփնինք ավելի հինը, այս վերջին փաստը պահպանո– I 
ղականների համար է, և որևէ նորմուծություն արած չենք լինի»։ 

Եթե հարկ կա այս խնդրում խոսել պահպանողականության մասին, I 
հիշելու է ամենից առաջ արևմտյան գրականներին։ Պքարոն) Աղա յանի 
շնորհիվ հյանի գործածությունը այնքան ընդհանրացած է մեզանում, որ նոր 
նեցուկի կարիք չունի։ Արևմտյաններն են, որ խիստ զգուշանում են այդ 
նորաձևությունից։ Նրանք չեն կարող գանգատվել, որ իրենց բարբառին չի 
հարմարվում նոր ուղղագրությանը։ Երիտասարդ գրողներից մինը՝ պ. Շանթ, | 
որ լեզվով և ծագումով արևմտյան է, բայց կրթությամբ՝ արևելրսն, գրում է –1 I 
առանց որևէ դժվարության։ Իսկ այս համարում զետեղված «Ես-ի մարդը» 
դրաման (4) գրված է յ-հրի հապավումով, հեղինակի սեփական նախաձևս– ՚ 
նությամբ։ Շանթի այս գրությունն է նաև ներկա տողերիս մերձավոր առիթը։ 

«Բանբեր»փ ամբողջ համարը ցույց է տալիս, որ ոչ մի փաստացի 
անհարիր բան չկա նոր ուղղագրության գործադրության մեջ։ 

Քանի որ տեսական և գործնական արգելառիթ հանգամանքներ չկան, 
մնում է ցանկալ, որ մեր գրականության հռանդավորները լրջորեն 
վերաբհրվին ընդգծածս խնդիրներին, դյուրացնելու մայրենի լեզվի 
ուսուցումը և բարգավաճումը։ 


ԳՐԱԽՈՍՈՒԹՅՈՒՆ - Հ. ՏԵՐ-ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ, 

ՆՈՐ ԲԱՌԳԻՐՔ ՀԱՅԵՐԵՆ ԳՐԱԲԱՐԵ ԱՇԽԱՐՀԱԲԱՐ 
ԼԵԶՎԻ, ՌՈՒՍԵՐԵՆ ԹԱՐԳՄԱՆՈՒԹՅԱՄԲ։ 

ՌՈՍՏՈՎ, 1898, 575 էջ 

Հ. Տեր-Աբրահամյան և բառգիրք՝ այնպիսի անհարիր գաղափարներ են, 
որ հենց սկզբից մարդ կանխակալ կարծիքով և կասկածանքով է մոտենում 
գրքին, որի տարօրինակ վերնագրից չի էլ հասկացվում, ինչ բաոգիրք է իս- 
կապես, - գրաբարից ֊աշխարհաբար և ռուսերեն իբրև օժանդա՛կ, պարզաբա- 
նող, թե գրաբարից ռուսերեն։ Հեղինակ քանի մի անգույն գրությունների (1), 
երբեմն հրատարակիչ նույնպիսի անգույն՝ ոոա մի թերթի, անձն՝ որ զուրկ է 
որևէ լեզվագիտական պատրաստությունից, հարկավ անկարող է լրջորեն 
այնպիսի մի ծանր գործ կատարել, որպիսին է բառարան կազմելը։ 

Խիստ անհամեստ և անձնապաստան պիտի լինի մարդ, որ «հոժա- 
րակամ սիրով ձեռք զարկի այդպիսի աշխատության» (բառգրքի աոաջա– 
բան)։ Իսկ հանդգնության ձեռնարկներից գլուխ հանելու միջոցներ այնքան 
մաքուր չեն լինում սովորաբար...։ 

Աոաջին թեթև ակնարկը, անցողակի թերթումը համոզում է, որ 
աշխատությունն այն րառգիրքների ղասից չէ, որոնցից հեղինակը օգուտ է 
քաղել, մինչև իսկ նոցանից ամենավաաթարից։ Գ. Երեցփոխյանի «Ռուսե– 
րեն-հայերեն բառգրքի» (2) արժեքը չունի, այլ նման «Գրպանի» կոչված 
բառգրքերի, հարկավ, ոչ բառերի քանակով և դիրքով՜ այլ նոցա բացատ- 
րությանը որակով։ Ոճերի և դարձվածների կատարյալ ամայություն, էա- 
կան և երկրորդական իմաստները չեն զատվում միմյանցից (այնպես որ մհ– 
աաղ-ք = մետաղ և աքսոր), բառերի բոլոր ըմբռնումները չեն նշանակվում, և 
դուրս է գալիս որ օր. խաղալ = է՝ խաղ ընել (- ա՝բ>ՋՈ>) : Ոչ միայն հոմանիշ 
այլ և քիչ թե շաա մերձավոր իմաստ ունեցող բաոերը նույն խոսքերով են 
բացատրվում՝ (խանդ = ՚^դրտօ՚րտա՚տյւաօօ^, րօթ«՝աօօո>, գորով = րօթյո– 
տօօրւ, ^յ^րտօ՚րտա՚շ^եՋՕՇ՚րհ), չեն նշանակվում բառգրքերում ընդունված 
քերականական տեղեկություններ, հոլովմունք, բայերի սհոը, որից կախված 
է խնդրառությանը և այլն։ Ընդհանրապես բաոերը շաա չեն ծանրա- 
բեռնվում. ամեն մեկն իր հաշիվը վերջացնում է սովորաբար երկսյուն 
գրության մի տալում երբեմն երկու, հազվագյուտ ավելի։ 

Ամեն մի երևույթի, ինչպես և գրական երկերի արժեքը որոշելու համար 
զանազան չափռններ (օոէտոառ) կարելի է ընծայել։ Այն հայացք ունինք, որ 
նոր երևույթները, պետք է չաւիհլ ամենից առաջ պատմական չափով, 
այսինքն՝ պարզել, թե նոր գրական վաստակը որպիսի տհղ է բոնում 


333 


իրանման երկերի պատմության մեջ. ինչ առավելություններ ունի իր նա- 
խորդներից կամ ինչ թերություններ, և ի հարկն, միշա իրավունք կա 
պահանջելու, որ ամեն մի նոր երևույթ անպատճառ մի բան ավելի աա, քան 
նախորդը, կամ լավ փնի նորանից։ Այս դհպ պայմանով միայն նա 
բարոյական իրավունք անի հանդես գալու, այլապես նա գրականության 
համար անմաքուր վիժմունք է, իսկ հեղինակի նկատմամբ կամ տգի- 
տության, կամ շահասիրության արդյունք։ Այսպես բնական էր ցան- 
կությունս համեմատելու «Նոր բառգիրքը» իր նախորդների հհա՜ գրա– 
բար-աշխարհաբար աոձհոն բառգրքի (Վհնհաիկի Սխիթարյանց) (3) և 
Խադաբաշյանի 1838 թվականի երկու հաաոբ գրաբար-ոուսերեն բառգրքի 
հհա (4)։ Համեմատությանս խիստ նպաստավոր չեղավ Նոր բառգրքի 
համար։ Որպեսզի ընթերցողներին լավ գաղափար տված լինինք, թե ինչ 
առնչություն կա Նոր բառգրքի և այդ երկու հին բառգրքերի մեջ՝ հառաջ ենք 
բհրում մի էջ պ. (Տեր–) Աբրահամյանի բառգրքից, կցելով նորան Առձեռնի և 
Խադաբաշյանի համեմատությունը։ Այս կլինի մի նմուշ, որ ոչ թե 
ընտրությամբ վերցրած է բառգրքից, այլ բոլորովին պատահաբար, և հենց 
իբրև այդպիսին շաա լավ վկայում է բառգրքի կցկցանք ւինհլը։ 

Գ իոսաըյ 

Առաջ ենք բհրում գ տառը Փակագիծը նշանակում է այն բառերը, որոնք 
չկան բառգրքում։ 

Գ(զիմ) 

(Գաբ) 

Գաբհղէն., ա. բադէն. 

(Նոյն Աոձ.) 

(Գաբծիլ) 

(Գագաթ ՛ մարդւս եւ օ. ^բ«ո. ւէաոաօճ, տօբաա» աբս, 

՚ 6տաա. Խոպ. ոտբսռ», տշբայաՋ, 

՚ 1 ՛ լհրԱ, ° 8 2 Գ ° լ ՛ (։է3 * օա ^ «I»». 6աաա, րօՅօտս 

խ ն վերի ոսկորը. 3. Բոլոր գլՈ ւխը կաբած, ո ոբ. ՚ւտթտա, րօՅօօոօճ, ւ֊ՕՅՕՏՅ, տոձՃ, 
աեղի գագաթան, գողգոթա, գլ աիւ զարնհլա տօտտւլե. 
աեղ. 

( Գագաթ նաղաշ ) 

կ Գագաթճակէա. (հորիզոնական (71) օ. տաղ ապուտատ 7 օ«« ա 

քաա ճ ԱՇ&Լ 

(Աոձ. չկայ) Խաղ. Յտաոէ, ոՋ^ր^ՅՏճՅ» 707X8 ա 

Ճ6&է 


■րբտրէ» 67 x 113 տբաա. 3367 x 0 , շօ– 
ւաօաա (Խոսյ. նույն) 
չկայ հւ Խաղ. 


334 


Գագաթնահայհաց (ուղղաեայէաց ոբ. » ատ. տշթրտսամռւճ ոշբռշտ– 
դէպ ի հորիզոն 71) տօբրաաաօ. 

(Ա”4 յկ“>յ ) (*>։) Խոպ. ոբ. ոտշ^ & աբ. օտթոոսսսյաճ 

ՏՅյլր ՅՅտայճ ոբյաօ ապւրօՅօտօւօ, 
աբւաաւ&օ, ոտբոօտձաւջՅոբտօ. 

Գագաթնամաշկ. (գագաթը ծածկող <:. աւ3| ոօ«բսաւօաՅ« աբաո* 
ոաշկ.). Աոձ. չ. աբքոատ ւօՅարլտ. 

(Գագաթճանամ ) Խոպ. օ. ա,. յա**, յյօոաա, 76– 

(Գագաթնաաբ). Խոպ. չ. (սօ) թառ, ոօ«բս8310ււլՅղ. 

Գագաշիլ (ցնդածի պէս խօսիլ) Աոձ. - Շ7*306բբ#ա73ո>, րօոօբյրո, 6ճՅթՅՅ– 

եցհալ, խոֆիլ, ցնդիլ ցնդածի պէս խօսիլ. ՇքՀԱՕ. Խոպ ա բանդագուշել. 

Գագաշոա (ցնդած) Աոձ. 1. ցնդած, 2. ոբ. թՅՅսաայճ (71) Խոպ. չկ. (««) 
անպարկեշտ, ցոփ. 

Գազացել, (կոկոալ) Աոձ. Գոռոզանալ * 7 * 083 ր ։>1 

նա. ա. աքաղաղի գոռոզությամբ կրկռալը 

Գադիշ, (խոտի հւ ցորենի ղէգ) Աոձ. - Շ. շտօտ>. Խոպ. շտօա> 
դշի, գ. (խոաի հւ ցորհնի ղէգ) 

Գազ. (կանգուն) (I) Աոձ. 1. ւիուշի օ. Յթոաա>. Խոպ. րբտւաէՅտ&Ն, րջ**– 
ահսակ, 2. մոշի ծառ աոշօտճ ոյօտօՃ 00 X 1 . Շ«. կանգուն. 

(կանգուն - 30X078, Իրճբտ, Յբաաո,). 

Գազը, (զով) Աոձ. Գաղձ, հղկ. ոբօրՅՅյպսձ Խոպ. ոյ*ապձոս&, է®ո– 

ՅՕՏՅ՚ած, տօբտյսասճ. 


այսպես և Գազախ, Գազախանամ, և այլն։ Կամ շրջեցեք թերթերը և 
համեմատեք ուրիշ որևէ էջ, օրինակ՝ 399. 

ժամանակհայ-հան. (ժամանակաաբ, ոբ. ոթայօաաճ, ոօբաւզղտաբճ^ Խոպ. 
անցաւոր) Աոձ. 1. ժաԱանակաար, անցա– ոթ օւպսասճ, 

ար, 2. ժամանակի տակ մտած, 3. աս աշ- 
խարհքս. աս աշխարհքիս բաները. 

ժ՜ամանակհլ (ժամանակ) որոշել, Աոձ. ր. օււբզղ՚Խսրռ, ՏՅՅՏՅ՝աո> սթքաւ 

1. Ատեն դնել, ժամանակ որոշել, 2. ժա– Խոպ. օււթ€^՜^Յւրո>, ՏՅՅՏ37աւ> տբաւտ, 

մանակ անցնել. շբօ**.. 

ժամանել, գալ, հասնել Աոձ. 1. եասնիլ, ր֊ ^օշաայա, ոբրնւՅ՜րւ Խոպ. 

2. կանուխ շարժիլ, յաոա; եասնիլ, 3. աաեն ծօօրապո™*, Յօճ™, ՀԸրեէ&էՆ, *օ6բ«րէօ։, 

4 ա0ն 1– ոբոճւոՆ, ոօօրէՏՅրե, օօՅբձտտո». 

և այլն, և այլն, ավելորդ և ժամավաճառություն կփներ շարունակել, 
միևնույն ուղղությամբ կազմված է ամբողջը, այսքանն էլ բավական 
պարզում է, թե ինչ կապ կա բառգրքի և իր նախորդների միջև։ 

335 


Տնր-Աբրահամյան երկու բառգիրքն առաջը դրած արտագրում է, ինչ-ինչ 
բառեր բաց թողնելով։ Եվ ինչո՞ւ է բաց թողնում, օրինակ՜ գաբ, գաբծիլ, 
գագաթնաղաշն, գագաթնանամ, գագաթնաւոր, և ուրիշները՜ որովհետև 
Խուդարաշյանի մեջ չկան, իսկ Առձեռնի բացատրությունը անհասկանալի է 
մնացել, ինչպես օրինակ՝ գաբ = գաբի տակն (7) ւմօա բօր ւժտա. գազ - ա– 
ռաջին նշանակությանը թողնում է, որովհետև թեև Խուդարաշյանի մոտ կա. 
գազ = ՚րբՋ1՚աէՋ«&ւ>, բայց նոր բառգիրք կազմողը բան չէ գլուխ հանել 
մ ԻջԻն (հրկապհս րբա՚աՀՋՋՏՋ = հուն. = այծհփուշ.) ինչ 

վերաբերում է երկրորդ նշանակության հետևելով Խուդարաշյանի, շ«. 
կանգուն, ցուցման՜ միամտաբար գազը նույնացնում է կանգունի հետ։ Գազի 
դեմ աշխարհաբար դնում է կանգուն և ռուս. = Յբոտա». Ո՞ր աշխար– 
հաբարումն է գործածվում կանգուն բառը և այն գազի իմաստով, կամ մի՞թե 
գազ = արշինին։ 

Ստրկորեն հետևելով Խադաբաշյանին, ընդօրինակում է և նրա 
անհեթեթությունները. Գազը թրքական հետսամուտ բառ է, որ այժմ էլ գործ 
է ածվում ժողովրդի մեջ և հավասար է VI 2 արշինին, մինչդեռ կանգուն = 
հուն. ոհյրՀ դասական անորոշ մի չափ է. ուրեմն բոլորովին անտեղի է 
որոշը անորոշի վերածել։ 

Նույնպիսի անտեղիությամբ գրում է դահեկան = ղուրուշ տաճկական։ 
Գագաշոա = բՋՅՇ֊ւաանա, ամեն բՋՅօաաւաճ գագաշոա չէ. Գազացել– 
*71ՀՕՏՋ՚ռ»–ի պետք է ավելացնել և Փոխաբերական իմաստը՝ ՏՋՅՀաոՋՈ,. 
Գադիշ, եթե դէզ է նշանակում, չէ կարող Շճօա, լինել։ Ա յլ է խուրձ կամ որայ 
- ՕՋՕՄե; (ըստ Նոր բառգրքի = օտջյտջ, ւաաւ, օտտբ՚րօւօ.) ա յլ է տրցակ - 
0883X3, այլ է դէզ կամ բարդ - օրօր՚հ, օւօյբշյ,–։,, օաբ*3. յարդը, ցորենի կամ 
խոտը քաղելիս տրցակ են շինում, տրցակից խուրձ են կազմում, խրձից դէզ 

կամ քարդ, իսկ գադիշ օտար բառ է և ունի բոլորի իմաստը և՜ տրցակ և՜ որայ 
և՜ դէզ։ 

ՈբօՅսածայծ չի արտահայտում գաղջի իմաստը, նշանակում է ո՜չ 
ցուրտ ո՜չ տաք, ժողովրդական բառով գոլ (օր. ջուր), որի ռուս. րՅաւօտՅ՚ած, 
րտաւտայսճ. այստեղից է փոխաբերական իմաստը մեղկ, թույլ, որ անտես 
է արելպ. Տեր– Աբրահամյանը։ 

Բարեզյայց (խօսքը ահղք7 Աօձ. (աւյն). Խաղ. չկայ թարգմաՕամ է խիստ 

ճապաղ Տ6«*րձ։օաւճ Ա6ծՕ(րրՅուՅ տֆ 
ոբօ«3»օաօււա օատւ, ^օՏբօբ^ււտսՑ, 
։աօ տսրօտՅբւաՅւօււլա. 

Ի՞նչ է նշանակում խոսքը տեղը, եթե ասենք, պ. Տհբ-Աբրահամյան 
շահագործում է ուրիշների աշխատանքը՝ խոսքը տե՞ղը կլինի, ուրեմն 
աապը բաբեզբույց... 

336 


Բարեխառնություն օդոց ծօ6բօռօբտլձ,օ>աօշո>7 ոօՅ^յուտ. 

Փոխանակ յռրւբօոայծ, ճձՅրօ^սւբօո– 
այճ (5). 

Բարեխոսել (որևէ մարդու համար աղեկ խոսել)7 - ատօթաւ օ &օա. 
յա6օ ճօթօաօ. Բարեխոսել նշանակում է միջնորդել և Խուդաբաշյան 
թրգ. = ճՕ^ՋքՋճօրտօտՋ՚ռ.. պ. Տեր-Աբրահամյան փորձել է շեղվել իր 
օրինակից և անհաջող, այլ էջ՝ 

Գլորել (Գլորաըկհլ (7) կործանհլ). շոտբւդոռ. ո* րբյրճււ/, տոորռ., (իսկ 

Աոձ. նոյն կործանհլք7) 

Խուդաբաշյան Ց6բր1>ո>, ՏՋոա>, տօբօԳՋրւ, ոբօտՅձւա., շտՑբտյրռ. 
6է րբ^ճւՀյր. հաջող ընտրություն չէ արած. ՏՅոա. ա՜յլ է գլորել, ա՜յլ 
գալարել, ուրիշ պատաաել - փաթաթել, ոլորել-ոլորակել, որ պետք է որոշել 
միմյանցից։ Գումարտակ (բազմություն) ւօյաՅ նաւուց = սակավաթիվ 
(ինչո՞ւ) խումբ պատերազմական նավերու .- աոնել՝ շատ մարդիկ մեկ տեղ 
ժողովել։ 

Մեկ տեղ սակավաթիվ, մյուս տեղ շատ. իբրև հետևանք կույր 
թարգմանության Խուդարաշյանի Ջ՚ճշււօմւէււօ Ճօբտճձտճ ա ձԲ)Որաօ> 
07*081., ոօ*ն ոբ 6 * 80 *ա– 6 յս.օր 8 օա> օ*ոօա ՏՅԳՅ^աաՋ » օօճսբՅՈ. 
աաոռո. ^ւօ*6» տէ 87*17. Աււձհոն բառարան՝ - կալ և գումարտակ դնել, 
կազմել, սփռել նույն նշանակությամբ, որ պարոնը զանց է առնում, 
որովհետև Խուդարաշյանի մեջ չկա. և ոճերը այնտեղից է ընդօրինակում։ 
Այս ոգով է կազմված ամբողջ բառգիրքը, շրջում ենք թերթը՝ աչքի է ընկնում 
խելայ = (ընծայ, պարգեւ) *3թ1>, ոօ*Ջբօյօե. ամեն պարգև խելայ չէ. խելայ 
արաբ, բառ է և նշանակում է զգեստ, այն՝ ինչ որ այժմ կոչվում է խալաթ. 
երբեմն պարգևատրության առարկա էր արաբական ամիրաների համար, 
աստի և երկրորդաբար գործ է ածվում և նվերի իմաստով, ինչպես առաջ, 
նույնպես և այժմ։ Խուդարաշյանի բաոզիրք՝ 1) զգեստ և 2) ընծա։ Ի զուր 
աչքաթող է արել պարոնը։ Դարձյալ շրջեցեք, ընձհոհլ ” օօ73ա՚ռ>, * 383 Ո>,՛ 
Խուդաբաշյանը՝ 007*ՋՈ., *յտյո.; ավելորդաբանություն, բավ է միայն 
բառն. տբ7 ւաւ ՚է, որ նայն կազմություն ունի և լիովին արտահայտում է 
նայն միտքը, ընտիր = «Յճբաաէա՝ գոհացուցիչ չէ. «Յճբաասծ բաոի 
համար գրաբար ընարեալ - իսկ ընտիր նշանակում է լավ, ազնիվ, և եթե 
նույնարմատ բառով հայտնենք միտքը ռուսերեն, ավեփ շատով պետք է 
դնել = օ՚րճօբուա, կամ ավելացնել, ընտրյալ = «ՅճթՁաաճ, ուրեմն ի նչ 
աարբերություն կա երկուսի մեջ։ 

34-9 


337 


Նայն և մյուս էջերում, օրինակ֊ 246 էջ. Աշխարհարար մասում նույնպիսի 
ստրկական հետևություն, Աոձհոն բառգրքին նույնպիսի Կրճատումներ, իսկ 

ար որ երևամ են գեթ ակամայից անկախության նշույլներ, իսկույն հառնում 
են անհեթեթություններ։ յ 

Ընթերցողների ուշադրությունից անշուշտ չվրիպեց վերև բերած 
գագաթնակէա և գագաթնահայեաց բառերի աշխարհաբար բացատ– 
րությանը։ Գագաթնակէա - հորիզոնական կէտ, գագաթնահայեաց = 
ուղղահայաց գէպի հորիզոն (17)։ Պարոնը հթն բաոգիրքը ^ ակց Հ յւԱ Լ է 
կազմել նույնիսկ այնտեղից պիտի իմանար, որ հորիզոն է այն շրջանը, որով 
ըստ երևույթին երկինքը հրկրհն կբաժանվի։ Ուրեմն գագաթնակէա 
= 36արռ> ի նչպհս կարող է նշանակել հորիզոնական կէտ. և ի՞նչ է նշա- 
նակում իսկապես հորիզոնական կէտ. հորիզոնական բառը աշ– 
խարհաբարում շատ որոշ իմաստ անի, որով կետը չի կարող հորիզոնական 
Աւնհլ իսկ ւ եթե նշանակում է հորիզոնի վրա գտնվող կետ, էլ ո՞ւր մնաց 
Գ ԻթՕ Մյուս օրինակներից ընթերցողը տեսնում է, որ Աոձհոն բառգրքից 
արտագրում է սովորաբար մի նշանակություն֊ բաց թողնելով մյուսները։ Սի 
բան չենք հասկանում, ի՞նչ է նշանակում գրաբարից աշխարհաբար 
բառգիրք, աշխարհաբար ասելով ի՞նչ է հասկանում բառգրքի տերը 
այժմյան գրական լեզո՞ւն, թե այն լեզուն, որ իր ղրիմցի թե աաճկասաանցի 

էԲ։ ԱյԱ Ի ^ աշխարհաբաԲ է ֊ Գ1»Բկ– գլորտըկհէ բարհխո^հ 

ղ կ մտմտացող, դարանիլ - պահվըաել խաոնըխահլ փնտռտել 1 , և այլ 
անհամ և գրական մաքրության ղհմ մհղանչող բաոհր։ Վերջապես ա յլ բան 
է գրաբար բառի դեմ աշխարհաբար բառը դնել այլ բան է գրաբարը մեկնել 
աշխարհաբար լեզվով։ Երբ բարեխոսել - որևիցե մարդու համար աղեկ 
խոսիև սա աշխարհաբար չէ, այլ մեկնաբանության է. այս ոճով կարհԱւ է և 
աշխարհաբարի համար բառարան կազմել։ Ծիծաղելի է օրինակ֊ Բարեկամ֊ 
նիայն գրաբար բան հաշվել և ղհմը դնել - յուր անձին պես ուրիշին բարիքն 
տզալ, բարեձև - վայելաչ դեմք (7) ունեցող, գեղեցիկ, գփւաարապէս - 
գւխաար բանի կողմանէ. բարեխնդիր - աղհկութհան հտևէ եղող, գրաբարից 
աշխարհաբար բառգիրք կազմել նշանակում է թարգմանել այն բառերը 
որոնք աշխարհաբարում գործածական չեն, օրինակ ձորձ –շոր, հագուստ 
զգենալ = հագնել, առնել - անել, համբաոնալ - բարձրանալ, իսկ բարեկամ 
բարեկամ թողնել սէր-սէր թ Ող նհլ և ոչ թե վերծանության զբաղել։ Բառգիրք 
Կազմողին գոլցեև ոչ մի ժամանակ չի հհտաքրքրհլ գրաբարի և 
աշխարհաբարի փոխադարձ հարաբերության խնդիրը և վերջնիս 
զարգացման պայմանները, և միայն միտք հղանալով բառարան կազմել 
0 տր լէ շտագռւյ ն միջոցը շահագործհլիր նախորդներին աշխատանքը։ 

1 ԻփՕքցած (- թաթաղուն) օգաեյՈել քայյիք (6)։ 

338 


Աոձ(հոն) և Խուդաբաշյանի բաոգիրքնհրից մի ավելի ձեռնհաս 
անձնավորություն կարող էր գողտրիկ, ամփոփ բառգիրք կազմել 
ժամանակի պիտույքին հարմարեցնելով մեծ տեղ տալով աշխարհաբար 
լեզվին, և դուրս վանելով գրաբարի այն մասը՝ տարրը, որ անընդունակ է 
այլևս նոր մարմին, նոր շունչ առնելու։ Պխւրոն) (Տեր–) Աբրահամյանը, որ 
իր աշխատությունը ուսումնարանների և ուրիշ դպրոցների աշակհրաաց 
համար նյութապես դյուրատար անելու մտքով էլ զբաղած է (աոաջաբան), 
ավելի լավ կաներ, եթե ջանար բառգրքի բովանդակությունը մատչելի անել 
նոցա։ Ոչ մի ընտրություն բառերի, հավասար աշխույժով և մեծ անաար– 
բհրությամբ անցնում են գրքի էջերը բարին ու խոտանը։ Կան մի շարք բաոհր 
գրաբարում, որոնք շնորհիվ տգեղ բարդությանը ընդհանուր գործածության 
չեն արժանացած, ինչպես և շատ օտար բաոհր, հունարեն, ասորերեն, 
եբրայեցերեն ծագումով, որոնք թեև ուր ուրեք գործ են ածվում գրաբարում, 
սակայն հնուց քաղաքացիության իրավունք չհն ստացել լեզվում և մնացել 
են նորա մեջ անկենդան, քարացած։ Նոր բառգրքի հորինողը այդ տեսակ 
բառերին ընդարձակ ահդ է ավել իր աշխատության մեջ. օրինակ֊ բադէն– 
դհան - հուն. խՏՏՌ, գադիշ, գաղաաոս, գալլոս, գուրշ, աբբիանա, գաբիբ, 
աբիոն, ագանովթ, ագապ, ակեղդամայ և այլն։ Այն ինչ աշխարհիկ գրական 
լեզվի նորակազմ բառերից շատերը մոռացության են տված, թեև հորինողը 
հավատացնում է որ մոտ 2000 (1) նոր բառ է հավաքել նոր գրականությունից 
և մուծել բաոգիրքը։ Որքան ճշմարիտ է այդ վկայությունը, դժվար է ասել 
առանց ստուգության, այսքան կասենք, որ մի թեթև հայացք ցույց տվեց, որ 
ամենասովորական բաոհր չկան։ Օրինակ֊ երկաթուղի, խճուղի, (աօշշտ), 
ձիաքարշ կամ քարշակ, թերթոն, բանասիրական (ֆիւիեաոն). բառգրքում 
կա բանասիրական (գրականական 7) յսօճօօատւաճ, Փաւօ–\օա՝աօւօձ. 
ռուսերենը ճիշդ թարգմանություն հին նշանակության, իսկ նորը ինքն է 
ավելացրել և ինչպես է հասկանում֊ Աստված գիաե։ Գոբծօն նոր 
նշանակությամբ - ֆակտոր, կամ պահոն (ավելի արևմտյան բարբառում), 
գեղաբուեսա, շանթարգել զեղծումն, կամ զեղծ - աբ^ատատ, գործադուլ - 
օրՋ՝ռա, գրագէա ( ^ւոտբՅ՚րօբ՚ն) (բառգրքում = )^6Ջհճ7), միջավայր - 
օբտձՅ, հաւաաաբմաաաբ (երդուեալ) - ոօտէբտաաճ (պաօսյաւա), 
շբջահաբ = բշտօ/ևետտթէ, մատուցարան * ոօ^տօւրե հնչակ, ամսաթերթ, 
ամսագիր, սիրաեաբիլ վիճակագրութիւն, ապահովագբութիւն, իրավասու 
կամ ձայնաաբ (րձոշւաճ), հականեխիչ, ապանեխիչ (ձ 63 ւաՓ 6 &ւլ) 
հիասթավաւել կամ հմայաթափել (արևմտյան րարբաոում) հենակէա 
(՚ա^սա օռօբլյ) ազգայնական - տՋրԱօա/աօոոտօտա, տՅզւօտաաօո։ 
(չկա մինչև իսկ ազգություն)։ Թող մի շարք բնագիտական տերմիններ֊ 
ածխածին, թթաածին, ջրածին, հնոց “ Փ 0 ^ 01 » նշանակությամբ (և նույն– 


339 


պես րօբաա>) գիտական (բառգիրքը չի որոշում գիտական = Ո&7՝ 1111 ™– և 
գիտնական = ^տտեա զանազանությունը), արտածական, արտածութիւն, 
մակածութիւն (ւած7*ւէսւ) (1> աո ԳՐ– = Յասսօ^6ա6, բէ՜ատատ^) 
արտադրող և սպառող իբրև գիտական աերմիններ (ււթօււՅՏօ^ա՝6յս>, 
ոօ՜րթօ6ա՝&\հ) այսահեաև պիտի գրավեն իրենց արժանավոր տեղը 
բառգրքում։ Քնարերգության բանաստեղծական բառեր ծաղկավառ, 
գարնանավաո, շուշանագեղ, հրայրք ( = Ոեսւէ), խանղ ” թտտճՕՇՈ», 

խանղաեարել = թտտՁՕՏԶՈ» և այլն։ 

Այս հանգամանքը իրավունք է տայիս զգուշությամբ վերաբերելու 2000 
առասպելական թվին, թեպեաև, ով գիւոե, պարոնի թվաբանությանը, 
ինչպես երևում է, քիչ տարբեր է սովորականից, նորա հաշվով բառգրքում 
36.750 (7) բառ կա։ Նհրողամաությամբ իրեն ենք թողնում ստուգելու, 
երկրորդ տպագրությունը պատրաստելիս։ «Զանազան դժվարությանց 
(ի՞նչ, դժվարի՞ն է արտագրել) հաղթելով լույս աշխարհ հանեցինք»։ 
Հեղինակը գրքի առաջաբանում ասում է. «...թերություններ ունի մեր 
բառգիրքը, բայց ներողամիտ փնհլու է որպեսզի երկրորդ տպագրության 
ավելի կատարյալ անելու քաջալհրվիմք։ Գինը... շատ աժան այսինքն ճիշտ 
մեգի նստած ծախքը՝ 5 րուբփ նշանակեցինք, հուսալով, որ շուտով երկրորդ 
տպագրությունը կանենք և քիչ շատ այն ժամանակ միայն նյութապես 
կվարձատրվենք»։ Շատ քաղաքագետ մարդ է (ահս իր բառգիրք - 
* 1 €մւօտԱՀէ, ՚րօյլ&օտօ 86<րա օտօ» (7)։ 


340 


ԳՐԱԽՈՍՈՒԹՅՈՒՆ - ՆՈՐ ՀԱՅԵՐԵՆ ՔԵՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ 
(I). ճւէ ձհօցհԱո, 1Հօստրաշատ(;հշ Օր&ւոատէւհ, 1936) 

Ստվար աշխատություն է, մոտ երեք հարյուր էջ։ Ոչ միայն քերա- 
կանություն է, այլև ընթերցարան իր բառարանով։ Միայն քերական մասը 
բոնում է հարյուր յոթանասուն էջ։ Շատ շատ է։ Քերական ձեռնարկը որքան 
և մանրակրկիտ լինի չի կարող սպառել իր նյութը և մեկնել լեզվի բոլոր 
նրբությունները։ Մանկավարժական տեսակետից ևս նախադասելի է՝ տալ 
լեզվի ընդհանուր կերտվածը իր հիմնական գծերով։ Մանրամասնու- 
թյունները, անգամ երբ կանոնների են վերածված, շփոթում են ուսա- 
նողներին և ավելի վհատություն են բերում, քան խրախուսում։ Մյուս կողմից, 
կան մանրամասնություններ, որ տակավին տարտամ վիճակի մեջ են և 
վաղաժամ է թերևս ընտրություն անել մրցակից երևույթների մեջ։ Հար- 
կավ, այս դիտողությունս բնավ նպատակ չանի որևէ կերպ նսեմացնելու 
Ա. Աբեղյանի գեղեցիկ գործը։ 

Գովելի է, որ Ա. Աբեղյանը տվել է միաժամանակ երկու գրական լե- 
զուների քերականությունը, կցելով նաև գրաբարի աղոտ ուրվագիծը։ Արևել- 
յան լեզվի նկատմամբ հհաևհլէ Մ. Աբեղյանի քերականության (1), իսկ արև- 
մտյանի՝ Հ. Ասաաուրի (2)։ Գոնե ինձ այսպես է թվում։ Ոչ մի փորձ չի եղած 
հաշտեցնելու երկու գրական լեզուները և շրջելու նրանց դեպի զարգացման 
ընդհանուր և համերաշխ աղի։ Ա. Աբհղյանն ևս հեռու է այդպիսի մտադրու- 
թյունից։ Նա բավականացել է դնել դեմ աո դեմ երկու լեզուներում ընդուն- 
ված քերական ձևերը առանց դատավորի և քննադատի պաշտոն սաանձ– 
նելու։ Արձանագրել է ամենայն բարեխղճությամբ քաոհրի, բայերի և դրանց 
քերական տարազի շեղումները, ձեռնպահ մնալով որևէ միջամտությունից, 
այս կամ այն ձևին առավելություն տալու որևէ թելադրանքից. Մինչդեռ նյու- 
թը պարտադրում է որոշ քննադատական դիրք հանդեպ քերական 
ճյուղավորվող, կանոնավոր թե զարտուղի, երևույթների, նրանց բնավորու- 
թյունը լուսաբանելու համար, որով և հնարավոր կփնի հարթելու երկու 
գրական լեզուների տարաձայնությունները կամ համերաշխության բերելու։ 

Այս փափկանկատ վերապահությունն է պատճառը, որ հեղինակը 
կցելով հանդերձ գրաբարի համառոտ գծագրությունը, զլացել է օգտվել նրա 
լույսից իր աշխատության ընթացքին։ Օրինակ, պ. Աքեղյան նկատելով, որ 
–ն– և - բ - հնչյուններից հետո միջակները թավանում են, ավելացնում է 
աոանձին հատվածում, որ կան դեպքեր և համեմատաբար սակավ, ար 
միջակները մնում են միջակ և չեն Փոխվում թավի։ Ուրեմն օրենքի 


հակառակ մի երևույթ։ Սակայն ավելի ճշմարիտ կլիներ ասել, որ գրաբարից 
առնված բառերը չեն ենթարկվում նույն օրենքին հասկանալի պատճառով։ 
Այն բաոերը, որոնք պահվել են ժողովրդի բերանում արտասանում ենք նաև 
գրական լեգվում ինչպես ժողովուրդն է արտասանում, իսկ գրաբարից փոխ 
առած բաոերը հնչում ենք ինչպես գրված են։ Արջ արտասանվում է աբչ, 
որձը՝ որց, կարգը՝ վարք, բայց որջ մնում է որջ, նույնպես ամորձիք, հարգ, 
գորգ և ոչ ամորցիք, հարք, գորք։ 

Աշխարհաբարը հին լեզվի հարազատ ծնունդն է. իր առանձնահատ- 
կություններն անգամ ծագում են հին արմատից։ Հարկավ, դասագիրքը 
կազմողից չի պահանջվում լեզվի պատմականը տալ։ Սակայն աոանց 
անդրադառնալու անցյալին դժվար է շատ անգամ ոչ միայն մեկնել, այլև 
նորաստեղծ ձևերի և կազմությունների ոգին ըմբռնել։ Առնենք հոլովումը, 
օրինակի համար։ Ինչո՞ւ մի գրականում ազգ, ազգ-է է, իսկ մյուսում՝ ազգ-ից. 
մեկում՝ ազգհր-ի, մյուսում՝ ագգերու և հրկուսումն էլ՝ ազգով, ազգհր, 
ազգերից և ազգերուց։ Երբ դիմենք հին լեզվին, կտեսնենք, որ այս ըստ 
երևույթին խառնակ դրությունը ներկայացնում է իրապես մի հրաշալի 
ներդաշնակություն՝ որպես համադրական արդյունք լեզվական աոաջ– 
դիմության կրկնակի ջանքհրի՝ պարզհլ լեզուն աոանց մոռնալու հինը, կամ 
նոր շենք կաոուցանել հին նյութերից։ Արդարև, գրաբարն ունի չորս 
ձայնավոր, հոլով. - ի (բանի), –ոյ (գփայ), ու (հաւա), ֊այ (որդայ)։ Տակավին 
միջին դարերում որդայ դառնում է որդոյ և այդպես էլ գրվում, այսինքն՝ այ 
հոլովակերտը նույնանում է –ոյ–ի հետ։ Հետո ոյ շրջվում է ու-ի (ինչպես 
ասելոյ = ասելու)։ Այսպիսով սաացվում է երկու հոլովակերտ իրար 
մրցակից, ֊ի, և –ու։ Բառերի մի մասը հոլովվում է ի-ով, մյուսը՝ ու-ով։ 
Մրցությունը երևում է հոգնակիում՝ մի տեղ հաղթանակում է –եբ–ի բոլոր 
հոլովների համար, մի ուրիշ ահղ՝ ֊հր֊ու։ Եզակի թվում հաղթում է ի-ի 
բացառականը՝ է, իսկ հոգնակի –ից, –ուց հոլովակերտները պահում են իրենց 
ուժը բացառականի համար և անցնում եզակի թիվը ըստ նմանության։ Հին 
–ոյ հոլովը չի կորչում անհիշատակ, այլ պարտադրում է իր գործիականը 
–ով երկու հաղթականներին հավասարապես։ Գոյության պայքարն իշխում 
է նաև լեզվի մեջ և մրցակից տարրերը պահում են այս կամ այն կերպ իրենց 
իրավունքը։ Կռիվը չէ վերջացած։ Կարևորը մնում է դեռ։ Ո՞ր բառերը պիտի 
հոլովվի ն ի-ով, և ո՞րը՝ ու-ով։ Աոաջին հոլովիչը, այսինքն –ի ավելի զորավոր 
է, քան ֊ու. վերջինս կարողանում է յուրացնել հատկապես այն բառերը, 
որոնք վերջանում են –ի–ով (հոգի, հոգու և այլն)։ Մյուս գրական շրջանում, 
ա-ն գրավում է այն բառերը գլխավորապես, որոնք վերջանում են հնչակից 
լ-ով՝ հաւ, հաւա, կով, սով, հով, արև։ Սակայն ի հոլովիչը հետզհետե 
զորանում է և արդեն տիրացել է ոչ միայն ի վերջահանգ բառերին, այլև այն 


բառերին, որոնք խմբված հն Աբեղյանի մոտ երրորդ հոլով անվան տակ 
(գառի փոխ. գսաան, մակի փոխ. ճկան և այն)։ Կան գրողներ, որոնք 
հոլովում հն անգամ շան, չանի, աան, տանի։ Մի խոսքով լեզուն ձգտում է 
դեպի մի հոլով ունենալու պարզության։ Թվում է, թհ մամուլն ու 
գրագիտությունը տրամադիր են խրախուսելու այս երևույթը։ Ահա այստեղ 
է, որ քերականը պարտք ունի միջամտելու որպես դիտող, մանավանդ որ 
ներկա պայմաններում գրագիտությունը մեծ գործոն է լեզվի զարգացման 
գործում, ավելի քան երբեք։ Կուզեմ ասել, որ լեզուն այլևս կույր մեքենա չէ, 
ինչպես է անգրագետ ժողովուրդների մեջ, այլ գիտակցությունը խոշոր դեր 
ունի։ Լեզուն ձգտում է պարզության՝ աշխատելով ստեղծել միահոլով 
սիստեմ։ Ձգտումը գովելի է, որովհետև պարզությունը դյուրություն է, իսկ 
դյուրությունը գանձ է։ Սակայն պարզությունը ցանկափ է պայմանով, որ 
միօրինակ չլինի, որովհետև նախ՝ միօրինակությունը տաղտկափ է, ան- 
նպաստ բարեհնչության և նվագայնության, և երկրորդ՝ միօրինակությունն 
անհրաժեշտ պայման չէ պարզության կամ դյուրության։ Պարզ և դյուրին է 
այն, որ ենթարկվում է որոշ օրենքի կամ կանոնի։ Ի– հանգով բաոերը ընդու- 
նում են սեռականում –ու, օրենք է. –լ հանգող միավանկ բաոերը հետևում հն 
նույն հոլովման, դարձյալ գրեթե օրենք է և ուրեմն երկու դեպքում էլ 
բարդության կամ դժվարության խնդիր չկա։ Ազգերի թե ազգհյաւ, ագգէ թե 
ազգից կրկնակի ձևերը օրենքի հաստատություն ունենալով չեն կարող և 
չպեաք է նկատվին լեզուն անջրպետող, այլ համազոր և համերաշխ 
երևույթներ միևնույն ականջի և գրչի համար։ Նման թելադրություններ թե 
նկատողություններ պետք է ահղ ունենան քերական ձեռնարկների մեջ 
որպեսզի գեթ արթուն և զգաստ պահեն լեզվական գործոն միտքը ընդդեմ 
այն մոլոր կարծիքի, որ լնգան անգիտակից ինքնաշարժ մեքենա է։ 

Առնենք խոնարհումները։ Որպիսի մեծ ջանք է թափել աշխարհաբարը 
թեթևացնելու նաև հին լեզվի բայագիաական մասը։ Այստեղ ևս պ. Աբհղյան, 
հավատարիմ իր ընտրած մեթոդին, կարգել է իրար դեմ երկու լեզուների 
խոնարհումները առանց փորձելու դրանց տարբերությունները համերաշ- 
խության շավիւլի վրա դնելու։ Բացատրել նոր ձևերի ծագումը՝ նշանակում է 
գրեթե երևան հանել այն կամուրջը, որ պիտի միացնե երկու լեզուները։ 

Արևելյան ներկայի դեմ (կարդում եմ) պետք չէ դնել արևմտյան ներկան 
(կը կարդամ), այլ նշանակել չիք։ Խոնարհումը մասն է ձևաբանության և 
իրար դեմ պետք է դնել նման ձևերը, ինչ նշանակություն և ունենան։ 
Արևելյան ապառնին (կք կարդամ) համապատասխանում է ձևաբանորեն 
արևմտյան ներկային և այդպես էլ պետք է նշանակել։ Պիտի կաբդամ-ը 
մնում է նույնն և արևելյան լեզվում։ 

Աշխարհաբարը ջնջել է հին ստորադասական ներկան և տեղը դրել 


342 


343 


սահմանականը։ Հին լեզուն չուներ ստորադասական անցյալ անկատար 
ժամանակը և փոխարհնը կիրարկվում էր սահմանական եղանակի 
անկատարը։ Այսպես ասում էին՝ հթէ կաբդայցեմ, բայց չէր կարելի ասել 
օրինակ՝ հթէ կաբդայցէի, այլ հթէ կարդայի, և սրանից ծագում է 
հետևությամբ հթէ կարդամ նոր ձևը։ Այս կերպ հին սահմանականը դառնում 
է ստորադասական և լեզուն ստիպված է ստեղծել նոր ձևի սահմանական։ 
Արդի բարբառները վկայում են, թե որպիսի որոնումներ են տեղի ունեցել։ 
Վերջապես ընդհանրացել է կը կարդամ ձևը և գրական բարձրության հասել 
շնորհիվ կիլիկյան քաղաքակրթության։ 

Նկատելու է, որ կը կարդամ ունի իր մեջ նաև ապագայի իմաստի սաղմը։ 
Հին զգացումով կարդամ սահմանական ներկա է, և կը պահում է նրա ներկա 
փնելու դիրքը։ Բայց երբ կարդամ ստորադասական է դառնում և նույն 
մասնիկը տալիս է նրան ապառնի ժամանակի նշանակություն։ Հին ապառ- 
նին նույնքան ծանրալուր էր, ինչպես հին ստորադասականը և ինքն արդեն 
կատարյալի ստորադասական ձևն է, ստացած ապառնի իմաստ։ Ստորա- 
դասականի կորուստով ապառնին ևս պիտի չքանար։ Ա. Աբեղյան կարծում 
է, որ կը կամ կա մասնիկը ծագում է հին գոյ բայից, իսկ Մ. Արեղյանի 
ենթադրությամբ հին ձևն է կոյ, որ ոչ այլ ինչ է, եթե ոչ ցուցական մասնիկ 
ահա նշանակությամբ։ Երկու կարծիքն էլ սխալ ենք համարում։ Գոյ բայը 
ենում անգամ այնքան քիչ է գործ ածվում, որ հետագայում չէր կարոդ մեծ 
ծավալ ստանալ։ Կոյ մասնիկը կապ չունի կը-ի հետ և հին –կ (այսորիկ, էսիկ, 
ասիկա, ասիկակ) ցուցականն է։ Հ(այր) Ա. Այաընյանի մեկնությանը (3) 
միակ հնարավորն է, որ կը, կա հին կայ ու-ի սղումն է։ Եղած 
աոարկությ ու ն ները հիմնավոր չեն։ Կայ ա կարող է դառնալ կա, ինչպես 
հրեխայ, երեխայ-ության, սղվում է հրհխաթյուն, աղայ, աղություն և այլն։ 
Հնագույն հիշատակությունը կա է և ոչ կոյ։ Կայ մնայ կամ կայ ու մնայ 
քերականորեն միևնույն կարգի երևույթ է ինչպես պիտի մնամ փոխանակ 
պիաիճ մնամ, կամ ասեսեմ էր, ասեսհս էր, և այլն։ Կա ու մնա (մնա հին 
սահմանակ. իմաստով) ունի ներկայի նշանակություն, իսկ կա ու մնա (մնա, 
նոր իմաստով որպես ստորադասական, մոտավորապես՝ կա (<որ>) մնա) 
կդաոնա ապառնի։ Հայ քերական միտքը գործել է հրաշալի հետևո- 
ղականությամբ։ Հին սահմանական ներկան կարդամ դարձրել է ստո- 
րադասական և ստեղծել նոր ներկա՝ կը կարդամ, ապա և այս ներկան շրջել 
է ապառնի, այսպիսով թոթափել է երկու հին թանձրալուր և դժվարակազմ 
ձևերից՝ կարդայցեմ, կարդացիք։ Այնուհետև կերտել է նոր ներկան կարդում 
հմ և սրանով լրացրել նոր խոնարհումը։ Արդ, երբ հասնի ժամանակը և 
կյանքի պայմանները ներեն մտածելու երկու գրական լեզուների միության 
մասին, դյուրին կլինի հասկանալ, որ կարդամ եմ և կկարդամ մրցակիցներ 


չեն, այսինքն մեկը չի սպառնում մյուսի գոյության, այլ աշխատակիցներ են. 
կկարդամ դաոնալով միմիայն ապառնի ոչինչ չի կորցնի՝ ոչ ինքը իր 
հնչական արժեքից և ոչ լեզուն՝ իր հարստությունից։ Նման խորհրդա- 
ծության նյութ են նաև կրավորական բայերի խոնարհման և մանավանդ 
հնչաբանական սիստեմի անջատական երևույթները երկու լեզուներում։ 
Քննության և հոգածության պետք ունին, որպեսզի միմյանցից հեռանալու 
ձգտումը չխրախուսվի։ Լավագույն դատավորը լեզուն ինքն է, իր ճիգերը, իր 
հակումները, որոնք լուսավորում են իր զարգացման ուղին և հիմ հն տալիս 
շտկել վրիպումներն ու շեղումները բարգավաճման մի հունի մեջ պահելու 
համար գրական լեզուն։ 

Նպատակ չունենք սպառելու բոլոր այն բազմաթիվ խնդիրները, որոնք 
լուրջ հետազոտության նյութ պետք է լինեն համեմատական քերակա- 
նության մեջ, որպեսզի լեզուն, կանգնած պատմական հողի վերա, 
առաջանա անարգել իր իսկ մշակած սկզբունքներով և ոչ հնի և նորի վերա 
հիմնված, հակասական կանոններով։ Պիսրոն) Աբեղյան կատարել է այն, 
ինչ որ սպասեփ էր վաղուց։ Քննհփ նյութերն այժմ դասավորված հն դեմ 
հանդիման և՜ մատչելի լեզվի միության և մաքրության նախանձա- 
խնդիրներին։ 

Պետք է զգուշանալ սակայն և չկարծել, որ արևելյան և արևմտյան 
գրական լեզուներին վերագրած ձևերը անանց անեփ խրամատով հն 
բաժանված։ Արևելյանը գերադասում է փց բացառականը, բայց այդ չէ 
նշանակում, որ նրան խորթ է –է բացառականը։ Նույնը և արևմտյանի 
համար։ Մամուլի ղեկավարները պարտք հն համարում, հանուն բար- 
բառների մաքրության, ուդղհլ արևելյանը ըստ արևելյանի և արևմտյանը՝ 
ըստ արևմտյանի։ Այս չէ տանում դեպի մի գրական լեզու ունենալու 
բաղձայի տենչանքին։ Ողբացյալ Օհան Կարոն (4) գանգատվում էր, որ 
ընկերակիցներն իրեն հանդիմանում հն, որ կրավորականի –ուեցաւ 
վերջավորության Փոխարեն գործ էր ածում։ անց։ Եթե գավառական 
գրողների ձայնը այսպես պիտի խեղդվի ի նպաստ դասագրքերում 
ավանդված քերական կանոնների, գրական լեզուն կշարունակե մնալ իր 
կիլիկյան հին ձորձի մեջ։ Դպրոցական քերական ձեռնարկները պետք է 
լինեն առաջնորդներ և ոչ բռնակալներ հանդեպ մի լեզվի, որի ձևաբանական 
հեղաշրջումը դեռ իր Աաւմն չէ ստացել և մանավանդ պետք է խրախուսեն 
այն հակումները, որոնք տանում հն դեպի գրական լեզուների միություն։ 

ՊիսրոՕյ Ա. Արեղյանի աշխատությանը զգափ թերության չունի, եթե 
այդպիսին չհամարենք ճապաղությունը և մանր-մանր սխալները։ Կան 
ավելորդաբանություններ։ Հաճախ հիշում է գավառական կամ գռեհիկ ձևեր, 
որ ներելի է միմիայն այն դեպքում, երբ ծառայում են որևէ բացատրության, 

345 


344 



պարզաբանության։ Երբեմն առաջարկում է կանոններ, որ անհիմն են և 
նյութն էլ չէ պահանջում։ Օրինակ՝ զ, ս, շ սովորաբար հնչում են բառերի 
մհջհրում մեր ըզ, լա, ըշ, ինչպես զգալի, սքանչելի, շտեմարան, մերթ զը, սը, 
20, որպես զլանալ, սրահ, շքեղ։ Աբհղյանի կարծիքով, աոաջին հնչումը 
բացատրելու է նրանով, որ հիշյալ տառերը դրված են փակածո Օշրտօհհւտ– 
տԱսէօ) կոչված բաղաձայնների առաջ, իսկ երկրորդ դեպքում՝ ոչ 
փակածո ների։ Սակայն ք փակաձայն է և շքեղ՜ի մեջ արտասանվում է 
շըքհղ և ոչ ըշքհղ, նույնպես պ, սըփոհլ, սըպրտել, սըպաս, սըքհմ և այլն 
բառերի մեջ, ինչպես և կ, սըկեմ։ Հետևապես կանոնը սխալ է, և մի՞թե պետք 
կա պարտագրելու որ ըզ կամ զը հնչեն, իսկ եթե մեկն արաասանե առանց 
ը-ի, տէաոէ&ն, աեէօաարաո, արդյո՞ք հանցանք գործած կլինի։ Ոչ. մեր նախնիք 
հնչում էին սքանչեփ առանց ը-ի որպես եռավանկ բառ, ինչպես երևում է 
«Խորհուրդ մեծ հւ սքանչեփ» շարականից։ Հայցականի զ-ն կարդում ենք 
ըզ, բայց Ձայնքաղ շարականների մեջ նշանակված է հաճախ զընա, որ 
թերևս ավելի հին արտասանության է, եթե իրոք զ ստուգաբանորեն կապ 
ունի սլավ շ» նախդիրի հետ, այսինքն զ– ունեցել է ձայնավոր, որ սղվել է՝ 
ը-ի։ Եթե հների բերանում զ, ս, շ, հիշած դիրքում շեշտված լիներ ըզ, ըս, ըշ, 
կամ զր, սը, շը արտաբերումը, այդպես էլ կգրեին։ Երևում է շատ խուլ ձայն 
է եղել, ուստի և կարիք չկա պնդելու, որ ըսկսել արտասանենք և ոչ աէէժ։ 

Ավելի կարևոր է հ և ո ձայների վիճակը բառերի սկզբում։ Հայ 
բարբառներում ընդունված է ամենուրեք արտասանել շ և օ, կամ սղված ւ՛ և 
ս երես - որ» կամ ՄՕէ, բայց ոչ յոօոա։ Լավագույն ապացույցն է, որ եկավ 
արտասանում ենք չեկավ և ոչ չ-^շԽւՆ։ Դպրոցական ավանդությանն 
աղավաղել է բուն արտասանությանը և գրական պատվի հասցրել։ Թյուր 
արտասանության ցավալի հետևանքն եղավ այն բարբարոս ուղղա- 
գրությանը, որի հայրն է Մ. Աբեղյանի պես բանասերը, որ համառորեն 
շարունակում է գգվել իր ապօրինի զավակը (5)։ 

Ա. Աբեղյան հարկավոր է գտել հայտարարելու իր դասագրքում որ է 
ձայնը, ինչպես սէբ արտասանվում է տձր։ Կան բաբբաոնհր, ուր լսհփ է 
այդպիսի հնչյուն։ Բայց ստուգությունն այն է, որ ծագում է հին երկ- 
բարբառից, ինչպես օ հին աւ-ից և ուրեմն կիրարկհփ են միմիայն զուտ հայ 
բառերում և ոչ օտար, շ և օ տառերի տեղ։ Մխիթարյան հայրերը ամենայն 
իրավունքով գրել են Ոդիսական, և ոչ Օդիսական և միայն անպատրաստի 
ուսուցիչներն են, որ ստիպում են կարդալ Նօժւտօձօո։ 

Բառակազմության գլուխը ևս ծանրաբեռնված է ավելորդ բաժանումնե- 
րով։ Պ (ուրոն) Աբեղյան դասավորել է բաղադրյալ և ածանցյալ բառերը ըստ 
իմաստի, որ գործնական չէ և մանավանդ անպատեհ է ի նկատի ունենալով, 
որ կան գրաբարյան կազմություններ, որ յուրացրել են նոր գրական լե- 


զուները հաճախ հակառակ աշխարհաբարի քերական և հնչական 
օրենքների։ Հարկավ, լավ կլիներ զատել այն բաղադրիչ և կազմիչ 
միջոցները, որոնք տակավին կենդանի են աշխարհաբարում և չխառնել հնի 
հետ, որ երբեմն մեռած, կամ քարացած կերպարանք ունին նոր լեզվում։ 
Ավելի պարզ և օգտակար սիստեմ կփնհր մի մի ածանցիչ մասնիկները, 
հոդերը լուսաբանել համապատասխան օրինակներով։ Այս դեպքում կարելի 
էր խուսափել անպատեհ դասավորումներից, ինչպես օրինակ, պահակ, 
ոազմիկ, մարտիկ, ակնոց և այլն Աբեղյան դրել է մի խմբում, իսկ ոստանիկ, 
դաշտեցի, թիֆփսհցի, մի ուրիշ, մինչդեռ իկ մասնիկը միևնույն իմաստն ունի 
և ոազմիկ և ոստանիկ բառերում, համազորական մասնիկի։ Կամ՝ օր. 
կարծում է, որ թղթավաճառ և որմնադիր գոյական են, իսկ շատախոս և 
լավատես՝ ածական, ուստի և զատել է միմյանցից և զհահղհլ տարբեր 
դասերում։ Քերականորեն միևնույն կազմությունն ունին և ածական են, և 
գործ են ածվում որպես ածական և գոյական։ 

Մյուս բաժինները ևս նման նկաաողությանց տեղիք անեն։ Սակայն 
հարկ չկա երկարել։ Կուզեի կնքել խոսքս մի վերջին նկատողությամբ, որ 
հեղինակը հատուկ ուշադրություն չէ դարձրել շեշտի և նրա ազդեցության 
վերա, առանց որի անբացատրելի կմնա ձայնավորների սղումը քադքի, 
մոոնալ, ւավրիլ, ձեզնից ֊ձհզնէ (լավ քան ձեզմէ) և նման բառերի մեջ։ Այս և 
նման մանր թերիներ և ուրիշ աննշան սխալներ, վստահ ենք, որ հեղինակն 
ինքն կռւղղե իր գործի վերահրատարակության ընթացքին։ 

Ավելորդ չէ շհշահլ, որ մեր նկատողությունները չեն նվազեցնում պ. 
Աբեղյանի գործի արժեքը, որովհետև նրանք վերաբերում են ըստ էության և 
մեծ մասով ոչ միայն նրա, այլ բոլոր դասագրքերին։ Պ(արոն) Աբեղյան 
հավատարիմ է միանգամայն գրականության և քերական ձեռնարկների մեջ 
տիրող ավանդների։ 


346 


347 


ՏԵՂԵԿԱԳԻՐ Ն. ԱԴՈՆՑԻ. 

«ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ ՀԱՅԵՐԵՆ ԼԵԶՎԻ» ԳՈՐԾԻՆ 

ԱմնՏապաաիվ Պատ րիար ք Հոր Տ. Թորգոմ աբքեպիսկոպոսիՏ, Եբասազեմ 

Հա յր Սրբազան, 

Ցավամ եմ, որ ավելի կանուխ կատարել Ձեր հանձնարարությանը 
հնարավոր չեղավ, որքան և հաճելի և քաղցր պարտականության կնկատեմ 
ինձ համար շուտափույթ ընդաոաջհլ Ձեր բոլոր ձեռնարկներին։ Այժմ էլ 
գրում եմ տողերս այնպիսի վիճակում, որ հուսամ ներողամիտ պիտի լինիք, 
եթե չկարենամ լիովին գոհության տալ Ձեզ (1)։ 

Կարդացի Հ. Աճաոյանի նոր գործը և ահա՜ տպավորություններս քանի 
մը տողով։ Չգիտեմ, պետք կա՞ հայտնելու սկգրեն և հթ, որ Սրբազնությանդ 
ընտրությունը միանգամայն հաջողակ է և գործը արժանի այն 
վարձատրության կամ պարգևատրության որ ի նկատի ունիք (2)։ 

«Հայոց լեզվի պաամություն»–ը մի համադրական փորձ է, մի ամվա– 
փումն այն գիտական հանգումնհրի, որ հին և նոր հետազոտությունները 
արձանագրել են ցարդ որպես ստույգ և կամ հավանական այս կամ այն 
չափով։ Հեղինակը կատարել է այս փորձը ամենայն ձեոնհասությամր և 
հավատարիմ այն սկզբունքներին և ղեկավար մեթոդներին, որոնցով ձեոք 
են բհրված ամփոփհլի նյութերը։ Շնորհիվ ներկա աշխատության, ունինք 
այժմ մեր առջև հայ լեզվի պատմական հասակը իր զարգացման և կամ 
կյանքի բոլոր շրջաններում, և բնականաբար դյուրին պիտի լինի այւաւհետև 
լրացնել պակասը կամ հապավել ավելորդը և ճոխացնել գիտության 
նորանոր բերքերով և փոփոխել փոփոխելին։ Հեղինակը փույթ է ունեցել 
ներկայացնել լեզվի կրած փոփոխությունները քաղաքական պատմության 
համապատասխան շրջանակների մեջ, և հանել է այն եզրակացու- 
թյունները, որոնք ծառայում են ուրվագծերս և մեր քաղաքակրթության 
հարահոլով պատկերը։ 

Գործի մի խոշոր մասը նվիրված է լեզվական բաոաճթեբքին։ Հայ լեզվի 
բնիկ ատաղձը կազմում են, ըստ հեղինակի, 600 բառ. հաջորդ շերտերն են 
Փոխառյալ բառեր - իրանական՝ 750 բաո, հունական՝ 776, արաբական կամ 
արաբ –պարսիկ՝ 801 և այլն։ Այս վիճակագրական թվերն այն տպա- 
վորության են թողնում, որ կարծես հեղինակը վերջնական և անվհրաքննելի 


է համարում այն, ինչ որ ցարդ կատարված է, մինչդեռ խոհեմությունը 
պահանջում է ձեռնպահ մնալ թվական սահմանափակումներից (3)։ Ամեն 
մի նոր հետազոտություն կարող է խանգարել այդ ժամանակավոր 
հաշիվները։ Մեզ թվում է, որ բացեր կան գրեթե բոլոր բառախմբհբում։ 
Առանց որևէ ջանքի, աչքիս ընկավ, որ բնիկ հայ բաոհրի թվում պակասում 
հն՝ աղեղն, թամբ, պտուղ, իրանական խմբի մեջ չգտա՝ հրամատար (&*- 
ոսէ«) (ոչ հրամանատար), խոբաւաբան, ոբպէս թհ նշանակում է 
սպարապետական աստիճան, մինչդեռ պահլ. »ր(»)™րՅՈ բառն է և 
նշանակում է արևմուտք, վիրական բաժնում պակաս է՝ սնւիծուդ հունական՝ 
զաաախս «պաակհրագործ» (Սահվւանոս Օրքհլյան) = հ. 2օ)^թճ(թՕհ, կամ 
աելիարխ (Ուոհայեցի), որ Բուզանդ. եահբիաբխ կամ հեահբիաբխ 
^րսւթշւ(էթ%՚Ոհ, բառի աղճատումն է, չկա նաև էմպաիոն (բշխ)։ Ասորհրհն 
Թշրին և Իլոզի կից մոռացել է հիշել թովթ (Տիմ), իյաբ, վապի, ւիիբոն 
(«Գիրք թղթոց»). արաբերեն չտեսա ճալաա, աաոայպուլա (Թլկարանցիի 
բառերը)։ Այլ չեմ հիշում, որ բոկեղ դնում է որպես թե փոխառյալ վրացերեն, 
մինչդեռ Տօս^Աօհ - կլոր հաց, հունարեն բյուգանդական բառն է. սահմի, 
հոռի, ոչ մի կապ չանին վրացերեն, օրի և սամի, «երկու, հրեք» բաոհրի հետ, 
ինչպես ենթադրել է Ք. Պաականյան և ընդունել Հ. Աճաոյան։ Իմ կարծիքով 
հին ասոր. ճեռ, Տևոաա երկրորդ և երրորդ ամիսների անունն է։ Այնտեղն է 
ծագում իրանական և մեր տոմարը։ Վրաց ամիսները հայտնի են, և այնտեղ 
ո՜չ օրի և ոչ սամի հետքեր չկան։ Գալաաոս «որմնադիր» բառը ևս վրացի 
ծագում չունի, այլ պարզապես Գաղաաացի է նշանակում, ինչպես երևամ է, 
հնում հայտնի հն եղհլ Գաղաացիք որմնադրության արհեստում։ Այս ավհփ, 
քան թռուցիկ օրինակները բավ են ցույց տալու համար, թե որքան հանձնա– 
րարելի չհն թվական սահմանագծումները։ Մի քանի տարի առաջ աոիթ 
ունեցա ծանոթանալու Հ. Ա Նիբերգ պահլավագհաին, որ հայտնեց ինձ, ի 
միջի այլոց, որ ավհփ քան հազար իրանական նոր փոխառություններ է 
գտել հայերենում պահլավիկ մատենագրության հիշատակարանները վհր– 


ծանելիս (4)։ . ո 

Մի արիշ հանգամանք։ Հ. Աճաոյան նպատակ անի ներկայացնել լեզուն 

որպես քաղաքակրթության հայտարար։ Այս դեպքում անհրաժեշտ է խսաիվ 
պատնեշ քաշել երկու կարգի օտարամուտ բառերի միջև այն է Փո- 
խառությունների (Լսհոաօրէօր) և օտար բառերի (Ւրօաժ^օրէօր)։ Սեկը կազ- 
մում է լեզվի բաղկացուցիչ մասը, ձուլվում է և, այս ^“ ւմ * ■ 

մյուսը մնամ է իր օտարության մեջ ի բնե մեռած տարր Է գՎԻ ա Ր 
անարժեք, քաղաքակրթության պատմության համար։ Հ. Աճաոյան, 
հարկավ, ,ա 8 վկաե ա,. գակազահարյահր և |»4 * “ 


349 


348 



անտարակույս հենց սկզբից անահս անել օտար բառերը ի նպաստ հարցի 
պարզության և առանց ավելորդ բեռն դնելու լեզվի վերա։ 

Հեղինակը լայնորեն է գծել իր աշխատանքը, բաժին հանելով ընդհանուր 
լեզվագիտության։ Կանգ է առել միջերկրական քաղաքակրթության ազդե- 
ցության լեզվական հետքերի վրա հունականում։ Բայց զարմանալի է, որ 
հազիվ մի քանի բաո է գրավել նրա ուշադրությունը, այն բառերը, որ հիշել է 
Ա. Մեյեն իր մի աշխատության մեջ։ Սակայն նորագույն գործերը հաշվում 
են այդպիսի փոխառություններ հարյուրավոր բառերով, թված օրինակի 
համար 1 ։ 

Հայ ֊վայ ուգակյ ա ն առնչության նայող վերջին հետազոտությունները 
անծանոթ են մնացել մեր հեղինակին 2 , դրանք միանգամայն նոր տեսություն 
առաջ բերին, որ փոյուգ. լեզուն ոչ թե աէօո, ապա օշոէաո լեզվախմբին է 
պատկանում։ Այսու կարծես հայի և փոյուգ. անջատը ավելի մեծանում է, 
բայց մյուս կողմից պարզվում է, որ հնչաբանական մեծ օղակով կապվում են 
երկու լեզուները (մանավանդ ասէաէօր օօոտօռօոճգսշ, այսինքն՝ միջակնեբի 
լերկացումը)։ Հայերենը կապվում է նաև թուխարերենի հհա, և այս կարևոր 
է։ Ինձ թվում է, որ այս նոր կապը մեզ հասկանալի պիտի դարձնե Թախաբք 
բերդի կոչումը Տայքում, ինչպես և Տաե կոչված ժողովուրդի ինքնությունը և 
թերևս մի նոր վարկածի դուռ պիտի բաց անե Մամիկոնյանների ծագման 
ավանդության։ 

Հ– Աճաոյան շատ անգամ դուրս է եկել Հ. Հյուբշմանի զգուշավոր սահ- 
մաններից, ընդունելով սաուգաբանություններ, որ նա ժխտել է կամ 
կասկածելի է համարել։ Շատ խնդիրներում աշխատել է ուրույն տեսակետ 
ունենալ և միշտ չէ հաջողած։ Սակայն նման երևույթները չեն վնասում 
գործի ընդհանուր պատկերին։ Մասնավորապես աչքի է ընկնում այն մեծ 
բաժինը, որ Աճաոյան հատկացրել է վրացի և խալդական փոխառությանց, 
հակառակ Հյուբշմանի դրականորեն հայտնած տրամադրության։ Հայ ֊վի- 
րական լեզվական աղերսին հատկացրած գլուխը, կարելի է ասել, գործի 
ակարագույն էջերն են։ Մեր հեղինակը թվում է, թե հաստատապես որդեգրհլ 
է այն համոզումը, որ բորտ այն տարրերը, որ ոչ իրանական են, ո՜չ 
սեմական, ո՜չ զուտ հայկական, ծագում են խալդական լեզվից։ Չափա- 
զանցություն է և ըստ էության առանձին կարևորություն չունի, քանի որ լեզ- 
վագիտությունը ոչինչ չի շահում, անհայտը մի ուրիշ անհայտի է վերածում։ 
Բացի սրանից, նախահայ բնիկների լեզուն միայն խալդերենը չէր։ Խալդերի 
նման տասնյակ ցեղեր կային, որոնց Փոխադարձ լեզվական կապը մնում է 
անհայտ։ Ավելի խոհեմ կփներ հայ բառարանի տակավին անվերծանելի 

1 Օ. 01օէշ, Լ» ՕհրԱսաԱօո Տյտտայտ, բ 441. 

2 Լ Աաէո, 1ո4 քօր 25, յ>. 312, Տաև՝ 8. Տ օ ռ աա (X.. 2., 50). 


մթերքը համարել մի շտեմարան, ուր առնելիք ունի և՜ զուտ հայկականը, և՜ 
իրանականը, և՜ անծանոթ նախաբնիկ լեզուները (5)։ 

Բառամթերքի քննությունից հետո Հ. Ա(ճառյան) անցնում է գրական 
լեզվի ծագման և ընթհրակից հարցերի։ Տեղ-ահղ հեղինակի գրիչը սայ- 
թաքում է դեպի հակասություններ, որ պետք է բացաաբհլ անուշադիր կամ 
շտապ գրությամբ։ Հին բ*է«ր ձևը, հեղինակի կարծիքով, «շատ ուշ և այն V 
դարում է միայն եղել հայր» (էջ 32)։ Հաջորդ էջում կարդում ենք, որ հայր ձևը 
գոյություն ունի Ք. հ. 200 թվից։ Երկու վկայություններն էլ հավասարապես 
սխալ են։ Հ. Ա(ճաոյան) երկար ու բարակ քննում է, թե գրաբարը խոսակ– 
ցակա ն լեզու էր, թե արվեստական և գալիս է այն եզրակացության, որ 
գրաբարը V դարում «ճշդիվ ժողովրդի խոսակցության լեզուն է» (էջ 244)։ 
Հետևյալ գւխում, ռսկեդարյան հեղինակների մոտ հղած բազմաթիվ 
անհարթությունները և սխալները ուզում է բացատրել նրանով, որ 
հեղինակները գործ են ածել «արվեստական լեզու և ոչ ժողովրդի բառը» (էջ 
2Ճ8)։ Այս ակներև հակասությունը հասկանալի կդաոնա, եթե ընդունենք, որ 
հեղինակը ճշգրտորեն չի արտահայտել իր միտքը։ Ամեն մի լեզու որ 
արձանանում է գրով՝ արդեն դառնում է արվեստական համեմատությամբ 
կենդանի և շրջուն լեզվի։ Բայց այս չէ նշանակում բնավ, որ գրականը 
այնքան է հեռանում, կամ V դ. այնքան էր հեռացել իր ծննդյան տարիքեն, 
որ ժողովրդյան հասկանալի չէր։ Հ. Ա(ճաոյան) սակայն պետք է զգացել 
շեշաելու չափից ավելի գրաբարի ժողովրդական լինեյը, որպեսզի առաջ 
տանի իր մյուս կարծիքը, որ V դարում հայ լեզուն բարբառներ չուներ և 
պատրաստ է ժխտելու Ստեփանոս Սյունհցու բացահայտ վկայությունը 
աղավաղ և անհիմն մեկնաբանությամբ (6)։ Եթե Հ. Ա(ճաոյան) այն դրու- 
թյունը պաշապաներ, որ բարբառների բացատը մեծ չէր V դարում, ինչպես 
հետագայում, կարելի է համաձայնել։ Բայց հիմնովին բացասել, ոչ մի 
բանավոր հիմք։ Նույնիսկ իր բերած քաղվածներում նկատվում են 
աշխարհաբարի հետքերը, ինչպես ստորադասականի զեղչը և ներկայի 
գործածությունը ստորադասականի իմաստով «(եթէ գայ ինձ)», «ես ոչ 
սպանանեճ»)։ Ինչպես և մեկնենք րարբաոների ծագումը, պետք է 
ընդունինք, որ այս խնդրում առաջնակարգ դեր են ունեցել այլացեղ 
բնիկները։ Եթե հայ զանգվածը բավական ուժ է ունեցել հարկագրերս իր 
լեզուն երկրի կենտրոնական մասերում, ուր հոծ մեծամասնություն է կազմել, 
նրա ազդեցությունը համեմատաբար տկար պետք է փներ ծայրագա- 
վառներում, ուր բնակչությունն ավելի խառն էր։ Այս հանգամանքը արդա- 
րացնում է հիմնովին եզերական բարբառների գոյությանը։ Հ. Ա(ճաոյանը) 
հնարավորություն ունի դիտելու, թե ինչպես Երևանի բարբառը հեագհեաե և 
գրեթե աստիճանաբար փոխվում է Ղարաբաղի (Արցախի) բարբառին, 

351 


350 


անօնեավ Սիսիանի բարբառից դեպի Տաթև և այնտեղից դեպի 

Տաղ^ն բաբբաոՏբի Սասին նույնպես Հ– ^ ^ 

. հա ձոԼ որ նրանք ոչ առաջ, քան «–XII դարեր են ծագել. Բայց 
դժբախտաբար չի բացատրում, թե որոնք էին այն նոր ազդակները, որո ք 
հա։կար։ , ձՓսահբբն նբՓԱ֊ն 

փ « էՈ նախարարական տնհրը ««X *> 

ՀԼՀ ճր* անհհաանան 

™տ ի 1 ահսակհաը այս է»»™»֊՛։ անհատական է, դոնհ ք ™ * ± ՞ 1 ** 
աաբանաթյանը, որ բհրում է ի նպաստ իր ահսուբյտն, ի կիճակյ. ոբոշհլ 

բարբառների 1«աաոս *ձ զօ«ա, ր ա 19 Ո Է * Փ*° ։ . .. հ 

5 Բարբառների գոյությունը ժխտելուց հետո, երբ անցնում է Նորայրի 
տեսության ոսկեդարյան չորս կարգի եեղինակությանց ^րաբնբյաէ և 
, –ոոաաաճ է հնբարկում և Նորայրի տեսությունը (7), նր 
«նրբնւաւբյաննհր։ վնբտծհլսվ պար, սնար աճական խտւ ա ւ»անն. 
ՏԼճկարծ նահանջում է բոնած շավղքց և ընդանամ, ոբ կային Եզնքկյան և 
Կոոտւնւան բարբառներ։ Այս ևս մեր տեսակետը չէ։ 

^խատության այն մասը, որ նվիրված է ժամանակակից 
նկարագրության և դասավորության, շատ ավելի պետք է բարձրացնեին 
աշխատության արժեքը, եթե ավեփ մանրամասն փներ։ Հ ԱՃաոյան այ 
կալվածում, կատարյալ տեր և տիրական է։ Ոչ ոք չգիա Ր ա 
բարբառները։ Որքան ցանկայի կփներ, որ այս մասը ավեփ ճոխ լիներ 

ստորաբաժանումները «« բկահ հտնդհբմ ննյաբանտան 
ձևաբանական հաակուբյուննհբով, բանի ոբ բարբաոնհբը կո րոտյան 
վա »նՓ աոայ են կանդնահ և հհաադայԻ» տնհնարիՕ պիտի դ«ոն» 

նրանց ոաումնասիրությունը. > |։ր<է ։ւ։։։ . 

Չերկարեմ այլևս։ Նկատողություններս ցույց են տափս, Բ Հ է 
,անե1 երկը իրապես կարևոր է և արժանի Ձերդ Սրբազնության քա– 
Տյության և գնահատման։ Չեմ կարծում, որ հայտնածս Աարծիքն^ 
օտարոտի թվին Ձեզ, վստահ եմ, որ նույնանման տպավորություն է գործել 

^^րՋ^էտտբաոաակամ ԱմհնապատԱ մտյբաբյտնդ. 
հարգափբ ոդջունիվ 

միշտ անձնվեր 
V ԱԴՈՆ6 


352 


ԱԲԳԱՐ ՊԱՅԱԶԱՏԻ «ԽԱԼԴԵՐԵՆ 
ԼԵԶՎԻ ԲԱՆԱԼԻՆ» 


Ահա կատարում եմ խնդիրդ, պատվական խմբագիր (1)։ Ասացիք, որ 
գործը լուրջ է և վկայված և ինձ պարտավորեցիք գրադիլ մի հարցով, որ ներ- 
կայումս դուրս է հետաքրքրությանս շրջանեն։ Գրքի վերնադիրն արդարև 
պարաիչ է։ ժամանակով էջմիածնի միաբան և հայտնի բանասեր Գալուստ 
Տհր-Սկրտչյանը, ճեմարանի սաներեն մեկից լսելով ուտի լեզվի –պի 
վերջավորությամբ բայաձևը, այն միտքն էր հայտնել, ոբ ուտիերենը խնա- 
մություն ունի ուրարտական կամ խալդ լեզվի հետ (2)։ Ողբացյալ Ն. Մառը 
հերքեց ուտի պի-ի և խալդական պի լծորդի ենթադրյալ նույնությունը 
առանց ժխտելու, որ սեպագիր անծանոթ լեզուն կարող է, և պետք է, ոբ 
կովկասյան լեզվախմբի հետ մերձավոր առնչություն ունենա։ Մի 
ենթադրություն, որ գործնական արդյունք տալ չէր կարող, նախքան 
կովկասյան լեզվական առեղծվածը չլուծվեր։ Խալդագիաությունը այժմ 
բավականին հաոաջացել է, իր դիվանն ունի, ուրույն բառամթերքը, քերա- 
կանական ինչ-ինչ կանոններ երևան հանած։ Կովկասյան առեղծվածը թեև 
մնամ է տակավին իր նախկին վիճակի մեջ, բայց հայտնի է, որ այլևս հույս 
չկա բնավ կապելու խալդերենը վրացերենի հետ, ինչ որ երազում էր 
խալդագիաաթյան հիմնադիրը՜ Ա. Սեյսը (3)։ Վրացերենը լավագույն ներ- 
կայացուցիչն է կովկասյան լեզվախմբի՝ այն մտքով, որ անցյալում հայտնի 
է, դարավոր գիր ու գրականություն ունի և ուրեմն համեմատության համար 
նպաստավոր պայմաններից զուրկ չէ։ Սորա անհաջողությունը եոաադրիչ 
երևույթ չէ մյուս հարևան լեզուների հավակնության նկատմամբ։ Նրանց 
թվում և ուտիերենի։ 

Հասկանալի է թե ինչո՞ւ «Խալդերենի բանային» մեզ մեծ հավաա չի 
ներշնչում։ Գիրքը տեսնելուն պես ավեփ ևս սաստկացավ մեր թերահավա- 
տությունը։ Արտաքին տեսքն արդեն հոաահաաիչ է։ Խոսքս թղթի մասին չէ 
և ոչ տիպի, այլ գրության մեքենայի, որ հատուկ է ամեն մի գիտական 

աշխատության։ 

Սակայն պարոն Հ. Աճաոյան իր հանձնարարական աոաջաբանամ (4) 
մեծապես դրվատում է պ. Պայազատի գործը։ «Նորակերտ նորանշան չնաշ- 
խարհիկ գործ» է անվանում և «ոչ վայրապար, այլ գուշակ կամիմ փնհլ, - 
ասում է նա,– զի այս գործ փնելոց է գլուխ անկետն նորոգ բհւեոա– 


35-9 


353 



գիաութեան»։ Նայն առաջաբանը ավեաում է որ պ. Պայազատը գտել է 
ուտիերենի մայրենի լեզվի մեջ 49 բաո, որ հար և նման են խալդերենին թե՜ 
հնչումով և թե իմաստով և, որ այս պարագան մի կատարյալ «սքանչանք» է։ 
Եվ որպեսզի իր վկայությանը անխոհեմության չհամարվի, օրինակ է բերում 
տւժաէսա բաոը, որ խալդերեն է և որին որպես թե համազոր է ուտիերեն տևևա– 
էսոօ բառը և երկուսն էլ նշանակում են «կաոոյց, շինեաց»։ Հայ- 
տարարությունը հանդուգն է և անհավատալի, այսպիսի մի երկար և 
դժվարահնչյուն բառ անփոփոխ մնալ յոթերորդ դարից ն. Ք մինչև 
քսաներորդ դարը Ք. հ., իրոք լեզվագիտական հրաշք է։ Բնական է, որ 
ցանկանայինք ամենից առաջ ստուգել այս նմուշը։ 

Ահա ի՞նչ է ասում հեղինակը այս առթիվ, տւժստէսա բայը «կազմված է 
երկու բայարմատից և էօտսո օժանդակից, տւժ, ստ, էօտսո. ներկա ուտիերեն 
լեզուն ունի դրանցից կազմված հետևյալ բայերը. տւժ–Եօտսո= քանդել, տւժ– 
բհտտսո = քրքրել, ստ-հ&տսո = փայտեղեն շինել, փայտ անել, ա-էօտսո = վւայ– 
ահլ, շենքը փայտով կաոուցանել։ Հետևաբար նշանակում է քանդվածը 
Փայտով կաոուցանել։ Տւճստէ բայը՝ լեզուն մոռացության է ավել» (էջ 20)։ 

Ռուսերեն բաժնում նույն բաոին անդրադառնալով տափս է հետևյալ 
մեկնությունը, որ թարգմանում ենք հարազատորեն՝ անտեսելով բնագրի 
լեզվական թերությունները. «Տւժաէաս բայ է և ձևով անցյալ կատարյալ 
եզակի երրորդ դեմք։ Այս բայը մոռացված է կենդանի լեզվում, բայց իր 
կազմից երևում է, որ բուն աղվաներեն բաո է, որովհետև տւմ-Եօտսո բայը, որ 
այժմ գործածական է կենդանի լեզվում, նշանակում է փորել և անել՝ շենքերի 
վերաբերմամբ, այսինքն՝ կաոուցանել։ Տւժստէսհւ կազմված է հրեք բառից, 
տւճ = փոր(ամն), ետ = գործ, եօտսո = անել՝ կենդանի լեզվում, &տ = գործ, 
աշխատանք, էս = դերանուն երրորդ դեմք, ԵԱանցյալ կատարյալ Եօտսո 
բայի» (էջ 81)։ 

Հասկանանք թե ի՞նչ է ուզում ասել իր կրկնակի մեկնաբանությամբ 
պ. Պայազատը։ Խալդական աբձանագիությանց մեջ մի բաո կա, որ 
կարդացվում է Տւ-ժւ-ւ-ս-էս-ս-ա և որի ենթադրական իմաստն է՝ շինեց, կարգի 
բերեց։ Պխւրոն) Պայազատ սխալմամբ, թե դիտմամբ գրում է հայերեն 
բաժնում՝ սճոտէաս, փոխանակ տւձաէաս-ի. իսկ ռուսերենում ուղղում է իր 
սխւպը։ Աոաջին դեպքում բառի մեջ տեսնում է ուտիերեն տւժ, որ միայնակ 
ոչինչ չի նշանակում, բայց 81 օժանդակ բայի հետ՝ տւճ = եօտսո = քանդել 
իմաստն ունի, և ա, որ դարձյալ օժանդակ բայի հետ՝ ստ-եօտսո կամ ստ-էօտսո, 
նշանակում է փայտ կամ փայտեղեն անել1։ Երկուսը միասին, ուրեմն տւժ-ստ, 
որ համազոր է համարում խալդական ււժ-ստէ-ռա և պետք է որ նշանակն Օրա 
հաշվով, քանդվածը փայտով կառուցանել11։ Ավելի անհեթեթ բան դժվար է 
երևակայել։ Սակայն հեղինակը նկատել է, որ քննեփ բառը տւժստէ-չէ, այլ տւճւ– 


սէսա, այսինքն՝ երկրորդ վանկը –ստ– չէ, այլ –ա աստի առանց հիշելու, որ 
սխալվել է, մի այլ գյուտ է անում, իբրև թե այս ստ-ը ուրիշ բան չէ, քան 
ուտիերեն ստ-ը՝ գործ, աշխատանք։ 

Հետևապես կսաացվի տւճ-ոտ - քանդ + գործ, նույնքան անհեթեթ 
կազմություն, որչափ քանդ - փայտ։ Հայերեն բաժնում չէր բացատրել բառի 
վերջին մասը՝ ֊էսա, այժմ ւրացնամ է պակասը, հայտարարելով, որ –էո– 
դհրանուն է երկրորդ դեմք։ Իսկ –ա ի՞նչ է, եթե էս– դերանուն է. պատասխան 
չկա։ Այնուհետև մեկնում է Տէժաէս - եէ բայի վերջին վանկը, ասելով որ եօոա 
ուտիերեն բայի անցյալ կատարյալն է. ուզում է ասել կատարյալի 
ընդունելություն։ Տւժստէսհւ– տւժ (= քանդ) –ստ (= գործ) –էս (=նա) –Եւ (= արած), 
նշանակում է վերջ ի վերջո «շինեց»։ Սա բայի երրորդ դեմքն է, աոաջին 
դեմքը կլինի տւժ-ոտէ-շս-եւ = շինեցի, երկրորդ դեմքը՝ տւժ-ստէ-սո-հւ– շինեցիր։ 
Այսպես ֊էս, որ երրորդ դեմքի հայտարար էր, մնում է նաև երկրորդ և 
առաջին դեմքերում, աոանց պատճաոելու հեղինակին որևէ մտահոգություն։ 

Օրինակը պերճախոս է և լավ վկա, թե ի՞նչպես է դիտում, մտածում և 
դատում ուտիացի լեզվագետը։ Որպեսզի ավելի հասկանալի փնին նորա 
թյուր մտքերը, պետք է գիտենալ հետևյալը։ Ուտիերենում, ինչպես 
հայերենում՝ մանավանդ ժողովրդական լեզվում, սովորական է անել = եօտսո 
բայի գործածությունը, խաղ անել, վար անել, պատիվ անել, անգամ օտար 
բառերի հետ քոճակ անել, հյուբճաթ անել և այլն։ Առնենք քոճակ անել - 
ուտիերեն եօոաք եօտսո (ժողովուրդը արտասանում է «քոմագ», ուստի 
Ուտիերենում ևս եօոաջի ներկան արտահայտելու համար առնվում է՝ 
եօոաջ+շս = ես + ժօտ& (= ներկայի ընդունելությունը– հայերեն անոդ) 
այսինքն՝ թե արտահայտենք հայերեն՝ քոճակ ես անող, որ նշանակում է ես 
քոճակ եճ անաճ։ Դու քոճակ ես անաճ - եօա&ց+սո (= դու) + եօտօ, նա քոճակ 
է անում - եօա&ջ օ (= նա) եօտտ, և այսպես հոգնակին, տեղը դնելով՝ ճենք, 
դուք, նոքա դերանունները։ 

Նույն կերպ արտահայտվում է և անցյալ կատարյալը, միայն իհարկե 
առնվում է կատարյալի ընդունելությունը, որ է հւ, նույն Եօտսո բայի։ 
Հետևաբար՝ քոմակ արի = եօատց֊շս– Եւ 
քռմակ արիր = եօատց-սո– եւ 
քռմակ արավ= ևօատց-օ-Եւ և այլն։ 

Իսկ իսկական բայերը, այսինքն՝ որոնք խոնարհվում են աոանց եօտւա-ի 
նման օժանդակների, օրինակ նսաել = աէտօտսո, կազմված են ներկան 
ավելցնելով բայարմատին դերանվանական հոդերը։ Այսպես՝ 
ձրէտւ-շս (= 0իսա+ ես) = նստում եմ. 
տրէտւ-ո (= նիստ + դա) = նստում ես. 
տրէտւ-ոօ (- նիստ + նա) = նստում է. և այլն։ 


354 


355 


Խալդական սեպագիր արձանագրությանց մեջ հաճախ պատահում են 
–սհւ ©է աս հանգող բանաձևեր, որոնցից –սհւ համարվում է աոաջին դեմք և 
–աս երկրորդ դեմք՝ անցյալ կատարյալի։ Այսպես՝ 

տւճաէս-հւ = շինեցի տւճհտէս-ա - շինեց 

հտս-հւ - նվաճեցի ե»ս–ա = նվաճեց 

շ&մս-հւ = կառուցի շ»մս–ա - կաոուց 

էշրս-ե։ = զեաեղեցի էշրս-ա - զեաեղեց 

ո&հս-Եւ - տարի ոմս-ու = տարավ և այլն։ 

Խալդերենում հայտնի չեն ո չ եզակի երկրորդ և ո չ հոգնակի աոաջին և 
երկրորդ դեմքերը, երրորդը վիճեփ է։ Չնայելով այս հանգամանքին՝ պ. Պա- 
յազատը հնարավոր է գտել համեմատության դնել և այս անծանոթ դեմքերը 
ուտիերենի հետ։ Նա համոզված է, նախքան ապացուցանհլը, որ ուտիերենը 
հին աղվաներենն է, և սա հին խալդականը։ Ուտիերենը նրա համար նոր 
խալդերեն է, իսկ խալդերենը՝ հին ուտիերեն, մեկը՝ կենդանի, մյուսը՝ մհոած 

լեզու։ 

Հիշելով ուտիերենի Խտսը-ա-էս, և այլն, «րէա-ոօ բայերի վերջին –Էւ և –ոօ, 
փորձել է նույնացնել խալդական ս-հւ և ս-ա վերջավորությունների հետ, 
աոանց ուշ դնելու որևէ օրենքի։ Տեսանք որ –հւ ընդունելություն է հուսո բայի, 
նշանակում է արած և կիրարկելի է բոլոր դեմքերի համար եզակի և 
հոգնակի։ Ս1ւնչդհո խալդական եւ թե սհւ նշան է եզակի աոաջին դեմքի և 
ծագումը տակավին հայտնի չէ։ Կան ոմանք, որ կարծում են, որ երբեմն և 
երրորդ դեմքի նշանակության անի. բայց հավաստի չէ։ Պիսրոն) Պայա- 
զատը կարծում է, որ խալդերեն սհ։ ոչ թե աոաջին, այլ երկրորդ դեմքն է, 
որին համապատասխանում է ուտիերեն օ-եւ՝ հօոտը-օ-հւ բայում։ Ուստի և 
իրավունք է համարում վերականգնել խալդերենի աոաջին և երկրորդ 
դեմքերը՝ հետևողությամբ ուտիերենի։ 

տւճա–շս–հւ 7 1էօա»ց–2Ա–հ։ 

8ւճոտէ–սո–հ։7 եօասց-սո-հ։ 

տւճաէ-ս-Ե։ եօասց-է-Ե։. 

Այսպես էլ շէմսծԼ էշահւ, և այլ բայերը խոնարհել է ուտիերենի վրա և դեմ 
առ դեմ ուտիերեն ձևերի, այնպես, որ անփորձ ընթերցողը կկարծե, թե 
խալդական բայի խոնարհումը իսկական է և սեպագրի համաձայն և ոչ 
ուտիացի Պայազատի երևակայության, թե ստեղծագործության արդյունք։ 
Ամբողջ էջեր բռնած են, այս անիմաստ կամ, ինչպես ինքն է ասում, 
«ենթադրական» խոնարհումները։ 

Նույնը և աս հանգի վհրաբհրմամք։ Այս անգամ օրինակ է ծառայել 


356 


&րէտւ–շս - նստում է։ Սրա հետևողությամբ կերտել է. 

«Տւճստէս–շս»7 - սրէտւ-շս 
«տւժստէս-սո »7 - սէտւ-ո 
տւժոտէս-ա = աէտւ-ոօ 

Իհարկե պ. Պայազատի համար, արժեք չունի, որ խալդերեն ոժուէս-ա անց- 
յալ կատարյալ է, իսկ սէտւ-ոօ ներկա։ Նմանությունն էլ լոկ մի տառի մեջ է։ 

Ոչ միայն քերականական ձևերը, այլ ամենեն աոաջ բառերը, դրանց 
ստուգաբանությունը և համեմատությունը շատ ստոր են գիտական 
մակերևույթից։ Ստուգաբանական փորձերը ժողովրդական կոչված մեկ- 
նություններից այն կողմ չեն անցնում։ Ո՜չ սճսւէօոօ և ոչ ոմտտէօոօ բայ գո- 
յություն չունի ուտիերենում, այլ պխւրոն) Պայազատի հնա|յւա1գիաության 
արդյունք է։ Տւժ ի՞նչ կնշանակհ, ինքն էլ որոշակի չգիահ, քանդե՞լ, թե վարել, 
իսկ ս = գործ, հավանորեն թուրքերեն ս - գործ բաոն է, որ ուտիերենում 
դարձել է՝ ըը՜շ, ի ձայնի խուլ հնչման հետևանքով։ Հարևան ցախաք 
բարբառում, ս ըստ = գործ անել, ուր ըստ - հուսո ուաիհրհնի։ Ամեն 
պարագային, ենթադրելով անգամ որ ս բուն ուտիական ինչք է, տւճ + ս + 
էօ = «քանդելով շինել» բացարձակ անհեթեթություն է, եթե չասենք ավեփն։ 

Կասկածելի է նաև ւրհւսա1ոսս - ընտանիք, և ուտիերեն ահյսր-սհտ - 
«ցեղնումեղը» համեմատությունը։ Հավանական է, որ վերջին տարրը –ս1աւ 
թուրք ուլախ - ընտանիք բաոն է, աոաջինը «հար թերևս արաբական օԱ - 
ուտիական –որ հոգնակի նշանով։ 

Ուտիերենը, ինչպես կովկասյան մյուս լեզուները, հաշվելով նաև 
հայերենը, անհամար փոխառություններ ունի արաբ-պարս-թուրք լեզու- 
ներից։ Կան նաև հայերեն շատ և երբեմն հին՝ բառեր ուտիերենի մեջ, նաև 
վրացերեն և դրացի լեռնական լեզուներից։ Մեծ զգուշություն է հարկավոր, 
ուրեմն, չշփոթելու համար օտար բառերը բուն ուտիերենի հետ։ Պխւրոն) 
Պայազատը այս մասին չի մտածում, այնքան որ պատրաստ է նույնիսկ րս– 
էաԱ, յրոըհսհե և նման ակներև նոր թրքական Խ հանգը հին խալդհրեճ 
համարել (էջ 13)։ Խալդ. Տեաս, ուտ. Աաա, որ աղյուս է նշանակում ե 
հունարեն էօոաօւ, որից եվրոպական օձաագա. Տահօ խալդերեն բառը 
ուղղում է շածօ, որ համեմատի ուտիերեն ւօոհո կամ աօես, որ որպես թե 

Ղարաբաղի (բարբառի) շօր = խոշոր, հսկայ։ 

Այնինչ շօոծտ է պարս, «ոհ» - ուժեղ, և X» - ժողովրդական զրո (էջ 51)։ 
Խալդ, ստաստաւ, որ նշանակում է բարձր կամ թերևս կարողությամբ, ինչպես 
վերջերս մեկնեցին, պ. Պայազատ իր սհվւական խիզախ կարծիքը ու ի. 
ՅՍմճաեո ստաասս, պետք է կարդալ նրա կարծիքով, ^ժաւ ա ս« ա» « ա, 
ուրեմն հինգ բառ աստ - մատաղ, գոհ, ու»– ար, ո “ հա, ա= է, ի ասաը 
«Խալդ (Աստծուն) հո մատաղ, ար որ նա փՕխ* 


357 


Այսպիսի անդամահատություններ աոաաորհն սփոված են գրքում, | 
որոնց վրա կանգ աոնհլ ժամավաճառություն է։ Հայ գեղջուկ սրամտությունը 
իր ստուգաբանական գյուտերն ունի. օր. մինիստր աեստէրօ բառը ռուսները 
առել են հայերից, մինիստր նշանակում է՝ մի նստիր, որովհետև մինիստրը 
իրավունք չունի նստել թագավորի առաջ։ Ցավելով պիտի նկատենք, որ 
պ. Պայազատի սաուգարանությանները այս կարգի գյուտեր են։ VIII և 
ր է էւո բառերը մասնավորապես հետաքրքրական են, որովհետև այն 
հազվագյուտ տարբերեն են, որոնց նշանակությունը կասկածից դուրս է։ 
Աոաջնի մասին պ. Պայազատ նկատում է, որ բառը այժմյան կենդանի 
բարբառում գոյություն չանի, բայց Վարդաշեն գյուղում այդպիսի ազգա- 
նան կա, որ այդպես կոչվել է, ջրաբաշխական գործի հետ կապ ունենալու 
պատճառով, ինչպես հայերեն Ջրպհտյան։ Իսկ բ»է տո մնացել է ուտիե- 
րենում և նշանակում է նախ մաս, կաոբ և ապա հավաքավայր առևտրի։ 
Այսպիսի մեկնություններ կարդալուց հետո, այլևս հույս չի լինում լրջության | 
որևէ նշույլ գտնել ուտիացի խալդագհտի աշխատության մեջ։ Պատմական I 
հայտարարությունները Խալդերի և Աղվանների անցյալի, կամ նրանց 
չինական ծագման վերաբերյալ, հեղինակի անձնական կնիքն են կրում և 
ավելի արժեք չունին, քան իր լեզվագիտական արկածախնդրությունները։ 

Ո՜չ ցանկություն և ո՜չ իրավունք անինք պ. Պայազատին խորհուրդ 
թհլադբհլա։ Կուզեինք միայն որևէ կերպ պիտանի փնել եթե ոչ իրեն, գեթ հայ 
գրին։ Սեզ թվամ է, որ խալդական հարցին ւրջորեն մոտենալու համար 
անհրաժեշտ է ամենից առաջ ասորագետ լինել, ընդհանուր գիտական 
պատրաստություն ունենալուց հետո, ավելի ճիշտ սեպագրագետ։ 
Առանձնահատուկ գրականություն է, իր կարգ ու կանոնն ունի արտաքին ւ 
ձևի և մտքերի էության և արտահայտության եղանակի մեջ։ Այս բանին , 
տեղյակ գիտունը, երբ հնթադրաթյանց է դիմում, պահում է չափ ու 
սահմանը, համակերպվելով սեպագիր գրականության ոգուն և ոչ թե ջրից օդ 
ցատկելով։ Այդպիսին երբեք թայլ չի տա մտածել թե «1տստաօ մակդիրը 
կարելի է հասկանալ •1–«ս–»ւ–ոօ՝ վերին գիշհբվա-ն աեր-ին իմաստով. 

Մյուս կողմից ուտի լեզուն որևէ բանալի համարելուց առաջ՝ կարևոր է 
նախ և առաջ հիմնովին ուսումնասիրել լեզուն, բավական չէ ուտիացու 
գիտությունը, այլ հարկավոր է այդ գիտությունը անցնել լեզվագիտական 
հնոցով, որոշել օտարամուտ տարրերը, և կազմել զուտ ուտիական 
բառամթերքը իր քերականական ձևերով հանդերձ։ Ոչ մի կասկած չունինք, 
որ պ. Պայազատը քաջ զիան ուտի լեզուն, ինչպես որ մի հայ գյուղացի գիաե 
իր բարբառը վարպետորեն։ Այս բնավ բավական չէ լեզվագիտական և 
մանավանդ ստուգաբանական դաշտում արշավներ կատարելու։ Մի բան ևս ; 

հարկավոր է, որը սակայն դյուրությամբ ձեռք չէ բհրվում, և լավ է թողնել, և յ 


անել ինչ որ հնարավոր է։ Ուտիերենի և ընդհանրապես լեռնականների 
լեզուների ոաումնասիրությունը անվիճեփ է, եթե ոչ հեռավոր խալդագի– 
տության, գոնե հայերենի ուսումնասիրության տեսակետից։ Կարիք չկա 
ուտիերենը համեմատել հին աղվան անծանոթ լեզվի հետ, ինչպես անօգուտ 
է գրավաստակ փնել խալդերենին մոտեցնելու խծբծանքով։ Ուտիերենը 
ազգակից է իր մերձավոր հարևաններին, օր. Ցախուրի, Ագուլի, Արչինի, 
Վայկուն (5)։ Շատ հավանական է, որ Արցախ, Ագուլիս, Հարճղավնի, 
Վայկուն աշխարհագրական անունները պահելու են երբեմն Հին Ուտիքի 
շրջանում ապրող երեք ցեղերի հիշատակը։ Արցախի և Ցախուրի կապը մեզ 
շատ հավանական է թվում։ Նաև Աղահեճ որ անտարակույս Լահիճ 
անունով հայտնի ցեղն է։ Եթե հիշածս ցեղերի լեզուն լուրջ ուսումնասի- 
րության նյութ եղած փներ, թերևս մի դիպող աոիթ կունենայինք Ղաբաբաղի 
բարբառի անհատական գծերի ծագումը լուսաբանել, որ և խրատական 
կլիներ և ուրիշ գավաոարարրառների լուսաբանության համար (6)։ 

Անտարակույս, պ. Պայազատ ավելի արդյունավետ գործ կատարած 
կփներ, եթե իր եոանդը և ուսումնականի ծարավը նվիրեր ամբողջովին ուտի 
լեզվին և հետամուտ փներ հավաքելու և հրաաարակելու բոլոր այն նյութերը, 
որոնք պետք են նույն լեզվի ուսումնասիրությունը գիտական հափ վերա 
դնելու համար։ Գրի աոնել զրույցներ, պատմություններ, հավաքել 
բառամթերք, դարձվածներ, քերականական ձևեր՝ առանց ջանք գործելու 
մեկնաբանել, ահա՜ մի աշխատանք, որի համար երախտապարտ կմնա 
գիտությունը և որը պ. Պայազատի ձեռնհասության սահմաններամն է։ 

Պարիսի Ազգային գրադարանում կա մի ձեոագիր քերականություն 
ատի լեզվի, որի հեղինակն է Կարապհա դպիր Ղահրամանյան-Ավ– 
թանտիլյան, և սա կատարել է իր աշխատությունը Հարություն արքեպիս- 
կոպոս Սանահնեցու պատվերով։ Պրոաայի առաջնորդ Գնորդ արք- 
եպիսկոպոս (7) հետաքրքրվել է այդ գործով և ոմն Ղազար քահանայի 
ձեռքով ընդօրինակված մի օրինակ ստացել։ Ինչպես երևում է այս 
օրինակից է արտագրված Պարիսի ձեոագիրը 1859 թվին։ Գործը շատ 
համառոտ է, բայց հետաքրքրական։ Ինչ որ զարմանափ է, –պի հանգը 
ձայնափոխված է վփ-ով և ոչ բի-ով. հեղինակն իրեն անվանում է 
Տաշբուլաղցի։ Պքարոնյ Պայազատը կարող է հայթայթել մի օրինակ և այս 
գործից իր աշխատության համար։ 


358 


359 


ԻՆՉՊԵՍ ՊԵՏՔ է ԳՐԵԼ 
«ԱՄԵՆ» ԵՎ «ՉԵԶՈՔ» ԲԱՌԵՐԸ 


Ուղղագրական խնդիրներ 

«Հայրենիք» ամսագրի խմբագրությանը հարկավոր էր համարել չեզոք և 
ամեն բասերում ե աաոը վախել է-ի «Մամիկոնյան իշխանուհի» հոդվածիս 
մեջ (1)։ 

Ուղղագրական խնդիրները ինձ պակաս չեն հհաաքրքրում և 
զբաղեցնում, քան պատվական խմբագրությանը, ուստի ես էլ իմ կողմից 
պետք եմ տեսնում աալ հետևյալ բացատրությունը։ 

Արևմտյան գրականության մեջ ընդունված է գրել չէզոք և աճէն, մինչդեռ 
արևելյանում սովորական է չեզոք և ամեն գրությունը։ Վհրջհրս հ. Ղա– 
զիկյանը (2) սասահց, որ անպատճառ է-ով գրեն և ոչ ե-ով և այժմ հայ 
թերթերը գրեթե անվրեպ հետևում են այս պատվերին։ Վայր) Ղագիկյանը 
հավատարիմ է Մխիթարյան ավանդության, որի հիմնական աղբյուրն է 
«Հայկազյան բառարան»–ը։ 

Սխիթարյանները կարծել են, որ չեզոք բաոը կազմված է չէ և զոք 
բառերից և ուրեմն պետք է գրել է-ով, որ էական բայի երրորդ դեմքն է։ 
Բացարձակ մոլորություն։ 

Նախ չի կարեփ ասել չէ զոք, ինչպես աններեփ է ասել չէ զմաբդ։ 
«Հխւյկազյան) բաոարան»–ը հարյուր տարեկան պատկառելի ծերունի է և, 
ինչ որ ներելի էր նրան, անթույլաարեւի է մեգ, նրա թոռների համար։ 

Չեզոք բաոը ելած է հունական դպրոցի արհեստանոցից։ Աոաջին 
անգամ երևան է գափս Դիոնիսիոս Թրակացու քերականության թարգ- 
մանության մեջ։ Այս թարգմանությունը հրատարակված է այստեղ 1826 
թվին (Հ.) Շահան–Ջրպեա|յան)ի ձեռքով (3) և վերստին հրատարակել է 
տողերիս գրողը հայ մեկնիչների գործերի հետ միասին 1913 թվին՝ 
«Արուեսա Դիոնեսեայ քերականի եւ հայ մեկնութիւնք նորին», հրատ. 
Կայսերական) Գիտությանը ճեմարանի, Պեարոգրադ, ընդարձակ հե- 
տազոտությամբ, ռուսերեն լեզվով (4)։ 

Այս գործի մեջ չեզոք բաոը համապատասխանում է հունական օսճօ– 


էշրօտ-ին։ Վերջինս կազմված է օսժօ և շէօրօւ բառերից, աոաջինը 
բացասական մասնիկ է, երկրորդը նշանակում է՝ ոչ մին յերկուց (երկուսից և 
ոչ մեկը)։ Երկուսն են արական և իգական սեռերը, իսկ օանճօօ*, ուրեմն, ո՜չ 
մեկն է և ո՛չ մյուսը։ Լաաինացիք այս բառը թարգմանելեն տառացի ոօ-սէօր։ 
Մերոնք թարգմանել են չեզոք։ Ի՞նչ է սրա կազմությունը։ 

Նույն գործի մեջ հուներեն եօո ճ հայը թարգմանել է՝ եզ ինչ, ուրիշ 
անգամ՝ մի՝ ինչ. հունարեն օանսա» թարգմանել է ոչ եզով իփք, ուրիշ 
անգամ ոչ մի իւիք։ Ասել է թե թարգմանիչը գործ է ածում մի սովորական 
բառի աեղ եզ որպես հոմանիշ, փոխանակ ասելու մի անգամ՝ ասում է եզ 
անգամ, եզով վանգիւ և այլն։ 

Ահա այս եզ բառն է, որ մանում է նաև չեզոք ի մեջ. եզ-ոք նշանակում է 
մի-ոք, չ-եզ-ոք” ոչ-մի-ոք։ Լրիվ ձևը կփներ ոչ-հզ-ոք, ինչպես ոչ-եզ-իք՝ ոչ 
եզով իւիք։ 

Այս վերլուծումը ցույց է տափս, որ է աաոը աեղ չունի չեզոք բառի մեջ։ 

Հները գրում էին չեզոք, ինչպես վկայում են ձեռագիրները։ Բազմաթիվ 
օրինակներ եմ համեմատել հիշածս երկի հրատարակության ժամանակ և 
պետք է ասեմ, որ ոչ մի տեղ չեմ հանդիպել չէզոք գրության։ «Հայկազյան 
բաոարան»–ը, անշուշտ, մեդանչել է բանասիրության դեմ, երբ ընդունել է 
չէզոք գրությունը թյուր ստուգաբանության ճնշումով, այն ինչ պարտավոր էր 
հեաևիլ ձեռագրական ավանդության։ 

Արդ հակառակ հին և նոր Մխիթարյան ների և համաձայն մեր նախ– 
ն իք ների ավանդի պետք է գրել անշեղ և անվրեպ չեզոք և երբեք չէզոք; 

. * * 

Անցնենք մյուս բառին։ Ինչպե՞ս պիտի գրել՝ ամե՞ն թե ամէն։ 

Եթե չեմ սխալվում հ. Ղազիկյանը կարծում է, որ այս քառը նույնն է, ինչ 
որ մէճ, մի այր շալակին։ Բառերը ի զուր տեղը ծանրություն չեն վերցնում։ 
Այսպիսի սաուգաբանաթյուննհրը միանգամայն աններեփ են արդի 
լեզվագիտության տեսակետից։ 

Քննեփ բաոը աոանձին չէ պատահում հին մատենագիրների մոտ։ Նրա 
Փոխարեն գործածական է ամենայն։ Ծանոթ են նաև ամենևին, և ամեն ով 
կազմված բառեր։ Ագաթանգհղոսը Գ պրակում տափս է այդպիսինհրի մի– 
մի շարան, «այդ ամենարարն, ամենաստեղծն, ամհնահասաիչն, ամե– 
նաիմասան, ամենաաէրն, ամենակալն, ամենագխան, ամենաբժիշկն 
խրաաեաց զձեզ» 1 ։ 


1 ՄգաթաՕգեփա, ՊաամաթիւՕ Հայոց, 0իֆփս< 1909, էյ 396։ 


360 


361 


Ամհճ-այՏ բառը կազմված է այնպես ինչպես մի–այ&, եամ-այն։ Եթե 
դասական մատենագրությունը չէ պահել ամեն քաոը, տակավին չէ 
նշանակում, որ այդպիսին չի հղել։ Գրականության մեջ մտելէ հետագայում 
Խառն ւեզվից , կամ ինչպես ասում են, ոամկորհնից : 

ր Իսկ ի՞նչ է հղել ամեն այն, ամեն ևին, ամենակալ և նման բարդությանց 

մեջ աոաջին տարրի ամեն-ի նախնի ձևը։ ^ , . .. 

Գիտենալով գրաբարի հնչական օրենքները, կարհփ է վ րակա գ 
քառի ինքնուրյան ձևը։ Սխիթարյան հայրերը ենթադրել են, որ այդպիսի 
ձևն է ամէն և սեռականը՝ ամեն ի։ Այստեղ մի թյուրիմացություն կա. 

Հայտնի է, որ է հնչյունը, շեշտը կորցնելով, սղվում է ի-ի, օրինակ պար– 
տէգ տարտիզի և այլն, ընդհանուր և հաստատուն օրենք է։ 

Քերականները սիրում են շհշաել, որ մի քանի բառերի մեջ է ձայնը նայն 
պայմաններում շրջվում է հ-ի, ինչպես ադուէս ադուհսա ւ «ղէտ < սդ1 ետի։ 

Այս դեպքերը նախ՝ շատ տարակուսական են։ Աղաէսի և ադէ ի 
հնագույն գրությունն է աղուես, աղեա, աստի և ադուեսու աղետի։ 
Հետագայում ֊էս և էտ վերջացող քառերի հետևությամբ սկսվել է գրվ ն 
աղուէս, աղէա և ենթարկվելով ընդհանուր օրենքին դարձել շեղ հոլով- 
ներում աղուիսու, աղիաի։ 

Սակայն, չհեռանանք մեր անմիջական խնդրից։ Ենթադրենք անգամ, ոբ 
հիշյալ օրինակները ստույգ են։ Ամեն պարագայում նրանք չեն ժխտում 
ընդհանուր օրենքը, քանի որ ադուէս աղուէաս ձևի կից կա նաև աղուէս 

^սՏ^հթե՚ամէն բառը ևս պաականհր նույն բացառիկ օրինակների թվին 
այսինքն հոլովվեր ամէն, ամենի, ապա իրավունք ունեինք սպասելու նաև 
ամէն ամինի, կամ ամենայն և ամինայն։ Այդպիսի ձևեր հայտնի չեն բնավ. 
Հետևապես և ամէն գրությունը սխալ է, և ամհն-այն բառի մեջ աոաջին 
տարրը սղումն չէ ամէն ձևի։ 

Ռամկորենի մեջ ևս հայտնի է ըմհն, զըմհն, բայց երբեք ըմին, որ 
սպասելու էր եթե սկզբնական ձևը լիներ ամէն։ 

Ի՞նչ է, ուրեմն, որոնհփ ամենի ձևը։ Ամե*ն։ Ոչ։ Ամեն-ի մեջ արմատական 
է ամ– և մասնիկը՝ են։ Ամ– զատ հայացի ձևն է եամփ, որ պսւրսԻԿ 
Փոխառություն է, հավանորեն, քան նույն արմատի մի ուրիշ հայ I ձևը։ ֊ Են 
մասնիկը չէ կարող նախնական փնել ապա թե ոչ պիտի հնչեր փն հի 
լեզվի հնչական օրենքով։ Պետք չկա կանգ առնել այս երևույթի վրա։ 

Են մասնիկը այլ բան չէ և չէ կարող փնել, եթե ոչ սղումն –հան մասնիկի։ 
ԱմեՕ-ի հնագույն ձևը պետք փնի ամհան (հմմտ. ամենեքեան)։ Թե որքան 
ճշմարիտ է մեր վերականգնումը, վկայում է ղարաբաղցին, որ արտասանում 
է աման օր (ամեն օր), ճիշտ այնպես, ինչպես ասում է երկոքան։ Երկոքան 


362 


՜ հ Ի ն հրկոք-եան, ուրեմն աման պետք է հնչեր հնում ամհան։ Ինչպես որ հին 
ցորեան դաոնում է ցորեն, այնպես էլ հին ամհան դաոնալու էր ամեն։ 

Արևմտյան բարբառում գործածական է ատեն բառը ժամանակի մտքով։ 
Սա ուրիշ բան չէ, եթե ոչ սղումն հին աաեաՕ բառի։ Եթե այս բառը ևս մեզ 
հասած չլիներ իր սկզբնական ձևով, այլ ծանոթ յինեբ միայն ատենական, 
ատենակալ և նման ածանցումներով, հրեի արևմտյան գրագետները այսօր 
էլ կգրեին ատեն և ոչ ատհան, ինչպես ոբ գրում են ամէն փոխանակ 
ամեն-ի։ 

Այս բոլորից հետևում է, որ ամեն բառը պետք է գրել ամեն և ոչ ամէն։ 
Սրանով մենք մեղանչած չենք լինի գրաբարի դեմ, քանի որ գրաբարում այդ 
բառը չկա, և ընդհակառակը մհդանչած կփնհինք աշխարհաբարի դեմ, եթե 
գրեինք ամէն։ Գրել ամէն, հետո ամենայն, ամենատես, կատարյալ 
անհետևողականություն է արդի գրական լեզվի տեսակետից, թողնենք 
գրաբարը։ 

Կա ևս մի ուրիշ հանգամանք։ Պարզությունը և միօրինակությունը հիմն և 
նպատակ է ուղղագրական արվեստի։ Երբ լծորդ հնչյուններ և աաոեր 
ընդհարվում են, ուղղագրական շահը պահանջում է լուծհլ վեճը ի նպաստ 
ավելի տարածված հնչյունի թե աաոի։ 

Այս տեսակետից բոլոր այն դեպքերում ուր կարեյի է և խոտելի չէ է գրել 
Փոխանակ է-ի, միշտ ողջունելի է։ Երկու թե երեք բառ կա հայերենում, որ 
է-ով են սկսվում։ Բառամիջի է-երը ևս բազմաթիվ չեն և մեծ մասամբ պարսիկ 
և հույն փոխառություններ են։ Մինչդեո հարյուրավոր բաոեր կան ե-ով 
սկսվող և հազարավոր, որ ե-ն ունեն իրենց մեջ։ Պարզության, ուրեմն և 
դյուրության նկատումով ցանկալի է հապավել է-ի թիվը և ոչ թե աճեցնել։ 

Մեր նախնիք գրում էին հնում՝ թե, եթե, ասեի, ասեիր և այլն։ Արդի 
գրական լեզուն ավելի իրավունք ունի այդպես գրելու։ Նա կարող էր նաև 
հրամայականը գրել՝ եբգե" (և ոչ եբգէ՜), խոսե՞ (և ոչ իասէ՜) և այլն։ Հին երգես։՛ 
սղմվելով տալիս է հրգէ", ինչպես գրում ենք կարդա՜ (և ո՜չ կարդա յի 

Այս բոլորը նայում են ապագային և լավ օրերին։ Այժմ շեշտում եմ միայն 
սկզբունքը, որ է-ի կիրառությունը պետք է նվազեցնել հօգուտ ե-ի, ինչպես և 
օ-ի գործածությունը՝ հօգուտ ո-ի։ 

Թերևս աոիթ ունենամ ուրիշ անգամ անդրադառնալու այս հարցերին (5)։ 
Ներկայիս գոհ կւինհի, եթե ճշմարտությունը գեթ այս երկու բառերում, չեզոք 
և աճեն, արձագանք գտնե այնտեղ, ուր ընդունակություն կա զատելու 
ստույգը սխալից։ Իսկ եթե ամեն ոք ուզում է պահել իր ազատությունը և գրել 
ինչպես հարմար է գտնում, ապա թող ազնվամիտ խմբագրությունները 
չբռնանան ինձ վրա և թույլ տան ինձ վարվել այնպես, որպես թելադրում են 
բազմամյա դեգերուններս (6)։ 


363 


ՆՈՐԻՑ «ՉԵԶՈՔ» ԵՎ «ԱՄԵՆ» 

գրությանց սասին 


, <ա , բհնիք ». ի ընթերցածս։, “ յ .° 

=5 

21Հ1Հ վ Հև »*ս« »ե»երւ «» ր ա 3 աա,ա քթ էաո V »«.» 

ցացանելա, պւ օ.ւ>|ս| ■»»*«»>«« է ծ՛™ և ամէՏ (1); 

Ցավով պետք է ՏկաաեՕց. որ պաավակաՕ հայր տ..րրր «աւմ է այՕպիոի 

տյտջ րՋՀօ– 

հանգիստ և կշռված խոսքի դաշա է. Այնի չ I յԲ1 հ ոմ և 

ոաոհ անոռոո մենաստանից իջնում է այն դաշտը այնպիսի թափով և 
»Ո ձևկար է աօավ Փա,. <*«-»*֊֊«. »« «֊ 
բարեկրթության քարի բարքերը։ 

Հասկա&աճ ե<Փ, Ի է"*#. »1֊ *»■ է"**– "““մ 1 ՝" 

է երրեմճ,– այ, <ձ–» <֊ <*»«»-« ^ ^ "*Հ– * “ ^ կձ 

պայմանով, որ նր»«ր րկրնՏ “<1 “^“րաուրյան մի Օշո֊Ո Կ 

արդարության մի շող։ 

Հէայր1 Ա Ղագիկյանը գուցե հայկաբան է, բայց բանասեր չ ոչ 

լհզվակկա՛ Ո— * 1™*՝” ՝**** 1 " յՏ ***&*: “^ճպմ^ր– 

և , հոծանան և բանասիրական վեճերը, հաստատվում կամ հերքվում ներ 
1Հ1էՀՀ Տկար է մաս -»*-> *է ^7 “ա 

հիմը կազմող տրամաքանական գադաՓարնհրը խուսափում ր 

հասկացողությունից։ Բանասիրական հարցերում ևս պակասավոր է. 

I 

Վնճի Սյուրր երկու ։ »րար»1ոա րաոհրի ոսյզակրարյու»։ է։ 
նախ աոաջինը՝ 


364 


ՉԷԶՈՔ ԹԵ ՉԵԶՈՔ 


Հ(այր1 Ա. Ղազիկյան պնդում է, որ պետք է գրել չէգոք, որովհետև բաոը 
ստուգաբանորեն նշանակում է (նա)–չ–Է–զոք։ 

Մենք աոարկում ենք, որ սա ժողովրդական կոչված ստուգաբա- 
նություն ներից է և ավելի արժեք չունի, քան թե ասենք փճ նշանակում է լի 
ջրով, կամ մինիստր նշանակում է մի՜ նստիր։ Չի կաբելի ասել նա չէ զոք, 
ինչպես անհնար է ասել նա է զմարդ։ Ոչ մի մտածությամբ, ոչ մի 
քերականությամբ և ոչ մի լեզվով, կարեփ չէ այդպիսի նախադասություն 
կազմել։ Անկարելի է։ 

Վենեաիկի հայկաբանը համաո է և ասում է կարելի է. և վարձում է 
հիմնավորել։ Երկու բան է առաջարկում, մեկը՝ «ընդհանուր մեկնություն է», 
մյուսը՝ «անձնական մեկնություն»։ 

Աոաջինի համար նախ փորձում է օգնության կոչել Ա. Բագրատանա 
«Զարգացելոց»–ը (2) և միանգամայն անհաջող։ Բաց արեք հայր Ղա– 
զիկյանի ցույց տված էջը 663 (և ոչ 665, ինչպես Ղագիկյանի մոտ է, որ 
այնքան խստապահանջ է ուրիշների վրիպակների վերաբերյալ)։ Այստեղ 
խոսքը կապերի մասին է։ Հիսյր) Բագրաաունին թվելով այն հնչյունները, որ 
իր կարծիքով հոյակապ են, հիշում է նաև, որ բառերը կապվում են 
նմանապես նախդիրներով, ինչպես՝ աւի ի բերան, խիտ սա խիտ, գիրկ ընդ 
խաոն, օր ըստ օրէ, գոյն զ գույն, թել զ թեկ երբեմն շաղկապով՝ ինչպես 
պարտուպատշաճ, այրուձի և այլն։ 

Հլայրյ Բագրաաունին չի հիշում սրանց թվում չեզոք բաոը, բայց հխւյբ) 
Ղագիկյանը իրավունք է համարում իր կողմից ավելցնել, «այսպես նաև 
չէզոք», կցելով անմիջապես «հմմա. Զարգացելոց, էջ 665 (7)», որով միամիտ 
ընթերցողը կկարծեր, թե հիսյր) Բագրաաունին համակարծիք է հիոյր) 
Ղազիկյանին, թե չէզոք բաոին մեջ զ-ն նախդիր է։ 

Այս գյուտը պատկանում է միմիայն հխւյր) Ղազիկյանին, որ կարծում է, 

| թե զ գրված է չեզոքի մեջ «բառի հնչյունը քաղցրացնելու և միանգամայն աժ 

■I տալու» : Եվ որովհետև զգում է գոյնզգոյն և թելզթել բառերը կաղապար չեն 

կարող ծաոայել չէզոք-ին, ոչ իրենց զ-ով և ոչ իրենց ծագումով դասական 
բաոեր չեն, այլ ժողովրդական, շտապում է բերել մի արիշ օրինակ իր 
Կարծիքը հաստատելու համար։ Օրինակը ոսկհԶօծ քսան է, որ մեր 
պատվարժան հայկաբանի ենթադրությամբ «նոյն ոճով է շինաած», ինչպես 
չէզոք բառը։ Քավ լիցի։ Ոսկեզօծ բաոը կազմված է ոսկի և զօծանել 
արմատից ա կապի միջոցով ոսկի-ա-զօծ, որից ոսկհազօծ և հետո ոսկեզօծ 

365 


(և ոչ ոսկէզօծ)։ Անշուշտ հակաճառելու փութկոտության պետք է վերագրել 
այս կոպիտ սխալը, որ ավելի 1&բտստ է, քան սխալ։ 

Բայց ով գիաե, հխւյր) Ղազիկյան գուցե իսկույն նայե «Հայկազեան 
բառարան»–ը և այնտեղ չգտնելով զօծանհճ բայը, կշաամբհ մեր տգի- 
տությունը։ Ուստի բարվոք է հառաջուց զգուշացնել պատվական հորը, որ 
զօծանեճ կազմված է օծանեմ-ից այնպես (ինչպես) զօդհմ-ը՜ յօդեմ-ից, կամ 
զիջանհմ-ը իջանիմ-ից և այլն։ Եվ որ զօծանեմ բաոը գոյություն է ունեցել 
անսուտ վկան է ոսկեզօծ բաոը։ Բարդությանը մեջ հաճախ պատահում են 
բառեր, որ առանձին չեն պահված, կամ գուցե ցայժմ չեն երևացել 
հրատարակված երկերի մեջ (ինչպես օրինակ հհաազոահւ)։ 

Այ սպի սով «ընդհանուր մեկնությունը» հօդս ցնդեց, մնաց հխւյր) 
Ղազիկյանի «անձնական մեկնությունը»։ 

Ահա այդ մեկնությանը, որ անհեթեթության գլուխ-գործոց է. 

«էական բայերը հունական ոճով կաոնեն նաև հայցական հոլով՝ 
բնության խնդիր», - պատգամում է մեր հայկաբանը և ավելացնում է, որ 
«այս ոճը կա նաև ուրիշ եվրոպական լհզուներու մեջ»։ Եվ օրինակ է բերում՝ 
աօոտւօսր, օէօտ^օստ 1շ բօրօ ժտ օօէ օոքտոէ։ Օա, յօ 1օ տատ և այլն։ Այստեղ 1օ 
հայցական հոլով է,– բացականչում է հայր Ղազիկյան ինքնաբավ շեշտով։ 

Ո չ, վարդապետ, բհրած օրինակում, ինչպես և մյուսներում, 1օ, եկ 1օտ ոչ 
մի կերպ հայցական հոլով չեն։ Ո՞ր բարբարոս քերականությունից եք հանել 
այդ գիտությանը։ յ© 1օ (- 1օ) տատ նախադասության մեջ 1շ ստորոգելի է և ոչ 
խնդիր։ Փոխանակ ասելու՝ խ տատ 1օ բօրօ, ասում Է )օ 1օ ոս, և 1օ նայն դերն 
անի, ինչ որ 1օ բօրօ, այսինքն ստորոգելի է (բօրօճասէ) և այն հոլովն անի ինչ 
ոբ ենթական (տսյօէ)։ էական բայը 1օ–ի թե 1օ բօրօ-ի մոտ համարվում է կապ 
(օօբսԱ) և երբեմն բոլորովին բաց է թողնվում, ինչպես ռուսերեն լեզվում։ 
Մենք ևս ասում հնք՝«հս ծաոա եմ՝ դա՝ իշխան (Փոխանակ՝ դա իշխան ես)։ 
Կարիք չկա ֆրանսերենին դիմելու, հայերենում և ընդհակառակն բոլոր 
լեզուներում նայն գործածությանը կա։ Այսպես՝ «գա այն մարդն ե՞ս, որին 
ծանոթացա անցյալ երեկո», «այո՜, ես այն եմ» (–յօ 1շ տատ), ոչ մի կերպ չի 
կարեփ ասել՝ ես զայն եմ»։ 

Թվամ է, թե հխւյր) Ղազիկյանը շփոթել է յ« 1օ օօաատ-ի հհա, ար 1օ 
հայցական է, որովհետև՝ ներգործական բայի լրացումն է կամ ըստ 
Բագրաաանա սեռի խնդիր։ 

Սակայն, ի զար է մեր կողմից այս Փրկարար ենթադրությանը։ Երբ 
հխւյր) Ղազիկյան օտար լեզուներից անցնում է հայերենին, այլևս կասկած 
չի մնամ որ Օրա մոլորությունը պատահական սայթաքում չէ, այլ բղխում է 
366 


քերական անհասկացողությունից, եթե չասենք ավեփն։ 

Պատվական հայրը ոչ միայն համոզված է, այլ և ճգնում է ապացացանհլ 
և ուրիշներին համոզել որ էական բայը հայոց լեզվում «կաոնե նաև 
հայցական հոլով բնության խնդիր» (I)։ Եվ օբիՕակնհր է շարում իրար 
ետևից։ 

Օրինակները քաղված են Բագրաաունու «Զաբգացելոց»–ից։ Այս մասին 
մեր հակառակորդը հիշատակություն չի անում։ Ինչո՞ւ։ Որովհետև հայր 
Բագրաառւնին նույն օրինակների աոթիվ նկատում է. «առ անորոշ 
դերբայիւ յոգնակի ուղղական խնդիր դնի սովորաբար ո յւսնգխ» 1 : Ասել է, թե 
Բագրաաունի հայցական հոլով չէ համարում այն, ինչ ոբ հայր Ղազիկյանի 
կարծիքով հայցական է, այլ համարում է հոգնակի ուղղական ս յանգիւ։ 

Դարձյալ ուրիշ օրինակների մասին, որ արտագրում է հ(այր) Ղա- 
զիկյան, նույն Բագրաառւնին ասում է. հայցական հոլովը «ըսաինքեան ոչ 
պատշաճի էական բայից, բայց աոնուն ի տեղի ուղղականի» 2 ։ 

Այս նկատողությունները ցույց են տափս, ոբ հխւյր) ԲագբաաաՕին 
զգացել է, որ էական բայի մոտ հայցականի ներկայությունը քերականական 
անհեթեթություն է, բայց չի կարողացել պարզել գործի էությունը։ 

Հխւյր) Ղազիկյան, որ պահանջում է. «աշխարհիս բոլոր պրոֆեսորներից 
գլուխ ծոել խոնարհությամբ հայր Բագրաաանա առջև» (3), միայն իրեն է 
վերապահում բացառիկ արտոնության ընդվզելա նայն Բագրաաանա դեմ 
աճեն անգամ, երբ հարմար է գանում և չի ընդանամ օրինակ՝ այս դեպքում 
նրա կարծիքը, ոբ էականի մոտ դրված հայցականները ուղղական են ո 
հանգով և ոչ հայցական։ 

Ո 

Տարաբախտաբար հխւյր) Ղազիկյանը շեղվում է իր մեծ վարդապետից 
ոչ թե նրա տարակուսանքը լուծելու և կամ սխալը ուղղելու համար, այլ որ 
նորանոր ավերումներ գործե քերական արվեստի մեջ։ 

Իրավ է, ոբ էականի մոտի հայցականները հայցական են, բայց դրանք 
չեն վերաբերում էական բային, այլ ենթարկվում են ուրիշ բայի։ Այն օրինակ- 
ները, ոբ շփոթության և մոլորության մեջ են ձգել երկու հխւյր) Արսեննե- 
րին (4) արդյունք են մեծ մասամբ հունարեն ւտտսոէէւսւ օաո աճաճսօ (հայ- 
ցական անորոշ դերբայով) դարձվածքի։ 

Հայտնի է, ոբ այդ դարձվածքը գործ է ածվում մւշօոմւ կոչված 
բայերից հետո, այսինքն՝ այնպիսի բայերից, որոնք նշանակում են ասել 

1 0– Օսւցսաւդ. Զաբգացէղոց, էշ <00։ 

^ՆտյՕբ, էշ <18։ 


367 


խոսել, կարծել, կամենալ և այլն։ Օրինակ՝ ասեն զՎաբդաՕ լինել քաջ, ասեն 
զնախարարս հայոց լինել քաջս։ Քաջ և քաջս - հայցական են և անգիտակ 
մարդը կարող է կարծել, որ լինել պահանջում է հայցական հոլով, ինչպես 
անում է հիսյր) Ղազիկյան, մինչդեռ քաջ և քաջս վերաբերում են 
քերականորեն զՎաբդան և զնախարարս հայցականներին, որոնք կախում 
ունին ասեն բայից : 

Ահա հխւյր) Ղազիկյանի օրինակներից՝ «ընարեաց զմեզ լինել սուրբս եւ 
աՕաբաաս»։ Ընարեաց է լրշրհսա ճւշշոճւ և պահանջում է սօօ. օաո աճաէհրօ։ 
Հայր Ա. Բագրաաունին հետևելով իմաստին կարծել է, որ սուրբս և 
անարատս ուղղական հոլովներ են - ս հանգով, իսկ հայր Ղազիկյան, 
արեամարհելով քերականական օրենքը, կարծում է, որ այս հայցականները 
վերաբերում են լինել բային, մինչդեո քերականորեն սուրբս և անարատս 
կապված են զմեզ-ի հետ և կախում ունին ընարեաց բայից : 

Սույն կարգի են և հաջորդ օրինակները՝ «լինել եեթանոսաց ժա- 
ռանգակիցս և մարմնակիցս», և «ծերոց զգաստս լինել, պարկեշտս, ցա- 
ծունս»։ Այս նախադասությունները թերի են, թաց է թողած գլխավոր բայը, 
որից կախում ունին։ 

Հայր Ղազիկյանը արտագրելով հայր Բագրաաունու թված օրինակները 
պետք չի զգացել կամ չի ուզեցել նեղություն կրել՝ ստուգելու, թե որտեղից են 
առնված։ Այղ հոգնությունը մեզ է թողել։ Եթե ստուգեր, կտեսներ, որ 
աոաջինը քաղած է Եփես. Գ, 6, և գլխավոր բայը, որից կախված է բերած 
օրինակը, է յայանեցաւ, իսկ երկրորդը՝ Տիա. Բ, 1, ուր գլխավոր բայն է 
խօսեաց։ Երկուսն էլ պահանջում են հիշյալ դարձվածքը և այդպես էլ 
թարգմանել են մերոնք (չնկատելով, որ աոաջինը ոօասսէււատ օաո ճօօ. 
(ուղղականն անորոշ դերբայով))։ 

Հունաբան գրողները թե թարգմանները մեզանում հետևել են հունական 
ոճին ստրկորեն, իսկ հայացի թարգմանիչներն աշխատել են հայացնել, 
որքան կարելի է։ 

Այսպես՝ Մատ. ԺԶ, 13, հույն նախադասությունը (էտս աօ 1շցօստա և 
այլն) որ մի »օօ. օաո աէ. է, հունաբան հայը թարգմանել է՝ «Զո զիս ասեն 
մարդիկ գոլ, զորդի մարդոյ» 1 , իսկ հայացի թարգմանիչը՝ «Զո* ոք ասեն 
գինէն մարզիկն թէ իցէ որդի մարդոյ»։ 

Հ(այր) Ղազիկյան բերում է սույն նախադասությունը, հետևելով հայր 
Բագրաաունուն (էջ 618), ըստ Ղուկ. Թ, 20. «իսկ դուք զո* ոք ասէք գինէն թէ 
իցեմ. պատասխանի ետ Պետրոս եւ ասէ. «Քրիստոսն Ասաուծոյ». և 
միամտորեն կարծում է, որ զո* ոք և գՔբիսաոսն Ասաուծոյ հայցականները 


1 Տիմոթէյա Կուղ, էյ 97։ 


իցեմ բայի բնության խնդիրն են։ Ամենևին ոչ։ Զո՜ ոք - ասէք բայի խնդիրն է, 
որ ըստ պահանջի սօօ. օաո աէ. ոճի, ուր մյուս հայցականը հայը դարձրել է 
գինէն։ Պետրոսի պատասխանը հակիրճ է, բաց է թողած անօրէն բայը, որ 
նույն ասեմք-ն է. («ասեմք) զՔրիսաոսն Ասաուծոյ (զքէն եթէ իցէք) - ապա 
լրիվ պատասխանը համաձայն հարցին՝ «զո ոք ասէք գինէն եթէ իցեմ»։ 

Մատ., ԺԶ, 13, նույն հարցին Պետրոսը պատասխանում է անկախ 
նախադասությունով՝ «Դու ես Քրիստոսն» (եւ ո՜չ զՔրիսաոսն), նմանապես 
Գործք Առաք. ԺԳ, 25, Հովհաննես Մկրտիչը պատասխանում է իրեն ուղ- 
ղած նմանօրինակ հարցին՝ «չեմ ես այն» (և ո՜չ զայն)։ Ինչո՞ւ, որովհետև 
անկախ նախադասություններ են և չեն ենթարկվում որևէ V^րհսա ճւօշոժւ, 
ինչպես Պետրոսի պատասխանը՝ «զՔրիսաոսն Ասաուծոյ»։ 

Հ(այր) Ղազիկյանի ն շվարեցրել է նաև «հարկ է գոլ զոմն» և նման 
օրինակները։ Հունարենում մօւ (- հարկ է, պարտ է) դիմազուրկ բայը 
պահանջում է սօօ. օաո աք. ուստի և գոմն չէ վերաբերում գոլ բային, այլ 
կախում ունի հաբկէ-ից։ 

Սակայն, այն՝ ինչ որ գայթակղության իսկական քար է Ղագիկյաննհրի 
համար, այդ Հովհան Օձնհցաց բհրված վկայությանն է. «Զոր էրն ոչ ի բաց 
բալլով, եղհւ գոբ, ոչն էր»։ Անհաստատ մտքերի համար կատարյալ որոգայթ է։ 

Դժբախտաբար հ(այր) Ղազիկյան սովորություն չունի տնտղելու, 
ստուգելու ըստ աղբյուրների այն երևույթները, որ արձանագրել է հայր 

Բագրաաունին գրեթե մի դար աոաջ։ 

Արդ՝ հիշյալ նախադասությունը պոկված է Օձնեցու «Ընդդէմ հրհաւ– 
թականաց» ճաոի մի մեծ պարբերությունից։ ճառի լեզուն թույլ չի տայիս 
ենթադրելու, որ հեղինակը կարող էր լեզվական կոպիտ սխալ անել։ 
Պատճառը արիշ տեղ է որոնելու։ «Եղհւ զոր ոչն էր» այլ բան չէ, քան 
անվարժ ընդօրինակողի սխալանք փոխանակ «եղեալ որ ոչ էր»։ Սխալ 
ընթերցումը ծագել է նրանից, որ ա-ի ստեղն հաջորդ լ-ի հետ թվացել է զ, և 
մնացյալը (եղես - կարդացվել եղհւ։ Նախադասության հլևէջը նույն է վկա- 
յում. «զի թէեւ ասեմք «մի բնաթխն բանին մարմնացհլոյ» ոչ այդպես 
խելահեղ և ջախջախ (ապ. ջաղջախ) մտածությամբ, որպէս «թէ միոյն և 
միւսմէն ի բաց բարձեալ և կամ լածհալք ի միմհանց որպէս խոնաաւա 
բնութեանցն, յորմէ փնի և ոչ մի բնաթխն, այլ զոր էրն ոչ ի բաց բալլով, եղնսզ 
որ ոչն էր (ապ. եղհւ զոր ոչն էր)»։ Նախադասության շեշտն է «ասեմք ոչ 
ի բաց բարձեալ եւ կամ լուծեաա ... այլ եղեալ»։ Նույն ճաոի մեջ քիչ ստորև 
գանում ենք. «զի որպէս արդիւնք եղիցի ոբք ոչն են». 

Եթե արդարև ընդօրինակողը ընդունակ էր նման սխալի, ապացույց մի 
ուրիշ սխալ հետևյալ նախադասության մեջ. «եթէ յխրումն մնալով 
զերետւթական միայն զձհւն զինքեամք աբկաւ(7), աո աչօք եւ ձհավ եւ թ 
ցուցեալ գմերն ի կուսէ» և այլն։ 

36-9 


368 


369 


Արկաւ աղղհփ է աբկնալ-ի, որովհետև չի կարելի ասել գձևճ ... արկաւ - | 

ենթական հայցականում, այլ զձևն ... էարկ, կամ աբկեալ, ինչպես ( 
պահանջում է նախադասության էջքը, նման ցացեալ-ի։ Հասկանայի է, որ 
նման վիրավոր օրինակներով չի կարելի հաստատել, թե էական բայը 
հայցական խնդիր է առնում և ուրեմն հնարավոր է ասել «նա չէ գոք»։ 
Քերականական ծայրաստիճան անեեթեթություն։ 

Ասել էինք մեր հակառակորդին բան հասկացնելու համար, թե չի կարեփ 
ասել «սա չէ զմաբդ» : Ուրախ ենք, որ այս բանը հասկացել է, բայց 
տակավին չի հասկացել որ անհնարին է ասել նաև «նա չէ գոք»։ Եվ դեռ I 
նկրտում է մեզ բացատրել թե ինչո՞ւ մեկը չի կարեփ ասել բայց մյուսը 
կարեփ է։ «Պատճառն այն է, որ ճարդ գոյական է և ոք դերանուն», - ասում 
է այդ զարմանափ քերականը։ «Դու գո" աոնես զքեզ» - հոս զայ դրուեցաւ,– 
շարունակում է նույն քերականը, «գանձն քո Ասաուած առնես» - հոս 
չդրուեցաւ, որովհետև Ասաուած գոյական է»։ 

ճշմարիտն ասած, չենք հասկանում, ի՞նչ կապ կա այս «գիտելիքի» և 
վիճելի խնդրի մեջ։ Առնել պատկանում է այն բայերի դասին, որ երկու 
հայցական են վերցնում։ Սակայն էական բայը չի պատկանում այդ բայերի 
թվին և չի կարող աոնելոչ թե երկու հայցական, այլ անգամ մի հայցական։ 

Ինչո՞ւ համար է այս ատենախոսությունը։ Վեճը այն չէ, թե ոք-ի 
հայցականը միշտ գոք է, այլ այն, թե կարեփ՞ է արդյոք որևէ հայցական 
կապել էական բայի վզին։ Եվ այս գիտության և տրամաբանության տեր 
մարդը դեո մեզ է արգահատում, որ ասում ենք, թե կարեփ չէ ասել «նա չէ 
գոք»։ Տօոէո ատօւօոէւտ1 (Երանելի՜ տգիտություն)։ Իրոք, արգաեատեփ է 
դրությունս, որ չեմ կարողացել հասկացնել Վենեաիկի նշանավոր հայ- 
կաբանին այն տարրական քերականական ճշմարտությունը, որ անվիճելի 
սեփականություն է ամեն մի դպրոցականի։ 

III 

Հխւյր) Ղագիկյան գերազանցում է ինքն իրեն, երբ ճգնում է հերքելմեր 
աոաջարկած ուղղագրությունը։ Սի բան որ ձեռք է բերվում որոշ մեթոդով, 
կարեփ է ջրել ոչ այլապես քան կիրարկելով նման մեթոդ։ Մեր մեթոդը շատ 
հստակ է։ Չեզոք բաոը իր կազմով հավասարազոր է հույն օսժօէօրօտ-ին։ 
Դիոնիսիոս Քերականի գործի հայ թարգմանչությունը, ուր պատահում ենք 
աոաջին անգամ վիճհփ բաոը, բնավին նյութական է, բառացի։ Արդ՝ հույն 
օսճօէօրօտ բաոի մեջ էական – օտէւ բայը չկա, որպեսզի հայ թարգմանության 
մեջ որոնենք և գտնենք է բայը։ Հույն բաոի սկզբի տարրը ժխտական 
մասնիկ է, ուրեմն իրավունք ունենք ասելու, որ հայ բառի մեջ ևս առաջին 
հնչյունը բացասական մասնիկ է, որ է չ։ Հայ բառի վերջի տարրը հայտնի 

370 


է, այդ ոք դերանունն է։ Հետևապես, մնում է խնդրական միջին –եզ– տարրը 
չ-հզ-ոք։ 

Ի՜նչ կարող է լինել, եգ թէ էգ։ Վերլուծումը եասկանափ է։ 

Արդ էգ ոչինչ չի նշանակում հայերեն, ընդհակառակը եգ մի բաո է, որ 
նույն երկի մեջ ընդունված է և գործ է ածվում համազոր մի բաոի։ 

Այսպես հույն բնագրի հօո Ա ունի իր դեմ միանգամ եզ ինչ, մյուս անգամ՝ 
մի սաղ ստորև՝ ճի ինչ. հայն 6* հշոօտ - ն-եզէ, ուր ն նախդիր է. եզ աո մա. - 
հտոօտ բրօտ հօոտ, այլև եզ անգամ եզ ձայն, եզով վանգիւ, և վերջապես՝ ոչ եգով 
իլիք։ օսժ&աօտ և մի՜ եզով իւիք - ատճտաօտ։ Այս վերջին ընթերցումի 
Փոխարեն, որ պահվել է միայն մի քանի մեկնությանց մեջ, ինչպես Համամի, 
Դիո նիսիափ մեզ հասած ձեոագիրները ունին՝ ճի՜ միով իւիք (մեր հոդվա- 
ծում տպված է վրիպակով մի՜ իւիք և այս անմեղ վրիպակը, եասկանափ 
ինքնըստինքյան, աոաա և մեղապարտ նյութ է ավել հայկաբան 
հակաճառողիս մտքին)։ Հիշենք նաև եզական - հշահօտ շատ սահպ գործ 
ածված։ 

Արդ՝ այս բոլորը ցույց են տափս որ եգ բաոը պատահական չէ 
Դիոնիսիոսի թարգմանի մոտ, այլ սովորական, ստեպ գործածված բաո։ Եվ 
ուրեմն ոչ մի անպատեհություն չկա, որ նույն եզ-ը նստած փնի չ-եզ-ոք֊ի 
մեջ, ոչ մի անպատեհություն, որ հզ-ը որոնենք և գտնենք այնտեղ, քանի որ 
ուրիշ եզ հայտնի չէ։ 

Եթե հխւյր) Ղագիկյանի սողոմոնյան դատաստանին հետևելով կիսենք 
եզ-ը և ի-ն է շինելով տանք չ-ին, որպեսզի սաացվի չէ, ապա ո՞ւր խոթենք 
մինակ մնացած զ, հաջորդ ոք-ը, ինչպես տեսանք, բացե բաց մերժում է 
ընդունել սարսափելով չէ-ից։ Պարզ է։ 

Ասել ենք, եզով իւիք գործիական հոլով է, ուղղականը կփնի եզ ոք - մի 
ոք, ժխտական մասնիկով չ-եզ-ոք “ ոչ մի ոք։ Արդյո ք անօրինակ և խորթ 
կազմություն է հայերենի տեսակետից, երբեք։ Բավական է հիշել ինչ և ոչ- 
ինչ, կամ չնչին (- չ-ինչ-ին) կամ չնչեան (չ-ինչ-եան), իք և չ-իք։ Իմաստի 
կողմից ևս անխոցելի է։ Դիոնիսիոսի քերականության կից պահված է հին 
բառարան, ուր ասված է. չեզոք ա ո՜չ արու և ոչ էգ, ճիշտ այս է ար- 
տահայտում չեզոք՜ը իր կազմով, ասում ենք ոչ ոք, ոչ մի ոք, մեր հեղինակը 
մի ն փոխարինել է ձայնավոր սկսվող նույնանիշ եզ բաոով։ 

Ի՞նչ կարեփ է ասել սրա դեմ։ 

Հխւյր) Ղազիկյան երկու առարկության է անում, մեկը՝ ներողամիտ 
նազով, մյուսը՝ աղմկոտ սազով, մեկը մյուսից «եզերական»։ 

Աոաջին առարկությանն է թե հտւվ խիք-ի ուղղականը կփնի որպես թե 
եզ իք և ոչ եզ ոք։ 

Գիտուն վարդապետը սխալվում է։ Ոք բառը գործիական չանի, աստի և 


371 


փոխ է առնված իփք-ը, որի ուղղականը՝ իք յայանի է դասական 
մատենագիրների մոտ միմիայն չիք ձևով, իք աոանձին գործածական չէ։ 

Պերի-Արմենիասի թարգմանիչն (5) է առաջին անգամ փորձել մտցնել 
գրականության մեջ իք, որ անշուշտ գոյություն ուներ ռամկերենում, ինչպես 
այժմ։ Կարևորն այն է, որ Դիոնիսիոսի թարգմանիչը ևս գործ չէ ածում –իք 
ուղղականում, րայց գործ է ածում ոք։ Արդ բնական է ընդունել, որ եզով 
խիԲ՜ի ուղղականը եգ ոք է և ոչ հգ իք։ Հքայր) Ղագիկյանը տակավին պետք 
ունի սերտելու Զարգացելոց-ը նախ քան մեզ վեհանձնորեն հայերենի 
դասեր տալը։ 

Մյուս առարկությունն երկճղանի է։ Ներողամտորեն ընդունում է, որ եգ 
ոք կարող է գոյություն ունենալ, բայց անիմաստ է գանում, որովհետև 
«թվական ածական են երկուքն ալ»։ Ո՜չ, վարդապետ, ոք գոյական է, և 
կարող է ածականաբար էլ գործ ածվել, ինչպես ուրիշ գոյականներ։ Սի ոք, 
եզ ոք, ոչ մեկը և ոչ մյուս երկու ածականներից չեն կազմված։ 

Այնուհետև աոարկում է, որ ոչ մի ոք կարելի է ասել, րայց ոչ եզ ոք 
«ըսվածը չկա» և եթե լինի էլ, թվական ածականի վերա տեսնված չէ չ 
ժխտականը։ Սակայն ո՜րն է այն ավետարանը, որտեղից լեզվական 
պատգամներ է հանում հխւյր) Ղազիկյան, թե այս կարեփ է և այն չէ կարելի։ 

Ոչ մի ոք սովորական է, իսկ ոչ եզ ոք կարեփ այն հեղինակի կողմեն, որը 
հնարավոր է գտել ասել եզ անգամ (- մի անգամ), եզ վանգիւ (= մի վանգիւ), 
այսինքն որ մի-ի տեղ գործ է ածում նաև եզ։ 

Գալով այն թերմաության, թե թվականները ժխտական չեն վերցնում, 
պետք է նկատենք, որ խոսքը ընդհանրապես թվականների մասին չէ, և ոչ 
նույնիսկ մի թվականի, այլ մի ոք կամ եզ ոք դերանվանական գոյականի 
մասին։ Սի ոք կարող է ժխտական վերցնել ինչպես մի ինչ. ասում ենք՝ ոք և 
ոչ ոք, ինչ և ոչ ինչ, ինչպես և մի ոք և ոչ մի ոք, մի ինչ և ոչ մի ինչ. ասում ենք 
ինչ, ոչինչ և չինչ-ին, իք և չ-իք։ Ուրեմն ինչ անպատեհություն, որ մեր 
հեղինակը կազմեր չ-եզ-ոք։ Ո՜չ մի անպատեհություն։ 

Այսօրինակ թյուր և թերմիտ առարկություններից հետո հ(այր) 
Ղազիկյան փորձում է մի նոր նեցուկ բերել ի նպաստ իր պաշապանած 
ստուգաբանության, հիշելով «օրինակներ նման բարդությանը, որոնց մեջը 
կա է բայը»։ Օրինակ՝ «որպիսիինչէն, ի զինչէամն, զինչէն» 1 ։ 

Նոր և սոսկալի մոլորություն։ Որպիսիինչէ բառի զոյգ ի-երը արդեն նշան 
են, որ բարդության մասին խոսք լինել չի կարող։ Եթե հխւյր) Ղազիկյան 
սովորություն ունենար բնագիրներ ուսումնասիրելու, նախ քան նրանց 
օգնության դիմելը և այս դեպքում կարդար «Սահմանք իմասաասիրու– 

* «Սահմանք իմասաասիբաթեան», էշ 122։ 


թեան»–ը սկզբից, կգտներ այն չորս հարցերը, որ պարտավոր է համարում 
հին փիփսովւան ամեն մի հետազոտության համար և այժմ էլ պարտավոր 
է նաև հիսյր) Ղազիկյանի համար։ Ահա չորս հարցերը, եթէ է և զինչ է, և 
որպիսի ինչ է և վասն էր 1 : 

Սրանցից և ոչ մեկը բարդություն չէ, այլ նախադասություններ են 
սովորական։ Այսօր էլ կարող ենք ասել որպիսի ինչէ-ից հետո կանցնեմ 
վասն է՞ր ին։ Չեզոք ոչ մի նմանություն չունի սրանց հետ։ Ավհփ մեծ 
նախադասություններ կարող են նույն կերպ գործածվել, օրինակ «ի վերայ 
հած զ*եւ ահա եսն ընդ ձեզ եմ» 2 ։ Այս քաո չէ, այլ նախադասություն։ 

Այսպիսով հխւյր) Ղազիկյանի հոխորտ հայկաբանության մեջ միայն 
վերքեր ենք տեսնում և ոչ մի առողջ և մխիթարական կետ։ 


Նույն անմխիթար պատկերն է ներկայացնում և իր բանասիրական 
պատրաստությունը։ 

«Հայկազյան բաոգիրք»–ը հյուրընկալել է միմիայն չէզոք գրությունը, 
պետք չի տեսել գոնե հիշել նաև չեզոք ը. «Բաոգիրք»–ը ընդհանրապես 
լայնասիրտ և՜ ներող է ուղղագրական խնդիրներում, ուստի և աչքի է զար- 
կում այս խիստ վերաբերումը չեզոքին։ Նույնչափ զարմանափ, որ 
Դիոնիսիոսի ձհոագիրները գիտեն այդ քառը եչ-ով, այն երկի ձեոագիրնհրը, 
ուր աոաջին անգամ երևան է գափս այդ բառը և հավանորեն նորա 
թարգմանչի ստեղծագործություն է։ 

«Հայկազյան»–ի ընտրությանը պետք է բացատրել կամ բաոի կեղծ 
ստուգաբանության ազդեցությամբ և կամ նրանով, որ բառարանի 
հեղինակները չեն տրամադրել այն ձհոագիրները, որոնց մասին է խոսքս։ 
Երկրորդ ենթադրությունս անհիմն է, որովհետև 1830 թվին, ուրեմն բա- 
ռարանի հրատարակվելուց յոթ տարի աոաջ, Փարիզում լայս էր տեսել 
Դիոնիսիոսի գործը Շահան-ՋրպեաԼյանփ ջանքով և Փարիզի Ազգային 
գրադարանի երկու ձեոագիրների հիման վրա, և այդ հրատարակության մեջ 

տեսնում ենք ամենուրեք չեզոք։ 

Մնում է աոաջին ենթադրությունը, այսինքն՝ սաագաբանությա թ - 
լադրանքը։ Աչքը շատ անգամ տեսնում է այն ինչ որ շշնջում է միտքը իրավ 
թե անիրավ։ Ձեոագիրների հետ գործ ունեցողը գիտե, թե որքան դժվար է 
երբեմն զատել է տառը ե-ից, այնքան նման են դրվում բոլորագիր և շղագիր 
գրությանը մեջ։ Երբ պատահում ենք անլուր սխալագրության, օրինակ 

1 «Սահմանք իմասաասիյաւթհան», էշ 121։ 

2 Տիճօթէաւ Կագ, էշ 233։ 


372 


373 


հբզե, ասն, որպես, մնր աչքը սահում է վերայից առանց նկաաեւա սխալը։ 
Այնքան սովոր հնք՝ երգէ, ասէ ևորպէս գրությանց։ Էջմիածնի գեղեցկագիր 
ձ եռագիրներից մեկը, մի Նարեկ, գրված 1283 թվին, ճիշա հիշածս 
ուղղագրությունն ունի և դիպվածով միայն ուշքի ես գափս և նկատում, որ 
ամենուրեք ե և ոչ է, ինչպես թվացել է։ 

Արդ՝ երբ մեկը համոզված է, որ չեզոք-ը չէ+ զոք է, նա կարող է չնկատել 
և եթե նկատել է, կոպիտ սխալ համարել և անուշադիր թողնել։ Այս կերպ ենք 
ուզեցել մեկնել «Հայկազեան բառգրքի» զանցառությունը քննելի րաոի 
նկատմամբ։ 

Ի՜՛նչ է ասում սրա դեմ «Հայկազեան բառգրքի» անկոչ պաշտպանը։ 

Հխւյր) Ղազիկյան գտել է, որ Մխիթար Աբբահայրը և նրանից աոաջ 
Սաեփանոս Լեհացին 1730 թվին կազմած իր բառգրքի մեջ (ճ) նույն բա- 
ցատրություն է տափս չեզոք բառին, ինչ որ «Հայկազեան բառգիրք»–ը։ Ա*վ 
է և ի՞նչ հեղինակություն է Սաեփանոս Լեհացին, որ նորա կարծիքը հիմ ծա– 
ոայե և կամ փաստ լուծելու լեզվական մի խնդիր, մի բառի ուղղագրություն և 
սաուգաբանություն, երբ այդ բառը մեզ ծանոթ է իր սկզբնական աղբյուրում 
ինչպես հստակ ջուրը իր ակունքում։ Այսպիսի փաստարկություն բա- 
նասիրություն չէ։ 

Այնուհետև հխւյր) Ղազիկյանը բաց է անում մի պատահական ձեոագիր, 
Երզնկացու քերականության մի օրինակ, Պերիարմենիասը, Լամբրոնացին, 
Ասողիկ, տեսնում է որ չէզոք է-ով է գրված և տպված և այս հիմամբ գոչում է 
մեծ թնդյունով, թե «մեր ունեցած բոլոր ձեոագիրները է-ով են»։ Ծայրահեղ 
անխոհեմություն։ 

Հխ։յր1 Ղազիկյանը կանգ չի առել այն հարցի աոաջ, թե որ ձհ– 
ոագիրները ի՜՜նչ արժեք ունեն և կամ կարող են ունենալ վեճի աոթիվ։ 
Երզնկացու ձեոագիրը, որ իր ձեռքն է, գրված 1332 թվին, այս հեղինակի 
իսկական երկ չէ, այլ նրա ընդարձակ գործի համառոտությունը։ Այն 
հանգամանքը, որ այստեղ չեզոք բառը գրված չէ զոք, այսինքն՝ անջատ, 
արդեն նշան է, որ գրիչը չի կարող դատավոր նկատվել այս խնդրում։ 

Հխւյր1 Ղազիկյան պետք է գոնե դիմեր Երզնկացու գործի լավագույն և 
քուն օրինակին, որ գրված է 1292 թվին իր աշակերտ Թորոսի ձեռքով և 
պահվում է իրենց ձեռագրատան, համար 306. պետք է համեմատեր մյուս 
օրինակների հետ, Իխ յՏքշ 1736, 957, 289. այլ և պիտի բարձրանար մինչև 
Երզնկացու բուն աղբյուրը և քրքրեր Դիոնիսիոսի ձեոագիրները՝ 1104, 
875, 1317, 174, 294, 39 և այլն։ Այս բոլոր նյութերը պետք է միմյանց հետ 
համեմատեր, օգտվելով նաև Դավթի, Անանունի, Մովսեսի, Ստեփանոսի, 
Համամի և Մագիստրոսի մեկնություններից, ուր բերված են Դիոնիսիոսի 
խոսքերը, որպեսզի կարենար իրագեկ լինել խնդրի իսկության՝ բանա- 
սիրական լապտերը ձեռքին։ Պետք է ուշի ուշով դիտեր և զններ, որ 

374 


ձեռագրում ինչպես է գրվում է և ե, որովհետև, ինչպես ասացինք, բոլորագիր 
գրիչների մոտ հաճախ դժվար է միանգամեն որոշել միմյանցից այդ երկու 
աաոերը։ Միայն այն ժամանակ, այս կերպ վարած աշխատանքի 
արդյունքը կշիռ կունենար։ 

Հխւյր) Ղազիկյան իրավունք կունենար խոսել «բոլոր ձեոագիրների» 
անունից։ Գուցե և կգտներ, որ գրիչներից ոմանք, Սաեփանոս Լեհացու, 
Աբբահոր, «Հայկազեան բառարան»–ի և հխւյրյ Ղազիկյանի նման, չեզոքի 
մեջ տեսել են չէ և գրել չէ զոք, իսկ ուրիշները աոանց ստուգաբանական 
Փորձերի արտագրել են ինչ որ գտել են իրենց կաղապարում և այդպես 
պահել են հին և բուն ավանդը։ Շահան–Ջրպեա(յանխ 1830 թվին, և նվաստս 
1915 թվին հրաաարակած գործում համերաշխ ենք, որ Դիոնիսիոսի իսկա- 
կան գրություն է չեզոք, և որ այս գրությանը հաստատվում է իր ստուգաբա- 
նությամբ, որպես չ-եզ-ոք - օսժօհօէշրօտ, ուր էական բայ չկա։ Այս է բանա- 
սիրական աշխատանքի շիտակ ուղին և ոչ այն ուղին, որ ընտրել է հիսյր) 
Ղազիկյան, «Զարգացելոց»–ից անցնել «Հայկազեան բառարան»–ին, այս- 
տեղից Աբբահոր, հետո Սաեփանոս Ռոշքյանի բառարաններին, հեղինա- 
կություններ որոնել և նրանց արևով երդվել։ 

IV 

Նույն թերությունները լհզվա գիտական և բանասիրական նկաավում են 
նաև ամեն րաոի քննության մեջ՝ 

ԱՄԷՆ Թէ ԱՍԵՆ 

Հխւյրյ Ղազիկյան, ինչպես միշտ, նոր բան չունի ասելու, այլ կրկնում է 
այն, ինչ որ ասել է հիսյր) Ա. Բագրաաանին 1852 թվին։ Սակայն նորեն 
կրկնում ենք, որ ինչ նհրեփ էր և հասկանափ անցյալ դարվան կեսին, 
աններեփ է այժմս 80 տարի հետո։ Հխւյբ1 Բագրաաունու օրով համե- 
մատական լեզվագիտության վարդապետությունն իր խանձարուրքի մեջ 
էր, իսկ հայ լեզվագիտությունը տակավին ծնված չէր։ Այն հեղափո- 
խությունը, որ աոաջ բհրեց հայ լեզվի ուսումնասիրության մեջ Հյաբշմանք 
և իր ստեղծած դպրոցը, կարծես գոյություն չունի հխւյրյ Ղազիկյանի 
համար և իրոք, անծանոթ է նրան։ Սրանով պետք է բացատրել նրա 
անզգաստ և անխոհեմ քամահրանքը արդի լեզվագիտության հասցեին. 

Հխւյրյ Ա. Բագրաաունին կարծել էր, թե ամԷՕ բառը կապ անի մէն-ի 
հետ, բայց ավելի հավանական էր համարել, որ նայն է համայն ի հհա 1 ։ 
Երկու համեմատություններն էլանընդանհփ են։ Մէն այլբան չէ, քան սղումն 

1 Ա. Օա դր ա աաՕք ւ Զարգացելոց, էշ 1470 ն 1420։ 

375 


I 


ճիայն-ի, ուրեմն ավելի նոր է, քան ամէն - եին րաոը. և որպես այդպիսին չի 
կարող նրա ծնողը լինել։ 

Հաճ-այն կազմված է որպես մի-այն, սակ՜այն, միանգամ՜այն, և 
հիմնական տարրը՝ համ-իրանական փոխառություն է և հետևապես ավելի 
երիտասարդ, քան րնիկ հայ ամեն՜ը։ Բացի ղրանից եթե ամԷՕ-ը լիներ սեղմ 
ձևը համայն՜ի, շեղ հոլովներում և բարդությանը մեջ անշեշտ է պիտի 
փոխվեր ի-ի, ամինի, ամինայն, և այլն, համաձայն հայ լեզվի հնչափո- 
խության օրենքին։ 

Մեր վեճը հիսյր) Բագրաաունու հետ չէ։ Նրա ժամանակ ակամայ, 
ապուխտ համարվում էին հայերեն րսաեր, և թերևս հասկանալի էր կարծել, 
որ ամէն-ը ծագում է մէն-ից ա ժխտականի հավելումով։ Բայց այժմ գիտենք 
շնորհիվ Հյուբշմանի աշխատության, որ ակամայ, ապուխտ փոխ են 
առնված իրանական լեզվից և չեն կարող համեմատվել զուտ հայ ամէն 
բառի հետ։ Ահա ինչու ներելի չէ հքայրյ Ղազիկյանին ներկայումս կոչ անել 
նույն բաոերին և պնդել սխալ ստուգաբանության վրա, հենվելով նույն 
Բագրաաունու թված՝ ածուդ կամ ածուխ իբր անծուխ և կամ Հովհան 
Մամիկոնյանի՝ Ասուր և սուր և նման օրինակների, որ ուրիշ բան չեն, քան 
ժողովրդական բառախաղեր։ 

Հխւյր1 Բագրաաունին նկատել է նմանապես, որ ա երբեմն թողնում է 
իմաստը անփոփոխ, ինչպես պատ, ապատ, կումբ, ակումբ, նոթի, անոթի 1 ։ 
Հքայր) Ղազիկյան սրանց վրա ավելացնում է իր կողմից ախոյեան և 
խոյանամ և պարսկերեն մի քանի րաո՝ առատ, առասան, ասպար, ցույց 
տալու համար, որ բառերը երբեմն ա են առնում իրենց շալակը հակառակ 
մեր կարծիքին։ 

Մխիթարյան հայկաբանը սխալվում է. պատ կապ չունի ապատ ի հետ, 
կումբ՝ ակումբ-ի հետ, անօթի-ի մեջ ա սկզբնական է և ոչ հավելածոյ, 
ախոյեան բնավ կապ չունի խոյանամ՜ի հետ։ Ինչ վերաբերում է պարսիկ 
բառերին, հայտնի է, որ մեր հին լեզուն ո, բ տառերով սկսվող բառ չունի, 
ուստի և սկզբից ավելացնում է կամ ա կամ ե, առասան կամ երասան, արագ 
կամ երագ և այլն։ Այս երևույթը ոչ մի առնչություն չունի ամէն-ի ա-ի հետ, և 
ոչ ասպար՜ի ա ՜ի հետ. ասպար և սպար, երկուսն էլ առնված են 
իրանականից 2 ։ 

Այսպիսով ա-մէն-ի ա բացատրելու ճիգը միանգամայն ապարդյուն է և 
որոնման ուղին՝ մոլար։ Զուր են նաև ամէն-ը համայն՜ից հանելու ջանքերը։ 

Հխւյրյ Ղազիկյան նախապես մի փորձ է անում հերքերս մեր դի- 
տողությունը, որ ամէն չի պատահում առանձնակի հին մատենագիրների 

1 Ա. Բագբասսսնի, Զարգացելոց, էշ 1470։ 

2 Հմմա պարս. Տկար «է սյար։ 


մոտ։ Նորեն դիմում է «Հայկազեան բառարան»–ին և «Զարգացելոց»–ին և 
արտագրում հետևյալ օրինակները, «զամէն մնացեալսն յանձն աոնէր 
շնորհացն ասառւծոյ. Կորիւն. Ցամէն արաբա ծոց. Զ. (7) սաէպ։ Ամէնն 
առանց գործելոյ անկատար է. Ա(7)»։ 

Բերում է նաև օրինակներ Արիստոտելի «Ցաղագս մեկնութեան» թարգ- 
մանությունից, համարելով այն V դայաւ գործ։ Այս տեղեկությունը, որ ծագում 
է Գ. Զարբհանալյանի աշխատությունից, գրված 1860-ական թվականներին, 
շատ է հինացած (7)։ «Ցաղագս մեկնութեան» և նման հելլենական գործերը V 
դարռւ չեն համարվում և ո՜չ դասական մատենագրության։ Ուստի կարող 
ենք հանգիստ թողնել այս երկը և կանգ առնել առաջին օրինակների վրա։ 

Մեզնից գաղտնիք չէր , որ Կորյունի մոտ պատահում է մի անգամ զամէն 
ձևը, որը ցույց է տված «Հայկազյան բաոարան»–ում, ծանոթ են և ուրիշ 
դեպքհր, որ մտած չեն նույն բառարանը։ Սակայն մենք համարել ենք և 
համարում ենք զամէն սոսկ վրիպակ, գրչի սխալ Կորյունի մոտ։ Արդարև, 
Կորյունի փոքր երկի մեջ գրեթե ամեն երեսում պատահում է, երբեմն կրկին 
անգամ, ամենայն բաոը զանազան հոլովներով և զանազան հոլովների հեա. 
օրինակ՝ ամենայն կրթաթեամբ, էջ 7, վասն ամենայն հոգաց, էջ 8, զամ 
ընարութիւնս, էջ 10, ամենայն իւրայիւքն, նույն էջ, աո ամենայն ազգս, էջ 11 
և այլն։ Այս պարագան կասկածելի է դարձնում զամէն-ի եզակի երևույթը։ 
Կորյունի ոճը ճարտասանական է և բարձրաթռիչ, խուսափող ոամիկ 
տարրերից, որպիսիք կարելի է զանել Փավսաոսի և Փարպեցու մոտ։ 

Մյուս կողմից Կորյունը խնամություն ունի Ագաթանգհղոսի հետ և 
այստեղ ևս չի պատահում ամէն բաոը։ Իրավունք ունինք, հետևապես, 
ժխտելու այդ ընթերցվածը։ Ավելին կասեմ։ Մոաեն քննելով Կորյունի 
բնագիրը, կարելի է համոզվել, որ այդ նախադասությունը, ար գտնվում է 
զամէն, աղավաղված է և պակասավոր։ 

Կորյունի երկը մեզ հասել է շատ վատ վիճակի մեջ և երկու խմբագրու- 
թյամբ։ Համառոտը երբեմն նպաստում է ուղղելու ընդարձակը. Ս. Մահակի 
մահվան առթիվ կարդում ենք Մեծ Կորյունի մոտ. «Ապսպարհալ գանձն հւ 
զմնացեալսն ամհնապահ շնորհացն այ, զոր հւ առել վաղվաղակի ամ 
հանդերձելով®»*... 1 . Փոքր Կորյուն անի. «Ապսպարհալ գանձն հւ 
զմնացեալսն (զիւր հօան)» ամհնապահ շնորհացն Ասաածոյ յանձնարարհլ, 
այնպէս վախեց աւ յաշխաբհէս։ Զոր աոհալ վաղվաղակի» 2 ։ Ընդգծած բա- 
ռերս բաց են թողնված մեծի մեջ և պետք է լրացնել։ 

1 Կոբիւն, Պաամաթխն վարուց և մաեուտն Սրբոյն Մհսբոպայ, Վհնեաիկ, 1894, էշ 25. 

* «այ», «առել» և «ամ», «Օց» պաաիվ նշան Տեր «Օին։ «Հայբենիք»փ տողաշարք 
չունենալով այդ նշանները, անոնք զանց առնված են (ծան. «Հայրեճիք»փ - Պ. Հ.)։ 

2 «Սոփեբք Հայկականը», Ժ՜Ա, էշ 28։ 


376 


377 


Մաշտոց մեռնելիս «նսաաւ ի ժողովոյն միջի եւ համբարձեալ զձեոսն 
եանապազաաարած յերկինս գաճէն մնացեալսն յանձն առն էր շնորհացն 
այ, վասն նց օգնականութիւն հայցէր» 1 ։ Փոքր Կորյուն ունի «Նսաաւ ի 
ժողովոյն միջի եւ համբարձեալ զձեոսն եանապազաաարած յերկինս 
գամենասարբ գերրորդութիւնն օրենէր և յանձն առնէր զաշակերաեալսն 
աճենապահ շնորհացն ասաուծոյ»... 2 ։ 

Այս հաճհճաաությունից հետևում է, որ Մեծ Կորյունի սաղերը պա- 
կասավոր են, աղավաղված են և հավանորեն զաճէնն ամենասուրբ բաոի 
աոաջին մասն է։ Ամենապահի կրկնությունն ևս հարազատ է։ Աղվանից 
աշխարհից հեռանալուս Մաշտոց հրաժեշտ տվեց իր աշակերտներին 
«յանձն աոնելով զնոսա եւ զանձն աճենապահ շնորհացն այ» 3 ։ Եթե Փոքր 
Կորյունի միջոցով վերականգնենք Մեծի թերին, զաճէնն կասկածելի բաոը 
կվերանա և նրա հետ կվերանա ոաճկաբանության միակ բիծը Կորյունի 
բնագրից։ 

Հխւյր) Ղազիկյանի մյուս երկու օրինակները կրում են Զ և Ա ան- 
հասկանալի աաոերը։ Պետք է որոշակի նշանակել, թե ո՞րտեղից, ո՞ր 
հեղինակից և կամ ո՞ր դարու գրությունից են քաղած։ Ամեն մի վեճի, մա- 
նավանդ բանասիրական, տարրական պահանջն է՝ ճշգրիտ լինել փաստերի 
և ապացույց ծառայող օրինակների վերաբերմամբ։ Այլապես բանասի- 
րությունը կդաոնա բանաստեղծություն և վեճը կկորցնե ամեն իմաստ։ 

Աոաջին օրինակը գանում ենք հխւյրյ Բագրասաւնու քերականության 
մեջ, ուր ուրիշ օրինակների թվում կարդում ենք՝ «յամեն արարածոց» 4 ։ Ուրեմն 
Զ նշանակում է «Զարգացհլոց», ի՞նչ արժեք ունի այս օրինակը։ Ոչ մի։ 

Երկրորդ օրինակը «Հայկազյան բառարան»–ից է, և առնված է Փիլոնից, 
«վասնզի ամենն առանց գործելու անկատար է» 5 ։ 

Ուշադրության արժանի է, որ երկու օրինակներում էլ մեզ զբաղեցնող 
բաոը գրված է աճեն, յամեն, հ-ով, բայց 1վայր1 Ղազիկյան իրավունք է 
համարել է-ով, աճէն, յամէն։ Այս պատահական վրիպակ չէ, որովհետև նա 
քաջավարժ է ընդօրինակության արվեստի մեջ, այլ գիտակցական շեղում։ 
Հանձնարարելի վարմունք չէ և կեղծիքի չափ մոլորեցուցիչ։ Վեճի նյութն 
այն է, թե ամհն-այն-ի մեջ ի՜նչ է ներկայացնում ամեն ը արդյո՞ք աճէն, 
ինչպես կարծում է հխւյրյ Ղազիկյան։ Հետևապես պետք է ցույց տալ - և մեր 
պրպտում ների նպատակն այդ է - թե աճէն ձևը գոյություն ունի* հին 
մատենագիրների մեջ, այսինքն՝ սկզբնական է, թե չէ։ 

1 ԿօբխՕ, էշ 26։ 

2 «Սոփերք Հայկական;», ԺԱ, էշ 32։ 

3 Կորխ.8, էշ 19։ 

4 Ա. քւագրաաաՕի, Զարգացհլոց, էշ 808։ 

5 ծա», 110։ 


Եղած օրինակները գրված են աճեն, ուրեմն աճէն-ը մնում է չապացուց- 
ված։ Ահա ինչո՞ւ հէայրյ Ղազիկյանի սխալ արտագրությունը ներելի չէ։ 

Մենք գիտենք և ուրիշ օրինակներ, օրինակ՝ Աղեքսանղրի վարքի մեջ՝ 
«Ամենից ազին մարդկան» 1 , կամ Տիմոթեոս Կուզի մոտ «Գեր աճեն 
անուն» 2 , այսինքն՝ «ի վեր քան գամենայն անուն», նույն էջում՝ «գի եւ աճեն 
ծունր կորանալ»։ 

Թե՛ վերևի և թե՜ այս օրինակները վստաեեւի չեն և, հավանորեն «աճ» 
գրության ռամկորեն ընթերցվածներ են։ Բայց անգամ եթե համարենք 
հարազատ ընթերցվածներ, այստեղից կհետևի, որ սկզբնական ձևն է ամեն 
և ոչ աճէն, և այդ ամենն է, որ երևում է բարղությանց մեջ, ինչպես ամե- 
նակալ, ամեն-ի –մաստ։ 

Հէայր) Բագրատունին և «Հայկազհան բաոարան»–ը ընդունում են 
հավասարապես ամեն և աճէն։ Իսկ հայր Ղազիկյան այս կետում ևս ուզում 
է շեղվել իր ուսուցիչներից և պնդում է, որ մենք տգետ ենք և անտեղյակ հայ 
լեզվի օրենքին, որ բարղությանց մեջ ամեն-ը ծագում է ամէն֊ից։ Ո՞րն է 
օրենքը։ Այն, որ բարղեփ բաոը, եթե բաղաձայնով է սկսվում, աճեն է գրվում, 
իսկ եթե ձայնավորով՝ ամէն մնում է անփոփոխ։ Ինչպե՞ս է ապացուցանում 
այս օրենքը։ Թողնում է և Բագրասաւնու «Զարգացհլոց »–ը և «Հայկագեան 
բաոարան»–ը և դիմում Սահփանոս Ռոշքյանի բառագրքին և այնտեղից 
քաղում մի շարք բարդություններ, ամէն-ով սկսվող։ Դժբախտաբար չի 
բացատրում թե ինչո՞ւ Ստեփանոսի ուղղագրությունն այդքան ծանրակշիռ 
է, ո՛ր մատենագիրներից քաղած, ո՛ր դարու, ո՜ր ղասի հեղինակություններից։ 

Այս բանասիրություն չէ։ Ռոշքյանին դիմելուց առաջ, ավեյի լավ կփնեբ 
սերաել «Հայկազեան»–ը, ուր հիշատակված են միևնույն օրինակները։ 
Հ(այր) Ղազիկյան կամավ, գիտակցությամբ է հեռանում «Հայկագեան»֊ից, 
որովհետև այնտեղ պարզ ասված է, որ ամէն-ով բարդությունները ռամ- 
կական են. այնտեղ ասված է, որ ամէն-ով բարդությունները թեև նշանակում 
ենք, բայց «ըսաինքեան ուղիղ է ամեն, քան գամէն որ է աոաւհլ ռամկական, 
թող զի հոլով սորա է ամենի, ամենից»։ 

V 

Հակառակ «Հայկազեան բաոարան»–ի հեղինակության և նրա վրա 
հիմնված Մխիթարյան ավանդության, որը մեր դեմ պաշապանելա 
գովական ջանքն է հանձն առել հխւյր) Ղազիկյան, ինքը հայանում է, որ 
աճէն-իմասա «ավելի շնորհալի է», քան աճեՏ-ի-մասա, աոանց հաճելու 
բացատրելու մեզ այս շնորհալիության պատճառը կամ էությունը։ 

1 «Վարք Աղհքսանդբի», էշ 136։ 

2 Տիճօքէոս Կագ, էշ 3 12։ 


378 


379 


1 


Անուրանալի փաստ է սակայն որ բոլոր ընտիր հեղինակների մոտ ամեն- 
ով բարդությունները գիտեն ամենևոչամէն։ Հխւյր) Ղազիկյան բերում է 
Ղազար Փարպեցուց մի բաո՝ ամէնախաալից, առնելով իհարկե «Հայ– 
կազհան»–ից և առանց ցույց տալու տեղը։ Եթե սովորություն ունենար 
ստուգելու քաղվածները, կտեսներ, որ այդ րաոը Փարպհցու նոր և քննական 
հրատարակության մեջ, սրբագրված է ամհնախաալից 1 , անշուշտ, այն 
արդարացի հիմամբ, որ նույն հեղինակի մոտ կա՜ գրված՝ ամենողորմ 2 , 
նման Ագաթանգեղոսի՝ ամենիմաստին և այլոց։ 

Հնչյունափոխության ազդակը շեշտն է. շէ'0 դաոնում է շին ական և 
շինարար, շինություն, որովհետև է կորցնում է շեշտը և փոխվում է ի-ի, 
հաջորդ վանկի բաղաձայն կամ ձայնավոր ունենալը արժեք չունի։ Եթե իրոք 
ամէն բաո գոյություն ունենար, և անշեշտ է-ն հ-ի Փոխանցելու օրենքը ևս 
գոյություն ունենար, միակերպ պիտի գրվեր ամենակալ և ամենիմաստ։ 
Տարբերություն դնել և կախում ենթադրել հաջորդող ձայնավորի և 
բաղաձայնի հանգամանքից՝ ոչ մի հիմք չկա։ 

Ամենագլխակորն է որ է-ի ե փոխանցվելու օրենքը մտացածին է։ Ասել 
ենք և պնդում ենք, որ հայերենում շեշտազուրկ է փոխվում է ի-ի և ոչ ե-ի։ 

Հխւյր1 Ղազիկյանը այստեղ ևս մեզ տգետ է համարում և պատգամում է, 
որ երբեմն է-ն փոխվում է ի-ի, իսկ երբեմն հ-ի։ Չի բացատրում, թե ինչո՞ւ է 
այդ տարբերությունը, ի՞նչ է պատճառը, որ հնչական օրենքը երկու դեմք 
ունի։ Հնչական օրենքները կանգուն են բնախոսական հիմերի վրա և չեն 
սիրում կամայականություն։ Ուրեմն ինչո՞ւ պիտի է փոխվի և ի-ի և ե-ի։ 

Հքայրյ Ղազիկյան, որ օրենքի մասին թյուր ըմբռնում ունի, հայ- 
տարարում է, որ ֊էն վերջացող բաոերն են, որ փոխում են իրենց է հնչյունը 
հ-ի։ Եվ մոռացության տալով հողեղեն, մարմնեղեն, օդեղեն, ֊եղեն վերջա- 
ցող բառերի ճոխ կարավանը, որ հերքում են իր հնարածո կանոնը, բերում 
է, որպես ապացույց այդ կանոնի, երեք բառ՝ պարէն, հելլէն և հայերէն, այլև 
Գուրգէն, Զաւէն, Փաոէն և նման ձևի հատուկ անուններ։ Սրանց թվին է 
դասում և չարատանջ ամէնը; 

Կնճիռը լուծած կարծելով հխւյր) Ղազիկյան բացականչում է նախա- 
տինքով. «հայ գիրը գանվհլհն ի վեր Գուրգինի, Արսինի, Խորինի, պարինի, 
հելլինի գրված չեն երբեք, որով չեն կրնար գրվիլ նաև ամինի, ամինայն»։ 

Առնվազն անխոհեմություն է վարդապետի կողմից այս փքուն և 
բերանբաց հայտարարությունը։ Թո՛ղ բարեհաճն բաց անել Փավսաոս 
Բուզանդը և էջ 332-ում կկարդա միևնույն գփաւմ երկու անգամ՝ ԶաւԻնայ, 


1 Ղազար Փաբպհցի, Տփղիս, 1904, էջ 21։ 

2 ԱՕգ, էջ 20։ 


յաջորդ էջում՝ երրորդ անգամ ԶաւԻնայ։ Թո՛ղ շրջե թերթը և էջ 334-ում 
կահսնե՝ ՓաոԻնայ։ Թող բաց անե վերջապես հայր Բագրաաունու 
«Ջարգացելոց»–ը, իր գիտության հիմնական աղբյուրը և էջ 12-ռւմ կկարդա 
լույսի պես պարզ գրված՝ Գուրգէն, Գուրգենայ կամ Գուրգինայ։ Ահա՛ 
նմանապես Վաղինակ աճունը որ կազմված է Վաղէն և ֊ակ նվազականից։ 
Որ արդարև կարելի է և պետք է հոլովել Գուրգէն, Գուրգինայ, երևում է 
պարսկերենից ուր ըսրջա է, և բառի ստուգաբանությունից։ Գուբգէն-ի հին 
ձևն է վբկէն, ծանոթ Փավսաոսից 1 և ծագում է ւրր1սա» (-= ւ^Խա–^») բառից և 
այլ բան չի նշանակում, քան Վրկանցի։ 

Անզգուշություն է նաև պնդել, որ հիշած կարգի անունները բոլորն էլ 
գրվում են էն-ով։ Փավսաոսից հայտնի է Մեհեն անունը 2 , Բաբկենի ժողովին 
505 թ. ներկա էին ի միջի այլոց Մանգհն Ամաաունին և Բաշխեն Վահևունի 3 ։ 
Այս ֊են ուրիշ ծագում ունի և է սղումն հին հան մասնիկի, որ տեսնում ենք 
խոոեան, ծապեան (Փարպեցու մոտ) և կամ Գուգվոամիան 4 պարսիկ 
անունների մեջ, և որ կազմված է ի ստացական և ան հայրանուն (ք&էրօոօա– 
ւշս) մասնիկներից։ Սրանց կարգին է պատկանում և ԽորԷն, Բաբգէն, սա՛ 
ստույգ գրությունն է Խորեն (նոյն, ինչ որ Փարպեցու Խոոեան, Սեբեոսի 
խոոեամ եւ հույն մի պատմագրի ւօոաս ^հօօթհւ1»օէստ Տսոօօ&էէ»)։ Սրանց 
սեռականը պիտի լինի՝ Մանգհնայ, Բաբգենայ և այլն։ 

Տարրեր ստուգաբանական ծագում ունեցող անունները ենթարկվել են 
հետագայում ուղղագրական միակերպության, երբեմն պահելով շեղ 
հոլովներում իրենց ծագումի հետքը, հաճախ կրելով Փոխադարձ 
ազդեցություն։ 

Կարիք չկա հնչաբանական հավաստի օրենքների անհամերաշխ 
երևույթները բացատրելու համար հնարհլ »մ հօօ մտացածին և անիմաստ 
կանոններ։ Է-ի Փոխանցումը ի-ի հաստատուն օրենք է, այնքան հա- 
մատարած, որ եթե որևէ բաո որևէ երևույթով չի արդարանում կամ 
արդարացնում այս օրենքը, քառի այդ երևույթը ինքնին կասկածի տակ է 
ընկնում։ Եթե սեռականը աղահսու է, ուղղականը պետք է փնի՝ աղուես։ 
Եթե ապացուցվի, որ աղուէս է սկիզբը, սեռականը իրավունք ունեինք 
սպառելու աղաիսու ձևով։ Աղէա կարող է և պետք է տա աղիաի, իսկ եթե 
աղետի է սեռականը՝ ուղղական պետք է փնի աղետ և այլն։ Բանասիրական 
պրպաումներին է վերապահված լուծել այսօրինակ երկդիմի կնճիռները։ 

1 Փավտաա ԲազաՕդ, Դ, ժա։ 

2 Աճդ։ 

3 «Գիրք թղրոց», էջ 42։ 

4 Անդ։ 


380 


381 


Աճեն պարագայում կարեփ չէ զուտ հայ բաոը որպիսին է ամհն-այն, 
չափել և դատել ըստ հեղհեղուկ ձևերի օաարամուա հատակ անունների։ 

Այսպիսով մենք մնամ ենք մեր կարծիքին, որ աճէն գրությանը անհիմն է 
և ստույգ է ամեն, ծագած հնագույն ամեան-ից։ Եթե Տիմոթեոս Կագի ամեն՜ը 
հարազատ է, նշանակում է րաոի սղումը իրողության էր տակավին VI դարի 
կեսերին։ Փավստոսի՝ Գնել հատուկ անունը հայտնի է գնեալձևով։ Այսպես 
էր կոչվում Գնունյաց մի իշխան, որ ապրում էր VI դարի աոաջին կեսին 1 ։ 
Եթե և այս ընթերցվածը վսաահեփ է, ապա Գնել անունն ևս ընդունելու ենք 
նոր ձև հին գնեւպի (նման աճեն, ամեան-ի)։ 

Մեր վերլուծությունը կարծես թե արդարանում է, ինչպես ասել ենք, 
Ղարաբաղի բարբաոով, ուր աճեն հնչվում է աճան։ Այս բարբառի 
հատկանիշներից մեկն է եա երկվանկի սղաճը ա-ի, օրինակ՝ եկեալ, ճեոեալ 
և այլ դերբայները տալիս են եկալ, ճեոալ (և ոչ եկել, մեռել)։ Երկոքեան 
դարձել է երկոքան։ Իրավունք ունենք կարծելու, որ աճան-ը նույն կերպ 
ծագում է հին ամեան-ից։ Սրա դեմ էվայր) Ղազիկյան նկատում է, որ 
ժողովուրդը մայրը շինում է մար, հայրը՝ հար, ուստի և Ղարաբաղի ամանը 
ավելի համապատասխան է իր ենթադրած ստուգաբանության և գալիս է 
համայն-ից։ 

Անիրազեկ առարկություն է։ Ամեն մի բարբառ իրենով պետք է դատել և 
ոչ թե ընդհանրապես ժողովրդի ասածով։ Ղարաբաղի բարբառում այ ձայնը 
սղվում է է-ի և ոչ ա-ի. և այդ կերպով ստացած է հնչվում է քմային ա-ի նման 
(Սա1սսէ, մոտ է-ի)։ Հայր-ի այ արտասանվում է այնպես ինչպես մէջ-ի է-ն, 
հար, ճաչ (= &ոջ. ասօհ-ի նման), ուր ա է-ի և ա-ի միջև ծփալ հնչյուն է։ 

Աշխարհաբարի ուղղագրությունը դյուրացնելու և կաճ պարզելու հաճար 
ասել էինք, որ հրամայականները կարեփ է գրել ե-ով, երգն (փոխանակ 
հրգէ-ի) ինչպես գրում ենք կարդա՝ (և ո՜չ կարդայ)։ 

Հ(այր) Ղազիկյան շտապում է մեզ տգետ անվանել և բացատրում է, որ 
կարդա՜ և երգելս՜ ծագում են կարդաց և երգեաց ձևերից և որ ց ընկնում է, 
մնում կարդա՜ և երգեա՜, իսկ երգեա՜յ աշխարհաբարում դառնում է եբգէ՜։ 
Հրամայականի ծագումը մեզ ևս հայտնի է, ինչպես ամեն մի դպրոցականի։ 
Բայց ինձ հայտնի չէ, որ երկբարբառ եա՜ դաոնար է։ Երբ հխւյր) Ղազիկյան 
խոստովանում է, որ բառամիջում եա դառնում է ե, բայց ավելացնում է, որ 
բառավերջում փոխվում է է-ի, այստեղ նույն սխալն է գործում, ինչ որ է-ի 
կրկնակի փոխանցման խնդրում։ Ոչ մի հիմ չկա, որ վերջահանգ եա՜ դավա- 
ճանն իր բնության և դառնա է, փոխանակ ե-ի։ Աշաեայ =■ աշաէ, հրեայ - հրէի 
և նման բառերի հետ համեմատելը սխալ է։ Աշաեայ պետք է է տա, 


1 «Գիրք թղթոց», 74։ ՆայՏ անձջ կոչվում է և ԳնԷլ՛ «Գիրք թւլրոց», 42։ 


որովհետև եա+ յ հավասար է ե + յ - է։ Իսկ երբ սեաւ դաոնում է սև, լեարդը՝ 
լերդ, զիարդը՝ զերդ, արգեւք չկա որ երգեա չդառնա եբգհ՜։ Է գրելու 
սովորությունը մի զիջում է գրաբարյան պաշտոնական ուղղագրության։ 

Կանգ աոնել չենք ուզում այս խնդրի վերա։ Ուղղագրական վերա- 
նորոգությունների մասին հազիվ թե կարեփ է արդյունավետ զրույց ունենալ 
հխւյր) Ղազիկյանի պես իր գիտության մեջ նախապաշարված անձի հետ։ 

Վեճը չեզոք և աճեն բառերի մասին էր։ Սեր տեսությունը, որ պարզել 
էինք նախորդ նկատողության մեջ, մնում է իր ուժ^մեջ և եղած առար- 
կությունները անգոր են խախտելու մեր վերլուծությունը, որ հենված է 
Հյուրշմանի, հայ արդի լեզվագիտության հիմնադրի և իր աշակերտ 
Կարստի, Կիփկյան բարբառի նշանավոր հեաազոաափ (8), մի վարկածի 1 ։ 


Քայլ աո քայլ հետևեցինք մեր խրոխտ հակառակորդի ընդդիմախո- 
սության և գուցե ավեփ ուշադրության նվիրեցինք նրան, քան արժանի էր։ 
Զրախոսություն չէր մեր կողմից, երբ մեր նախաբանում հայտնեցինք, որ 
հխւյր) Ղազիկյանի մեջ չենք տեսնում ո՜չ բանասերը և ո՜չ լեզվագետը։ Բա- 
նասեր չէ, որովհետև չէ զբաղվում րնագիրներով, չէ սիրում կորանալ նրանց 
վրա հաճախակի ընթերցանության և ուսումնասիրության տենչով։ Լեզ- 
վագետ չէ, վասնզի քամահարում է արդի լեզվագիտության ճշակած 
սկզբունքները և այդ սկզբունքները կիրարկելու միջոցները, մեթոդները։ 
(Բավական է հիշել, որ եզ բաոը նույնն է համարում ինչ որ յոյն օս1)։ 

Որպես վերջաբանություն կուզեինք մի քանի խոսք ասեչ հիսյր) 
Ղազիկյանի, որպես Մխիթարյան միաբանության անդաճի, հոդվածի 
առթիվ։ Պարտքս կատարած չէի փնի, եթե լռությամբ անցնեի՝ ինչ որ պետք 
է ասել։ 

Սեզ զբաղեցնող հոդվածը այն արժանիքը չուներ, որ դրա վրա այսքան 
ծանրանայինք։ Եթե արինք, պատճառն այն հարգանքն է, որ ունեցել ենք և 
ունինք դեպի Մխիթարյան անունը, որ կրում է հոդվածի հեղինակը, դեպի 
Մխիթարյան վերարկուն, որ նրա ուսերին է։ Ինչ որ գործում է ամեն մի 
Մխիթարյան, բնականորեն, անդրադառնում է հասարակական գիտակ- 
ցության մեջ համայն Միաբանության։ Ինչ որ գրվում է «Բազմավհպ»–ամ, 
պատասխանատու է ամբողջ Միաբանությունը։ Ուստի ծայրահեղ 
զգուշություն է հարկավոր և արթնություն՝ աջ ձեռքը պահել մշտապես գլխին 
և ձախը՝ բերանին։ 

Արդ, որպես Միաբանության անվան նախանձախնդիր ոչ պակաս, քան 

1 ճոո. Օոա., թ. 416. ա>էօհւօհ« Օրսաո. ժտ» 1 Աաս։հ»րաշււսօհ, յ>. 248. 


382 


383 


հայր Ղազիկյան, գանում եմ ցավալի և միանգամայն դատապարտելի այն 
մտածելու և արտահայտվելու եղանակը և ձևերը, որ յուրացրել է հիշյալ 
վարդապետը։ Մենք սովոր ենք տեսնել Մխիթարի հոգևոր զավակներին հեզ 
և խոնարհ և գերազանցորեն բարեկիրթ։ Հասկանայի է։ Մխիթարյանը նախ 
վանական է և ապա գրական։ Վանականը պիտի հարգն իր կոչումը, և նրա 
համաձայն կշոե իր խոսքը, շարժն իր գրիչը և բարի օրինակ լինի դուրսը, 
կրքերի մեջ թավալուն աշխարհիկներին։ Ի՞նչ պիտի սովորն ընթերցող 
հասարակությունը, աճող անաիրական սերունդը հասակավոր և բարեկրոն 
մի հոր վաաակիրթ և հոոի գրականությունից։ Բաոեր ուղղելը գովելի ջանք է, 
բայց պայման, որ գրական բարքերը չխաթարվեն, որովհետև բարքը վեր է 
բաոից։ 

Եվ ինչո՞ւ պիտի մի Մխիթարյան վիրավորն, ոտի աակ տա Մաշտոցի 
չքնաղ գյուտը։ Մ. Ղազարի վանքը պաշարված չէ կատաղի թշնամուց, որ 
վանական գրիչը փոխվի քրդական մզրախի և անմիտ ավերումներ գործն։ 
Եվ ի՞նչ է նշանակում, օրինակ, այն ծանրորակեւի քրքիջը արևելահայ 
բանասերների, «գնում է, գալիս ըսողների ամբողջ ճետի» հասցեին (9)։ Այս 
խոսքերը մի՜թե վայել են հայ մարդու, էլ չասենք, բանասերի, չասենք 
եկեղեցու պաշտոնյայի։ «ՔրԷիքուր ոճիրը» ահա՛ որտեղ է (10). աաոերը և 
բաոերը չեն ոճրագործը...։ Որքան էլ հարվածենք Մխիթարյանների 
պաշտած է-երը և ե-չերը, հարվածենք անգամ մեծ բաոարաններ, երբե՛ք, 
երբեք չենք կարող ստվերը ձգել վանքի անվան վրա, որքան որ ընդունակ է 
ձգելու և ձգում է հխւյր) Ղազիկյան իր անպատշաճ բառերով (11)։ Նման 
հոդվածներ պատիվ չեն բերում Սխիթարենական միությանը, բիծ են դնում 
հայ բանասիրության անդրանիկ հանդեսի, ալևոր «Բազմավեպ»–ի խոր- 
շոմած ճակատին։ 


384 


(«ԳԵՐԵԶՄԱՆ» ԲԱՌԻ ՍՏՈՒԳԱԲԱՆՈՒԹՅԱՆ ՍԱՍԻՆ) 
«Արձագանք» (լրագրի) խմբագրությանը 

Պարոն Խ. Հովհաննիսյանի (1) «Մյուսերի հետազոտությունները» հոդ- 
վածում (2), որ զետեղված էր «Արձագանքիդ» վերջին համարներից մե- 
կում (3), ասված է, ի միջի այլոց, որ «գերեզման» բաոի ստուգաբանությունն 
անվերածելի է մնում մինչև այժմ։ Ավելորդ չենք համարում աոաջ բերել մի 
կարծիք այս մասին, որ պատկանում է Շուշվա թեմական դպրոցի ուսուցիչ 
պ(արոն) Գյուլզադյանին (4)։ Արգո պարոնի կարծիքով «գերեզման» բաոը 
կազմված է հետևյալ երեք բառից. 

դահ նշանակում է բարձր տեղ, օրինակ՝ 

գահավիժել 

բէզ կամ րոյգ, որ պահպանվել է հայոց լեզվում նաև 

«ասպարէզ» րաոի մեջ։ Համազոր է «ար- 
ձակել», «ձգել» բայերին (ասպարէզ - 
ձիարձակ)։ Այս րաոի հայկական աա– 
ոադարձությանն է իսկապես «լոյծ– 
լուծանհլ –քանդել, արձակել»։ 

Իսկ վերջին լծորդը՝ 

ման ՜ է մարդ, ման-ուկ։ 

Այսպիսով, «գերեզման» կամ «գահրհզման» նշանակում է բարձրից ձգել 
մարդուն, կամ տեղ, ար ձգում են բարձրից մարդուն։ Այս բացատրությունը 
պարոնը հաստատում է և մի արիական սովորությամբ, որով մեռելներին 

աշտարակներից ձգում էին ցած, փոսի մեջ... 

Հարգելի ուսուցիչը շատ հմուտ է հայոց, պարսից և արաբական 
լեզուներին, այլ և քաջ ծանոթ է նոցա պատմության, հին ավանդու- 
թյուններին, սովորություններին, Նազի միջնադարյան ժողովրդական 
բանաստեղծության՝ մի հանգամանք, որ այնքա ն կարևոր է մեր հին 

385 


37-9 


մատենագրության ուսումնասիրության համար։ Այս է պատճառը, որ 
պխւրոնյ Գյուլզադյանը երբեմն շատ հետաքրքիր և հավանական 
վերլուծություններ է առաջարկում մեր հին անգիր բանահյուսությունից 
մնացած այն կտորներին, որոնք Խորենացու Պատմության միջոցով հասել 
են մեզ։ Սակայն զարմանալին այն է, որ լրագիրնհրամ խոսք է բացվում այդ 
մասին մինչ այն աստիճան, որ ուրիշները ստիպված են լինում հայտարար 
էինել նորա կարծիքներին այս կամ այն ձևով (Տ)։ 


386 


ՎԱՂ ՇՐՋԱՆԻ ՓՈԽԱՌՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ ՀԱՅԵՐԵՆՈՒՄ 

Հայերենում, որը հնդեվրոպական լեզու է, ինչպես նաև մյուս հնդեվ- 
րոպական լեզուներում, գոյություն ունի անհայտ ծագումով ենթաշերտ։ Այդ 
ենթաշերտը, անշուշտ, նույնասեռ չէ և բաղկացած է այլազան տարրերից։ 
Զարմանալի չի լինի իմանալ, որ հայոց լեզվի այնքան սովորական մի քանի 
բառեր ծագում են շատ վաղ ժամանակաշրջանից։ Դա չի նշանակում, 
անշուշտ, որ Փոխառությունը կատարվել է այդ դարաշրջանում։ Այդ կարգի 
տարրերը, հավանաբար, թաՓանցելեն հայերենի մեջ հայերի Հայաստան 
անցնելու ընթացքում, և կամ երկիր գալուց հետո ժառանգվել են տեղական 
հին բնակչությունից։ 

&. ա. երրորդ հազարամյակի կեսերին ակկադցի Սարգոնը (1) 
արշավանք է ձեռնարկում Փոքր Ասիա՝ պաշապանելա համար Կեսարիայի 
շրջանում տեղավորված սեմական վաճաոականնեբի գաղութի շահերը, 
որոնք դժգոհում էին տեղական իշխանությունների ճնշումից։ Դրան 
վերաբերող արձանագրությունը հրապարակվել է է. Վայդների կողմից 1 և 
մեկնաբանվել է. Դոբմի կողմից 2 ։ 

Սարգոնը վաճառականների գործը կարգավորում է այնպես, ինչպես 
կամենում է։ Սեզ հեաաքրքրում է այն հանգամանքը, որ նախքան վե– 
րադաոնալը նա կարգադրել է մի քանի բույսեր վերցնել իրենց հետ, որոնք 
անծանոթ էին իր երկրռւմ։ 

Այդ բույսերն անվանվում են՝ 
խսէսրս, ճէէս, ՏևաՏՏոԱ (տող 29), 
ճէէս, 1&11սրո, եորօոս, եսէէս, «էրժս (տալ 25)։ 

Ընդգծված բառերը քննարկում ենք ստորև։ 

1. Ասիսրս «խնձոր» 

Այս րաոը գանում ենք էօրրո - Էահս11աո կոչված բառահավաքում, որտեղ 
այն համապատասխանում է սումերական րՏ–աւ–րաս–ի6, բառացի «խո- 
շոր թուզ» 2 ։ Ֆ. Հռմմելը էակաս-ն նույնացրել է արամեական իսշո, ասո– 

1 8 օշհւշ|Հ 01 –Տէս& 61 ւ, 6 Ծշ8, 1922. 

2 հէԵԱգոէ», է. XXXIII (1924), է* 22։ 

2 8. Աւեոա, հԱէէտԱսոքտո ճշր »օրժ«ա։*էսօե«ո Օտ«շԱւշհ»հ, XVIII (“1913), 2, էջ 33։ 


387 


բտկան հ&շշձր» «խնձոբ»–ի հեա, և ի&շշձր» –ի մեջ ճանաչել են հայերեն 
խնձորը 1 ։ Պոլ դը Լագաբդը, որն աոաջինը քննհց հայերեն և ասորերեն 
քաոհրի նմանությունը, ենթադրում էր, որ ասորերենը կախում ուներ 
հայերենից 2 ։ Հ. Հյաբշմանը, թեպետ այն տեղավորել է ասորերենից 
Փոխառված հայերեն թառերի մեջ, բայց այդ նույն կարծիքն է գերադա- 
սում 3 ։ 

Այժմ, երբ մեզ հայտնի է էափսա-ի գոյությունը, ավելի հիմնավոր կլինի 
պատկերացնել խնձոբ-ը և իսօձրո-ն ավելի շուտ որպես անկախ 
Փոխառություններ։ Միջագհաքի աշխարհը խնձորենու հետ աոաջին ան- 
գամ ծանոթացել է Սարգոնի դարաշրջանում և նրա շնորհիվ։ Հետևաբար, 
խնձորի խսիսա անունը չի կարող սումերական կամ սեմական ծագում 
ունենալ։ Դա այն բառն է, որ գործածում էին Կհսարիայի շրջանում, 
այսինքն՝ նախախհթական բառ է։ Դա անվիճեփ է։ 

Հնարավոր է, որ էաիսա-ն հայերենի մեջ է թափանցել այն ժամա- 
նակներում, երբ հայերը դեռևս Եփրաաը չէին անցել և ապրում էին Փոքր I 
Հայքում, Կեսարիայի շրջանի մոտերքում, այսինքն՜ մոտավորապես VIII– 

VII դարերում։ 

Իհարկե, դժվար է ճշգրտել հնչյունական աղերսը երկու այնպիսի 
բառերի միջև, որոնք միմյանցից բաժանված են հրեք հազարամյակի ՚ 
անջրպետով։ Սակայն աղերսը կասկածից դուրս է, և դա է կարևորը։ 

• Իհարկե, կաբհփ է նաև ընդունել, որ վիճհփ բառը ուրարտական ժա- 
ռանգության լինի, որը հայերը վերցրած լինեն այդ երկթի այլ մշակութային 
հարստությունների հետ միասին։ Դրանով ըստ էության ոչինչ չի փոխվում։ 

Շատ հետաքրքիր է, որ խսիսրս-ն, համարյա իր նախնական ձևով, 
պահպանվել է մինչև մեր օրերը կովկասյան լեզուներում։ Լագերն ու | 
մինգրելները խնձորն անվանում են ս1ճ՜սո 4 , սվանները՝ կամ >աւէ 5 ։ 

Վերջինը, ինչպես նաև վրացերեն ւր»1Ա–ն (խնձոր), սոսկ նույն ւմէ՚սո-ից ; 
ծագած ձևեր են ներկայացնում։ ^Ա-ի մեջ 1-ն գափս է մինգրելերեն 1ե– 
ից. |տ<Ա–ն (յոթ) համապատասխանում է մինգրելհրենի 1եոէ՚ւ–ին, 1՝»օ1Ին 
«որդի»՝ մինգրելհրենի «է՛ս* *։է՚աՓ–ին։ Այնուհետև, վրացերենի –1ւ վեր– | 
ջավորությունը համազոր է մինգրհլերենի –հ–ին. յ&1–Ա–ն «շուն» մինգ– 
րհլերենում յօ-էօհ ձևն ունի, ուրեմն, ▼•1-Ա-ն կանոնավոր է մինգրելհրենի ■ 
ս&՚ս-հ-ի դիմաց։ Սվաներենը խէ-ե փոխարեն ունի ւօ1 «շուն», ինչպես նաև | 

1 թ Տէէաաէ Լ ^ոք««է7« ոոժ 1892, էշ 167։ 

2 քամ մօ Նաքքէձշ, ձոոշաւօհշո Տէաևսո, 1877, էյ 67, Տայ Տպես «2սր Սրըուօեստհ։® մ*ր 
ձրաշաշր», ՏտրԱո, 1854, էջ 30։ 

3 յլրաշոււօհշ ՕրսաոտէյԼ II, էջ 305։ 

4 Ա. 1Հաաա*3«, Րբաատ՚րաէՅ աարթ&սՀ^օրօ տյ էշ 333։ 

5 Ս. ՚Ա՚ածօբ, Տոշևւհ-Տսաւտճւո \՚օօ*հս1«3է, ՈԷձՏ, 1911, էշ 592։ 


▼մ-Ա-ի Փոխարեն՝ րսւէ, այսինքն՝ նա կորցրել է -Ա վերջավորությունը։ Սին– 
գրելերենը նույնպես զեղչում է վերջավորության –Ա–ն, օրինակ՝ (ւօ-ե-ի 
Փոխարեն) «ձեոք», կամ ճ՚ա «որդի, երեխա» (= վրաց. Տ\մ–Ա), բայց –Ա–ն 
երևան է գափս հոգնակիում՝ ւօ–1օբ 1 , տև ՚ս&–1օբ ՚ւ և այլն։ Մինգրելերենը, 
թվում է թե, տարբերում է –ե վերջավորությանը –հ վերջավորությունից, որը 
վրացերենում, նույնպես դառնում է -Ա։ Սվաներենը նույն ձևով է վարվում 
■Ափ և –հ–ի հեա։ Այսպիսով, լրտ2ե–ն և ▼ս*ե–ը գափս են ՝ոԱաո–ից, որ նույնն 
է, ինչ որ ս1է՚սո–ն։ VI սկզբնավորման հերթագայումը ո-ի հեա ոչ մի դժվա- 
րություն չի ներկայացնում 1 ։ 

Խնձոր անունն անցել է Կովկասի նաև այլ լեզուներին։ Այն կա 
Դաղսաանի բազմաթիվ լեզուներում և շատ այլազան ու փոփոխված 
ձևերով, այն աստիճան, որ դրանք անճանաչեփ են դարձել, օրինակ՝ եւ1– 
հյւճ, յ՚օ1–7«2» «1-օձ և այլն։ Այս լեզուներից մի քանիսը (ինչպես՝ 

վարկուն, կուբաճ, լեկ) գործածում են՝ հաձօ-հաշօ, յօոձ-յսոյ 2 ։ 

Այս միավանկ ձևերը հիմնված են ս1Է՚սհ–ի վրա (առանց վերջին տար- 
րի), ուրեմն՝ ավեփ շուտ ւաճե-ի վրա։ ւայ ձևը հայերեն խնձորի հետ նմանու- 
թյուն ունի, և դա ևս մի փաստ է, որ հայերենն ասորերենի խսճափց կախում 
չունի։ 

Գալով ս1ե՚սհ–ի և խնձորի միջև եղած հարաբերությանը, դա բխում է 
իտտէար» ընդհանուր ակունքից։ Սինգրհլհբենը սղել է սկզբնատառ ի-ն և 
խլացրել միջին –ի–ն, մինչդեռ հայերենը առաջին ի-ն պահպանել է, իսկ 
երկրորդը անհետացրել։ Խնձորն առաջ է գափս աոյօր կամ ՏՈյօր-ից, 
երկրորդային 0-ն շչականից առաջ, կարծում ենք, օտար չէ հայկական 
հնչյունաբանությանը՝ ինձ անձնական դերանունը արական հոլովով՝ եզ-ի 
(հմմա. մեզ, քեզ) Փոխարեն նույնանման դեպք է ներկայացնում։ Նույնպես 
«կոբիզ»–ը, որ բարբառային ձևով «կորինձ» է արտասանվում, Մ(ա) զար - 
Մ(ու)նձուր։ 

Եթե ասորերեն իատձաւ-ն կախում անի հայերենից, ապա Փոխառությա- 
նը կատարվել է –0–ի հավելումից առաջ, երբ խնձորը ոաո տեսքն աներ։ 

Խնձոր անվան այսքան լայն տարածումը չի* նշանակում արդյոք, որ այս 
մրգի մշակումը ծագում է Փոքր Ասիայի նախախհթական միջավայրից և 
այնտեղից է, որ տարածվել ա մեկ կողմից հասել Կովկասի խոները, իսկ 

մյուս կողմից՝ Միջագհաքի աշխարհը 3 ։ 


1 Հայերեն վախճան քսաը վրացերեն արտասանվում է օ*8ս> (օխճան)։ Նույնիսկ ոուսերեն 
ոօձ&ձ-ն մինգրելերեն արտասանվում է օուձ։ 

2 8֊ ▼«» Տրօեորէ, Օւ« Տբրտօհտո մ։։ 1Ասէ»։ւ»օհոո Տսաատ», էշ 42։ 

3 Այն սակավաթիվ տեղեկությունները, որ ունենք նախախհթերի և “ք“ ն8 մ . ա " Ի ձ՛ 

թույլ չեն տափս ներկայումս խոսել կովկասյան ժողովատների և Փոքր Ասիայի հին 
բնակիչների էթնիկական ազգակցության մասին։ 


388 


2. 7հէօ «Թագ» | 

I 

I 

Հունարեն 1^3x0 V կամ օնճօ\>, լատիներեն Տաս և հայերեն թագ բա- 
ռերի ազգակցությունը ցույց է ավել Ա. Մհյեն, որը դրանց մեջ տեսնամ էր 
միջերկրական աշխարհից կատարված անկախ փոխառություններ 1 ։ 

Այժմ, երբ մեզ հայտնի է էսէէո «թուզ»–ի գոյությունն այնքան հեռավոր 
անցյալում, բնական կլինի նրա հետ կապել քննարկվող բառերի ծագումը։ ՚ 
Հայերեն թիՕ-ը (խաղողի կորիզ) և արաբերեն էէշ-ը («թուզ»), անտարակույս, 
պատկանում են այդ նույն խմբին։ 

Բոլոր այս բառերը ճէէս-ի հետ միասին ունեն առաջին վանկը էո : ճ, բայց 
տարբերվում են երկրորդով՝ եօ : ըհօ (հայերեն դարձել է զ՝ ու-ից հետո, իսկ 
ասորերեն ներկայացված է ր&ց-շէ-ով, արաբ, ճըը-ով 2 ) և ոօ–։ Սակայն կա 
մի բառ, որը լավ է ներկայացնում էօէէօ-ն, դա «թաթ» բառն է, որն ամբողջ 
Մերձավոր Արևելքում նշանակում է «թաթ»։ Սանսկրիտում կա 
«հնդկական թութ» 3 ։ 

Ասավա ծաշ նչում (Ամովս է, 14) հայերեն թութ-ը հունարեն տեքստում 
ՕՆճճքւ^ռ է, իսկ վերջինը, ըստ Հեսիքիոսի, նույնանում է հունարեն բժթՕ)/ 
կամ բճթօ֊Հ (թութ) հետ։ Հունարեն ՕՆճօբօթՀօ֊ճ, որ մեզ առանձնապես է 
հեաաքրքրում, հայերեն թարգմանված է ժանտաթզենի (Ղտկաս ԺԹ, 4), 
«ժանտ» (իրանական յ«ոէ* ներկայի դերբայ ըտո-ից), «կծու, դասն» և 
«թ(ու)զ–ենի» (թզենի) բառերից։ Սիկոմորը (մի տեսակ թզենի) այլ է, քան | 
թճրօհ –ը, որը հայերեն թարգմանված է մորենի (Ղտկաս Ջ, 44)։ Այս բառը ։ 
հունարեն բճբօ\ք բառի փոխառությունը չէ, քանի որ հունարենի պես թթի 
իմաստը չանի, այլ նշանակում է «մորենի, ելակ»։ Եթե այն Փոխառություն 
|իներ, ապա հունարեն օսճօբօթէօ-ն կթարգմանեին թզամորենի և ոչ թե 
ժանտաթզենի։ 

ՏսճօբօբԽ կազմությունը ցույց է տափս, որ տեղի թե անտեղի որոշ 
նմանություն են գահլ երկու մրգերի՝ թզի և թթի միջև։ Գուցե այդպիսի 
ըմբռնումի հետևանքով է, որ դրանք հայերեն էլ նման անուններ են կրում՝ 
թագ և թաթ։ Մյուս կողմից, խաղողի կորիզները հիշեցնում են թզի կորիզ- 
ները, այստեղից էլ նրանց անունների նմանությունը՝ 4 թին-ը Ասավածա– 
շնչում (Թոաց Զ, 4) համապատասխանում է հունարեն –ին (խա- 

ղողի կուտ) և արաբերեն ճո-ին (թուզ)։ 


1 X. ւաւ, &86աօստւ ճօ Ա Տօօւ4է4 (և ԱոքօԱճզօտ, XV (- 1908-1909), էշ 165։ 

2 Տշհո, &յ1էար0»ա։€ո, էշ 100։ 

3 ք . 4» Ա|«8(, ձւա. ՏէաԱշո, էշ 59 և 2սւ Սրշօօեւօեէտ ճօր ձրաօաօր, էշ 30։ 

4 *կիՏխա, XIII. 56՝ Տաս աօրօ ւսաԱւ. Տտհո, &օ1էօրբքԱււշ«ււ, էշ 386։ 


Այսպիսով, հանգում հնք այն եզրակացության, որ բոլոր այս բառերը 
նախախեթական էսէճ-ի հետ ընդհանուր ծագում անեն և կազմվել են ե-էս 
մասնիկից –էօ, –1ս>, ֊քհօ, –ոօ (միգուցե ” սանսկրիտ. –1օ–ին) ածանցների 
օգնությամբ։ 

3. ՏոԱսա «սսղոր» 

Դա մի ծառ է, ինչպես հաստատում է գաղափարանիշը, բայց ի՞նչ 
ծառ է, հայտնի չէ։ Որքան մեզ հայտնի է, ոչ մի նույնացում դեոևս չի 
կատարվել։ Մեր կարծիքով, կարեփ է այդ բաոի մեջ տեսնել հայերեն 
սալորը, գավառաբարբառ՝ շլոր։ Բաոի այդչափ հարազատ տեսքը, պահ- 
պանված հազարամյակների ընթացքում, չպետք է մեզ զարմացնի, նույն 
դեպքը տեղի է ունեցել նաև մինգրելերենում՝ ս1ես–հ ւիխ. էյ&տէսա։ –սա կամ 
–ո վերջին տարրը էաէորս –ի մեջ երևան է գափս նաև իտտէսա-ի մեջ։ Գուցե, 
դա վերջածանց կամ նվազ էական մի տարր է, որը սվաներենում վերացել է՝ 
սՏև՚սհ։ տ&1ս– սեղմ ձևը կարո՞ղ է հանգել իրանական §հւ Ղսմս-ին 
(սալոր), որտեղից և՝ ըտս-ւհւ (մի տեսակ սալոր), 1«&–ւԽ (դեղձ)։ Փոքրացու- 
ցիչ ձևը՝ ո1ս–3* (քրդ. տ1սե) ավեփ տարածված է։ Վրացերեն է՝1սա 
կարծես •է՚տոե փնի - ըասմս (հմմա. »ե՚ Խոս– ճճբղճօՀ). Դաղսաանի 
լեզուներում մեկ ուրիշ նշանակափց բառ կա, որ ներկայանում է ծփուն 
հնչմամբ՝ եռհօա, եոհոո, 1ս1օո, եոետո 1 և մտածել տափս հունարեն 
xօxxV[ 1 ^^ձօV-]^ (սալոր) մասին, բարբարոսական քառ և, անշուշտ, 
կովկասյան բաոհրին նույնական։ Ինչպես որ լազերեն օաեո, օատ-ն 
հիշեցնում է հունարեն թբճթ–Նճօ\–ը (սալոր)։ 

4. Տէւժօ 

Այս բույսը դեռևս որոշված չէ։ Հիշենք հայերեն «ցիրդ» բառը, որը 
հունարեն թարգմանվում է ՕՀՕւֆհ Ասավա ծաշ նչի նախադասությունների 
մեջ՛ Ճա1 րրքհ օաթքքհ <հա/3ւխրոո XVՈ^բ(օօօհ (Եռայի Ե, 13)։ 

Ներկա դեպքում այս անունը ցույց է տափս մի տեսակ մացառ կամ 
Փշատերև բույսերի ընտանիքին պատկանող, ցածր բուն ունեցող, համարյա 
մշտադալար ծառ։ Սարգոնը տարել է ոչ միայն բերքատու ծառեր, այլև 
զարդարանքի ծառեր իր պարտեզների համար։ Հայերեն ցիրդ, ցիրդ-Տի, 
ցիբգ-ենին շատ հարմար է այդ նպատակի համար, մի բան, որ հավանական 
է դարձնում մեր ենթադրությանը, որքան էլ վերապահումներով մոտենանք 
նրան։ 


1 X. ա Տոհաէ, Օշփ աշխ., էշ 113։ 


390 


391 


5. $ւսօ 

ԷԱրր»–էսհս11սա սալիկները հիշաաակուճ են 1ս1ս անունով մի ծառ, որը չի 
կարող անջատվել արաբերեն (ավելի շուտ՝ պարսկերեն) ոս «կաղամախի» 
և հայերեն սոսի «սպիտակ կաղամախի»–ից։ Հայ պատմիչ Մովսես 
Խորենացին պատմում է, որ Շամիրամի հետապնդման զոհ դարձած Հայոց 
թագավոր Արայի որդին Անուշավան էր կոչվում և կրում էր Սոսանվեր 
(սոսիին նվիրված) մականունը, որովհետև նա նվիրված էր աաի ծառերի 
պաշտամունքին՝ Արմավիրում 1 ։ Արղ, այն րւրի ստորոտում, ուր տե- 
ղավորված էր Հայաստանի հին մայրաքաղաք Արմավիրի միջնաբերդը, 
պատսպարված է մի գյուղ, որը մեր օրերում դեռևս հիացնում է իր հրաշաւի 
սպիտակ սոսիներով։ 

6. էնմխրս «ոլոռն» 

Ըստ Բրունո Մայսների, այս ասուրական րաոը նշանակում է «ոլոռն» 2 ։ 
Անմիջապես մտածում ենք հունարեն ճձսթօւ –ի և հայերեն ոլոոնի մասին։ 
Ասավածաշնչում (Բ Թագաարաց ժէ, 28) XV^^ՕV x^^ <ք)ճճ6\>֊ը հայերեն 
թարգմանել են «ոլոռն և ոսպն»։ Ուրեմն, ոլւան նշանակում է ճմօթօհ 
«բակլա»։ Ասավածաշնչում (Եզեկ. Դ, 9) XV^^ՕV x^\ ^թ^xօV x^\ X^'^XԲ ՕV 
x^\ 6 ճւ)թ(է\ք - «ոլոռն և ոսպն (ոչ թե «ոսպն և ոլոռն», ինչպես տպագիր 
տեքստում է) և կորեակ և հաճար»։ Այսահղ ևս XV^^^Օհ –ը համապատաս- 
խանում է ոլոռ Օին։ Ուշադրություն է գրավում 6 ճՆթօ է -0, որը հայերեն 
թարգմանվել է «հաճար» այդ նույն նախադասության մեջ։ Ուրեմն, 
իմաստային տարբերություն կա (Աս/ՅՕ-ի, և ոլոոնի միջև՝ մեկը նշանակում է 
«հաճար», մյուսը՝ «բակլա»։ Այդ տարբերությունը ապացուցում է, որ 
հայերեն տերմինը հունարենից Փոխառված չէ և ոչ էլ հունարենը՝ 
հայերենից։ Արդ, հունարեն բառը հնդեվրոպական ստույգ ստուգա- 
բանություն չունի, և հայերեն որանը նույնպես։ Նրանց նմանությունը 
ասուրական րաոի հետ պատահական չէ։ Պետք է ընդունել, որ նրանք 
բխում են էյ&Ասա-ից : Ոլոռն հայցական է, որ դարձել է ուղղական, ինչպես 
ոա-ն. հին ձևը օլոո է։ Նշենք, որ այստեղ, ինչպես խնձորում և սալորում, 
խմ1սրս–ի վերջին վանկը դարձել է ֊որ։ 

Անշուշտ, կ«11սո–ն սեմական չէ, այլ ավելի շուտ՝ ասիանիկ փոխառու- 
թյուն։ 


1 Սնվօէս եոփեՕացի, Լգլ.20։ 

2 8. Աշէւաւ, 8*հ/1օաշո տոժ ձսթոօո, I, էյ 199։ 


7. Տոժժաս «կոթող» 

Այսպես են կոչվել այն կոթողները, որ կանգնեցնում էին Ք. ա. XVIII 
դարից՝ կասսիաական դինաստիայի ժամանակներից սկսած, որոշ 
արտոնություններով օժտված կալվածներում և նրանց վրա Փորագրում 
շնորհված արտոնությունները 1 ։ Տաճարս– ն, ուրեմն, կասսիաական րաո է։ 
Կասսիաական դինաստիան ծագումով սեմական չէր (2)։ Սեր կարծիքով, 
էսժսրա-ի և հայերեն «կոթողի»–ի կամ վրացերեն ըօժօԱ-ի միջև 
ազգակցություն կա։ 

«Կոթող»–ը գալիս է հնուց։ Նա համապատասխանում է 0 x 6 x 06 -ին 
(Ղևա ԻԶ, 1)՝ օնՏշ X^^ՕV 0x0x6^ Օղօտրտ ճս ւվ յժ) մ/յձւր Դ Թա- 
գաարաց ԻԳ, 17, տափս է 0 x 610 X 0 $ Ետսյի Լ, 17 տողը թարգմանված է՝ 
(հհ օրըւօւէ^ <թշթն)\ 6x1 խւ ^օՇ իբրև կոթող կանգնեալ։ Վերջապես, 
Եզեկ. ԺԶ, 31-ի մեջ կարդում ենք՝ կոթողս կոթողէիր - ոքս թճօւ\> օօս 
& 1 էօ(է)ՕԱՀ. Այսպիսով, կոթողը հունարեն չորս բաոի տեղ է գործածվում՝ 
0X0X0 հ, 0x6x8X06 օր^ւօւօ, և թճօւհ. Սոլմսենն իրավունք ունի պնդելու, 
որ 0 X 0 X 06 նշանակում է ոչ թե «դիտման վայր», այլ «տաշած քար» 2 ։ 
ձ.(6օհ 0 X 0 X 06 համենայն դեպս նշանակում է «քար կամ պատկերներով 
զարդարված կոթող»։ 2x6x8X06 –ը վերոհիշյալ տալում «գերեզմանաքարի» 
իմաստն ունի, ուրեմն կոթողի։ 2 տժս –ն մի քար է, որը որպես նշան է 
ծառայում, իսկ /ճճրւՀ-ը նշանակում է «պատվանդան»։ Այս բոլոր 
նշանակությունները հարմարվում են կոթողին, որն այնքան սովորական 
տերմին է դարձել որ նրանից կազմել են կոթողել բայը՝ «հուշարձան 
կանգնեցնել»։ 

Վրացերեն ջօժօԱ-ն նույնքան հին է, որքան հայերեն կոթողը, նա արդեն 
կա Ասավածաշնչում, որտեղ նրանով թարգմանված է հունական տեքստի 
ք$ճթ816՜ը և հայկական տեքստի աշտարակը (Սաղմ. ԽԸ, 12)։ Հունարեն 
ՈՍթքօքՅճթ816 (Սաղմ. ՃԻԲ, 7) նույնպես թարգմանված է ըօճօ1–է՚« (հոգն. 
ըօժօե-ից) 3 ։ 

Ուրեմն, ըօժօհ նշանակում է «աշտարակ»։ Հայերենից փոխառված չի 
թվում։ Օօճօհ-ի և կոթողի միջև հնչյունական ու իմաստային խոտորումներ 


1 8. եէշսաար, նչվ. աշխ., էյ 127։ 0. Օօոէաօ, աոսօ1 ճ՚սօհձօւօյւ* օոտոէ»1«, ա, էյ 1167։ 
8. Բճօրաօ, Լ ^օ1սէւօո ր81։յ«ս*« Ժ՚1»ր»շ1, I, էյ 163, մոտեցնում է էսժսրրս–8 հրեաների –ա*«6Ե– 
հօհ֊իՕ (կոթող)։ 

^ Տօսւով, Օւօէւօոո»Մ« Տէյրաօւօյւ^սօ էյ 878։ 

3 Թիֆյիսի թանգարանի ձեռագրի համաձայն, փես X. V. 8 Ահ*, ճեաատճ ր*1եոբ։#*է 
7«րո«ւէւ օք էհ* 01Ժ Օտօւյսո \ ր օր։ւօո օք յ*ր«ոս*ե, է*Ե1« ք. 255։ 


392 


393 


կաճ, բայց նմանությանը այճպիսիճ է, որ դժվար է ճրաճց միմյանցից 
անջատել։ Նրանք միևնույն ծագումն ունեն և կասսիաական էահսրս-ին 
ազգակից են։ Հայերենը պահպանել է խուլ սկզբնատառ պայթական 
բաղաձայնը, վրացերենը՝ ներքին հնչեղ պայթական բաղաձայնը, երկուսն էլ 
վերջին –1 հնչյունը հակադրում են կասսիաական –ր հնչյունին։ Արդյո՞ք 
նրանք ազգակիցներ են, արդյո՞ք նրանց նախատիպարը 1ամսւա–ն է։ 
(Հիշենք նաև, որ վրացերեն 1մ1մօ–ն, գուցե, բխել է *էճ1օ–ից, որ նշանակում է 
«ժայռ»)։ Ըստ Բ Տէօաաօէշշր-ի, սահմանաքարերի վավերագրերի օրինա- 
կանությունը անվանվում է 1սոճ» և ԽասԱա 1 ։ Արդ, վերջին բաոը (էաաէես) 
հայերենում նույնպես պահպանված է՝ «կնիք» 2 ։ 


8. 6սրըո «աշտարակ» 

Վերը հիշատակված րոթքօթճթէ 1 ք–ը հայերեն թարգմանված է «բրգուՕս 
ամուրս» (աշտարակներ, բերդեր), որահդ աոաջին րաոը համապա- 
տասխանում է 7աբ՝քՕհ )ւ&, երկրորդը՝ թճթ€1հ–իճ։ 

Ա Մակաբ. ԺԳ, 28, նույն հսրըո բառով թարգմանված է ով թՕքԱՀ՝. Շատ 
հաճախ է արծարծվել ոմթրօհ-ի, գոթ. հտսրըտ-ի, լաաին. հարս ի ծագման 
խնդիրը, աոանց, սակայն, անառարկելի լուծման հանգելու։ Նույն կարգի 
հայերեն բարդն բաոը Հյուբշմանի կողմից դասված է անհայտ ծագում 
ունեցող բառերի շարքում։ 

Անսպասելի մի լույս եկավ պարզաբանելու հարցը։ Ուրարտական 
սեպագիր արձանագրությունները Հայաստանում հիշատակում են Եացտո», 
որ նշանակում է «դղյակ», «պալատ»։ Իշպոփնի թագավորը (մոա 820 թ.) 
Վանի մոա Արսզեգքի արձանագրության մեջ նշում է այն 3 ։ Հայերեն բարդն, 
Ա հո բարդան, զուգադիպում է այդ ուրարտական տերմինի հեա։ Դժվար է 
ժխտել նրանց ազգակցությունը։ Կարելի է, ուրեմն, կռահել, որ բաոը 
ծագումով ասիանիկ է և անցել է Ուրարաու (ինչպես, օրինակ, րտէոո քաղաք 
բաոը) ու միևնույն ժամանակ ճանապարհորդել է հունական ոլորտում՝ 

ոմթրօհ ձևի ներքո, ապա հասել է Իտալիա, գուցե՝ էտրուսկների միջոցով, 
հաշա ձևով։ 


1 Օ» 8ձեյր1օաւօհ« Տսժաա (ՕրտյւսԱատ), էշ 100, Տէահէո ար Օտրշհւօհէ® ժտր Տս1էսր ճշ» 
ճ1էօրէաա. Օր. Օորպ>, 1, XI, 8օ« 4-5. 

շ 

ՀճւՏա ձ. հ*«Ա1®է, Տւգաւտշ ժ՚սոօ յրսոոարօ օօաբ»ր4շ ճ® 1՚»րաճաշո օ1էւ«<ատ, 2-ա։ հասա 
(\ղ«ոո«, 1936), էշ 143։ " ր 

3 Շ. ք. Աաա-Տոփէ, Շօրյոս նսօհբԱօոաո Օհրևևօրրաո, I, Իծ 10 –X. Տ. Տ«րօօ ՈԱԷՏ XIV 
(- 1882), Իծ 111, ահ՛ս Օաև «. 7»6ր6ճ>օԱ, 6էսճշւ Օսրւրէ6օւա«ւ։ 


9. Սմրս «ոպա» 

Հայերեն ոպա, սեռ. ոպաու, կախում չունի իրանական սճո-ից (որը 
հանդիպում է ւՏէոոսէ-ի մեջ, իրանական ռէէաաաբ «ջայլամ», նաև 1էր– 
՜ 1սէսրբւք«սց %սթէւձ.07ւճթՏսձւհ–ւււմ), այլ հնչյունական աեսակեաով 
կանոնավոր կերպով համապատասխանում է ասուրական ահո-ին, ինչպես 
ազա-ը ճթձօ–\ւճ, ինչպես ճճձծւօւ-ն՝ Խադաի-ք-ին։ Իրանական օ1էո–ն 
նույնպես ծագում է ասուրական սմա-ից 1 : 

10. Աւնս «մաքսատան հարկ» 

Մաքսն ւ €ձօզ (մաքսավոր՝ էոՀճւպք, մաքսապհա՜ ձբx^րտX<ձVր]հ, 
մաքսել րտձն)\(Հօ և այլն) անմիջական հարաբերության մեջ չէ ասո- 
րական ասս ձ-ի եեա, այլ ծագում է ուղղակի ասուրական ոսմսա-ից։ 

11. Տաորո «քարն» 

Հայերենը պահպանել է նաև ասուրական այդ բառը մի աաոա– 
փոխությամբ՝ քուբմ 1’սւա։ Ասորերենից Փոխառված չէ (3), որովհետև 
ասորերեն եաոո հայերեն կփներ քամրայ կամ քաբմայ, ինչպես 1ոհո*–ն 
ավել է քահանայ։ Հայերենը կախում չունի նաև աբամեերեն եծաօր-ից, որը 
հօաօոա ձևով երևան է գալիս Բ Թագ. ԻԳ, Տ-ի մեջ, րօՇհ x ^ • > ^ 1^ Բ ^ Փ> Ո Բ6 
համապատասխանում է հայերեն քոբմարիմ-ին։ 


12. Տպա «կուպր» 

Հայերեն կապրի նմանությունը ասուրերեն բառի հեա բացահայտ է։ 
Ասավածաշնչում կուպր հունարեն դաոնում է &օ<ք>օճրօհ (Ծննդ. ԺԱ, 3)։ Ո՜չ 
ասորերեն եօձձ-ն, ո՜չ արաբերեն եսծ-ը և ոչ էլ եբր. հճքօր –ը չեն կարող 
հայերեն բաոի աղբյուրը լինել։ Այն ոպղակի ասուրերեն եօբա-ից է բխում։ 
Նրանից կազմվել է կապր-աւն բաոը, որ նշանակում է «տիկ»՝ ներսից 
կուպրով ծածկված։ 


* X. ճ&ատէ, 6շվ. աշխ. էշ 143։ 


394 


395 


13. Ասոճւ «ռազմիկ» 


Ուրարտացիների մոտ այս բառը նշանակում է «ռազմիկ»՝ «աոհփսոսԱ– 
սա լ ։ Սա հիշեցնում է վրացերեն ա-ւօմւհ «ռազմիկ», ա-ւօժրօե» «բանակ», 
ա-ւօմր-օետ «զինհլ», ա-ւօմր-սԱ «զինվորական» և «քաղաքացիական» 
գրություն։ հմ-ոօմւր-ը աառափոխությամբ ծագում է ա-ւօոմ-ից (հմմա. 
է՚սէ՚ւաօճ է՚ւսէ՚աօէւ-ից - «տասնհինգ»), ա-ն վրացերեն նախածանց է։ 

14. ճոեո «եղերդ» (ցիկորի) 

Հունարեն ճկօբս «եղերդ»՝ անշուշտ ասուրական բաոի ազգակից է 2 , 
որը, հավանաբար, ծագումով Փոքր Ասիայից է։ 

13. քսքհւ «բողկ» 

Վարանում եմ համեմատել հայերեն բողկի և վրացերեն եօ1օ)ճ–ի հետ։ 
Նմանությունը գրավիչ է, բայց բողկը կարող է հունարեն թճձթօհ –ի՝ «սոխ», 
լիա. հսածս1^ւ–ի՝ «կարմիր բողկ», հետ ընդհանուր ծագում ունենալ։ 


Սրանք են այն բառերը, որոնք գալիս են վաղ հնությունից, և որոնք հայե– | 
բը, մեր կարծիքով, հավաքել են մասամբ Հայաստանը գրավելուց առաջ և 
մասամբ հետո։ Նրանց նոր հայրենիքն անապատ չէր։ Սի մեծ պետություն 
էր ծաղկում այնտեղ՝ սկսած IX դարից մինչև VI դարը, դա Ուրարաու պե- 
տությունն էր, որն ուներ իր լեզուն, իր սեպագիր գրականությունը և առաջա- 
դեմ քաղաքակրթությունը։ Նրա առաջնորդները բավական ուժեղ էին Ա սո- 
րես տան ի հզոր միապհաների հետ չափվելու համար։ Ուրարտական պե- 
տության հիմնադիր Արամհ թագավորի հիշատակը հավերժացել է հայ կա - 

* Շ. ք. Լ«էաաա–& «սրէ, Շօրբս* եսաբճօոաո ՕհւևԱօ&րաո, Ի& 19. 14. 1*տր«էեշե, Բւշ Տ«»«ո 
Է*14սօհ«ո նսօհհքէշււ &օայ Տէրժաւ, «Տւէշոոշւհշոօհէշ 4տր Տտւ4«Ա>օրշ«ր ճճ. 4. VI։։., ՐհԱ. 
&1«*«», 1927-1928, 5, էհէ. 

2 Տ.սէա և բոքՒօ, ահս 8. ԱէԱար, Օշվ. աշխ., I, էշ 210-211; 


396 


կան ավանդության մեջ։ Դեռ ավելին, հայերը նրան դարձրել են իրենց 
նախնիներից մեկը։ Արդ, լոկ այդ նշանակալից Փաստն արդեն ապացուցում 
է, որ հայերը, որոնք, գուցե, նպաստել են Ուբարսաւի կործանմանը, չեն 
խորշել նրա մշակույթից, ուրեմն և բնական է ընդունել, որ նրանց ստացած 
ժառանգության մեջ կա ուրարտական բաոապաշարի որոշակի ֆոնդ (4)։ 


397 


ԲՑՈՒԶԱՆԴԱԿԱՆ ԱՐԵՎԵԼՔԻ ՌԱԶՄԱԿԱՆ 
ՍԱՀՄԱՆԵԶՐԵՐՈՒՄ 

Հասարներ, արաբաններ, աեսնակներ 
I 

Հատոր <%<ձօճթւօհ. 

Քանի որ պ(արոն) Եվգենի Դարկոն վերջերս՝ մի «բանիմաց» հոդված– 
գրախոսա կա նամ , որը նա տրամադրել էր «Տյրշտոէեաօհշ 2 «էտօհհքէ»–ին, 
ինչ-ոբ աեղ հավերժացնում է այն առասպել, սրի համաձայն «հասար» 
(հստտտրժ) րաոը սաագաբանվամ է ոօՆթօճթւօհ– ով, ես գանում եմ, որ հարկ է 
մի քանի աուլով այստեղ ամփոփել այն հոդվածը, որը տպագրության եմ 
հանձնել «ե 1 շ 1 ոոցօւ Տօւտսօգ» ամսագրին՝ «Ի՞նչ է «հուսարը», կամ ժամանա- 
կակից հունարենի օգտակարության մասին» ((խ՚օտէ շշ գս՚սո հստտտրժ 7 Օս ժ« 
1 ’սէաէձ ժս քրօօ աօժօրա;) վհրնագրով։ Այդահղ կահսնհք, որ «բանդիտ» կամ 
«ավազակ» նշանակող՝ սլավոներեն «հուսարը» (եստօր) հունգարերեն 
«եուզար»–ի (հստշձր, որը ոչ մի աոնչության չունի հստշ-ի՝ «քսանի» հհա) 
ուղղակի ստուգաբանումն է։ Այդահդ ես նաև նշում եմ, որ սլավոներեն այս 
բաոը ծագում է ոչ թե գերմաներեն հ&ոտտ-ից, ինչպես այդ կարծում էր 
պ(արոն) Ա. Բրյուկնհրը, այլ պարզապես բյուգանդական (և ժամանակա- 
կից) հունարեն %<*օ&թ\Օհ, %<Հ<ո&բօհ, Հ^օւճթօհ-ից, որը հայտնի է իմ հղած 
զանազան բնագրերից, որոնցից գիսավորները, ինչպես նաև ամենավա- 
ղերի ները Ռ. Վարիի հրատարակված՝ X դարի «Տօհբէօր աօօրէստ ճօ րշ ոսԱ– 
էա» («Անհայտ հեղինակը ռազմական գործի մասին») և Կհկավմենոսի (XI 
դար) «Տէրտէպրեօռ» («Ռազմավարական ձեռնարկ») աշխատություններն են։ 
Հսօճթւօհ-ի հունարեն ստուգաբանությունը թափանցիկ է։ Դա ընդամենը 
Հճ><7ւճ֊ի «ծուդակ», ածանցավոր բառն է, մի արտահայտություն, որն 
այսօր դեռևս խիստ գործածական է և ծագում է «մտցնել» բայից, 

ինչպես ճբթօր այէռ-ճ՝ «զենք, հանդերձանք» ձթբօր^ա՝ «զինհլ, հանդհր– 
ձանել, զարդաթել» (բայից)։ 

Կոսաանաին Սաթասը նախկինում հիանալիորեն բացատրել էր 

1 «8յր»ոէես»շե« 2*ւԱօհհ&, է. XXXV® (1938), Խօ. 1, բ. 284. 

2 «աեոտ6« Տօսէօգ», աէ՚ս ճոասս* ճշ րաեէսէ ժշ ԲհԱօ1օա« «է 4’Տսէօեօ Օո«ոէ»1« «է ՏԱրօւ 
է V, 1937, բ. 443-451. 

398 


«հասար» (հստտտրժ) բառի ծագումը, սակայն ոօօջրտօօտ ոօո Խքսոէսր (նոր 
հունարենը չի ընթերցվում) ( 1 ), հատկապես պավոնագետների կողմից։ 
Ամենանշանավռր հունգար բյուգանդագեաներից մեկը, ես նկատի ունեմ 
պ(արոն) Ե. Դաբկոյին, ակնհայտորեն շատ ավելի քիչ է արժանի ներման։ 
Սլավոներեն բաոը (արդյո՞ք հարկը կա այն ասելու) չի ծագում և չի կարող 
ծագել Հօսբօճբւօհ-ֆց։ Հավաստի է, որ այն խաչաձևվեւ է այս բառի հետ՝ 
նշանակությունների նույնանմանության հիման վրա; 

Ո 

էթքէՅւ&Հքրդզ. «Դարբենդների կամ կլիասրՕերի մարդիկ» 

Եթե Հօօճբւօհ-ի ստուգաբանությունն արդեն պարզորոշ էր Կոս- 
աանաին Սաթասի համար, և եթե մենք հարկն ունեցանք միայն այն մեկ 
անգամ ևս բացահայահլու, ապա՝ րբէսրտ(քրրյհ–ի՝ համանման նշանա- 
կություն ունեցող տերմինի ստուգաբանությունը, մինչ այսօր մնում էր 
մշուշապատ։ Մեր իմացության սահմաններում՝ րթսոշՀ(ո)հ կարդացվում է 
միայն X դարի երկու զինվորական հեղինակների՝ Ռ. Վարիի (հրա– 
աարակած) Անանունի, որին մենք հենց նոր հղեցինք և Նիկեփոր Փոկասի 
«Օօ V օհէ&էւօոօ ԵօԱԽտ» («Ռազմական ընդհարումների մասին») գրքում (որը 
կարեյի է թարգմանել իբրև «Պարտիզանի ձեոնարկ»)։ Ահա մի հատված 
Վարիի (հրաաարակած) Անանունից 1 ։ Այն քաղված է Աէթ\ ՏօՆ1Ա1Հ(ձթ «V 
ոօճ Հ01ՀԱՕ*6 ո0)\ «Ոպեցուցողների և լրտեսների մասին» խորագիրը կրող 
գւխից. Խհ ( օօօւ\> Ց& *ս\ x(^օ<^թ^օ^ ոճոօրօւ *ս\ էարղծշւօւ ոօւթձ րֆ 
ձ\ՕՀօձղհ ձ<էՓ Հօճօմբ^օւ րբօաշՀէրօււ ոօձ &ձձօւ <ա.օՀ<Տ0ւ պք 

Հձթօւզ քԽքրաօ^ ոթծհ րծ սԱբօԽրՀտւ* ձ\>6թ(ձոօւՀ («թող փնեն և 
հուսարներ՝ որքան հնարավոր է շաա, և հավատարիմ մարդիկ, որ Արևելքի 
ժողովուրդը անվանում է արապհզիտնհր, և այլք թոդ անընդհատ մտնեն 
երկրի այլ կողմերը գերիներ վերցնելու համար»)։ Համատեքստը խիստ 
ուսանելի է։ Այս անցքերը տեղի են ունենում կւիսարների, բյուզանդա– 
արաբական սահմանի կիրճերի տարածաշրջանում։ Ուղեցուցողներն, իրոք 
որ, նրանք են, ովքեր ի վիճակի են հավուր պատշաճի ուղեկցելու բանակին, 
հօՃՃհ Հսթշբ\Հ\օօււ րծ օրբօւրօոէծօ\ րէհ րի\> աս օձտաօսբ^ ծւ€ճշսօւ\ 
(«լավ վարել բանակը, որպեսզի այն անցնի կյիտորնհրի միջով»)։ Տրապհ– 
զիաներն ինչ-որ չաՓով նմանվում են Հև>Ծճբւօւ–իճ։ Նրանք ամենևին 
թիկունքայիններ չեն, այլ լրտեսներ են, որոնք դարան են մանում թշնամու 

1 Լօօօրէէս Տօհբէօր Տթաէաա »ւօօս1։ X, Բ« X# ւաևէտո, «ձւձւէ 8. VաI^ (ահԱօէհօօ* 
էոէաօհսս), օհ*բ. XVIII, բ. 29. 


399 


շարժումներին ավելի լավ հետևելու կամ նրա փոքրաքանակ ստորա- 
բաժանումներին անակնկալի բերելու և գերիներ ձեռք բերելու համար։ Եվ 
արապեզիտները զինվորագրվում են սահմանի՝ ռազմական սաեմանեզրերի 
բնակչության թվից։ Հմմա. Օշ լրօԱէ&ճօոօ հ611ւօ&, օոթ. ա, ր. 1890. ձոծ Հ^^)V 
&ոօօՀշճճօբ6\ր^ հահաօհօո^ XԲհ Հ &Հ արՀօահ հՃա փճոաճրաս 
ձ\ԱբԱ^6ճ\)Շ1՚\), ՀթԱՈէհէՀ Ահ ՃոԱ^€ՕՑԱ 1 ք^\(է(ՕՆհ ՀԱ1 ձ\)6թՇ(0Նհ, 

ՕՆհ օ1 ՚ձբբ^ւօւ ՀԱՕ^ԱթԽէՀ հաՀօՇօ։ («ուղարկվող լրտհսներից պետք է 
իմանալ թե ինչպես են տեղաշարժվում ստորաբաժանումները և զորագրել 
տրապեզիս։ ներին՜ ազնիվ և խիզախ (մարդկանց), որոնց հայերը կոչում են 
աասինարներ») և ստորև՝ օ&բ. VII, բ. 1960, IV Հհ) ՀօւօմէՀ) Հ օ^Ն)ք ՀԱ1թհ 
Տհտ 1 ) <Ո)\>ճ9թօւօւհ հօՇ ՓօօօՃհօս հՃ>\> ոօճշբէօա թձձձշւ ք(\>շօ6«ւ 

ՕVV€Xձ (ր^^ Բ 0V ՀթՕԼ1էՎ(ՀՕ.զ ձոՕՕՀ^XX^^V փ()է ՀԱ ՀԱՕէ\>ԱՀ1Ա («այն 

ժամանակ, երբ թշնամին մտադրություն է ունենում հավաքել ստորա- 
բաժանումը, պետք է նորից և նորից ուղարկել տրապեցիաներին, այսինքն 
աասիՏակճերիՕ »): 

Ո՞վ չի տեսնում, որ ՀթԱՈտհքսյհ-ը, անտարակույս, օտար բաոի, ինչ որ 
չափով հումորիստական, հունականացումն է, որը որևէ առնչություն չի 
կարող ունենալ ո՜չ սեղանի և ո՜չ բանկի հետ (2)։ Նույնանմանությունների 
պակասը չկա։ (Կոսաանդին) Ծիրանածինը մեզ հաղորդում է Խարսիանոնի 
բանակաթեմի աուրմայի մասին, որ կոչվում էր &ՆքւխձԱւճհ և գտնվում էր 
2հ)^ո6օ^ՕV անապատի հարևանությամբ։ Ինչպես այդ մասին արդեն 
նշեցի 1 , էԼսււթԱճԱ ւժհ-ը և 2սբոժօւօ\>–ը «ակնհայտորեն տեղական 
անուններ են՝ հունարենի տեսք ընդունած, ^7ր1 հօ 4ձձրյ\ ք 1Հ (ձՀէթօ\, 
(հնարավորին չափ հելլենացված), երկու պարագայում՝ եանրաաարած, 
գրքային ստուգաբանությամբ, եթե կարելի է այդպես ասել»։ Նմանապես, 
'^^թ 01 I 0 ^ծVկս^& Գւթօոօւտւօ ամրոցը, «պանրագործարանը» կամ առավել ևս 
2 / 01 > 7 ւՀօր–նհրը, այն է՝ «անցքերը», երկու հունարեն տառադարձումներ են, 
որոնք երկուսն էլ ներշնչվել են օտար բառին փոքրիշատե արտահայտիչ 
իմաստ տալու ցանկությամբ՝ արաբերենի (ալ)– Դուրուբ (Օսրսհ)՝ «դոներ» 
կամ «կիրճեր» հոգնակիից 2 ։ Այս վերջին օրինակը մեզ մատնացույց կանի 
ՀթԱՈ6հ(Հրյհ–ի մեկնաբանության գոհացուցիչ ուղին։ Տրապեցիաները 
պարզապես կիրճերի (պարսկերեն՝ մօրհ&ոմ կամ <ԽԵշոժ, թուրքերեն՝ ժշր– 
Եշոժ) 3 մարդիկ են։ Օտրհշոժ-ի ց ստացել են ՀթԱՈՏհ– (Հ1)հ ձ*թ–(Հ1)հ, 


1 «Տյոաճօա, Vա (1933), բբ. 85 «գգ. 

2 «Տյաաէյօո», X (1935), բ. 255. 

* 3>. Միկլոչիչն, անկասկած, իրավացի էր միևնույն րաոից կազմավորելու համար 
սլավոներեն մոհաէ բաոը (գերմաներեն՝ էոհաէ, ֆրանսերեն՝ էոեսո)։ Բայց մենք վերստին 
կանլլրադաոնանք այս գսսսւմօ ստսԱ-ին (ծեծված հարցին)։ 

400 


ճԱթօա^– (րրքհ, ՚ձքԱթ–(Հր)հ բառերին բնորոշ ածանցի միջոցով և մտւեշոձ– 
ից՝ ՀթԱոՎ^)Հ (Հ՝–ն խիստ մոտ է 3-ին )՝ աննշանակափց, սակայն սրամիտ 
մերձստռւգաբանական փոփոխությամբ։ ՀթԱՈէհ(Հր)հ, ինչպես տեսանք, 
մեկնաբանվում է իբրև ՀԱօտճթւօւ, հաօ 1 \>Ճհ 1 Ա. Պ(աբոն) Ն. Ադռնցը մեզ 
հաճար կբացահայտի այս վերջին բառի ծագումը։ 

Բրյոաել 
Աճբի Գրեգուաբ 

ա 

էօօւսճթւօւ, հաօ 1 \ 6 ոո,ա Տ հայերեն աեսնակ 

Հայերը ՀթԱՈշ(ոԱ1 «արապեզիանհրին» անվանում են ՀԱՕ^Ճբւօւ կամ 
հաօ 1 \>Ճհ ւս «աեսնակ»։ Հ. Գհլցհրը 1 գերադասել է հաօ 1 \)ԱՀ 1 Ա տար– 
ընթերցումը և ցանկացել այս բաոը մեկնաբանել իբրև հայերեն աասնեակ, 
ինչն անհնար է, քանզի հայերեն բառն ունի ՀթԱ 1 էշհ(Հէյհ–ի& կամ 
հահաօհօ 7 րօք–ի ն համարժեք նշանակություն։ Հիմք ընդունելով այս վերջին 
բաոը, կարելի է ածանցել հաօ\\Ա 1 Հ 1 Ա հայերեն տեսա նեյ բայից, որի հիմքը 
ածս-ն է։ Հայերեն ան ածանցի հետ մհկտեդ կարելի է ունենալ աեաււն-ը, 
«նա, ով տեսնում է» (կամ «նա, որին տեսնում են»), այնպես, ինչպես ունենք 
խաւասն-ը՝ «նա, ով խոսում է»՝ «խոսել» բայից, ինչպես նաև մնայուն ը՝ 
«այն, ինչը մնացել է», կայուն ը՝ «այն, ինչը գոյության ունի» և այլն։ 

Կաբելի է կարծել, որ տեսան –ճաշում ածանցը հունարեն է։ Սակայն 
ավելի հավանական է, որ մենք գործ ունենք հայերեն ֊ակ ածանցի հետ. 
աեսան+ակ (տեսունակ) • ահսն-ակ (աեսնակ ա ՀԱՀճօՀՕՈՕհ, ինչպես 
խաա-ճակ-ը՝ խաա-աճ-ակ-ից՝ «խոսոդ», «միջնորդ», ինչպես նաև «աքա- 
ղաղ կամ սոխակ»)։ 

Հայերենում շեշտին նախորդող «ու» ձայնավորը, վերածվելով «ք»–ի 
(ը-ն գրեթե համապատասխանում է ֆրանսերենի համր 6-ին), ՀԱ01՝\>ԱՀ1Ա 


1 Տ. Օօ1«ր, Բւ* ՕօոսէԱ ճշր Եյ«ոնոԱօհ#ո ւհոատարտրքասոց. («Բանակաթհմ» 
հասկացության ծագումը) - XVIII" 8ւոմ մօր ձհհսսԱսոցտո ժշր բհՈօ1օտ։«հ–հսէօո*;հ<։ո Շ1սատ 
ժտր Ճց1. Տ&շհտԱշհշո Օշւ։11«օհ»քէ ձտր ^ս«ուօհ»8*ո, 1< V, բ 107, ոօԱ։ 1 Բ“ ^օրէ քշհ1է «1» 
տրատաէշհշո Լսյսա»; ս սրւրժ աասնարբ օմ« աասնարիբ օժ«, »։ոո <Ատ ւ*։ւէ« Լօ։«է ժս ո^հցտ 
էհա, աասնցկիբ «ա. ձ1*օ մւտ «հո հ1ձոո։ր օձո <հ« ««ոհ&ահ 1*բծոս» օճտր տոմեօհ «հ։ 
«7.»հո5ււր Տ «ւ»> («Բաոը չկա հայերեն րաոարանՕհբում. այն պետք է փնի «աասնարբ» կա 
«աասնարիբ» կամ «աասնակիք», այսինքն «տասն այր» կամ «տասը բայեր» կամ 
«աասնականիներ»)։ 

38-9 


401 


քառում արաահայաված է ւ-ով։ Ինչ վերաբերում է րս (վանկին)՝ րք-ի 

փոխարեն, ապա այդ հարկ է մեկնաբանել որպես հունարեն րճ հափ 
ազդեցություն։ 

րսօոճթւօհ ձևը (եթե միայն այն էտոսծո օ^-ի սխալ աարընթհբցում չէ) 
պհաք է, որ լինի x<^Օ‘^թ^ 0 հ-]^ց, օշօձճթւօհ-ից և համանման րազմաթիվ 
բառերից ծնունդ առած հունարեն կազմավորում։ 


Բրյոաել 
Ն. Ադոնց 


402 


ՀԱՅԵՐԵՆ ՄԻ ՔԱՆԻ ԲԱՌԵՐԻ 
ՍՏՈԻԳԱԲԱՆՐՒԹ8ՈՒՆՆԵՐ (1) 

1. ք Կ աոք » նշանակող անունների աոթիվ 

Հոր. Թ, 9 Աստվածաշնչյան տալը՝ 6 ոօւ <^>V ատածս հա 1 ‘Տ^ոտթօV 
*օւ 'ձթ^^րօVթՕV հա\ ՀԱ(ւ(տա սժրօս հայերեն է թարգմանվել «որ արար 
զբազմասահղսն եւ զգիշհրավարն հւ զսայլն եւ զշահմարանս հարաայ», որ- 
անդ ճթՀՀՕՍթՕհ " «Մեծ Արջ»–ի փոխարեն (2) դրված է «սայլ» բառը, այն 
է՜ Կառավար համաստեղություն։ (ՏյԼւձշո «սայլ» բառը եամհմասաւմ է հու- 
նարեն սսոձձս-իԱ, որը, ըսա Հեսյուքիոսի (բառգրքի), նշանակում է ոձտւսՀ 
րծ ճօրթօ V «Բազումք» համաստեղություն 1 , ակնհայտորեն թյուրիմացա– 
բար՝ «Կառավար»–ի փոխարեն։ Հազվադեպ օսրհրյ ((հոգնակի) սեռական՝ 
0 » րո«ճւ>^ 2 ՝ «ռազմակառք» ապացուցում է, որ ծՃա/Աօ֊Ճ իրոք կարող է 
նշանակել «կաոք», դրանով իսկ օճոձձս (*8»էւ1ւ8) և «սայլ» բառերի փո– 
խաոնչաթյունը դառնում է ավելի գոհացուցիչ։ 

Վրացերենում կա օէե (*շճե) «սայլ» և «համաստեղություն», երկու նշա- 
նակություն ունեցող մի բառ, որը, թվում է, համապատասխանում է մեզ 
հեաաքրքրալ եզրին։ Սուլխան (Սարայ Օրբելիանիի «Բառգրքի» համա- 
ձայն, օէե-ն՝ արևից կամարաձև վաչով (ե&ատրօստսա) ծածկված սայլի տե- 
սակ էր, հատկացված ազնվականների համար։ Մյուս կողմից, բանաստեղծ 
Շոթա Ռոաթավելին, «Նա ո՜ր համաստեղության տակ է ծնվել» ասելով, 
գործածում է շէԱ բառը։ 

Թվում է, որ «սայլ» և օէե նշանակում էին Կշեոքի համաստեղությունը՝ 
երկու համաստեղության ձևերի միջև որոշակի նմանության պատճառով։ 

Վրացերեն 6էե<6էա դրսևորում է շատ ավելի մերձ ցեղակցություն 
(հունարենյ սճրւձձս-ին, քան (եայերենյ «սայլ»–ը, ինչն ուշագրավ է։ 
Ստուգաբանությունը որոնեւիս, հարկավոր է նկատի առնել վրացերեն ձևը, 
որի շնորհիվ երևան է գալիս բառասկզբի –տ հնչյունի աոանձին մասնիկ 
փնելը։ Սա մի հետաքրքիր դեպք է, որը հիշեցնում է նմանօրինակ մի 
առնչակցություն երկու՝ ևս «կաոք» նշանակող նոտր) և « Հոփղ բառերի 

1 Շօաատոէսա բեմօ1օքբօստ ա հօոօոա յ.Բ»սԱօո, Օօէշհօրյյ, 1905; Տա. Տօէսօգ, Օւօճօասսո 
6ղրտօ1օրզսշ (ժշ Ա Աոջսօ) ջոօգստ. (Տէահծշ մա ա ոբբօրէ ^օօ 1օտ «տէրտ* Աոջօշ* աճօ– 
«աօթձօոոօ»), Ոշւժշ1հ«ւտ–բաս, 19231, ր854. 

5 Յյրաոս* եօոսոշա «մ ձբհրօճէա, 13; ՏափսԱ Տ«1«Ո6, 1311; ճաօոօո, ծ. 21,12. 


403 


միջև։ Առաջինը քաջ վկայված է Հոմերոսի ժամանակներից ի վեր, երկրորդն 
ավելի շուտ թեսալական է, գործածված Քսենարքոս բանաստեղծի կողմից։ 
ձոտրւ բառը հայտնվում է միայն մեկ անգամ, բայց վաղեմի և ընտիր 
հայերեն բնագրում «յոպնակ» ձևով, «ընդէ՞ր մեծամտիցես, ով դա. գի ի 
կառս բարձում նսաիցիս եւ լուծք ջորեաց ձգիցեն. նա եւ գքար այնպես կրեն 
սայլիւք կամ յոպնակաւք»՛։ 

Ընդհանրապես ձոփէ) համադրում են լատիներեն բ&ոոստ<բ§ոստ (կեր- 
պասի կտոր, ծվեն), հունարեն ոտօհ, ոտրյ (հյուսվածք), հին սլավոներեն 
օ–բօո& (վարագույր) բառերին, ընդ որում ճ-ճ բխեցնում են *տա–ից։ Ուստի 
ձոտր) պետք է լինի ծածկույթով, վաչով կառք։ Հետևաբար հիմքեր կան 
նաև ՀՀձո^րք)–\ւ *–ում ճանաչել ինչ-որ զուգիչ մասնիկ, հավանաբար օօ–, 
որ հավասար է լատիներեն օօա=օսա 2 ։ Ինչ վերաբերում է հայերեն «յոպ– 
նակ»–ին, ապա հնարավոր է, որ այն աղավաղված «յապնակ» է, 
«*յապինակ>յապենակ»–ից, կամ, ավելի շուտ, այն համապատասխանում է 
սլավ. օ-թօոՅ-ին, որը հայերենում պետք է դառնար *օբաա>օբոճ, քանի որ օ, 
6 (հնչյունները) ո-ից առաջ վերածվելու էին ս, ւ-ին և զեղչվելու էին շեշտի 
անհետանալու պատճառով։ Ռուսերեն բօ-բօաւ բառը (ձիու ծածկույթ, 
տապճակ) նույն ծագումն ունի։ 

Շատ հավանական է, որ «յոպնակ»–ը զինվորական նորամուծություն է։ 
Հայ-իրանական կերպարանքը, որ բառը ստացել է –ակ վերջածանցի 
շնորհիվ, ևս նպաստում է այս ենթադրության։ Նմանօրինակ աղճատման է 
ենթարկվել նաև Հճորյճօհ («գինեպան») բաոը. բացի «կապհղայ» *սյպ– 
ձշւն, որն, ի դեպ, հայերեն է անցել ասորերենի միջոցով (=զոբ«1ո), 
հայերենում հայտնի է ևս մի ձև՝ «կրպակ» 3 , «կուդրակ», փոխառված պարս- 
կերենից (=*էսրհ&<էսրհ&1է և *1ա1հ&<1ա1հօ1է, որտեղից արաբերեն 1ոսեոց). 
իրանական ձևը բացատրվում է միջին վանկի դրափոխությամբ՝ բ®1/1«բ (գի- 
նետուն, խանութ)։ Արևմուտքն Արևեւքից փոխառել է ա&ջոշա բաոը, փոխա– 
րենը նվիրելով նրան Հճոր)ձօհ= 1ա1բօ1ւ։ 

Ուրեմն, բնավ զարմանալի չէ, եթե «յոպնակ»–ը նույնպես փոխառված 
լիներ հռոմեական բանակից՝ ճիշտ այնպես, ինչպես և «կաոք»–ը՝ լատինե- 
րեն օտրատ 4 ։ Ի դեպ, Հեսյուքիոսը նշում է. ՀօւբօւթՆՏհ՛ օ1 ՕՀսՕւՀօւ օ1<օւ, &ւօւ 


1 ՑովհաննԷս Ոսկեբերան, Մեկնութխն Աւեաարանին Մաաթէոսի, եաա. Ա, Վհնհաիկ, 1826, 
է։ 377։ 

2 Հմմա. ճ. Տաօօէ, X. 14«ատէ, Բւօէւօաար® 6էջաօ1օջ1գօշ (ճշ և Աոջա) Աէա, քՏսէօւրօ ճօ աօէւ, 
թ»ա, 1932), բթ. 231-232։ 

1 Տ. Տօեէօհաաււ, ^րաշոԱշհշ Օւ&աա&էնւ, Օ 1՝հտւ1, Լօկոջ, 1897, ՏՏ. 173 այճ ՅՏՏ, թվամ է, թե 
սաանձնացնամ է այս բաոերը։ 

4 ճ. ՓւԱւ (յ. Տօճաաո), ԼէէօաԱօհտ* Տէ/աօ1օցԱօհ6տ ^օւէօւեսօե, Տտյժշւհշւյ, 3. ճսՁ., 1938, 
Տ. 174, X. 64«11*է, (Տ^բօէհձէ* ւսր գսշէգսշտ «աբրսոէ» ճշ 1’տօօւօո սա 6 ա«ո «ս Աևո), ծվծաօսւ ձէ 
Ա) Տ(օօ 16 է 6 ՃԱւվաջաւէւգսշ Ժ« Բսս), է XVIII ((1913)), բ.349. 

404 


Տտ րճհ Հօրփտւհ. Տքւսխհ («կարաբյունհր». սկյութական աներ, իսկ ոմանք 
(ասում են)՝ սարքավորված կառքեր)։ Հհսյուքիոսի նշումը պետք է հասկա- 
նալ այն իմաստով, որ ծածկված կառքերը սկյութացի քոչվորներին ծառայել 
են իբրև տներ։ Հայերեն «կառուցանեմ» բաոը, եթե այն բխեցնել «կառք» 
(սեռական՝ «կաոուց») բառից, մտածել է տալիս «կառք»–ի սկյութական 
ծագման մասին։ Այդ դեպքում նույնը կարհփ է ենթադրել «յոպնակ»–ի և 
Տ9էւ11&–ի վերաբերյալ։ 

Այս զուգադիպությունը, սակայն, պատահական է թվում։ «Կաոու– 
ցանհլ» բայը, հավանաբար, կապված է այլ բառախմքի հետ. «կառչիմ», 
«կոիւ» կամ «կոուան», կամ նույն «կոիւ»–ը «պայքար»–ի իմաստով։ 

Տճրւ/ԼյԼօ, օօր^րյ և ©էՀւ)1ւ բառերի միջև համապատասխանությանն 
ակներև է, սակայն դժվար բացատրելի։ Բաոասկզբի օ– թվում է, թե նույն 
կարգի մասնիկ է, ինչ և *–ն Հռոփրյ բառի մեջ՝ ձոփրքջ համեմատ, թերևս 
սա նույն է<էւ“ՏՕ, ճիշտ այնպես, ինչպես ծ<*տատ ճ/ւռրՀճր֊ի մեջ։ Ուստի այն 
փոխաոված է եղել տտէշա լեզվից, ինչը թույլ է տալիս մտածելու 
սկյութացիների մասին։ Այնուհանդերձ –։Աս, ֊^րյ ածանցները հիշեցնում 
են ւիտվհրհն հէ-սհւ, ոէ-աւտ, լհաերնՕ հէ-սետ, ոէօոտ-ը (կառք), հմմա. 
լատիներեն րօէ», րօէս1ո (կառք) 1 ։ 

2. Երինջ 

Գերմաներեն 1էաժ (ցող) բառը չանի վսաահհփ սաագաքանաթյան։ 
ք . Ճ1սը6 2 իրավամբ մերժում է դրա՝ ՀՏթՕէհ բառին ազգակից լինելու մասին 
ենթադրությունը։ Մեզ թվամ է, որ այն կարող է առնչվել հայերեն «երինջ» 
բառին, որը ենթադրել է տափս *րօոճհ^օ, ինչպես «մեծ»՝ *աշձյօ։ Հունարեն 
(«սրսկել, ոռոգել»), թօ ՚ոհ, <6օհ («կաթիլ») և խՕպւէրէ («8ԲԻ Կաթիլ») 
հիմնվում են հնդեվրոպական *ա«ո– և *ար6ոժհ– արմատների վրա։ Սլավո- 
ներեն րօաճ («վայր գցել») երևան է հանում ևս մի հնդեվրոպական ձև *«ո, 
և թայլ է տափս հաստատելու հնդեվրոպական ընդլայնված *«ոժհ ձևը 
*^րշոճե–ի համեմատ 3 ։ Հայերեն երինջ հնչյունաբանորեն համապատաս- 
խանում է *րշոԺհ^օ–ին՝ «բեղմնավորող, արգասավորող»։ 1Աոճ բաոը գոթհ– 
րեն փ հհախտ նույնպես մատնացույց են անում *«ոժհ)րօ հիմքը։ 

Այս ենթադրությունը հաստատելու համար դիմենք նմանօրինակ դեպ- 
քին՝ հնդեվրոպական *«ո/ *^«ո արմատների հարաբերությանը։ Հունարեն 
ձթփ («գառնուկ»), սանսկրիտերեն րաՏո-Է. («ցուլ»), («անձրև»), 


1 X. ^>1ձօ, Աէ. Տղրա. ^Օէէ. 2. Xսք1., Ո*ԱԱ1հ«8 1910, Տ. 659^ 

2 Տէ^աօ1օտսօհօւ 9/ձւէշրԵսօե 4*ր ճ*սէօհշո Տթւտօհտ, 2– Xսո., ծ. «•*. 
* Ոա Տօէսճգ, Բւօէ. 6էյրա. յլր., թ. 833. 


405 



հունարեն Տթօզ («ցող»), լատիներեն րօրոտ («վարազ»), հայերեն գառն հա- 
մապատասխանում հն հնդեվրոպական *«րրօո/*\«ռտ–իՕ։ Սակայն հունարեն 
ճթօրլս կամ ճթթտ («արու», «արգասավորող»), սանսկրիահրհն ր$տե&–ի 
(«ցուլ»), տր$&ճ («հոսել», «ծորել»), ավեսաական օրՏտո («մարդ»), հայերեն 
աոն («ոչխար», «խոյ» իմաստով), լատիներեն րօտ («ցող») ծագում են հնդեվ- 
րոպական *ւ«ո/*րշտ–ից։ Արդ, ինչպես *տր«ո–ը, ընդլայնվելով, վերածվում է 
*\ւրր6ոմհ–ին (յձօՑօքււքՀ), ճիշտ այդպես և *րտո–ի ընդլայնումը կարող է լինել 
*«ո<1հ–։ 

3. Գայլ (<ղկամ, սանձ») 

Այս հայերեն բաոը համապատասխանում է սանսկրիտերեն ^ջ&– 
(«սանձ»), լեաերեն սռմքտ («չվան») և թերևս լատիներեն ^1ջա («ծառ թուր») 
րաոերին - հնդեվրոպական *սրկ$։ Ինչպես հնդեվրոպական *1սզ– 
սրօտ/*\«1ըւ«օտ, ձաօհ, 1սբստ հայերենում տալիս է գայլ (կենդանի) 1 , այդպես և 
*սր&1ք/*սր|ք պետք է հանգեցներ նայն գայլ ձևին։ Այն կապված է հունարեն 
ձսքւՀօ) («ծռհլ», «ծալել») բառին։ Վերջինը մերձեցվում է հայերեն չածսւնե մ 
րաոին, սակայն այս բաոը արտածված լինելով շռ/ԺՎօս^-ից, ավելի շուտ 
համապատասխան է լատիներեն Խըօօ («ողբալ», «վշտանալ»), հունարեն 
ձտՆ^օձձօհ, ձսքթօհ («ախար», «անդուր»), սանսկրիտերեն ախճ («կոտ- 
րել»), լիտվերեն ևաշ^ճ («կոտրել») և այլն։ 

4. Լոյա, լաաամ («կշաամբէզ», «նախատել») 

Կարելի է մտածել լատիներեն 1սճստ («խաղ», «մրցույթ») ձևի մասին, եթե 
այս առնչության չհակասեր բառի ձայնավորական կերպարը։ Հնչյունաբա- 
նորեն /ղ/ա-ը համապատասխանում է լատիներեն բխսճօ («թխկթխկացնել, 
ծափահարել, ի նշան անախորժության աղմկել»), հնդեվրոպական *բ1օա1– 
հայհրհնում տվել է լոյա (բ-0 զեղչվել է 1-ից առաջ, հմմտ. «լիր»՝ Ո/1րքբր)հ)\ 
Իմաստը ղրան չի խանգարում՝ հայերենում « թխկթխկացնել» կամ «ծափա- 
հարել, աղմկել» ձեռք է բերել բացասական իմաստ՝ «նախատել», և ոչ 
«հավանություն աալ»։ (Հայերեն հոմանիշ բամբասեմ բաոը ոչ մի կերպ չի 
աոնչվում բասրեմ բառին, այլ ծագում է բամ («ասեմ»)/բաո («ասես») 
ձևերից, հմմտ. արդի հայերենի ասե կասե, այսինքն՝ «չարաբանության, 
զրպարտություն») : 


1 Տա. Տժաօզ, ՈաԼ, բբ. 590-591. 
406 


5. Բեզան (3) 

Բեզան, րեզնաար, րեղմնաար բառերն ազգակցություն են դրսևորում 
հունարեն ֆաձձժհ, «առնական մարմին», սանսկրիտերեն հսե-հ՝ 

«վուլվա», գերմաներեն ՑսԱտ՝ «ցուլ» և այլն՝ այսինքն հնդեվրոպական 
*հեշ1(շ)–ին՝ «Փչել, ուռցնել» 1 ։ 0ճ>Աօ4< *Փ°ձ՜ » ք Օհ– հայերեն բեղն, որտեղից 
բեղն-աար, իսկ ֊մեն ածանցով՝ բեղմ(ե)ն, որտեղից՝ բեղմն-աաբ. ֆճ^զհ - 
բեղ (բեէի փոխարեն) այլ ձևերի ազդեցության ներքո։ 

6. Չեղան 

Այս բաոը երկու իմաստ ունի՝ «քիմք» և «առաստաղ»։ Հարկ է զանա- 
զանել այս բառի ֊ռւն ածանցն այն աժ ից, որ հանդիպում է, օրինակ, բե- 
զան բաոի մեջ՝ ճեղան, սեռական՝ ձեղաան, մինչդեռ բեղուն, սեռական րեզ– 
նոք. Բացի դրանից, –ա– չի զեղչվում՝ ձեղաանամ և այլն, և ոչ ճեղնանամ. 
Աոաջինը հիմնված է –աոօ ածանցի վրա՝ ձեղոմն, սեռական *ճեղո– 
ման>ձ եղովան, իսկ երկրորդը՝ սլավոնական ~սո ածանցն է, որ հանդիպում 
է րօրեսո կամ Vօ^^սո («փնթփնթալ, քրթմնջացող տղամարդ»), եօ1էսո («շա- 
տախոս, շաղակրատ մարդ») և այլ բառերում։ Ես կկապեի ճեղան-զ Հշձմսդ 
ՀՏէձօհ, ՀժյԱօհ՝ «շրթունք, ծնոտ» բառերին։ Հտձձօ^Հոձ– սօհ թույլ է տափս 
ենթադրելու, որ –ղ–ն ծագում է *ձեղն (ինչպես բեղն) ձևից։ Պետք է լիներ 
նաև • մեղմն, որի միակ հայտնի ձևը գործիականն է՝ ձեղմամբ. ուրեմն 
ճեղան-զ քմային –ղ բաղաձայնով պարտական է այլ ձևերին։ 

7. Հազ 

Հազ ՝ «անգամ», միաեաղ-ոյն «մի անգամից», հունարեն ձոձժօհ («պարզ, 
մեկական»), Ցւոձօօհ («կրկնակի»), լաաինհբհն տեո-բհւտ («պարզ, մեկական»), 
ժս-բհւտ («կրկնակի»), հնդեվրոպական «ծալել»՝ *բ(1, միաեաղոյն «միահամուռ, 
միասին» թայլ է տալիս ընկալել «հաղ-որդ» բաոի իմաստը։ 

8. Ամոլ 

Այսպես է կոչվում գութանին լծված եզների աոաջին զույգը, աոաջին 
լուծքը, երկու լծակիցները։ Աւ էոշ-ը լավ համապատասխանում է հունարեն 


1 Տա. Տօհագ, մոմ., բ. 1013. 


407 


ձ/աձժհ («հարթ, հավասար, միջին, միջակ») և ավելի լավ՝ լատիներեն տեոս1 
(«մեկաեղ»)<Տ6աօ1՝ *տդսո և 1օ– ածանցից 1 ։ 

9. Օձիք 

Հունարեն օրսՀրյՀ –շ*օհ («վիզ, ծոծրակ, կոկորդ») և Օէմշղ («գոռոզու- 
թյան») բաոերի ստուգաբանությունը հայտնի չէ 2 ։ Կարծում եմ, որ այն 
առնչվում է հայերեն աւձի-ց, սեռական սոձնաց բառերին (բառացի՝ «այն, 
ինչ վերաբերում է օձին»)։ Այս աւճ-ը հնում նշանակում էր, հավանաբար, 
«վիզ, կոկորդ» և հնչյունաբանորեն համապատասխան է հունարեն 
(րօՀրյ\տ<&ս% 1 հ–։ VՓ֊^VX^V^ե) («գլուխը բարձրացնել, գոռոզանալ»), սֆ– 
ԸէՆ%շօ) («պարծենալ, գլուխը գովել, հպարտ լինել»), Ն<ի–ՕՆՀ^Օհ («պարծեն- 
կոտ») ապացուցում են, որ որվշ՜ւ; («գոռոզություն») կապված է 
(«վիզ») բառին։ Էոլեբեն ճթֆր)\/\ ամ ճսֆրյ V («ծոծրակ») անկասկած 
ծագում է ռրվ^^^ից, թեև դրանում փորձում են տեսնել հայերեն գանգ-ը 
ճքսք>ր)\>< հնդեվրոպական *՝որ&ո^«ո 3 ։ 

10. Աբձա-գանգ, գաճգ-իւՕ 

Հունարեն ր\2Գ 6 հՃ «աղմուկ, ձայն» բառին մերձեցումն անա– 

ռարկելի է։ Ար ձա-գանգ (բառացի՝ վերադարձող ձայն), գանգ, գանգիւն 
(«աղմուկ, ձայն») նույն բառն է, ինչ և վանգ («ձայն, վանկ»), սակայն այս 
վերջինն իրանական փոխառություն է և համապատասխանում է պահլա- 
վերեն \ ր տոը՝ «աղաղակ, ձայն» 4 ։ ր)Հէ$<*ՀՈւքտի, սանսկրիտերեն ^ջռս-հ՝ 
«ձայն, կանչ» 1 ։ 

11. Մաւա 

Հունարեն &ՀԲհ Բ^՜ՀԲ 1 («մինչև») և հայերեն մերձ բառերը, կարծում 
եմ, կազմված են *ա«– (ճ<*ղւ–) մասնիկից, համակցված մի բառին, որը ոչ 
այլ ինչ է, եթե ոչ Հտւբ («ձեռք») բաոի հնագռւյն, թերևս ներգոյական կամ 
արական ձևը։ Իմաստը պետք է լինի «ձեռքին մերձ», որտեղից և «մոտիկ»։ 
Այսպիսի իմաստային արտածման հնարավոր ւինելռւ ապացույցը գանում 


1 ճ. Տւօօսէ, X. Ատատէ, Օւօէ. «է^ա. Աէ., բ. 901. 

2 (Իմաստի ստումով հմմա. նոր հունարեն ոպւճթօ, Հէտճթ ւ, *պւօթ<ճ ա («վիզը ճկհլ»՝ ձիու 
մասին, «սնապարծել») - ծաՏ. Ա.Գր եգաաբի\. 

1 Տա. Տօսօօզ, Օւօէ. էէ^ա. ջր , բ. 58. 

4 Հմմա. 8. Տ. էկրեօը, աահսօե ճշր իոհւշ՚սօ, (Սբբս1տ–Լ«էբճը, 1931), էհ, Տ.232. 

3 Տա. Տօեոօզ, Բւօէ. ծղրա, ըր., բ. 331. 

408 


ենք 6"քքՆհ («մոտ, կողք»), 6քքմ6ւ («մոտ, մերձ»), 1քքՆ0շ\ («մոտիկից») և 
այլ ձևերում։ Բազմաթիվ ենթադրություններ, որ արվել են այս բառերի 
առթիվ, չեն հանգեցրել որևէ վերջնական արդյունքի 1 ։ կարելի է պարզապես 
դիտել այն իբրև *ը ։ ս - «ձեռք» բառը, «գրավ, երաշխիք» = «այն, ինչ 

ձեռքին է դրվում», ձոօքսօհ «այն, ինչ ձեռքի տակ է» վկայում են, որ քՆ֊ 
նշանակում է «ձեռք» և համապատասխանում է ավեստերեն ջ&ս֊/ջառ– 
«ձհոք»<*ջս/ջ6Ա. Շք/նճօ) («գրավ դնել», «երաշխավոր փնել»), ձք/ՆօձէՀա 
(«հանձնել», «փոխանցել») նույն իմաստն ունեն, ինչ և Բ^ ա («փո- 
խանցել», «վստահել», «մատնել»)։ 

Այս ամենն ինձ հուշում է մաւա բառի մի ստուգաբանություն, որը և 
առաջարկում եմ մեծ վերապահությամբ։ Կարծում եմ, որ այն պարունա- 
կում է *բտճ՝ «ոտք» բառը, այսինքն, այն համակցված է աօ֊/ատ– մասնիկից 
և ներգոյական *րօճւ կամ *բմւ ձևերից։ *ա»–թօժւ>*ա&–^(օ)էւ, *աե–բճւ>*աո– 
աճ (հմմա. 6 ո (–( 15 ա 1 «տոնի հաջորդ օրը», ավեսաերհն &§հմ»՝ «առջևի 
ոտք», «ոտքի հասանելիության սահմանում» (հմմա. աո ոտս (=&մ բօճօա), 
«մերձ»)։ Մա աչի մ / մաաի-չիմ մաւա և մատի արմատների առնչությունը 
պարզորոշ չէ, ինչը, հավանաբար, պետք է բացատրել շեշտադրությամբ. 
մաաի-չիմ բայի մեջ շեշտակիր ի-ն պահվել է, ինչը հանգեցրեց - վյունի 
անկման (հմմա. եաւբ, ոօրիՕհՆ հոգնակի սեռական եաբ-անց, եաւբ-անց-ի 2 
Փոխարեն)։ Եթե աոաջին տարրը ոտ– է (բՀ~ՀԲ 1 < աս » ա 

սպասելի է *աօսրէ։ Սակայն գոյություն ուներ ա«– և նույնիսկ աճ– րտ\ 
մասնիկի հետ միասին գոյություն ունի բտ Հոմերոսի վհպհբում՝ բճս 

12. Լկնիմ 

Աչք է զարնում չկնիմ, ւկնաթխն բառերի նմանությանը հունարեն 
2ճք՝\/օհ, ձճք\>ր)( («շվայտ»), ձճՀւ՚շսօ) («սեռական մտերմություն անել») 
ձևերին։ Եթե ոչ Աւբբ և նույնիմաստ ւ(ի)պիբՒՆ ապա լկտի, ւկտամ, չկաե– 
նամ հաստատ պատկանում են ւկնիմ–\ւ քաոախմբին։ Հունարենում հայտնի 
են բազմաթիվ բառեր, որ սկսվում են ձւ–, ձաւ– կապակցություններով և նշա- 
նակում են «լկտիություն», ինչպես ճսւծթճհ («անամոթ»), ձօտօց («անպատ- 
կառ»), ձտօց («լպիրշ»), ձօէԱՕՀհ («պոռնիկ»), ձրյՀՕ) և ձւձճօրօււ («սեռական 
մտերմության անել»)։ Միայն ձայնավոր կերպարանքը թույլ չի տափս 
նույնացնել չկնիմ և Սակայն 2(Օքճց ոօ^րլ (Հեսյաքիոս) դյու- 

րացնում է այս մերձեցումը։ Այն նաև երևան է հանում ձճ^օզ-ի ազգակցու- 
թյունը անգլա-սաքսոնական ւ1սօ, հին վերին գհրմանհրհն տ1տհ («Փափուկ, 


1 Տա. Տօևէօօ, բ. 212. , . .... 

2 Հմմա. X. Տ*զա»*® ձ՚սոտ ըոաաար» օօաբսձ* ձ« 1’սաճաօւ օԱսպ՝», 9ւեսո, 1936, 

2 «., բբ. 81-82; ՃՈՕ 



հեղգ»), լնանրեն 1«$ձոտ («թույլ հեղգ, փափուկ»)։ Սա թայլ է տափս արտա- 
ծել այս ազգակից բաոհրը հնդեվրոպական *(տ)հց–/*(տ)1օտ 1 –ից։ Հայերեն 
ւկ-Օիմ, լկ տի ձևերի հիմքում ընկած է *15ց՝ *լուկ–ն–իմ, *լուկ–աի, իսկ հու- 
նարենի՝ *1»ց–ը։ 

13. Ամուրի 

Ա. ՄհյհՕ 2 ցույց է ավել, որ հայերեն «ամուլ» բառը ծագում է *տո+բօ1օ 
(հմմա. ոօ>1օհ, «մտրուկ»)։ Հետևելով այս օրինաչափության, ամուրի 
կարելի է տարրալուծել որպես *ձո–բօէրօ–ւ^օ («նա, ով չունի զավակ», 
այսինքն «նա, ով զավակ չի ծնել»), ճիշտ այնպես, ինչպես ամայի< *յա–յ»է– 
ւյրօ (ոօՀշօրօւ «սնվել», բստօօ «արածել»), այսինքն՜ «անխոա ահղ»։ 

14. ֊որդ 

■որդ վերջածանցը ճանապարհ-որը, նավորդ առաջն ֊որդ բառերում ոչ 
ի®2 է» եթե ոչ նորդ հորդեմ բայի արմատը («հորդեցէք զճանապարհ»)։ 
Այն բան իմաստով վերջածանց չէ, այլ ածանցի վերածված գոյական։ 
Բարդումների մեջ հ բառասկիգբը զեղչվում է, ինչպես նաաաԸեմ/զաաանե մ, 
եեա/յեա, ձեո–աա<*ճեո–եատ\ Հայերեն եորդ-դ համապատասխանում է 
լատիներեն բօրէ» («անցք»)< հնդեվրոպական *թ«ր–, ինչպես դա ցույց է ավել 
Տօհօքքէս1օսրւէշ–ը 3 ։ Այլ համակցություններում, օրինակ՝ երր որդ, քաո-որդ, 
հաղ-որդ, չծ-որդ («օս-ԼՀՄ/վվ)») խնդրո առարկա ածանցը պետք է որ 
ունենա այլ իմաստ և այլ ծագում։ Այս բառերում ֊որդ համապատաս- 
խանում է լատիներեն բորտ, բօրէա («մաս, բաժնեմաս») բառերին։ Հհ– 
աաքրքիր է, որ հնդեվրոպական *բ«ր - «մասնակցել», որից ծագում է լատի- 
ներեն բորտ, մերձեցնում են *բօր– «առաջ մղել»՝ ոտթճե), ոշ(թն), որտեղից 
լատիներեն բօրէո «անցք»։ Հայերեն ֊որդի կրկնակի իմաստը՝ «մղող» և 
«մասնակից» ապացուցում է, որ բօրԱ և բորտ իսկապես նայն ծագում ունեն։ 
Թեպետ, «մասնակից» իմաստով հայերեն ֊որդ֊ը կարող է ներկայացնել 
նաև լատիներեն տօրտ, տօրէ-ւտ «բաժին, վիճակ» ձևերի զուգահեռը 4 ։ 


1 Տա. Տօէաօզ, բ. 548. 

1« »°« ժս օո «րածաօվ, եվծոօև» ժշ Այ Տքօօւշէշ 4շ).Լ(աքսսճփւ* ժշ թ*հ*յ է է 

3 ձ.. ՓւԱէ, Լտէտէյրա. ^օւէ. 2 . ձսճ., բ. 602 . 

4 Այլ կարծիքը ահն Ա Բշժօօտօ, 10ւհոյ 2«է*«հհքէ (իճա՝ “2օւէ»օեհճ քճր 
Տբոօնքօոօհսոյյ «մ ձտա 0«Ե։շէ® ճօր ւոձօքաաասօհտո Տբրէօեա” ծօտրաժէէ րօո X է քոհո ո«րԱ« 
Օօէէայյշո), է XXXIX, ՏՏ. 360-361։ 

410 


ՈՒՂՂԱԳՐԱԿԱՆ ԵՎ ՏԱՌԵՐԻ ԲԱՐԵՓՈԽՈՒԹՅԱՆ 
ՀԱՆՁՆԱԺՈՂՈՎԻ (1) 


Մեծարելի նախագահին (2), 

Որպես պատասխան պատվական Հանձնաժողովիդ դիմումի, պատիվ 
ունեմ ղրկելու Ձեզ կից համեստ նպաստս ուղղագրական և տառերի 
վայելչության խնդրին։ Ցանկամ հաջողություն։ 

Ընդունեցեք հարգալից ողջույններս։ 

Ն.ԱԴՈՆՕ 

18 ապրիլի 1927, Փարիզ 

15, Ոէօ Աշոո հէսէա 15, քոս 16® 

ՈՒՂՂԱԳՐԱԿԱՆ ԵՎ ՏԱՌԵՐԻ ԲԱՐԵՓՈԽՈՒԹՅԱՆ ՀԱՆՁՆԱԺՈՂՈՎԻՆ 

Ստացա աղյուսակդ։ Այս առթիվ պարտք եմ համարում ասել հետևյալը։ 
Խորթ, նորալուր աղղագյաւթյանը, որ քննելու է կոչված Հանձնաժողովդ, 
խորշելի է ամենեն առաջ նորանով, որ մի մեծ և անտեղի խրամատ է բաց 
անաճ, հին և նոր գրական ճյուղք կարում է իր քնից և վտանգում Օբա 
գոյությանը (3)։ Բւղղագյաւթյունը մեկեն ավելի պահանջներ ունի իր աոաջ, 
որոնց բոլորին պարտավոր է գոհացնել։ Բացի հնչական հավատարմու- 
թյունը, որ պահանջում է լեզվագիտությունը, բացի միակերպությունը, որ 
կարևոր է մանկավարժական տեսակետից, կա և այլ հանգամանք, որ հա- 
ճախ մոռացվում է վերանորոգիչների կողմից, այն է լեզվապատմական 
պահանջ, որի հիմամբ գիրը պետք է պաակհրացնհ լեզվի ամբողջությունը 
գեթ այն չավավ, որքան արգելք չեն հարացանում մյուս հիշյալ 
պահանջները։ 

Նոր գրական լեզուն կապված է սերտորեն գրաբարի և աշխարհաբար 
բարբառների հետ։ Երկու դայակներից մեկը գրեթե զոհ գնաց քաղաքական 
ձախողանքի, և կենդանի բարբառների մնացորդները այսօր անտուն, 
անտեր թափառում են կորսայան և աղավաղման ճանապարհների վերա։ 

Մնում է հին լեզուն, որպես մայր և սնուցիչ նորի։ Մոտիկ անցյափ վեճերը 
գրական լեզվի զարգացման շավիղների շուրջը չաքդարացքին նրանց 

411 


հեղինակների գուշակությունները։ Գրական լեզուն, պահելով հանդերձ իր 
ինքնուրույնությունը, րնավ պետք չտեսավ հրաժարվելու իր պատմական 
ժառանգությունից և լայնարձակ շահավետեց հին լեզուն։ Արդի լեզուն կիսով 
չափ գրաբար դարձավ, և հին շտեմարանը դեո սպառված չէ նոր գրականի 
համար։ 

Այս նկատումով խոտելի է այն ամենը, ինչ որ խտրոց է ծառայում հնի և 
նորի մեջ։ 

Եթե աշխարհաբարը սեփական ուղղագրություն մշակե, որպիսին է 
այժմյան պաշտոնական նորաձև ուղղագրությունը, բնական է, որ 
արտաքուստ պիտի անջատվի իր մորից, պիտի դժվարեց նե ենի ուսուցումը, 
որով ամենից առաջ և մեծապես վնասելու է աշխարհաբարի շահերին։ 

Ահա ինչու համար չի կարելի բարեկամ լինել այն ուղղագրական 
հեղաշրջումների, որոնք այլ բան չեն, եթե ոչ լեզվական բռնություն։ 

Ինչ և լինին հայ գրի թերիքները, ամեն դեպքում նա այն սակավաթիվ օ– 
րինակներից է իր հասակակիցների թվում, որ կարիք չանին արմատական 
փոփոխության։ Քաղաքակիրթ լեզուների գրեթե բոլորի մեջ վաղուց բացված 
է անանցանելի խորխորատ գրի և հնչյունի միջև։ Թեպետ դյուրության մասին 
սրտացավները պակաս չեն, քան մեզանում, դարձյալ չեն նկրտում ուղ- 
ղագրական բոան խիզախումների, պահում են հին՛ շատ դեպքերում գրեթե 
գաղափարագիր դարձած գրությունը, որպեսզի չեղծեն լեզվի պատմական 
պատկերը և մոռացության չտան այդ լեզվով ամբարված դարավոր հարստու- 
թյունը, անցյալի ճոխ գրականությունը, վնասելով նրա մաաչելության։ 

Եթե զորավոր լեզուներն այսքան զգույշ են և սիրում են մնալ կառչած 
իրենց անցյալին, որքան ավելի իրավունք ունի մեր ակար և անպաշտպան 
ւեզուն նույնն անելու, մանավանդ, որ իր գոյության համար ուրիշ ավելի 
զորեղ և վստահելի խարիսխ չունի, քան իր անցյալը։ 

Կասկած չունիմ և ուրախ եմ, որ ճիշտ այս տեսակետն ունի և 
պատվական Հանձնաժողովդ, որի հետևանքով և վերաքննության գործը 
դրված է պատմական և ավանդական հողի վերա։ Հանձնաժողովդ ջանացել 
է և հաջողել վերականգնել Մեսրոպյան ուղղագրությունը ընդդեմ նորամոլ 
ոտնձգությունների, ինչպես կարելի է տեսնել Համադրական աղյուսակից։ 
Սակայն այստեղ, այս խնամքով մշակված գործի մեջ, կան սայթաքումներ, 
որ թվում է, թե մի տեսակ զիջումն են նոր ուղղագրության, և չէի կամենալ 
անձամբ թողնել առանց ուշադրության։ Խոցեյի եմ համարում ամենից 
առաջ 14 և 15-րդ կետերը։ 

14-րդ կետը առավելություն է տալիս վ (վևին) ընդդեմ ւ (ւյունի) և ափ։ 

Միանգամայն ապօրինի եմ համարում այս աչառու վևասիրությունը։ 
Երեք գրերի գործածությունը հին և նոր գրական լեզուներում այնքան պարզ 


և որոշ է, որ թյուրիմացության տեղիք չէ տափս։ Հյունի V հնչյունը նույնքան 
եին է, որքան և վևի։ Այն հանգամանքը, որ հյունը կազմում է ու ձայնավորը 
և իւ երկբարբառը, բնավ հիմ չէ, որ նա զրկվե իր հինավուրց V ձայնից։ Այս 
որոշումը զարմանալի է, մանավանդ որ Հանձնաժողովդ հնարավոր է 
գանում ու և խ փոխարինել միատառով ըստ 23-րդ կետի։ 

Ասել է, թե հյունը վտարվում է հայ այբբենարանից։ Անարդար 
հալածանք։ Վևի գործածությունը շատ սահմանափակ է։ Մի քանի տաս- 
նյակ բառեր, այն էլ մեծ մասամբ իրանական Փոխառություններ, որ ունին 
սկզբում վ–, հետո –ով վանկը, կազմում են սույն տառի ամբողջ հաշվեկշիռը։ 
Մինչդեռ հազարավոր բառեր կան ւ-ով։ Թողնենք այլ նկատումները, 
առնենք միայն թվական պարագան, ի՞նչ կարիք կա այլայլհլա հիմնովին 
մեր գրության պատկերը, բազմաթիվ 1 -երը վեր ածելով վ-ի, այսինքն 
մեծամասնությունը զոհհլով փոքրամասնության։ Արդարամիտ դատաստան 
չէ և ոչ հաշվետես քաղաքականություն։ 

Ոչ միայն հյունը, այլ անգամ ափ V հնչյունը ձայնավորի նախադաս, 
փոխել վևի անընդունեփ է։ 

Անցյալներում ուրիշների թվում ես ևս կարելի էի գանում ձայնավորից 
նախադաս ու ն սղելւ-ի։ 

Անգամ այս թեթև նորաձևությանը, որ գեթ տնտեսական արժեք աներ, 
ժողովրդականություն չգտավ և նախկին ու-ն պահեց իր դիրքը։ Հանրության 
հոտառությունը նաև ուղղագրական խնդիրներում անտես առնելու չէ։ 
Ու-հրի սղումը ւ-հրի կարծես խճողում է լեզուն նոր բաղաձայնով և վնասում 
նվագայնության։ Մեր լեզվի թերություններից մեկը հենց բաղաձայնների 
կուտակումն է և նրանց թիվը նորեն զորացնել ցանկափ չէ։ Թվում է, թե մի 
երանգ կա հատված կամ հասաս ծ և հասասս ծ արտասանության մեջ. մեկը՝ 
ակամայից պիտի հնչվի հատված, հաա-ւած, հա-աը-ված, կամ հա-տը-ւած, 
մյուսը՝ հա-աուած, աս-աաած, այսինքն՛ է՚^օ ռուսերեն 1*0 և ոչ ք-ը-տօ, 
ինչպես արտասանում են հայերից շատերը։ 

Համենայն դեպս հաաւած գերադասհփ է, քան հատված, եթե միայն 
ստիպված ենք թողնել պապենական հասաւածը. 

Վերջապես մոռանալու չէ մանավանդ Հանձնաժողովդ, որ շա- 
հագրգռված է նաև տառերի վայելչության խնդրով, որ ւսմվափ հյունը 
անհամեմատ ավելի հարազատ է հայ գրերի ոճին, քան երկարաձիգ վևը։ 

Այսպես V– հնչյունի եռակի գրությունը –վ՝ բառերի սկզբում և ով վանկում, 
ա՝ բաղաձայնի և ձայնավորի մեջ (լեզոփ, հատուած) և ւ՝ մյուս դեպքերում, 
մանավանդ ձայնավորների մեջ (հրաւէբ= Խ» V&^^8, Արշաւիր = ▼ե»), ահա 
մեկուկես հազար տարի է, որ ոչ մի անպատեհություն չեն հարուցել, խաղադ 
ապրել են իրար կից և այժմ էլ լեզուն բալոք չունի նրանց դեմ։ Զենդ 

413 


412 


այբուբենը նայն երեք գիրն ունի՜ , - ո, ա, ո - ▼, ւ, ի - –վ, որ է նույն 
կրկնակի ո + պոչ՝ : Տառերի բարեփոխության ժամանակ կարեյի է վևի 
գծագրությունը մոաեցնհլ կրկնակի ւ, կարճելով նրա ոտները և Օրա դեմ 
հալածանքը կմեղմանա։ 

(Իսկ եթե բոան բաղձանք կա աստերի թիվը կրճատելու, գոհը պիտի լինի 
վևը, որովհետև սւմենեն քիչ գործածությունն ունի։ Այն աաեն բառասկզբում 
էլ գրելու է ւ, իսկ ո-ից հետո ա, ինչպես ֆր. ս և ս։ 

Սակայն դժվար թե ստիպողական պետք այս տնտեսության)։ 

15-րղ կետը նմանապես խոաեւի եմ համարում, ուր առաջարկվում է ոյ 
երկձայնը ընդլայնելոց։ 

Հայտնի է, որ աշխարհիկ բարբառներից և ոչ մին չէ խնայել հին 
երկձայնները՝ այ, եա, խ և ոյ։ Սրանց Փոխարեն ունի պարզ ձայնավորներ՝ 
է, ե, ի, ու (կամ ա - ֆրանս. ո)։ 

Գրական լեզուն հետևելով գրաբարին վերակենդանացրել է հին 
երկբարբառները և յուրացրել հին լոյո - Խյրտ հնչյունը փոխանակ 
աշխարհիկ լիս կամ լաս, լաս ձևերի։ Արդ ի՞նչ բանավոր հիմք կա հին լոյոը 
փոխել լույսի և ինչ առավելություն։ Եթե առաջարկվեր վերականգնել 
աշխարհաբարի իրավունքը և ամենուրեք հին երկբարբառը դարձնել ա 
պարզ ձայնավորի և գրել՝ լաս, ճկութ, երևար, բութ (Փոխանակ՝ լոյս, ճկոյթ, 
երևոյթ, բոյթ), այս հասկանաք կլիներ, գուցե և հավանելի։ Բայց պահել հին 
հնչյունը և վախել նրա սրբագործված գիրը, նշանակում է ավելորդ շՓոթ 
հարացանհլ և զատել միմյանցից հին և նոր գրական լեզուները։ Ենթադրյալ 
դյուրությանն էլ կասկածելի է, և մանավանդ պարզությանը։ Դժվար է 
համոզել, որ երեք աաո այ հաճելի է, քան երկաաո ոյ։ 

Այս հեղաշրջումն անշուշտ այն նպատակն անի, որ ոյ-ին վերապահի օյր 
հնչյունը։ Բայց արդյո՞ք պետք կա այս հնչման։ Ամբողջ հայ բառարանում 
մի եաա բառ կա 07 հնչումով խոյ, գուցե և կասկածելի կոյ (Փոխանակ 
կու-ի)։ Սի բաոի համար հեղհեղել հին ուղղագրությանը, նշանակում է 
դարձյալ նայն սխալն անել ինչ որ ւ-ի և վ-ի նկատմամբ, այսինքն՝ 
մեծամասնության շահերը զոհել։ Սա շինարարական գործ չէ։ 

Հայ լեզուն հնուց խոաաՓամ է այ գրությունից, այսպես գրաբարի 
անցյալ անկատարի երրորդ դեմքը հեղուլ, զենուլ և նման բայերի՝ (զենուի, 
զենաիր) զենա-յ-ր գրվում է զենոյր, երբեք զենայր։ Այստեղից երևում է նաև, 
որ հին –ոյ շատոնց հնչվում էր սյր. պահել այժմ էլ հին գրությունը և 
արտասանությունը ոչ մի անպատեհություն չի ներկայացնում։ Նոր 
հունարենը պահում է հին, ւ, V, VI, օո գրությունը, թեև արտասանում է 
միակերպ ւ հնչյունով։ Խոսքը և գիրը շատ հին և համերաշխ դաշնակիցներ 
են. և ոչ միայն ականջը, այլև աչքն իր իրավունքներն ունի գրության մեջ և 

414 


ուզում է այն պահել և այնտեղ ավեփ բան տեսնել, քան ականջն է լսում։ 

10-րդ և 18-րդ կետերը առաջարկում են զեղչել բառերի վերջում –յ գիրը, 
ուրեմն գրել՝ վկա, Սաքո։ 

19-րդ կետում նախատեսվում է նաև հապավել –յ– ա և ի ձայնավորների 
միջև։ Միայն ոչինչ չէ ասված, արդյո՞ք ո և ի ձայնավորների մեջ –յ– ևս 
զեղչելու է. վկա, վկաի, իսկ սաքո, սաքոի, թե* սաքոյի։ Ենթադրվում է որ ա և 
ո, ա և ու, ա և է ձայնավորների միջև –յ– պահվում է։ Այս աոաջարկով գրելու 
է՝ վկա, վկաի, հավանորեն և Սաքո, Սաքոի, բայց վկայով, վկայում, վկայէ, 
սաբոյով, սաբոյում, սաքոյէ։ 

Այս կանոնը հետևողական չէ և ոչ էլ համաձայն հայ հնչաբանության, որ 
չէ հանդուրժում ձայնական հորանջ (հւ&էստ) ընդհանրապես։ Բացաոական 
հոլովի երկու ձևերից մեկը գրելաոանց –յ–ի, մյուսը՝ յ-ով՝ վկաից ևվկայէն, չի 
նշանակում դյուրացնել ուղղագրությունը։ Ինչպես ասացի, հայը չէ կարող 
արտասանել երկու կից ձայնավորը առանց միջնորդ յ-ի կամ ւ-ի, նայելով 
երկրորդ ձայնավորին, ճիշտ այնպես, ինչպես անընդունակ է երկու կից 
բաղաձայն հնչել առանց միջանկյալ ը-ի։ Այս հիմնական օրենքը հայ 
հնչաբանության հարկադրում է հրաժարել 19-րդ կետից՝ և գրել՝ վկայի, 
վկայով, վկայէն, սաքոյի, սաքոյէն կամ ազգային և այլն։ 

Ընդունելի է յ-ի հապավումը լոկ ուղղականում եզակի և հոգնակի՝ վկա, 
վկաներ, սաքո, սաբոներ։ 

Այս խնդրի հետ կապ ունի իսկապես 3 կետը, որը հանձնարարում է 
վերջահանգ օ հնչյունը գրել է։ Պետք է հուսալ, որ հետևողականության 
աղագավ առաջարկվեր գրել վերջին օ ոչ թե է ինչպես ընդունված է 
գրաբարում, այլ ե, զեղչելով է (- հ + յ)–ի յ որպես վկա–, սաքո, Փոխան հին 
վկայ, սաքոյ ” հաճոյ։ Հետևապես պետք էր գրել՝ բազե, նանն, մարգարե։ 
Հետևությամբ վկա, վկայի, սաքո, սաքոյի, թեք հոլովներում գրելու էր 
բազեյի, բազհյով, որ է բազէի, բագէով (է= հյ)։ Այս դեպքում մնում է 
ուղղականում ևս գրելբազէ և ոչ բազե, հանուն միօրինակության։ 

Եթե անգամ ընդունելու լինենք, որ ե չէ խոաաՓամ հւտէստ-ից և ուրեմն 
ներելի է գրել՝ բազեի, մարգարեով, մարգարեական (համաձայն գրաբարի 
սիրեի, սիրեիր, սիրեաք, սիրեիք հին գրության), այն ժամանակ հ՜ո (- էո), 
եա (- էա) հնչյունները պիտի շՓոթի տեղիք տային, քանի որ հա= 7» ը՝*՝ո 21 
կետի և հո– 7° Ը սա 22-րդի։ 

Միակ լուծումն է հաշտվել ավանդական ուղղագրության հետ համաձայն 
2-րդ և 3-րդ կետերի։ 

5-րդ կետը պաշտպանում է հակառակ 4-րդ կետի է-եբը բայերի –էր, էք 
վանկերում։ Գրաբարի –էր և –էք ստուգաբանական հիմն ունին սիր-էր < 
սիբե - *է–ւօ, աղայր<*»–է–րօ։ Աշխարհաբարն ունի՝ աղամ, աղաս, ազաբ և ոչ 


415 


աղայր. հհաևապնս և սիրեմ, սիրես, սիրեր և ոչ սիրեյր - սիրէր։ Նմանապես 
աղայր, սիրէք Փոխված է աշխարհաբարում՝ աղաք, ուրեմն սիրեք։ Ասել է թե 
աշխարհաբարը յ զեղչում է, որով և սիրեր, աղար, սիրեք, աղաք՝ գրություն 
արդարացվում է ստուգաբանորեն։ Եթե հնհրին հետևելով թույլ տայինք հւ»– 
էստ եչի վերաբերյալ, կունենայինք նրանց նման՝ սիրեի, սիրեիր և 
(փոխանակ սիրէր ձևի) սիրեր, սիրեիք և այլն։ Ներկայում ևս սիրեմ, սիրես, 
սիրն, սիրենք, սիրեք, որպես աղամ, աղաս, աղա, աղանք, աղաք։ Որոշ չէ, 
արդյոք աղա գրությունը առանց յ-ի մանում է 18-րդ կանոնի մեջ թե յ 
թողնվում է գրել ըստ հին ուղղագրության։ Եթե հանձնարարվում է գրել աղա, 
ապա պետք է գրել և սիրհ (Փոխան սիրէ) հակառակ 3-րդ կետի։ 

Է-հրի խնդիրը, մանավանդ վերջահանգ է-հրի պետք ունի վե- 
րաքննության։ 

4-րդ կետի տրամադրությունը միայն ընդունելի է, որ որքան հնար է 
կրճատել է-հրի գործածությունը, բայց ոչ այնպես կտրուկ, ինչպես 
ձևակերպված է կանոնը, այն աստիճան, որ շփոթե սեր և սէր, գէտ և գետ և 
նման բառեր։ Մի շարք բառեր կան, որ բարվոք է ե-ով գրել, ինչպես երբեք, 
մեկ (<միակ>), հեք, աղետ, թերևս բայերի մեջ և այլն։ 

11-րդ կետը ծանր վճիռ է կայացնում խհդճ և մի հատիկ ով դերանվան 
հանդեպ, բաժանում է նրան իր զուգորդ ո-ից և զոհում օտար բառերի 
հաճույքին, որպիսին է օվրհսաէս։ Քանի որ ով բացարձակ եզակի է, նրա 
գրության փոփոխությամբ հայ ուղղագրությունը ոչինչ չէ շահում, այլ միայն 
հրաժարվում է հին անմեղ ավանդից։ Օտար բառերի մասին ստորև։ 

23-րդ կետի նախագծված միատառ գրերը ու, իւ, հա հնչյունների համար 
ավելորդ եմ գանում, ինչպես և բնավ ցանկալի չէ և փակագրի գոր- 
ծածությունը ըստ 14-րդ կետի ծանոթության։ Տպագրության մեջ լավ կլինի և 
փոխարինել հւ-ի։ Գրաշարի գզրոցների թիվը շատացնել ավելորդ 
փակագիր տառով, նշանակում է ծանրացնել շարելու գործը։ Հայ այբուբենը 
առանց էն էլբազմաաաո է։ 

Գրեթե բոլոր կետերին, գլխավոր կանոններին անդրադարձա։ Իմ 
հայացքներս չեն տանում դեպի արմատական փոփոխությունների կողմը։ 

Ոչ թե նրա համար, որ բնական խորշանք կամ նախապաշարում ունիմ 
նորամոլության հանդիման։ Ոչ զատ լեզվագիտական, ոչ մանկավար- 
ժական և ոչ անգամ գործնական որևէ լուրջ հիմ չեմ տեսնում շեղվելու 
ավանդական ուղղագրության սկզբունքներից։ Եթե արդի մանուկ լեզվի 
շահը պահանջեր, կանցնեի առանց տատանվելու բոլոր հիշյալ կա- 
մուրջները։ Սակայն հենց այդ շահի գիտակցությունն է, որ հակառակն է | 
թելադրում։ Պահել, պահպանել ամեն կարգի կապեր մայր լեզվի, հին 
գրական լեզվի հետ՝ աշխարհիկ լեզվի կենսական շահերից էականն է։ Նոր 


գրականում չկա ոչ մի հնչական տարր, որ անծանոթ լինի գրաբարին։ Այս 
մի հաստատուն հիմ է ուղղագրական համերաշխության։ Անգամ կրա- 
վորական բայերը, որ թվում է թե հատուկ են միմիայն աշխարհաբարին, 
ունեն իրենց նախատիպը գրաբարի՝ հաաաած, յօդուած և նման ձևերում։ 
Իսկ գրաբարի՝ հոգայ, գի նայ գրությունը արդարացնում է աշխարհաբարի՝ 
հանվում եմ, ասվում է ուղղագրությունը։ Իմ եզրակացությունս այն է, ոք 
արդի ուղղագրության մեջ նհրհփ են այնպիսի սրբագրություններ և գուցե 
հարկավոր, որոնք ընդունելի են նաև գրաքարի տեսակետից, այնպիսի 
սրբագրություններ, այնպիսի մասնակի ուղղումներ, որոնք չեն խախտում, 
չեն կարում նորը հնի հետ կապող օղակները։ Միայն ծայրահեղ 
ստիպողական հարկը կարող է արդարացնել այս սկզբունքի խաթարումը։ 

Ինչպես ամեն լեզվում, մանավանդ զառամյալ լեզուներում, գրաբարի 
մեջ ևս կան անհարթություններ, շեղումներ, ուղղագրական կանոններից։ 
Նրանցից շատերն են անցել աշխարհաբարին։ Ձգտել կոկհլ ամեն մի 
անհարթություն, որ իր պատմական նստվածքն ունի, վտարել այն, ինչ որ 
խոչընդոտ է թվում, նշանակում է կենդանի լեզուն հասցնել արհեստական 
վոլապյուկի տափակության։ Ցանկայի է միակերպությանը, բայց 
արհամարհելի չէ բնավ և պհսպհսությունը։ Ամեն քան իր չափն ունի և 
միօրինակությունն էլ պետք է ազատ պահել տարտամ շաբլոններից։ 8-հրի 
զեղչը կամ Փոխարինումը հ-ով, որ նախատեսում են 16-րդ և 17-րդ կետերը, 
ինչպես և սեր և սէր, հոտ և հօա և նման հոմանունների հավասարեցումը 
համաձայն 4-րդ և 9-րդ կետերի - սրանք թելադրանք են այն շեշտակի շաբլո- 
նականության, ուր իմաստն անգամ զոհվում է ձևին։ Եվ ցավալին այն է, որ 
շաբլոնը ձևակերպված է թվում երբեմն օտար բաոերի ազդեցության տակ։ 

ՕՏԱՐ ԲԱՌԵՐԻ ԱՒՂՂԱԳՐՌՒԹՑՌՒՆՃ 
I 

Մտադիր չեմ եկամուտ քառերին տալ այն պատիվը, որին արժանացրել 
է Հանձնաժողովդ ծայրահեղ ներողամտությամբ։ Ուղղագրական ցուցակի 
մեջ օտար բառերը վայելում են համաքաղաքացիական հավասար 
իրավունք և հարգի տեղ են քոնում հայրենի աթոռների վերա։ Հարազատ տվ 
դերանունը նստած է այնտեղ, ար անծանոթ օվրհսաը, էգ բառը ընկեր է 
էքսպերտ, և էդիսոն անուններին, ոյ երկբարբառը դաոնում է այ օտար օյր-ի 
դրդմամք։ Հայ բառերն են, որ խոնարհվում են եկվորների առաջ, որ նրանց 

հաճույքով միևնույն գիրն ստանան։ 

Հաճելի չեն ցուցակի վհրնագիրները՝ «Եվրոպական» այս կամ այ 
հնչյունը, որ կարոդ է կաբծհւ տալ, իբր թե վերաքննությանը նպատակ անի 
համակերպել, հարմարացնել հայ այբուբենը եվրոպական հնչյուններին։ 

417 


416 


39-9 


Մինչդեռ կուզեմ հուսալ, որ հարցը լատին տառերով արտահայտված 
հնչյունների մասին է և քննելի նյութը եվրոպական հնչյունները չեն, այլ հայ 
հնչյունների և դրանց գրերի փոխհարաբերությունը։ 

Յուրաքանչյուր լեզու ուղղագրական ներդաշնակ սիստեմ կարոդ է 
մշակհլ միայն իր սեփական բառամթերքի հնչական շրջանում, որովհետև 
սրանք միևնույն պատմական ճանապարհն անցած լինելով՜ ենթարկվեն 
համերաշխ օրենքներին։ Օտարամուտ բառերը եթե միջամտեն ուղղա- 
գրական կանոններ մշակելիս, աոաջ կբերեն շփոթ, քանի որ ծագում են 
ուրիշ լեզվական և հնչական մթնոլորտից և իրենց հատկությամբ կարող են 
հաճախ անմարսելի լինել հյուրընկալող խզվի համար։ 

Ուրիշ ազգեր բնավ հոգս չեն անում օտար բառերը ճշգրտորեն 
արտասանելու, այլ հնչում են այնպես, որպես ներում է իրենց սեփական 
լեզվի կարողությունը։ 

Մեզանում ևս փոխառյալ բառերը, եթե միայն պատահական անցորդներ 
չեն, այլ ընդունվում են որպես մնայուն բնակիչներ մեր լեզվի շենքի մեջ, 
պետք է համակերպվեն և ենթարկվեն մեր լեզվի օրենքներին, այսինքն հա- 
յանան։ Երբ որ օտար բառը ժողովրդի բերանից է անցնում գրական լեզուն, 
նա իրոք նախապես տաշվում է և հայտնվում, ինչպես եկեղեցի, հույն 
է**ձրյօէ<1 րաոը, որ դասական օրինակ է օտարի հայացման։ Բայց եթե 
միջնորդը գրականությունն է, օտարը մնում է անձեռնմխելի իր տարազի 
մեջ։ Շատ անգամ արդեն հայացած րաոը նորեն օտարանում է գրականի 
գրչի տակ կամ բերանում. Գրիգորը դաոնում է Գրիգորիոս, Գրիգորիս, 
նույնիսկ Արիսաակը՝ ԱրիսաակԷս։ Կարծում եմ, այսօրինակ բծա- 
խնդրությունը բոլորովին խորշեփ է։ Ֆրանսիացին կարող է արտասանել 
ոուս֊հայ չ, ց տառը, բայց գերադասում է նեղություն չտալ իր լեզվի 
կապանքներին և Աօբտօտօւլ արտասանում է Շերնովիչ։ Բայց մենք ուզում 
ենք, որ ռուսերեն Րօբսաճ հայն արաասանե Գորկիյ, ծամածռելով իր 
լեզուն, մինչդեո եվրոպացիք բավականանում են՝ Օօրևւ ձևով, որ և հարմար 
է մեր լեզվին։ 

Ինձ թվում է, որ օտար բառերը ուղղագրության մեջ աոանձին գլուխ 
պիտի կազմեն, ուր մշակելու է աաոադարձի կանոնները, հարմարեցնելով, 
որքան հնարավոր է, հայ հնչման և գրի ոգուն։ Ուստի կուզեի զատել օտար 
բաոերի գրության հարցը և քննել աոանձին այն չափով, որքան շոշափված 
է Հանձնաժողովիդ աղյուսակի մեջ։ 

Ամենակարևորը օ և օ գրերի տառադարձի խնդիրն է, որ կատարյալ 
քմահաճույքի նյութ է դարձել գրողների գրչի տակ։ Շատերը խարվելով օ– 
աար օ-ի և հայերեն օ (–աւ)–ի նմանությունից, գրում են ամեն տեղ օ։ Ու- 
րիշները կարծելով, որ ե-ի հնչյունն է յրօ, օտար օ ամեն տեղ դարձնում են է։ 


Հանձնաժողովդ սահմանում է գրել բառամիջում ո և ե ըստ 4-րդ և 9-րդ 
կետերի, բառավերջում ո և է ըստ 1 9-րդ և 3-րդ կետերի և րաոասկզբում օ և է 
ըստ 1-ին և 7-րդ կետերի։ Այս կանոնը շատ որոշ է և ընդունակ է վերջ դնելու 
խառնակ գրություններին։ Եթե հայ բառերի վերաբերմամբ այս կանոնը 
վիճելի է ինչ ինչ կետերում, օտար բառերի համար անխոցելի է։ Թեև սկզբի 
ե և ո, ինչպես և վերջի է կարող են առարկության նյութ լինել։ Որպեսզի է և օ 
գրերը, որ զուտ հայկական ծագում ունին, կարելի փնի պահել սահմանա– 
փակ շրջանում, համաձայն Հանձնաժողովիդ անթաքուստ տրամադրու- 
թյան, արդյո՜ք ներելի չէ օտար բառերում ամենուրեք ե և ո գրել, անգամ 
բառի սկզբում։ 

Ռուս լեզուն մի կետում նման է մեզ. սկզբի օ արտասանվում է յշ, մի 
հատիկ րաո ունի 9-ով 3X0. ոչ միայն սլավոներենում, այլև մոտիկ անցյալ 
ռուսերենում ընդունված էր հունական է արտահայտել «–ով։ Ցայժմ էլ 
գրամ են օւրօբոա, Տտ&Օաճ, աա որռո, թւաւարէ, Տոք բ&Փ ււճ, սլավոն 
լեզվի ազդեցությամբ, առաջները գրում էին Տբաօօֆօտ, Տաւ– 

աաօոձր ՏռաէյՓ– այժմ եվրոպական, գլխավորապես գերմաներենի հե- 
տևությամբ փոխել են՝ ՅբՏՅՕՕՓ^Տւ Յասաձ և այլն։ 

Սեր նախնիք էլ գրում էին եկեղեցի, եպարքոս, եպիսկոպոս, Եդեսա, 
Եղիսէ, Եվւհսոս, Եւաիքէս, Եւլամպիա և այլն։ Հանձնաժողովդ պատվիրում 
է այժմ գրել էվաիքէս, էվլամպիոս, էվրիպիա, կամ եթե վևի ահդ ւ գրենք՝ 
էւրիպիդ, էւկլիդ։ 

Թվում է թե անպատեհություն չկա րաոասկզբում ևս գրել ե, կանոն 
դնելով, որ օտար բառերում սկզբի ե հնչվում է որպես է, առանց, խորշելու, 
եթե ոմանք կարտասանեն յրօ։ Այժմ անհարմարություն չեն զգում վերև 
բերած բառերի հին արտասանությունից՛ եպիսկոպոս. Փոխ. էպիսկոպոս, 
Եդեսա փոխ. էդեսա։ 

9 պետք է մոռանալ, որ եչի յօ արտասանությունը գրական պատվաստ է 
և հատուկ է գրական լեզվին, ինչպես և ո-ի \օ հնչյունը։ Կենդանի 
րարբաոները ավելի ազատ են և ընդհանուր աոմամր շատ ավելի 
խուսափում են ^օ-ից և ՀՕ-ից, քան սիրում։ Կան րաոեր, որոնք այս կամ այն 
րարրաոում արտասանում են յրօ, բայց գրեթե չկա մի րաո, որ բոլոր 
րարրաոների մեջ ունենա յո կամ ՝ւրօ հնչյունը անպայման։ Անգամ ես 
դերանունը Թիֆլիսի բարբառում՝ իս է։ Երես, երեք, երեկ, երազ, երանի, 
երդում, երկաթ, երկանք արտասանվում են՝ էրես կամ իրես, իրեք, էրեկ, 
արագ, երենակ (= երանեակ), օրդում-էբդում, արկաթ, աբկանք և այլն։ 
Նմանապես՝ ոսկի, Թիֆլիսը օսկի, ողորմի, օղորմի կամ ղորմի, այլևքղորմի, 
ոչխար - օչխար, որթ - հորթ, ոսպն - հոսպը, ոջիլ - հոշիլ, ոլորեմ - հոլորեմ, 
ոզնի - կռզնի և այլն։ 


418 


419 


է 
| 

Դպրոցի և գրականության շնորհիվ է, որ չարաբախտ X* և « 
հնչյունները ընդհանրացել են . Կարծում եմ, հմուտ ևբանիբուն 
վհրշ պիտի տան դպրոցական բոնության և թողնելու են աշակերտների 

սՀ և »Ո օտարոտի ։ .Ա.»ի ր-էա «ահ օտտր ք™*” 

և -ձ , րհլ ե և ո. հրկկհրա տրտտսահտրյտ»,։ հավասարս.,*.» Ո^հփ 
համարհրվ. ա*Ա* «է»֊։՛֊։"". »1 մ " Տ 1՛ >™|»֊«4. Ոզ իսևս, Որի , , 

Որեև կամ Ովրհսա, Որի.։ կամ Ովր|աՏ, ի։**™ և Ու“1“». »ահ 1 >աց( 1 ,ա), 

** *» - . ^ - *–ջ 

անի որ կրճատում է օ և է դրերի դործածությունը և նախապատրաստում 
նրանց վտարումը և հայերեն բոտերից, որոնց քանակը մե չ 
մեկը կամ հայ գրագետը չի կարող արտասանել բաոերի սկգբում հսա Կ 
և 6 կ այլրօ և *օ, այն ժամանակ այդպես պիտի վարվի և օտար բաոերի հետ 
կամ կարող է արտասանել, ապա կարիք չկա կանոն դնելու, որ Ո և հ 

բա ^Ա Կ բա^ատ^ո°թյունննրից հետո պարտքս Աավին կատարած չէի փնի 
Հանձնաժէպովիդ հանդեպ, եթե լոությամր անցնեի նաե այլ կարգի մի 

հա Ար ա և մտյան հայությանը միշտ պահպանողական է հղել լեզվի խնրմ Ա 
ավանդապահ։ Ներկա ցան և ցրիվ գաղութները, որ նրա բեկորներն ՚ 
պահում են իրենց նախկին տրամադրությունները։ Այնքան կորուստ րից 

տապալումներից հետո, հայրենազուրկ հայությունը ս ^ ր ^ Ով է և ^ ուս 
ամեն մի փոփոխության, որ շոշա Փ ում է լեզուն, եկեղեցին և մյուս 

ավ ՆՏ ն ոպղագբությունը համակրության նշույլ անգամ չգտավ սահմանից 

դուրս և անգս^անհաաական հետևողներ չունեցավ։ Կասկած չկա որ 

Հանձնաժողովիդ աշխատանքը իր շեղումներով նույ 
արժանանալու։ Հրամաններն ու սաստերը այս դեպքում ա զ ր 

ան Խորապես ցավելու է, եթե այն պահին, երբ հայրենիքն իր Հա֊ 
վարչական և հասարակական ուժերով ջանալու է իրեն քաշել աշխար– 
հալած զավակները, ուղղագրության խնդիրը նոր անջրպետ հանդիսանար և 
փոխանակ մերձեցնելու երկու գրական լեզուները, ուղղագրական սեպով 

»֊«֊ ** ւ ՚/ևՅ 

զազրության խոստացած բարիքը։ Ուղղագրությունը ի վերջո պայմանակ 


420 


խնդիր է և ամեն ուղղագրություն ընդունեմ» է, եթե հանրության կարծիքն ու 

հավանությունը շահած է։ , ր , 

Հասարակական պայմանները պարտադրում են ուղղագրական հարցը 

հրապարակ հանել աոանձին զգուշությամբ։ 

1) Նորալուր ուղղագրությունը, որի վերա ծանրանամ է պետական կնի– 
յա (4) ջնջելու է իսպաո և վերականգնելու ավանդականը։ Այս անկասկած է։ 

2) Հանձնաժողովիդ վերաքննության վերջնական արդյունքը, ինչ և լինի, 
յահտի ունենա ստիպողական հանգամանք։ Պետությունը ևս իր հեղինա- 
կությունը անխոց պահելու համար ձեոնպահ պիտի մնա վաղաժտմ միջա- 
մտությունից։ Հանձնաժողովիդ աշխատանքը պետք է հայտարարվի իբր 
ուսումնական գործ, պատրաստված հեղինակավոր մարմնի կողմից, որպ ս 
հա նձ նարարհլի սրբագրություն ավանդական ուղղագրության։ Գրական 
աշխարհին է թողնելու վերջնական վճիոը։ Ուղղագրությունը միայն մասնա- 
գետների գործ չէ, այլև համայն մտավորականության, ընթերցող և գրող 
հասարակության։ Սա է իսկական սպառողը մշակս. ծ նյութի։ Հանրության 
վերաբերմունքը կորոշե գործի եյքը և հաջողության թե ձախողանքի չափլ 
վ Բ 3) Որպեսզի հասարակությունը գիտակցորեն վերաբերե Հ^ն-ւսա– 
ժողովիդ աշխատանքին, անհրաժեշտ է հրատարակել մի ժողովածուի մեջ 
բոլոր այն զեկուցումները և թերևդեմ կարծիքները, որոնք արտահայտված 
և ՛հարցի շուրջը և մանավանդ այն հիմքերը, որ բհրել են Հանձնաժողովիդ 
որոշ եզրակացություն։ 

ՏԱՌԵՐԻ ՁԵՎԻ ԲԱՐԵՓՈ^ՕՒԹՑա՜՜Ե 

Կուզեի մի քանի խոսք ասել նաև այս հարցի մասին։ 

Տառերի վայելչության խնդիրը ինձ զբաղեցնում էր վաղուց. Հե- 
տաքրքրությունս միայն տեսական չէ եղել։ Գործնական քայլեր էր արված և 
փայՓայած ծրագիրս մարմնանալու վրա էր, երբ քաղաքական րի 

զոնները մթագնեցին և իմ գործս զոհ գնաց անհայտության 

Ողբացյալի բարեկամս, հայտնի նկարիչ Վարդգես Սուրենյանցն էր 
համրիր և անձնվեր աշխատակիցս։ Նոր տառերն արղեն պաարատ . 

Լար։ «է րարի մար, հա աաոա է, հ,հլ հ. գ »Լ», ր»1»ր հա խ սհ ո։ Ա 
անմիջապես վճարել էր մոտ ութ հազար ոուբփ առհավատչեք. 

Տառերի մեծագույն մասը արդեն ձուլված էր։ Բոլոր ջանքերն իզուր 

ան Ի*նչ էր իմ հայացքս տառերի ձևավախության մասին։ Մեր գրերի 



1 


Հին գիրը, որ անվանում ենք երկաթագիր, այլ նկարագիր ուներ։ Հույն և 
լատին տպագիրը շաա ավելի հարազատ է իր երկաթագրին, քան մեր 
բոլորգիրը (որ և մեր տպագիրն է)՝ մեր երկաթագրին։ Էական զանազա- 
նությունն այն է, որ լատին և հույն գրերը, հին թե նոր, ամվափվում են երկու 
գուգաեեո տալերի մեջ, ընդհանուր աոմամբ։ Միայն մի քանի տառեր դուրս 
են գալիս աուլից վեր կամ վար։ 

Հակառակ ոճն ունի արաբական գիրը, որ շարվում է մի տողի վերա։ 
Հայերեն տառերը բոնում են միջին տեղը, ոչ գեր են ինչպես լատին և հույնը 
և ոչ նիհար և վտիտ արաբականի նման, այլ միջին իրանով և երկար ոտ ու 
ձեոով տառեր են։ Այսպես՝ 

հույնը՝ ՏաւՐՕւԱԶքճրՕՏ յսսքօթւփ՛։։*»; 

լաոփնը՝ ԼւաաճՏ 11հՇրէՅՏ 

հայը* ԲԱՐԵԿԱՄ րարևկամ 

արարը քճձ* յձձտ. ,^-յւ 

Սեր հին բոլորգիրը շաա ավելի մարմնեղ էր և մոտ լատինական ոճի, քան 
հետագա դարերի գիրը։ Ձհոագիրնհրի համեմատությունը այն տպա- 
վորությունն է թողել վրաս, որ Արևելյան Հայաստանի, մասնավորապես Այ– 
րարաայան վանքերի գիրը զգալի զանազանություն ուներ Կիփկյան գրու- 
թյունից։ Արևելյան տառերը գեր են և խոշոր, ոլորուն գծերով, մինչդեռ 
Կիփկյան ձհոագիրնհրը սիրում են ընդհանրապես փոքրադիր և ուղ- 
ղանկյուն տառեր։ 

Ափսոս որ ձեռքիս տակ չունեմ գեթ Գարհգին վարդապետի հրա– 
աարակած նմուշները (6), որ օրինակներով պարգեմ միտքս։ Գուցե հետևյալ 
Փորձը մի թեթև հասկացողություն տա շհշաած տարբերության մասին։ 

Լիաո֊ք Տա*ր է– որ– 

Ծհ հ՜ՈՀՒՊյե սրրո/ 

՝ Կիլիկ,ան՝ ՝/՝ է։ ; ՝ Ա Ա 

Այս մանր բոլորգրից զարգանում է հետագայում նոարգիրը, անշուշտ 
մուսուլման գրի ազդեցության տակ՝ 

սւո~ հ Հ ա և ր Ա. որդ*–"/ և հո– 

սրյ յ.«յ ԱէւքԷՆ . ՜՜ 


Հայ անդրանիկ տպագիր տառերը, որ կարվեցին Եվրոպտյում, թվում է 
թե ավեփ մոտ էին Արևելյան բոլորգրին։ ՄխիթարյաՕ ապարանները 
գերադասություն ավին Կիփկյան ոճին և ժողովրդականացրին։ 

Արդ գոնե իմ ծրագրած ձևափոխությունը մոտենում էր Արևելյան 
բոլռրգրի ոճին, մինչ այսօրվա ընդունված տպագիրը հավատարիմ է 
Կիփկյան ոճին։ 

Մեծացնելով տառերի իրանը, մեծանում է նաև նրանց ծավալը, որ 
ցանկափ չէ։ Ամբողջ դժվարությունը կայանում է նրանում, որ տառերը բա- 
րեփոխել այնպես, որ այս ներհակ պահանջներին գոհացում տա - խոշոր 
իրանով, բայց ոչ մեծ ծավալով և հավատարիմ ավանդական գծագրության։ 

Նկարիչ Վ. Սուրհնյանցին արված էր հետևյալ հրահանգները, որով 
պիտի առաջնորդվեր նոր տառեր գծելու համար։ 

1 . Նախ տառերը պիտի փնեն ուղղաձիգ, նման եվրոպականին և ոչ թեք, 
ինչպես ընդունված է մեզանում, որ ցանկափ չէ ամենից առաջ աչքի 
առողջապահ տեսակետից : 

2. Տառերը պետք է փնեն Փպւավոբ, մարմնեղ, բայց կարճ պոչերով։ 

3. Գծերը նուրբ և բաց, նման եվրոպական տպագրին, և ոչ սև, հասա, 
ինչպես ընդունված է մեզանում։ 

4. Գծերը պետք է միանան ոչ ուղղանկյունով և ոչ կամարով, այլ միայն 
կոր անցումով։ 


Այսինչն *է 

ԼՍ 

ո 

ն Ղ 

և ոչ կլոր՝ 

ա 

Ո 

ԵՂ 


ա 

Ո 

ն դ 


5 Տառերի ծավալը, բռնած տեղը աշխատելու է, որ հավասար փնին 
ուստի աոանձին հոգ տանելու՝ վ, զ, խ, Ո, պ, ա և նման լայնանիստ տառերի 


423 


422 



գծագրությունը բարեփոխելու, առանց վնասելու դրանց ավանդական 
պատկերին։ 


«(••։*•• Է, ք ք՝ ք1 Ը 1 
զ ա վ սշ ՝ 7 ՝ 


Այս պահանջներից շատերը նախատեսված են Արամյան և Այաընյան 
կոչված նոր (աօճշաօ) աաոերի գծագրության մեջ; Բայց սրանց թերությունն 
այն է, որ շղագիր բնավորություն ունին (յզփօ™) ԻԲ են 9 մազային գծերով։ 
Նաև աաոերի ձևը բավականին գեղեցիկ չեն։ 

Հանգուցյալ Վ Սարհնյանցը ամբողջ տարի աշխատեց այս գործի վերա, 
բազմաթիվ աախաակնհր պատրաստեց մեծ դիրքով և հետո լուսանկարում 
էր ավելի փոքր և պեսպես մեծությամբ։ Փորձերը քննում էինք միասին և 
մտցնում ուղղումներ։ 

Վերջապես հաջողեցինք, նորակերտ աաոերը բոլոր եղած պահանջների 
լիակատար մարմնացումն էին։ Վարդգեսի տաղանդը այն հատկությանն 
ուներ, որ ողողված էր անհուն սիրով և կարոտով դեպի ամեն ինչ, որ 
հայրենի էր։ Շնորհիվ այս հանգամանքի նա իրոք հրաշալի գործ արեց։ 
Ինչպես ասացի, հերթն արդեն ձուլարանին էր, և հույս ունեինք, որ շուաով 
ծրագրած հրատարակչական մեծ ձեռնարկը իրագործել կսկսենք։ 

Պատրաստել էինք «Հազարան բլբուա» բնագիրը ինչ-ինչ մշակման են- 
թարկել, սրբագրել լեզվի և բովանդակության կողմից, հարմարեցնելով ման- 
կական ընթերցանության։ Հանգուցյալը պատրաստել էր զարդանկարներ, 
որոնք ընդհանուր ցուցահանդեսում անգամ գովեստի արժանացան։ 

«Հազարան բլբուլը» նորակերտ տասերով, աննման գեղարվեստական 
պատկերներով պիտի չիներ մեր հրատարակության երախայրիքը։ «Բայց 
ափսոս, որ երազ էր»։ Կա մի անողոք բան, որ ծանրանում է մեր բոլոր 
տենչանքների և գործերի վերա, հետապնդում և ձախողում մեծը, թե Փոքրը, 
կարևորը, թե չնչինը, թողնելով անփարատհփ կսկիծ։ 


ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ 

ԴԻՈՆԻՍԻՈՍ ԹՐԱԿԱՑԻՆ ԵՎ ՀԱՑ ՄԵԿՆԻՉՆԵՐԸ 

(էշ 1) 

Գրված է 1910-1915 թթ. Պհարոգրադում։ Որպես «8ւԵ1ւօէհօօ» ճւաօոօ– 
Օշօրջտտ» մատենաշարի չորրորդ գիրք լույս է տեսել 1915 թ. Պեարոգրա– 
դում, իսկ 1916 թ. որպես դոկտորական ատենախոսություն պաշտպանվել 
Գիտությունների կայսերական ակադեմիայում։ 

Հայերեն սույն թարգմանությունը կատարել է փիլիսոփայական գիտու- 
թյունների թեկնածու Օլգա Վարդազարյանը, որին են պատկանում նաև 
թարգմանության հանգամանքներին ու առանձնահատկություններին նվիր- 
ված ստորև ներկայացվող նկատումներն ու ծանոթագրությունները։ 

* 

* * 

Դիոնիսիոս Թրակացու «Քերականական արվեստի» աոաջին գիտա- 
կան հրատարակությանն իրականացրել է Փարիզի Արքայական գրադա- 
րանին առընթեր Արևելյան լեզուների դպրոցի դասախոս Հակոք Շահան– 
Ջբպեայանը՛։ Հայերեն բնագիրը կազմելիս, նա հենվել է Փարիզի Արքա- 
յական գրադարանում հայտնաբերված երկու գրչագրերի վրա։ Աոաջինը՝ 


1 Հ Շահան-Ջրպեայանի ոաումնասիրությանը լույս է տեսել հրեք անգամդ նախ 1824 թ., 
«յօաո.1 ^աէւզսօ» հանդեսում (Օոաաոաս ժս 0«*. մ* Ու™*։ 

«ասասոտ ճօ Ա աեհօէհսգս* ճս &օւ, *է թսհԱօ* «ո Օաո, «ւ Խոշռւօո «է «ո քոա** », ոօհ» « 
սօևաոտտսաօոՍ բա յ.–Շհ. ՕևԵւօժ, բրօքտաօր ժ՚աաոաօո ։էօ)։ Երկրորդ անգամ այն ապագրվել է 
1830 թ աոանձխԱրքայկով «Ֆրանսիայի և այւ հրկրնհրի լեզուների, գավաոաբարբաոնհրԻ ե 
խոսվ ածո ների հետազոտություններ» մատենաշարով (աաօա, տա 1*տ Աա^» «է բոէօս 

ՋՈ Ջօս Փ» և յլ բո ^ Օոաաար. 0«ո,. ճս էհ™», էւրօօ մ* մօաւ –"1*» 
Տ Ա 89* բ.^ա յ^^երաէւրատ ա թակվել է Վենետիկամ «Մաաենադա– 

արեւհլյան լհզուաց թագաարական գրատան» խորագրով. ^25 


424 



)Հջ 124՛ (գրության ժամանակն ու աեղն անհայա են), 24-էջանոց ձեոագիր 
որ պարունակում է «Արվեստի» պակասավոր բնագիրը։ Երկրորդ՝ X» 127 
մատյանում Դիոնիսիոսի բնագրին հաջորդում է Հովհաննես Երզնկացի 
Պլուզի «Հավաքումն մհկնաթհան Քերականի» բանաքաղությունը 3 ։ 

Հայերեն բնագրին զուգադրվել է հունարենը, որն արտատպվել է 
Ի.-Ա. Ֆաբրիցիոաի 1715 թ. կատարած աոաջին տպագրությունից 4 ։ Նշելի 
է, որ այն Շահան-Ջրպհայանի օրոք արդեն հնացած էր, քանզի 1816 թ. 
Ի. Բհկկերը իրականացրել էր նոր, ձեռագրային շատ ավելի հարուստ հիմք 
ունեցող հրատարակությունը 5 ։ Նկատելով, որ հայերեն բնագիրն ավելի ծա- 
վալուն է, քան հունարենը, Հ. Շահան-Ջրպհտյանը միաժամանակ նշում է, 
որ Ֆաբրից իուսը զանց է առել Դիոնիսիոսի «Քերականության» այն մասե- 
րը, որոնք դհոևս միջնադարում ճանաչվել են իբրև անվավեր, և այդ հանգա- 
մանքը ստիպում է առկախ թողնել այդ հատվածների և հայերեն բնագրի 
վերջնամասի նույնության հարցը 6 ։ Հետևելով նույն Ֆաբրիցիուսին, որը 
թվարկում է Դիոնիսիոսի երկի հույն մեկնիչներին, Հ. Շահան-Ջրպեայանը 
բերում է «Արվեստի» հայ մեկնիչների ցուցակը. «Մովսէս Խորհնացի, Դա– 
փթ Նհրգինացի մականաանեալ Անյաղթ փիլիսոփայ, Բարսեղ վարդապետ 
մականուանեալ ճոն, Ստհփանոս եպիսկոպոս Սիւնհաց, Համամ Արևհլցի, 
Գրիգոր Մագիստրոս իշխան Պահլաւանի, Արիսաակէս գրիչ, Գէորգ Ասեցի, 
ոմն իմասաասէր անանուն, հրեք այլ անանուն մեկնիչք» 7 ։ Այս ցանկի հեղի– 


1 Այժմ՝ Ֆրանսիայի Ազգային գրադարանի հայկական ձեռագրերի ֆոնդի քծ 269 (ահս 
յլ յլ քլ. 7օր–8է6բ*ո1»Ո, եէոոստշհէւ աոձաշոտ ժ® 1» 8։հեօէհ4զս« յմ»ճօո»1» ժօ քրտոօ®, 

Շտէս1օտսշ, Րսո», 1998, ր. 838)։ Հ. Շահան-Ջրպհայանի կարծիքով, ձեոագիրը կարելի է թվագրել 

1 Այժմ՝ հիշյալ գրադարանի X։ 270 (ահ՛ս 8. 0. 0»րօր1օ»ո, X. 7շր–Տէ4յ»ոաե բ 839-840), 
XVI դ. վհըյ (Հ. Շահան-Ջրպհայանի կարծիքով՝ X^V-XV դդ), գրիչ Կարապհա Ձագ, գրու- 
թյան վայրը՝ Վարագա Սուրբ Նշան վանքը. Վասպարական։ Նայն ֆոնդում պահպանվում է 
«Արվեստին» կցված «Բաոք»–ի պաաաոիկը, որը Հ. Շահան-Ջրպեայանին հայտնի չէր 

271/1692 թ. ձեռագրի կազմում. 8. 8. Տ^օժօոո, X. 7«–Տէ4բոոաւ, ր. 841)։ 

> յ-Օհ. շաոժ. 1830, բ XXVII. Հրաաարակչին հայտնի է եդհլ ևս մի գրչագիր, որ 
պահպանվել է Վհնհաիկի Ախիթարյան միաբանության մատենադարանի ձեռագրերում, որից 
նա, սակայն, չի օգտվել։ 

4 ահԱօէհօօտ Օոտօ», VII, 629-643. 

5 /ԷոշօժօէՅ Օրսշօտ, 0, 629-643. 

4 յ.–Օւ Շհետճ, 1830, թ. XIII-X^V. 

7 Օբ շւէ., բբ. XXVա-XXIX. Իր «Հայերենի քերականության» մեյ (1-Օւ ՇեԱոժ, 0«ա– 
ոաո ժշ Ա հար» /էրաձաշոոշ, 1>տա, 1823, բ.24-29) Հ. Շահան-Ջրպհտյանը տափս է հայ քերա- 
կանների շատ ավելի ծավալուն ցանկը։ Դիոնիսիոսի գրվածքի թարգմանության և դրա հայ 
մեկնությունների մասին ասդ տեղեկություններ հրաաարակհլ են Ա. Սաքրյանը («Սկիզբն 
հայկական լեզաի և Դիոնիսիոսի Թրակացայ քհրականաթիւն», «Բազմավեպ», 1877, էշ 97– 
109), Դ Ալիշանը («Ցուշիկք հայրհնեաց Հայոց», հատ. Բ, Վհնհտիկ, 1870; վերահրաա., 1921, 
էյ 422), Գ. Զարբեանալյանը («Հայկական թարգմանութիւնք Օախնհաց», Վհնետիկ, 1889, էյ 
394-397. հմմա. նույնի՝ «Հայկական հին դպրաթիւն», Վհնետիկ, 1897, էյ 582-583, 754-761)։ 

426 


նակները միայն անուններով էին ծանոթ Հ. Շահան-Ջրպեայանին։ Միակը, 
որի աշխատությունը նա իր աչքի առաջ է ունեցել, Հովհաննես Երզնկացի 
Պլուզն է, թեև Հ. Շահան-Ջրպհտյանը, հավանաբար շփոթելով Հովհաննես 
Երզնկացի Ծոբծորհցու հետ, նրան թվագրում է XIV դարով՛ : 

«Արվեստի» հայերեն բնագիրն օժտվեց նաև ֆրանսերեն թարգ- 
մանությամբ, որը մատչելի դարձրեց հայկական նյութը եվրոպացի բանա- 
սերների համար։ 

Հ. Շաեան-Ջրպեայանի հետքերով գերմանացի արևելագետ Ադալբերտ 
Մհբքսը ներկայացրել է Դիոնսիոսի «Արվեստի» հայերեն բնագիրը 
Գ. Բւլիգի հրաաարակած «Հույն քերականներ» մատենաշարի աոաջին 
հատորում, նշելով հատկապես քերականական եզյաւյթների թարգմանու- 
թյան «ստրկությունը»՝ այս անհաջող արտահայտությամբ, անշուշտ, նշա- 
նակելով բաոապաաճենման թարգմանական մեթոդը 1 2 ։ 

Այսպիսիք էին Դիոնիսխա Թրակացու «Քերականական արվեստի» 
հայերեն բնագրի մասին գիտելիքները, երբ Ն. Մաոի առաջարկությամբ 
դրա ուսումնասիրությունն ու վերահրատարակումը ստանձնեց Ն. Ադոնցը։ 
Հարց է ծագում՝ ինչպե՞ս պատահեց, որ «Հայաստանը ՀոատիՕիանոսի 
դարաշրջանում» երկի հեղինակը, արդեն կայացած՝ ինքնուրույն և խոս- 
տումնալից պատմաբանը, անսպասելիորեն փոխեց հետազոտության ոլոր- 
տը և զբաղվեց իր համար արտաքնապես անսովոր՝ զուտ բանասիրական 
խնդիրներով։ Այս հարցի պատասխանը, թվում է, տալիս է ինքը՝ Ադոնցը. 
«Քերականական գրականությունը, ինչպես և հայոց դպյաւթյան յուրա- 
քանչյուր այլ բնագավառ, կազմված լինելով բյուգանդական քրիստոնեա- 
կան մշակույթի ոլորտում, կարհփ է և պետք է լուսաբանել իր բյուգան- 
դական սկզբնաղբյուրների կապակցությամբ» : Ըստ էության, Ն. Ադոնցը 
սևեռվում է նայն խնդրի վրա՝ եթե միջնադարյան Հայաստանի քաղաքա- 
կան կացությանը մեծապես պայմանավորված էր Բյուզանդիայի հետ քա- 
ղաքական հարաբերություններով, ապա հայ միջնադարյան մտավոր կյան- 
քի սկզբնավորման շրջանում առանցքային դեր էին խաղում հունական 
դպրությանը և կրթությունը, իսկ դրանց ամհնամհրձ աղբյուրը նայն Բյու- 
զանդիան էր։ Հզորագույն այս ազդեցության արդյունքների, մասնավորա- 
պես՝ «հունաբան դպրոցի» ամբողջական պատկերը կազմելու համար հար- 
կավոր էր նախևաոաջ ուսումնասիրել աղբյուրները, մինչդեռ հին հայ մա– 


1 յ.–Շհ. Շեէոօժ, բբ.XXIX-XXXI. . - . 

1 էւ. Սա, Օտ »րճտ Օւօոյ՚տաաէշ աէշւբրէէտճօոտ ձրաշատօտ, ա։ Օւտաատէւօ։ սրտօօ։, Ոո և 
V©։ 1 : Օսա^ա Ոաւշ1։ տրտ տաաոտէյշօ, զս»1«ա ««աբ1օրա \։էստստա» շյմսհտոէ, տսԵտշւբէւտ 
ճսօոբտոէստ շէ էտտճաօրատ, գստ* ա օօճւօւԵստ րտօօոէահհա տօհօևե «րօէտաոէս տբսժ »ևօ. «ոբէօրօւ 
«է աէօբոէշա ձրաօոաա ոբշհսոէսր, Լօւբշւք, 1883, բբ. Սէա–ՍՕԱ11. 
յ Տես աստ, էյ ^XVI: 



ահնագրական (նաև թարգմանական) հուշարձանների մեծ մասը չէր հրա- 
տարակվել պատշաճ ձևով, չէին կազմվել դրանց քննական բնագրերը։ Այս 
հանգամանքից բխում էր աոաջին պահանջը՝ հնարավորին չափ լայնացնել 
«Արվեստի» ձեոագբային հենքը, ցույց տալ օգտագործված գրչագրերի հա- 
րաբերակցությունները և բնագրի ձեոագրային պատմությանը։ Հետազոտու- 
թյան երկրորդ պահանջը առաջանում էր, թերևս, երկու հանգամանքներից, 
նախ, «Արվեստի» հայ մեկնիչների ցանկը, որն իր աշխատության մեջ բհրել 
էր Հ Շահան-Ջրպհայանը և որոշ չափով լրացրել էին ուրիշները, կարոտ էր 
ճշտման, իսկ դա հնարավոր էր անել միայն թվարկված մեկնությունների 
բնագրերին ծանոթանալու միջոցով։ Մյուս կողմից, հաճախ Դիոնիսիոսի 
բնագիրն ինքը կամ ամբողջապես կցված էր որևէ մեկնության, կամ տրոհվա 
վիճակում ամփոփված էր դրա մեջ իբրև մեկնվող բնաբան՝ բառացի մեջբեբ– 
մամբ կամ վերաշարադրված ձևով։ Ուստի և «Արվեստի» բնագրի մշակումն 
ինքնին քերում էր դրա շուրջ զարգացած մեկնողական գրականությա ու- 
սումնասիրությանը։ Դժբախտաբար, դարաշրջանի ցնցումներն արգելեցին 
Ն Ադոնցին ամբողջությամբ հրատարակել հավաքված և ուսումնասիրված 
նյութը։ Փոխարհնը, սակայն, սաացվհց մի հետազոտություն, որը կարեփ է 
անվանել աղբյուրագիտական հրաշագործություն։ Գրիգոր Մագիստրոսի 
Հովհաննես Երզնկացի Պլուզի բանաքաղությունները բաղդատելիս, 
Ն. Ադոնցին հաջողվեց վերականգնել աոաջին հայ քերականների Դավթի, 
Անանունի, Մովսեսի, Ստեփանոս Սյունհցու և Համամ ԱրԱղցա մեկնու- 
թյունները։ Թե որքան ճշգրիտ էին այս վերականգնումները, պարզվելու էր 
մոտ քառասուն տարի անց։ Առայժմ Ն. Ադոնցը ապացուցում է, որ մեկնիչ- 
ներից ավագը՝ Գավիթը, քաջատեղյակ և տհղ-տեղ պարզապես կախված է 
Դիոնիսիոսի «Արվեստի» հունարեն լուծմունքներից, մյուս կողմից, նրա 
մեկնությանն ունի բազմաթիվ ընդհանուր բնութագծեր հունաբան թարգմա- 
նությունների հետ։ Քանի որ հին ուսումնական ավանդությունը աոաջին քե- 
րականական աշխատությունը վերագրում է «Գավիթ Անհաղթ փիլիսո- 
փային», իսկ նայն անունը կրող փիլիսոփայական երկերի թարգմանու- 
թյանը նույնպես հունաբան միավածության վառ դրսևորումն է, ապա ինքն- 
ըստինքյան հարց է ծագում երկու Գավիթների փոխաոնչության վերա- 
բերյալ։ Ինչպես պարզում է Ադոնցը, գաղափարական տարաձայնություն- 
ները թույլ չեն տալիս նույնացնելու փիլիսոփային և քերականին, եթե ան- 
գամ ենթադրենք, որ «Քերականության մեկնությունը» նույնպես սկզբից 
գրվել է հունարեն, և հետո միայն հայերեն է թարգմանվել։ Բայց այս հան- 
գամանքով դեռ չի բացառվում Գավիթ փիփսոփայի երկերի՝ Գավիթ քերա- 
կանի կողմից թարգմանվելու հնարավորությունը։ Այս մասնավոր հարցը, իր 
հերթին, հետազոտողին բերում է շատ ավհփ ծավալուն խնդրի աոաջա– 


428 


դրման, ինչպե՞ս առհասարակ կարելի է խմբավորել և թվագրել հունաբան 
հուշարձանները։ Մտադրություն չունենալով սպառել խնդիրը, Ն. Ադոնցը, 
այնուհանդերձ, պնդում է, որ զուտ լեզվական տվյալներն այս պարագայում 
անօգուտ են. շատ ավելի շահավետ է նկատել այն պահերը, երբ միևնույն 
արտահայտությունը տարբեր հուշարձաններում թարգմանվում է մի դեպ- 
քում՝ անսխալ, մյուս դեպքում՝ իմաստի վրիպմամբ։ Այս մեթոդի օգնու- 
թյամբ գիտնականը Փորձում է ապացուցել, որ Գավիթ Անհաղթի «Սահ– 
մանք»–ի թարգմանությունը և Գավիթ Քերականի «Մեկնությունը»՝ տարբեր 
անձանց ստեղծագործություններ են։ Երկու Գավիթներից զանազանվում է 
նաև «Արվեստի» թարգմանիչը։ 

Կապելով Գավիթ Քերականին բյուգանդական քերականների միջա- 
վայրին, ինչպես և տարանջատելով նրան Գավիթ Անհաղթից, Ն. Ադոնցը 
ստանում է այն ելակետը, որը նպաստում է վաղ շրջանի հայ քերականների 
ժամանակագրական սանդղակի կառուցմանը։ Այն, հեղինակի համոզմամբ, 
պետք է դյուրացնի հունաբան բնագրերի թվագրումը։ 

Եթե ճիշտ է Ն. Ադոնցի աշխատության ներքին տրամաբանության մեր 
ըմբռնումը, ապա այն, պտույտ կատարելով, հանգում է իր մեկնակետին 
հայ –բ յ ուզա նդակա ն մշակութային փոխհարաբերությունների և «հունաբան 

դպրոցի» խնդիրներին։ շ 

Ն. Ադոնցի մենագրությունը գնահատվեց Ն. Մառի և Ս. ժհբհլևի գրա- 
խոսականներով։ Հիացմունք հայտնելով հանդերձ, գիտնականները նշեցին 
գրքի որոշ թերություններ, որոնց մեծ մասը կարելի է այսօր վերագրել այն 
տխուր իրողության, որ այսչափ բարդ աշխատանքը լայս էր ընծայվել 
առանց գիտական խմբագրի օժանդակության։ Այսպես, օրինակ, Ն. Մառը 
նկատում է գրքի «հասցեատիրոջ» անորոշությանը, մի կողմից, ոաումնասի- 
րության բաժնի հայկական նյութը հաճախ մնում է առանց թարգմանու- 
թյան, աստի և անմատչելի է ոչ հայագետներին, և հակառակը բնագրերի 
քննական ապարատի լատիներեն նշումները դժվարացնում են նյութի 
ըմբռնումը հայ բանասիրության մասնագետների համար։ Եղել են, սակայն, 
և էական դիտողություններ։ Ն. Մառին չի քավարարել այն հանգամանքը, 
որ Ադոնցն իր հետազոտության մեջ սահմանափակվել էր միայն հայ– 
հունական առնչություններով, զանց առնելով այն հնարավորությունները, 

* 8օ(Ոէ>*", X. V (1916). 0. 52-66, արտատպվել է « . * .Ազ* 

™ս.™>ւաճ ադ> » 1995 <հ“1“Վ ածւ>ս “ մ («• 309-323). 

1 ՚՚ՃՏ" 7 V (1916), Շ. 67-72։ Գրքին անդրադարձել են ե այլ զրախոսներ, որոնցից կ 
ոանձնացնեինք Ա Մհյհի ("ՏսԱտէա մ® Ա ՏօօԱէ* ճ® Լատատէպս® ժ® էսս", «• XX. 191 ®> » 
ՏՏնւ հայերեն թարգմանությունը՝ 1Լ ՍԱ. «Ա-4--1 ^ 
թյուններ, Երևան, 1978, է* 616) և Ա. Մաքասդյանցի («Արարատ», 1917, * 9-12, էշ 827 832) 

մատենախոսականները։ 429 



որ ուսումնասիրվող նյութը տրամադրում է հայ-վրացական, կամ, դիցուք, 
հայ-ասորական զուգադրությունների առումով։ Ն. Մաոի երկրորդ դիտողու- 
թյունն այն էր, որ ցանկալի կլիներ «հունաբան» ուղղության մեջ զատորոշել 
սկզբնական «հեղափոխական» և հետագա՝ «պահպանողական» շերտերը 
(«ճակատամարտ, որից Ն. Ադոնցը խուսափել է» 1 )։ 

Ս. ժհբելեի դիտողությունները առավելապես վերաբերում են Ն. 
Ադոնցի երկասիրության IV գլխին և հիմնականում խմբագրական բնույթի 
են։ Դրանց հետ մեկտեղ Ս. ժեբելևը նկատում է, որ Ն. Ադոնցը չի հստա- 
կեցրել հունարեն լուծմունքների միջև եղած հարաբերակցությունները, այլ 
պարզապես հղել է Օոաաաէւա Օր&օօւ մատենաշարի երրորդ հատորի ծան- 
րաոճ և խճճված առաջաբանին։ Դրա փոխարեն ճիշտ կլիներ դիմել Լ. Կո- 
նի շատ ավելի դյուրըմբռնելի հոդվածին 2 , կամ ներկայացնել նյութի սեփա- 
կան շարադրությունը, հատկապես նշելով, թե հունարեն մեկնությունների որ 
խմբերին է հարում Դավիթը 3 ։ Ս. ժհբհլևի ներկայացրած պահանջի 
իմաստն այն է, որ հույն քերականների գրվածքները ցրված են VI մինչև 
VIII դարը, և Դավթին հարակցող խմբի հսաակեցամը կնպաստեր «Մեկնու- 
թյան» ավելի ստույգ թվագրմանը։ Ուշագրավ է նաև Դավթի հույն աղբյուր- 
ները մշակելա սկզբունքների մասին հարցադրումը 4 ։ 

1917 և 1919 թթ. Ն. Ադոնցի մենագրությանը հակիրճ, բայց հանգամա– 
նալից գրախոսականներով արձագանքեց Ն. Աղքալյանը 5 ։ Բնութագրելով 
Ադոնցի աշխատությունն իբրև «ստվար և խիստ արժեքավոր» 6 , Աղքալյանը 
իր երկրորդ գրախոսականի առաջին մասում նշում է Ն. Ադոնցի գրքի 
վրիպակների ցանկում չարտացոլված տարակոաալի ընթերցվածները, 
որոնք հավասարապես կարելի է վերագրել թե սրբագրչի անուշադրությանը, 
և թե՜ մեջբերվող աղբյուրի վիճակին։ «Պնդումներ անբավարար հիմունքով» 
բաժնում Ն. Աղքալյանը մատնացույց է անում իր կարծիքով՝ Ն. Ադոնցի թույլ 
տված մի քանի տրամաբանական և Փաստական անհարիրություններ։ 
Վերջապես, գրախոսականի երրորդ մասում նա որոշ կռահումներ է անում 
«Արվեստի» թարգմանության վայրի և ժամանակի վերաբերյալ։ Դիտելով, 
թե թարգմանիչն ինչպիսի հայերեն համարժեքներ է գանում հունարեն օրի– 


1 «. ՏԼ աբբ, օ. 314. 

2 Րտւփտ ժտր օեստսշհտո /մէ6րէսատ–*Դտտտոտօհտւքէ է4տստ Ցտտրհշւէսոտ 

™ո ՕԱքետօսա սոէտր ասորէսոը «եեաօհսր ք&էեջօոօտտշո (այսաճեա՝ քԱքՏՏ), հրտյ 
\օո Հ^ էէրօՈ, Տրտէօ յՀշւհշ, 9.Աս1հեսոճ, Տէսէէըաէ, 1903, ՏՏ. 977-983. 

3 ^բարաձտօաճ Տօ<րատ", XV, <:. 69. 

4 աաաո, շ. 70. 

5 Տես «Գործ», ամսագիր, թաքա, 1917, X» 2, Բ մաս, էյ 115-119։ Տե՜ս Օաև նույնի՝ 
«Դիտողություններ Ն. Ադոնցի նոր գրքի վրա», «Արաբաա», 1919, հանվար-դեկաեմբեր, էյ 
65-71։ 

4 «Արարատ», 1919, էյ 65։ 

430 


նակների փոխարեն, Ն. Աղքալյանը եզրակացնում է. «Կարելի է մակաբե- 
րել, որ թարգմանիչն ապրում է մի երկրռւմ, ուր ձյան հյուս կա, որթ, ընկուզե- 
նիներ, այգիներ (կթոց), Տարոնն ու Ցրոնքը, Մամիկոնյան տան անունները, 
այս ամենը, մեզ թվում է, կարող են հիմք լինել կռահելու, թե թարգմանու- 
թյունը եղած է Տարոնում։ Ու եթե նկատի ունենանք, որ Մաշի մոտ է Աոաքե– 
լոց վանքը, որի հետ ավանդությունը կապում է թարգմանիչներին և նրանց 
գործունեությունը ֊ մեր կռահումը համարյա մոտենում է հավանական են- 
թադրության։ Հետաքրքրական է, որ Մովսես Քերթողը, երբ բերում է հայր– 
անվան օրինակներ, Թրակացու թարգմանչի՝ Համազասպյան Մանուեփ 
փոխարեն դնում է «ի հաւրէ Սահակայ՝ Սահակեան» (էջ 176)։ Քեբդո– 
ղահա՞յրն է արդյոք, որ չի մոռանում իր մեկենասին ...»*: շ 

Ն. Աղքալյանի ենթադրությունը գրկաբաց ընդունվեց Հ. Մանանդյանի 
և հատուկ ցնծութամբ՝ Ն. Ակինյանի կողմից։ Վերջինս դիտեց հիշյալ վար- 
կածն իբրև սեփական տեսության ապացույց՝ տեսություն, որի համաձայն, 
«հունաբան դպրոցը» սկիզբ է առել Կոսաանդնուպոլսամ, 572 թ. Դվինի 
ապստամբությունից հետո այստեղ ապաստան գտած Կրասեր Վարդան 
Մամիկոնյանի շրջապատում 3 ։ Ավելի կարևոր է, սակայն, որ երկու հայա- 
գետները (առավելապես Հ. Մանանդյանը) Դիոնիսիոս Թրակացու «Քերա- 
կանական արվեստի» նյութն օգտագործեցին հունաբան թարգմանություն- 
ների խմբի ներսում համեմատական թվագրումը հստակեցնելու համար։ Այ– 
սուհեա բազմաթիվ վիճարկելի խնդիրներ արծարծող «հունաբան» ասամ– 
նասիրությունների բնագավառում անաոաբկհփ են համարվում Հ. Մանանդ– 
յանի ստացած արդյունքները, ա) Թրակացու «Քերականության», Փիլոն 
Ալեքսանդրացա երկերի և Պիտոյից գրքի սահմանումների թարգմանու- 
թյունը կազմում է հունաբան թարգմանությունների հնագույն շերտը, 
բ) Թրակացու բնագիրը նշված խմբի աոաջին թարգմանությունն է : 

Հետևաբար, «Քերականական արվեստի» թարգմանության ժամանակի 
որոշումը կախված է ամբողջ խմբի թվագրումից։ Հ. Մանանդյանը ենթադրել 


2 Հ. դպրոցը և նրա զարգացման շրջանները, Վիհննա, 1928, էջ 

227 ՜ 2 >է Ակինյան, «Հունաբան դպրոցը (572-603)», տես «Հանդես Ամսօրյա», 1932, էջ 271– 
292, նաև «Դասական հայերենը և Վիեննայի Մխիթարյան դպրոցը», Կիհննա, 1932, էջ 108 

՚°” • հ. «. ■». » 8Տք–“. տւր տտյ 

«Հանդես Ամսօրյա», 1921, էջ 449-458)։ 



Է, որ հունաբան թարգմանությունների աոաջին խումբը ստեղծվել է Տիմո– 
թեոս Կագի «Հակաճաոաթյուն»–ից առաջ։ Մինչդեռ «Հակաճառության» 
թվագրումն ինքն անստույգ է՝ ձ եռա գրային ընթերցվածների տարաձայնու- 
թյան պատճառով, ուստի և դրան նախորդող թարգմանությունները կարելի 
է վերագրել և VI դ. երկրորդ կեսին, ինչպես դա արել է Հ. Մանանդյանը , 
բայց նաև՝ V դ. 50-70-ական թվականներին, ինչպես որոշեցին, հիմք ունե- 
նալով Գ. Տեբ-Մկրաչյանի հաշվառումները 1 2 , խնդրի հետագա ուսումնասի- 
րողները 3 ։ 

Ն. Ադոնցի հրատարակած բնագրերի ուսումնասիրությունները 
վերսկսվեցին 1950-ական թվականներին Գ. Բ. Ջահուկյանի «Քերականա- 
կան և ուղղագրական աշխատությունները հին և միջնադարյան Հայաս- 
տանում» մենագրությամբ 4 , որում լեզվաբանության պատմության տեսակե- 
տից քննության էր առնվում «Արվեստի» հայերեն թարգմանությունը և դրա 
քերականական մեկնությունները։ Դա անշուշտ նորության էր։ Այնուամե- 
նայնիվ, բարձր գնահաահլով իր նախորդի աշխատանքը, Գ. Ջահուկյանը 
միաժամանակ դժգոհություն է հայանում, որ «Ադոնցը մի կողմից տեքստե- 
րին մոտեցել է միայն բանասիրական տեսանկյունից՝ դրանք համարելով 
հունաբան դպրոցի հարցերի պարզաբանման մի միջոց, մյուս կողմից ունե- 
ցել է որոշ կանխակալ կարծիք՝ փաստորեն հանգելով ամեն մի ինքնուրույ- 
նության ժխտման» 5 ։ Այս հանդիմանությունը կարմիր թելով է անցնում մե- 
նագրության աոաջին մասում։ Գ. Ջահուկյանը սկսում է նրանից, որ կիսում 
է Թրակացու թարգմանության V դ. թվագրված լինելու կարծիքը, կրկնում է 
Ն. Աղբալյանի առարկությունները Ն. Ադոնցի Դավիթ Փիլիսոփայի և Դա– 
վիթ Քերականի տարբերելու փորձի դեմ®, ինչպես նաև ինքն աշխատում է 
ապացուցել «Արվեստի» թարգմանչի և Դավթի նույնությանը։ Ապա նա 
փորձում է ցուցադրել, որ այն դեպքում, երբ Թրակացու բնագրի թարգմա- 
նությունը շեղվում է հունարեն սկգքնօրինակից, դա պայմանավորված է 
թարգմանչի՝ հայերենի լեզվական իրողությունները արտացոլելու ցանկու- 
թյամբ։ Անցնելով մեկնիչների և մեկնությունների խնդրին, Գ. Ջահուկյանը 
ևս վերադառնում է ավանդական պատկերացումներին, հավանական հա- 
մարելով մեկնիչ Մովսեսի և Մովսհս Խորենացա, ինչպես և Անանունի և 

1 Հ. Մանանդյան, նշվ աշխ., էշ 107, 223-226։ 

1 Գ. Տհր-Մկրտչյան, Հայ մատենագրության հնագույն թվականները, ահս Գ. Տեր– 
Սկրաչյան, Հայագիտական ուսումնասիրություններ, Երևան, գիրք Ա, 1979, էշ 388-395 : 

5 Մ. Աբեղյտն, Հայոց հին գրականության պատմություն, հ. Ա, Երևան, 1944, էշ 101-102։ 
Խնդրի հանգամանալից տեսությունը տես Օ. Օ. ձբոտաօաո, ՓօբայթՕՏՋաւտ Փ^ 0 " 
օօՓաւօծ ՏՅ/ւա 8 յփ 6886 ® ^թւմտաա (\7–ՀՈ 88.), 2թ683Ո, 1979, շ. 76-111. 

4 Գ. Ջահուկյան, Երևան, 1954։ 

5 Նշվ. աշխ., էշ 4-5։ 

4 Ն. Ադբալյան, Դիտողություններ Ն. Ադոնցի նոր գրքի վրա, էշ 68։ 

432 


Մամբրեի նույնությունը։ Նա խոցելի է հայտարարում Ն. Ադոնցի կառու- 
ցած՝ մեկնիչների հաջորդականությունը, թեև չի հավակնում զարգացնելու 
հարցի սեփական տեսությունը՛ : 

Բայց այս ամենը բնավ չխանգարեց գիտնականին ներկայացնել մեկ- 
նիչների հայացքները, հենվելով բացառապես Ն. Ադոնցի մշակած նյութի 
վրա։ Դեռ ավելին՝ գրքի աոաջաբանում հեղինակն ուրախությամբ հայա- 
նում է, որ մենագրությունն արդեն հրատարակության հանձնելիս, նրան հա- 
ջողվեց հայտնաբերել Դավթի «Մեկնության» ամբողջական բնագիրը՝ այն 
մեկնության, որ ժամանակին Մագիստրոսի և Երզնկացու բանաքաղություն- 
ների բաղդատության միջոցով վերականգնել էր Ն. Ադոնցը 2 ։ Շուտով հա- 
ջորդեց հարություն առած բնագրի հրապարակումը 3 , որից պարզվեց, որ 
«Մեկնության» հրեք գրչագրերից և ոչ մեկը չի կրում Դավթի անունը, և դրա 
ճանաչումը հնարավոր եղավ միմիայն այն Ն. Ադոնցի վերականգնած 

բնագրի հետ համեմատելու շնորհիվ։ 

1970 թ. լայս է տեսնամ Ն. Ադոնցի երկասիրության՝ Ռենե Օաերբեկի 
ֆրանսերեն թարգմանությանը՝ բնագրերի լուսատիպ վերարաադրմամբ։ 
Հավելվածում հրատարակիչները հարկ էին համարել զհահղել Դավիթ Քե- 
րականի «Մեկնության» բնագիրը՝ Գ. Ջահուկյանի ոաումնասիրության 
ֆրանսերեն ամվափմամբ հանդերձ, որ պատրաստել էր Բրյոաեւի հա- 
մալսարանի դասախոս Արպագ Մխիթարյանը . 

1971 թ. Ա– Ն. Մուրադյանը հրաաարակհց «Հունաբան դպրոցին» նվիբ– 

՚ Եթե Գ Ջահուկյանը վարձում է հիմնավորել իր տարաձայնությունները V Ադոնցի հետ 
I հոոհմն հատԱաահս՝ լեզվաբանության բնագավառում բավական համոզիչ փաստարկներ է 
ևձւ^ ա^^ենՏՏ չի կարելի ասել Ա. Ա. Ադամյանի֊ չեԻմնավորվաե հայտաբա– 
բաթյուննհրի մասին (*. ^ Յօււ^օատ ոօՅՅթաա* 

1*>68<ա 1955 վերատպվել է X. ձ. Տօռբօօյ Յօւասա « «օբա։ 

Տտա։՛, 1978, « 199-298)։ Ահա թե ինչպես է գնահատում վհբշինս Ն. "Յմ նա 

գիտական մանրակրկիտ և տաժանակիր աշխատանքը. «–Իր աշխատության հիմքում նա 

«Ո98 

Ինչպես ասվում է, մեկնաբանությունն ավելորդ է։ 

■■ԷՏՋՏ.՛ ՚ճտր ֊^շրրտոտտտր “"“՜"”"” 1 * 

կանը («Բազմավեպ», 1972, էշ 149) : 

40-9 


433 



ված իր արժեքավոր մենագրությունը 1 ։ Ի մի քերելով «հունաբան» խնդրա– 
կաբգի զարգացման մեկ գարուց ավել տևող պատմությունը, Ա. Մուրադյա- 
նը ոչ միայն քննում է քերականական եզրույթների կերաման հնարնհրը, 
որոնց դիմում էին «հունաբան» հեղինակները, և աոաջին հերթին Դիոնի– 
սիոսի «Արվեստի» թարգմանիչը, այլև մանրամասն ներկայացնում «հունա- 
բան» տերմինաբանության հետագա ճակատագիրը, ապացուցելով, որ 
արդի հայերենում գործածվող եզրերի զգալի մասը «հունաբան» ծագում 
ունեցող գոյացություններ են։ 

1970– 1990-ական թվականներին «Արվեստի» հայերեն թարգմանությու- 
նը մի քանի անգամ վկայակոչվել է որոշ մասնավոր հարցերի լուսաբանման 
կապակցությամբ 2 ։ Սոսկ վերջերս «Արվեստի» թարգմանության տեխնիկա- 
յին հրեք հոդված նվիբեց իտալացի բանասեր Ռոմանո Սգարբին : 

Հայոց միջնադարյան քերականական ավանդության տեքստաբանա- 
կան ուսումնասիրությունների ուղղությունն իր շարունակությանը ստացավ 
Լ Գ Խաչերյանի աշխատություններում։ 1950-1987 թթ. Լ. Խաչերյանը 
մշակեց և լույս ընծայհց Ն. Ադոնցից արծարծված մեկնությունների բոլոր 
բնագրերը՝ քննական ապարատով և ծավալուն ուսումնասիրություններով 
հանդերձ։ 1962 թ. Երևանում լույս է տեսնում «Գրչության արվեստի լհզվա– 
կան ֊քերականական տեսությունը միջնադարյան Հայաստանում» մենա- 
գրությունը, որի հավելվածում զետեղվել են Արիստակես Գրչի, Գևորգ 
Սկևոացու, Գրիգոր Տաթևացու քերականական աշխատությունների և մի 
քանի նույնաբնույթ պատառիկների համահավաք բնագրերը։ Այնուհետև 

1 Ա Ն Մուրադյան, Հանբան դպրոցը և նրա դերը հայերենի քերականական տերմինա– 

Թրակացու մեկնություններում, ահս «Բանբեր Մատենադարանի» >6 10, 1971. ««-«• 
Ա Խ^Խաչհրյան. Դիոնիսիոս Թրակացու բարձրաձայն ընթերցանության հարցադրումները 
աՏՐ1 ձւա՚՚աՋաՋ. Ցաղագս վհրծանութհան) և քնարերգության տեսակների ““խա- 
նումները հայ քերականների մհկնաբանմամբ, տես «Հանդես Ամսօրյա», 1987 էյ 527-554. 
Գ. Բ Ջահուկյան, Հունաբան դպրոցի հայերենը և նրա մչակած նախածանցների համակար- 
գը, ահս «Պաամա-քանասիրական հանդես», 1993, 1-2, ^ 7-14։ .. 

3 8. ՏաԱ, 1«օաա ժշւ ամօհւ ո«1Ա րօրտաոտ «ա«ո» մ«1Ա քթպււսրոր1ւ * էէր "“ Ա 

Օաոաօ 1րսօ* էԲաոապաաճհնման տեխնիկան Դիոնիսիոս Թրակացուն վերագրվող «Քերա– 
կանականարվհստի» "հայերեն թարգմանության մե*1, տես աաօոօ մ«11 ^^^^4՜ 
Լոճ«ա» «և «Սա. « 1շէէ*րտ, «և 1*»» - աօրոե * ։է0Ոշե °– 

եմԱոոօ 1990; Խռա, Տամա օօոէրաէԵօ «սՈ՛ «մւևաոտոէօ .էրսէէա»1« «ա*ոօ մ«1Ա Բւօոսա» 

լԴիոնիսիոսի «Արվեստի» հայերեն կաոացվածքային հավելումների կոնարաստիվ “խխն^ 
սհրոայունը1 ւհւմաո, &*օ.7 ; ւմռա, ՐրօԵ1«ա1 16*«օ»ե 1« 8 «ճ »11« է։ոաոօ1օ 8 ւ» մ*1Ա ™»ւօո։ > »ո»ւ» 
ճ "ո (ևօոստոո֊ լԴիոնիսիոսի «Արվեստի» հայերեն թարգմանոէթյան տերմինաբանության 
հետ կապված բառագիտական խնդիրնհր 0 1. - Բնագիրք յիչատակաց Բ^սառոտ առաօոոէ, 
0»11– 1ս1ա 6 <1*11՛ ձւաօաո. ՏէտԱ ա օոօո։ <ե 0»հո«1Ա Ս1սհօ 8 սո, Տօ1օ8Ո», 2004, բբ. 349-357. Այ 
տեղեկությունների համար մեր երախտագիտությանն ենք հայանում «հունաբան» թարգմանու- 
թյունների հմուտ հհաազոաող Գ. Ս. Մուրադյանին։ 

434 


հրապարակվել են Եսայի Նչհցու 1 , Վարդան Աբևելցու 2 , Առաքել Սյուճհցու 3 , 
Հովհաննես Երզնկացի Պլուզի 4 , Հովհաննես Ծործոբեցու 5 , Գրիգոր Մա- 
գիստրոսի 6 «Քերականի» մեկնությունները։ Վերջապես, որպես նախորդ 
աշխատությունների ամվափում, 1992 թ. լույս է տեսնում Լ. Խաչերյանի 
ծավալուն երկհատորյակը 7 ։ 

Միշտ չէ, որ կարելի է համաձայնել Լ. Խաչերյանի պնդումներին՝ ինչպես 
և ինքը չէր նեղվում Ն. Ադոնցի, Գ. Ջահուկյանի և այլ գիտնականների հետ 
վիճելուց, սակայն ակներև է, որ բնագրերի նոր հրատարակություններն առա- 
ջադրում են նոր խնդիրներ։ Այսպես, օրինակ, ունենալով Մագիստրոսի և 
Երզնկացու բանաքաղների քննական բնագրերը, մենք կարող ենք ճշտել 
Ն. Ադոնցի վերականգնած հին մեկնիչների հատվածների սահմանները, 
ինչին կնպաստի նաև Դավթի մեկնության առկայությունը։ Կարելի է նաև ա– 
վելի ճշգրիտ գնահատել մեկնիչների՝ աղբյուրները մեջբերելու եղանակները 
և այլն։ Փոփոխության ենթակա են նաև ուշ դարաշրջանի քերականական 
մեկնությունների փոխաոնչության մասին պատկերացումները։ Մի խոսքով, 
Ա. Խաչերյանի հրապարակումները չեն նշանավորում հետազոտությունների 
վերջնակետը, այլ բարձրացնում են դրանք մեթոդական նոր մակարդակի։ 

Այսօր, այսպիսի հարուստ պատմություն ունեցող բնագիր հրատարա– 
կեփս, անշուշտ պետք է հաշվի առնել նախորդ քննությունների արդյունք- 
ները։ Ամենաէական դիտողությունները մենք փորձելու ենք արտացոլել 
ծանոթագրություններում, ավելացնելով դրանց անհրաժեշտ տեղեկություն- 
ներ այս կամ այն մասնավոր խնդրի ոաամնասիյաւթյան այպի վիճակի վե- 
րաբերյալ։ «Աոաջաբանի» հայերեն թարգմանության շնորհիվ վերացվեց, 
համենայ նդեպս հայագետների համար, գրաբարյան մեջբերումների 
ըմբռնման խնդիրը, բայց կարիք եղավ ծանոթագրությունների բաժին աեղա– 
վախել մի քանի հատվածներ, որոնք ուղղված էին ասս ընթերցողին և իմաս- 
տավորված էին գրքի միայն ռուսերեն բնագրում։ Հունարեն մեջբերումները 
նույնպես թարգմանված են և բերվում են հունարեն հատվածներից առաջ՝ 
քառակուսի փակագծերում։ Ռուսերեն թարգմանությամբ մեջբերված հայ 
մեկնիչների հատվածները Փոխարինվել են դրանց գրաբարյան բնագրե- 
րով։ Դիոնիսիոս Թրակացու «Քերականական արվեստի» և դրա հայ մեկ– 

1 Եռայի Նչեցի, Վհբլուծութիւն քերականութհան, ԵրևաՕ, 1966։ 

1 Վարդան Արևհլցի, ՄեկնութիւՕ Քերականի, Երևան, 1972։ 

3 Առաքել Սիւնհցի, Ցաղագս Քհրականաթհան համաոաւա լուծմունք, Սա Անճհաս, 1982– 

4 Ցովհաննէս Երզնկացի, Հաւաքամն մհկնութհան Քերականի, Լոս Անճհլըս 1 : 

3 Ցովհաննէս Ծործորհցի, Համաոաւա ահսաթխն Քերականի, Լոս ԱնճԵսյս, 1 ։ 

4 Գրիգորի Մագիստրոսի Մհկնութխն Քերականի, ահս Լ. Գ. Խաչերյան, Գրիգոր Պահ– 

լավունի Մագիստրոս. Կյանքն ա գործունեությունը, Լոս Անճհլըս, 1987, է» 357– 4 ■ 

7 Լ. Գ. Խաչերյան, Հայ լեզվաբանության առաջացման պատմությունը և քերականագի- 
տական միտքը \ ր ՕՕ/1 դարերում, հաա.1-2, Լիզպոն, 1992։ 



նիչճնրի բնագրերը լուսանկարված են 1915 թ. հրատարակությունից՝ հատ- 
կապես Ն. Ադոնցի մեջբերման համակարգը և քննական ապարատը ճշտու- 
թյամբ պահպահհլա նպատակով։ Ցավոք, մենք ստիպված էինք հրաժարվել 
քննական ապարատի լատիներեն նշումները թարգմանելու մտադրու- 
թյունից, քանի որ դա շատ էր բարդացնում հատորի կաոուցվածքը : Մեր 
նպատակից դուրս էր նաև Ադոնցի հրաաարակած բնագրերի վերստին 
քննությունը, դա աոանձին ուսումնասիրության խնդիր է, որի լուծումը 
հնարավոր չէ ակնկալել մոտ ապագայում։ 

1. Դավթի «Մեկնության» հայտնաբերված բնագրի մասին ահ՜ս ասա, էջ 433։ - 
էջ XIII։ 

2. Խոսքն, անշուշտ, բերված շարքի՝ միայն վերջին երկու հեղինակների 
հարաբերության մասին է։ - Անդ։ 

3. "Օւօաո" բառը թարգմանելիս մենք օգտագործեցինք հին հայկական 
մատենագրության մեջ ընդունված «լուծմունք» բաոը՝ ուսումնական, դպրոցական 
մեկնությունը մեկնողական այլ ժանրերից տարբերելու նպատակով։ Լուծմունքների 
հեղինակը հայ միջնադարյան աղբյուրներում կոչվում էր «վերլուծող» (տես, օրի- 
նակ, Վենետիկի թիվ 1334 ձեռագրի հիշատակարանը), սակայն մենք ստիպված 
էինք հրաժարվել այս անվանումից՝ հնարավոր թյուրիմացություններից խուաաիհլու 
համար։ Այնուամենայնիվ, կարծում ենք, դրա հիման վրա կարելի է ստեղծել «վհր– 
լուծագրության» (օ*օ^սօրբՋՓ^) եզրույթը՝ համապատասխան գործունեությունը և 
լուծմունքների ամբողջ զանգվածը անվանելու համար։ - էջ XIV։ 

4. Իհարկհ, «պատվի», և ոչ ժամակագրական իմաստով։ Դիոնիսխաից շատ 
աոաջ էլ հղել են բազմաթիվ «քերականներ», այսինքն՝ բանասերներ, որոնք ուսա- 
նողների համար մեկնում էին դպրոցական կանոնում պարփակված դասական 
րնազրհրը, աոաջին հերթին՝ Հոմերոսի վեպերը։ Այս աշխատանքի շնորհիվ կու- 
տակվել էին ահոելի քանակությամբ լեզվական և ահքստաբանական-գրականագի– 
աական դիտարկումներ, որոնք հհազհհտհ սկիզբ տվեցին տարբեր տեսությունների, 
մասնավորապես՝ խոսքի մասերի մասին ուսմունքի։ Դիոնիսիոսն իր նախորդներից 
տարբերվում է նրանով, որ նա աոաջինը համակարգված քննության ենթարկեց ոչ 
թե երևույթները, այլ մասնագիտական հասկացությունները, իհարկե, մտքում իբրև 
հասցեատեր ունենալով քացաոապես հույն ընթերցողին։ Սակայն ինքը սկզբունքը 
(ըստ էության, «ներածականի» սկզբունքը) այնքան հաջող էր ընտրված, որ 
ձեոնարկը, համապատասխան փոփոխումներով, ընդունվեց նաև օտար մի– 

1 V. Ադոնցի հրաաարակած Մովսեսի և Անանունի, ինչպես և Գ. Ջահուկյանի հայտ- 
նաբերած Դավթի մեկնությունների բնագրերը 2005 թ. վերատպվեցին «Մատենագիրք Հայոց» 
մատենաշարում (հատ. Ե, Անթիլիաս-Լիբանան, 2005, էյ 1165-1187, 1195-1208, 1219-1238) 
Լ. Հովհաննիսյանի «Դիոնիսիոս Թրակացու «Քերականական արվեստի» («Արուեսա Դիոնի– 
սեայ Քերականի») աոաջին մեկնիչները» նախաբանով (էջ 1163-1165)։ Մովսեսի և Անանունի 
բնագրերի՝ Ն. Ադոնցի կազմած քննական ապարատը վերարտադրված է ամբողջությամբ, 
նույնպես աոանց լատիներեն նշումների թարգմանության։ 

436 


ջավայրում (տես Լ. ճօհո, ձսաաւօ։; ծ ՏթգԼ Տր»է« 8.«հշ, 9. Տ»1հԵ*ոժ, 

Տէսէէցտրէ, 1903, Տ. 977-983)։ - էջ XV։ 

5. Խորագիրը, թերևս, հեղինակայինը չէ (Լ. &օհո, ւե։ճ«ո)։ - Անդ։ 

6. Ն. Ադոնցի մոտ սխալմամբ «Պոլեմոն»։ Սխալը նկատել է Ս. ժեբելևը։ - Անդ. 

7. «Ստուգաբանություն» բաոն այստեղ պետք է հասկանալ իր հին իմաստով 
իբրև «ձևաբանություն»։ - Անդ : 

8. ձսօ&օձօ։; նշանակում է «դժվար», «խրթին»։ - Անդ : 

9. Գ. Ազիզի մշակած բնագիրը հրատարակվել է չորս մասից բաղկացած 
Օր»աա»Աա Օրսշօւ վհցհաաոբյակի կազմում (Լօւբշփ, 1՝<։սեո«, 1867-1910)։ Նոր ժա- 
մանակներում հավաքածուն մի քանի անգամ վերահրատարակվել է, վերջին հրա- 
տարակությունը տե՛ս ՕրսաասԱօւ Օրսշա, րշօօշաէւ «է սբբսրսէօ օոէւշօ ատէրսօէւ, Աւա®– 
տհօւա Օսօրց 01ատ V^րս8. 1979։ 1,1 - Բաոյրտո 7հրսօ1տ Խտ յյոաաաէա», «ժ. ՕՍհՈտ; 
(1,2 ֊ լույս չի տեսել); 1,3 ֊ Տօհօ1ա ա Օաոյրտս Ուա։» ձրէշա տոսաաւէւօտւո րշօ. X. 8։1– 
ստրժ՛ II 1-3 - ձթօ11օո» Բյրտօօ» զստ։ տսբշրտսոէ ւշօ. Ճ Տօհոշւժշէ ։է <3 Սհ1ւ 8 ; III, 1-2 - 
Աօրօ՚ճւսա րսօհաա ր«11զա*ծ օօ11. ձԼօոէտ; IV, 1-2 ֊ ւհօօժօտ» ձ,խ*>ոճրաւ Շսոօոօտ. 
Օօօրքււ Շհօշրօեօտօւ ՏօհօԱս, Տօբհրօո» /ւ^սոժոա 6*օշրբէ» էէշ. ճ. «ւ1 8 սրճ։– Անդ։ 

10 Դիոնիսիոսի աշխատությունը իսկապես մեծ ազդեցություն գործեց ոչ միայն 
հնում այլև իր նշանակությունը պահպանեց ընդհուպ մինչև նոր եվրոպական լեզու- 
ների ուսումնական քերականությունների ձևավորումը։ Սակայն «Քերականական 
արվեստի»՝ բան իմաստով թարգմանությունը վկայված է, բացի հայկակա ից 
միայն ասորական մատենագրության մեջ։ Այս թարգմանությունից պահպանված 
հատվածը երեք գրչագրերի հիման վրա, լատիներեն թարգմանությամբ և հունարեն 
նախագաղափար օրինակի վհրականգնմամբ հրաաարակեց Ա. Սն1Փ>6 

ատէօհս սուտ տուաատսօսօ «բսժ Տ^րօտ, Լաբշփ, 1889 լ*հհ««11սո 8 օո քնր փ« *>• 

խ(օրՏ6ո1տոճտտ հւտտ. Vօո ժօր Բօսէտօհօո Խօր 8 6ո1սոճւտօհ6ո 06տշ11տօհշքԷ, Ա01, *։ շյ, 
Շտբ. Ո։ ւոէօրբրօէսճօ տոէպատտասս։ ըրտաատէւօՅՕ տյրոտօտօ «X ըրտօօօ Բւօոյրտս րօ օօո– 
քօօէտօ ՏՏ. 9-28)։ Ի դեպ, ձեռագրերից մեկում (Շօժ. Ծօրօհոշոտւտ Տտօհտս, 226) թարգ- 
մանությունը վերագրվում է Հովսեփ Հուզայային. Մծբնի հոչակավոր դպրոցի աոտ– 
ջին դպրապեա՝ Նարսեհի կրասեր ժամանակակցին \ գործակցին (*. 
ատէօրյր 0 ք էհտ Տօհօօ1 օք «աես, Լօ^տա, 1965 (ՇՏՇՕ, Vօ1. 266, Տսհտւճւտ, է 2 Լ »• 
160– ա)։ Եթե դա այդպես էր (Ա. Վըբոաը պնդում է, որ դա միայն արևեԱան 
ասորիների ավանդություն է, որը արևմտյանների կողմից չի հաստատվում), ապ 

ավանդության համար վճռորոշ եղավ այն ազդեցությանը որ կրել են Դխնիսխաից 
հռոմեացի քերականները։ Այսպես, Վարրոնը փոխ էր ֊առնում նրա ս^Աանռւմները, 
«Արվեստին» ծանոթ լինելու բազմաթիվ հետքեր են նկաավան մի շ ԸԲ է1՝ կ 
ներխ այդ թվում նաև Ռեմմիոս Պալայմոնի և Դոնատռսի գործերում, 
Պրիսկիանոսը թարգմանաբար մեջբերում է Դիոնիսխաից ա քողջ 
(Լ. ճօհո, 1Եւժ«ո)։ - էջ XVI։ 

11. Հարցի պատմության ակնարկը տես Ա Ն. ՄուրաղյաՕ ^ նա ^ 6 
ցը էջ 17-28։ Արդի պատկերացումները «հունաբան» հոսա քի ասի ր 

437 



յացված են Գ. Ս. Մուրադյանի աշխատություններում. «Գիրք պիտոյից», Երևան, 
1993, էջ 9-14; «Հունարենի ազդեցությունը դասական շրջանի թարգմանություննե- 
րում», ՊԲՀ, 2005, >6 2, էջ 189-209 և «Հունաբան դպրոցի խնդիրներ», ատենախոս, 
բան. գիտ. դոկտ , Երևան, 2005, Աոաջաբան։ - էջ XVII։ 

12. Այս թարգմանություններին նվիրված է ստվարածավալ գրականություն, որի 

վերջին տեսությանը տես Օ. Օ. Փո\օտ 8 

քօշոբաոռա Ձբաաօւարօ շթճ^յւտտճյւօքէՋ. X տօռբօօ^ օճ շօրօտոճ ՚րբՅշլաբա. 
ՏթտտՁՋ։ 1ՀՅշ^ք&\Նօյաճ ձ«ա "^ՕՋճճդ", 2006։ - Անդ։ 

13. Խոսքը հատկապես Եղիշեի, Ղազար Փարպեցու և Մովսհս Խորենացու 
մասին է։ «Հունաբան» լեզվի նմանակման երևույթը հանգամանորեն նկարագրել է 
Գ. Ս. Մուրադյանը («Պիտոյից գրքի» ոչ թարգմանական մասերի լեզուն և հայ 
հեղինակների հունաբանաթյունները, տես «Աշտանակ», հայագիտական պարբե- 
րագիրք, Գ, Երևան, 2000, էջ 99-122 ): - Անդ։ 

14. Այժմ Մաշտոցյան Մատենադարան (-ՍՍ) 2382, որում, այլ նյութերի հետ 
մեկտեղ, զետեղված են Դավթի «Ցաղագս հասարակաց շաղաշարաց» և Մամբրհ 
Վերծանողի «Դատումն քերդածաց» հատվածները։ - էջ XVIII։ 

15. Այժմ՝ ՄՄ2380, գրության թվականը՝ 1635.։ - էջ XX։ 

16. Այժմ՝ ՍՄ2381, գրության թվականը՝ 1631։ - էջ XXI։ 

17. Այժմ՝ Վհնհտիկի 1369։ - էջ XXVI։ 

18. Այժմ՝ Վենհտիկի 1074, ԺԴ դար կամ ավելի հին։ - էջ XXVII։ 

19. Այժմ՝ Վենետիկի 1233, ԺԵ դար։ - Անդ։ 

20. Այժմ ՄՄ3917։– Էջ XXIX։ 

21. Այժմ՝ Վհնհտիկի 1334, ժէ դար։ - Անդ։ 

22. Այժմ՝ Վենետիկի 1388, 1293 թ.։ Հիշատակարանը հրաաարակելէ նաև Ա. Ս. 
Մարաիրոսյանը (Հայերեն ձեռագրերի հիշատակարաններ, ԺԳ դար, Երևան, 1984, 
էջ 709-7 13)։– Էջ XXX։ 

23. Համաձայն իր նախորդների սխալ պատկերացմանը՝ Ն. Ադոնցը չի տարրե- 
րում Հովհաննես Երզնկացի Պլուզին Հովհաննես Երզնկացի Ծործորեցուց։ Մինչդեռ 
նրանք տարբեր քերականական մեկնությունների, այլ ոչ թե միևնույն երկի ընդար- 
ձակ և համառոտ տարբերակների հեղինակներն են։ - Անդ։ 

24. Ակնարկվում է 1289-1293 թթ. ընթացքում Եգիպտոսի սուլթանի՝ դեպի Կի– 
լիկիա կատարած արշավանքներն ու ավերածությունները։ - էջ XXXI։ 

25. Աղավաղված «աամպլիեբ» («տաճարական») և «ոսպիաալիեր» («հյուր- 
ընկալ ասպետ»)։– Էջ XXXII։ 

26. Խոսքը 1291 թ. մայիսի 18-ին մամԱակների կալմից խաչակրաց ռազմական 
նշանավոր հենակետ Աքայի գրավման մասին է։ - Անդ։ 

27. Այժմ՝ Վհնհտիկի 1394, ԺԶ դար։ - էջ XXXIV։ 


438 


28. Այժմ՝ Վհնհտիկի 1256, 1654-1656 թ., բազմաթիվ քհբականտկան նյութեր 
պարունակող ժողովածու։ - էջ XXXV : 

29. Այժմ՝ Վենհտիկի 1396։ - Անդ։ 

30. Այժմ՝ Վենետիկի 1389։ - Անդ։ 

31. Այժմ՝ Վենհտիկի 1391, ԺԴ-ԺԵ դարեր։ - էջ XXXVI։ 

32. Այժմ՝ Վենետիկի 1395։ - Անդ։ 

33. ԺԳ-ԺԴ դարեր, Մաշտոց։ - Անդ։ 

34. Այժմ՝ Վենետիկի 1406, «ԷԴ դար։ Ն. Ադոնցի Աոաջաբանում սխալմամբ՝ 
Վենետիկի 294, որը պարունակում է Գրիգոր Նյոաացա երկերը։ - Աճդ։ 

35. Այժմ՝ Վենետիկի 1407, 1350-1415 թթ.։ - էջ XXXVII։ 

36. Այժմ՝ Վհնհտիկի 1408, ԺԵ դար։ - Անդ։ 

37. Այժմ՝ Վենետիկի 1599, ԺԸ դար։ - Անդ։ 

38. Այժմ՝ Վհնհտիկի 206, ճառընտիր։ - էջ XXXVIII։ 

39. Տե՜ս Ցռվհաննէս Իմաստասիրի Աւձնեցայ Մաահնագրութիւնք, Վհնեաիկ, 
1833, էջ 147-158։ Վերահրատարակվել է՝ Վհնեաիկ, 1953, էջ 171-183 և 
«Մաաենագիրք Հայոց» մատենաշարում, հատ. Ե, էջ 1243-1249։ - Անդ։ 

40. Իրականում այս մատյանն ընդօրինակվել է XIX դ. այժմ անհայտ 1725 թ. 
ձեռագրից։ - Անդ։ 

41 Բնագիրը վերահրատարակել է Մ. (է.) Շիրինյանը (ահս «էջմիածին», 2004, 
հոդիս– օգոստոս , էջ 89-91) ՄՄ 1879, թթ. 281բ–284ր գրչագրի հիման վրա։ Տարընթհր– 
ցումները նշում ենք ստորև։ Զարմանալի է, որ Ն. Ադոնցը ծանոթ չէր «Գիրք պաա– 
ճաոաց»–ի այս օրինակին, դհոևս 1902 թ. այն նկարագրվել է Մ. Տհր-Մովսիսյանի 
կողմից (\1 76 թ–խ 1 օտշ 605 ա, Օօրօբաւ ռտբտոօ^Բ 6ււճ\յա ջջ ոբաաշյսա ՏՅոա, 
006., 1902, Շ. 225-238, օօօճ. 226)։ - Անդ։ 

42. յերեւնւ : - էջ XXXIX։ 

43. + 1 աոաքեթցյ : - Անդ։ 

44. աշխարհ՛. - Անդ։ 

45. Սնսբովբ։ - Անդ։ 

46. մի արաԱռւթխէր. - Անդ։ 

47. այնպէս։ - Անդ։ 

48. յ օդա ար էր։ - Անդ։ 

49. աոնչպն։ - Անդ։ 

50. Սե սրովրայ։ - Անդ։ 


439 


5 1 . ժողովեաչ։ - Անդ։ 

52. դնեն։ - Անդ։ 

53. Մեսրովբ։ - էջ XI/ 

54. + ( սկսեսղ յԱոակացն Սողոմոնի, զՀին և ղՆոր կտակարանս ի - Անդ։ 

55. չիք։ - Անդ։ 

56. Եզնկանն։ - Անդ։ 

57. եաբկաարի։ - Անդ։ 

58. + և։ - Անդ։ 

59. + \և ղխաչինթկ ի զաւբութենէ Ասաուածն բանի ղաւղանջէին\ : - Անդ։ 

60. զ սքանչելի։ - Անդ։ 

61. մինչ։ - Անդ։ 

62. պատասխան։ - Անդ։ 

63. յասաուածասա։ - Անդ։ 

64. գռբծնառութեան։ - էջ ՃԼ1։ 

65. սարսեմ։ - Անդ։ 

66. Հեթևն։ - Անդ։ 

67. Մովս էսի։ - Անդ։ 

68. յա սեխ։ - Անդ։ 

69. իմասաութխնն։ - Անդ։ 

70. ասաուածաբանն։ - Անդ։ 

71. կաակարանքս։ - Անդ։ 

72. որպէս։ - Անդ։ 

73. գաստաածԼ 1։ - Անդ։ 

74. Այժմ՛ Վենեաիկի 1231, ԺԵ դար։ - էշ XI, III։ 

75. Այժմ՝ Վենեաիկի 879։ - էջ XԼIV: 

76. Այժմ՛ Վենեաիկի 1413։ - էշ Ճ1^։ 

77. Այժմ՝ Վենեաիկի 1220, ԺԳ դար։ - Անդ։ 

78. Այս տեսակի գրվածքների մասին աե՜ս Պ. Մ. Պողոսյան, Դավիր Անհաղթի 
«Եօթնագրեանքի» գիտական և պատմական արժեքը, աես «Դավիր Անհաղթը՝ Հին 
Հայաստանի մեծ փիլիսոփան», ժողովածու, Երևան, 1983, էջ 534-549։ - էշ XI, VI։ 


440 


79. Այժմ՝ Վենեաիկի 1260, ԺԷ դար։ - էջ XI, VII։ 

80. Այժմ՝ Վենեաիկի 1248, 1617 թ.։ - Անդ։ 

81. Այժմ՝ Վենեաիկի 1256, 1654-1656 (ոճգ-ոճհ) րթ.։ - էշ XԼIX: 

82. Խոսքը, թերևս, այժմյան ՄՄ 4066 ձեոագրի մասին է (1283 թ., գրության 
վայրը՝ Անավարզա, գրիչ՝ Կոստանդին, Սահփանոս, անանանք)։ - Անդ։ 

83. Տե՛ս վերը՝ ծան. 22։ - էջ Լ1։ 

84. Խոսքը Մխիթար Այրիվանեցու ինքնագիր՝ ճոխ քովանդակության ունեցող 
ճառընարի մասին է (այժմ՝ ՄՄ 1500)։ - էշ Լ11, ծան. 1։ 

85. Հոդի իգական սեոի եզակի թվի հայցական հոլովն է։ - էջ ՍԱ։ 

86. Բացականչական մասնիկ է, որ գործածվում է կոչական հոլովի հետ։ - Անդ։ 

87. Որքան մեզ հայտնի է, այս բնագիրն առայժմ չի հրապարակվել։ - էշ Լ^։ 

88. Խոսքը Հովհաննես Երզնկացի Պլուզի «Հավաքման» մասին է։ - էջ ԼՃ1Ո։ 

89. Այժմ՝ ՄՄ 866, ԺԴդար։ - էշ ԼՃԲք, ծան. 1։ 

90. Խոսքը Հովհաննես Երզնկացի Ծործորհցու «Համսաօա լածմանք»–ի մասին է 
(աես ծան. 22)։ - էշ ԼXV: 

91. Անշուշտ, վրիպում է. Գլաձորի դպրոցի կամ վարդապետարանի հիմնադիրը 
Եսայիի ուսուցիչ Նհրսհս Մշեցին էր։ - Անդ։ 

92 Միջին հայերենի՝ արաբական ծագում ունեցող այս բաոը նշանակում է 
«զրույց, զբոսանք, մանր գիահփք», ահս Հր. Աճաոյան, Արմատական բառարան, 
հատ. Բ, էշ 231, նաև Փ. Անթապյան, Վարդան Արևելցի, գիրք Ա, Երևան, 1987, էշ 
1 10։ - էշ ԼXVI: 

93 Հիշատակարանը բհրվում է ըսա Ս. «հմճհմյան. Մայր ցուցակ հայհբեն 
ձեոագրաց մատենադարանի Մխիթարյանց ի Վհնհաիկ, հատ. 5, Վհնհաիկ, 1996, ս. 
136 (36 1220)։ - էջ 1^111։ 

94. Խոսքը Հհթումյան արքայատոհմի հիմնադիր Հեթում 1-ի (1226-1269) մասին 
է։ - էջ ՍՕՃ։ 

95. Այժմ՝ Վենեաիկի 1231, ԺԵ դար։ - էշ ՍՕէ։ 

96. Այս «պատճառն», ամենայն հավանականությամբ, պետք է վերագրել 
Դավթին, բայց ոչ Անհաղթին, այլ պատճաոագիրնհբից մեկին՝ կամ Դավիթ 
Քոբայրեցուն և կամ Հակոբ Կլայհցա ավագ աշխատակցին (կամ նույնիսկ 
ուսուցչին)՝ Դավիթ Խլմշաժին։ - էշ ԼՃՃԱ։ 

97. Ն. Ադոնցի բնագրում թյուրիմացաքաբ՛ «աոաջին դեմքի»։ - էշ ՍէճԲ^։ 

98. օւ - V անցումը հունարենում պայմանավորված էր իտացիզմի (ձայնավոր- 
ների նեղացման) ընթացքով, որը պետք է զուգորդվեր նաև դ-ւ տեղաշարժոփԴա 
նշանակում է, որ իբրև անմիջական փոխառություն կենդանի հունարենից, 

441 


ոօպրաճհ բառը կհնչեր, եթե ընդունենք Ն. Ադոնցի ենթադրությունը, իբրև «պւիտի– 
կոս», և ո՜չ «պւեաիկոս»։ - էջ ԼXXVI, ծան. 1։ 

99. ւօրօթւօ բառը, որ օգտագործում է իր սահմանման մեջ (1 ս . 15 ) Դիոնիսիոս 
Թրակացին, հին հունարենում նշանակում էր ոչ միայն «պատմության» արդի 
իմաստով, այլև առհասարակ «հետազոտության», «հետազոտության արդյունքների 
շարադրության», «երկասիրության», և որպես այդպիսին, իր իմաստով մերձենամ էր 
արձակ հասկացությանը՝ ի հակադրության բանաստեղծության։ - էջ ՍՕՕԱ1։ 

100. Տե՜ս ծան. 7։ - էջ ՍՕէ\Ղ11։ 

101. Մեթոդիոսի բնագրի հետ համեմատությանը պայմանավորված է նրանով, 
որ այն աղբյուր է ծառայել Եզնիկի մեջբերված տեղիի համար։ - Անդ, ծան. 1։ 

102. ոյճ-ը համապատասխանում է «հատկության, ունակության» նշանակող 
ճքւՀ՚բաոին։ - էջ Լ XXXII։ 

103. Տե՜ս Նհմեսիոսի փիլիսոփայի Եմեսացայ Ցաղագս բնաթեան մարդոյ, 
Վենհտիկ, 1889։ - էջ 00007, ծան. 1։ 

104. Դավիր Հռոմեացու և Դավիր հյուպատոսի նույնացման խնդիրը կարոտ է 
լուրջ հիմնավորման։ - էջ ԼXXXVI: 

105. Բնագիրը հրատարակվում է այնպես, ինչպես այն բերվել է Ն. Ադոնցի 
գրքում։ Դրա քննական հրատարակությանը տե՜ս ՑովհաՕՕԷս Երզնկացի, Հաւա– 
քումն, էջ 81-86։ - էջ ՍՕՕէՀ711։ 

106. Խոսքը Սեպուհ լեոան մոտ (Երզնկայից ոչ հհաս) գտնվող Սուրբ Մինաս 
ճգնարանի մասին է (տե՜ս Գ. Խ. Սահփանյան, Երզնկա. հնագայն դարերից մինչև 
մհբ օրերը, Երևան, 2005, էջ 220)։ - էջ ԼXXXVIII: 

107. Վարդան Արևելցա մեկնությունների այս նայն առանձնահատկությունից 
հետագայում օգտվեց Լ. Ս. Խաչիկյանը՝ Եղիշեի «Արարածոց մեկնության» բնա- 
գիրը վերականգնելու համար (տե՜ս Լ. Ս. Խաչիկյան, Եղիշեի «Արարածոց» մեկ- 
նությանը, Երևան, 1992)։ - էջ Ճ011։ 

108. Թեև կարելի է ենթադրել, որ Քերականը (ինչպես և Հոռոմը Դավթի 
մեկնությունում) ինքը Դիոնիսիոսն է։ - էջ XII։ IV։ 

109. Տե՜ս ասա, էջ 425-427։ - Անդ, ծան. 2։ 

110. Տե՜ս Ցովհաննէս Երզնկացի, Հաւաքամն մեկնաթեան Քերականի, էջ 222– 
223։ - էջ X^VII: 

111. Ըստ հայտնաբերված Դավթի մեկնության, կատակերգության սահմա- 
նումը հնչում է իբրև «Իսկ կաաակերգաթխնք, որ են արարոածք քերդռղացմ ոմանց 
յանդիմանութխն և (ոմանց ( յաւժարաթխն, որ և պբաաս բացում անի յինքեան. 
աշխարեատէնն՝ զի ամծնծցուն յա յանի յինիցի. » (Մհկնաթխն Քերականի, էջ 248)։ - 
էջ 011։ 


112. Հայ մշակույթի անխոնջ հովանավոր պարոն Հովհաննեսի մասին ահս 
Գ. Խ. Սաեփանյան, նշվ. աշխ., էջ 144-148։ - էջ ՕՕէ։ 

113. Տե՜ս ծան. 9 : –ԷջՕՃ\Դ։ 

1 14. Ռուսերեն բնագրում «Հեւիոդոբոս» անունը Ն. Ադոնցը ծանոթագրում է 
հետևյալ կերպ. «Հունարեն անունների և բառերի ռուսերեն տառադարձությունը 
աչքի է ընկնում զարմանալի անհետևողականությամբ, որը գալիս է նախևաոաջ ըն- 
թերցման երկու համակարգերից՝ մի կողմից, հին ռուսական դպրության մեջ ընդուն- 
ված բյուգանդական և մյուս կողմից արևմաա եվրոպական կամ էրազմյան։ Այսպես, 
օրինակ, ՚ճձւժՏաթօհ ըստ բյուգանդական ընթերցման հնչելու է որպես ԷԼաօձօբ, 
իսկ ըստ էրազմի՝ Ր&աօձօբ, եթե թանձր հագագն արտահայտել «ր»–ի միջոցով, այլ 
ոչ զեղչել, ինչն ավեփ ճիշտ կլիներ։ Լատինական ձևերը կարող էին հաշտեցնող 
հիմք ծառայել տառադարձության ընդհանուր կանոնը մշակելա համար։ Մենք, 
սակայն, ստիպված ենք ենթարկվել քիչ թե շատ ընդունված, թեև անհետևողական, 
իսկ երբեմն նույնիսկ սխալ տառադարձություններին»։ Ն. Ադոնցի նշված անհետևո- 
ղականությունը պայմանավորված է նրանով, որ ռուսերենը փոխառություններ է կա- 
տարել հունարենից տարբեր ժամանակներում և տարբեր աղբյուրներից։ Հնագայն 
փոխառյալ նյութը՝ որ ռուսերեն է ներթափանցել անմիջապես կենդանի հունարենից, 
իր վրա է կքում բյուգանդական և արդի հունարենի արտասանության կնիքը (դասա- 
կան բանասիրության մեջ արտասանության այս ոճը ընդունված է անվանել «ոեյխ– 
լինյան», դրա կողմնակից՝ հոլանդացի բանասեր Իոհաննես Ռեյխլինի անունով)։ 
Մինչդեռ աբևմաաեվրոպական գիտությամբ միջնորդված փոխառությունները 
հնչում են այնպես, ինչպես ենթադրաբար դրանք պետք է արտասանվեին դասական 
դարաշրջանի հունարենում (այս արտասանության տեսակը կրում է իր մշակողի՝ 
էբազմ Ռոաաերդամցա անունը)։ ֊ Անդ։ 

115. Ինչպես իրավացիորեն նկատում է Ս. ժեբելևը, Հ<Ո(Ա€ 1 Ոե) բայից ա– 
ծանցված գոյականը կփնեբ Հռրճձշւփւց. Դա այդպես է դասական հունարենի հա- 
մար։ Սակայն «կոյնե» և միջնադարյան հունարենում «իաացիզմի» (ձայնավորների 
նեղացման) հետևանքով Հսրճձզփււ; և «րր ճձուփււ; ձևերը հավասարապես կար- 
տասանվեին «կաաալիփսիս»։ Հետևաբար, կխախտվեր և բաոերի ուղղագրությունը 
այնպես, որ դրանք չվաթելու հնարավորություն կառաջանար։ - էջ ^XVIII: 

116. Ռուսերենում հաջորդում է. «կախարդության տարբեր տեսակները»։ - էջ 
0X01։ 

117. «Գլուխ»՝ ասելով, հայն մեկնիչները հասկանում էին և՜ ներա- 

ծությունների, որպես մեկնողական տեսակի, պարտադիր լուսաբանվող կետեր, և՜ 
այդպիսի լուսաբանման արդյունքում ստացած բնագրի թեմատիկ միավորներ։ - էջ 
Շ*ճ. 

1 18. Ինչպես շտկում է Ս. ժեբելևը՛ ոչ թե «օդը», այլ «ձայնը»։ - էջ 0X11111։ 

1 19. Ս. ժեբելևը նկատում է, որ այստեղ ոչ մի հակասություն չկա՝ Բյազանդիոն 
քաղաքը գտնվում էր հին Թրակիայի տարածքում։ - Անդ։ 


442 


443 


120. Տես Եաեբիոսի Կեսաբացայ Պաամութիւն Եկեղեցայ յհղհալ յասորայն ի 
հայս, պարզաբանեալ նոր թարգմանաթհամք ի յոյն բնագրէն ի ձհոն Հ. Աբբահաճ վ. 
ճարեան ի Մխիթարհանց, ի Վեճհաիկ, 1877։– Անդ, ծան. 1։ 

121. Հունարեն բնագիրը ահս ճճ 8ա*օ, Օաւժե րրօւտցօատոտ «է ա Րօրբհյրա 
1տ&ըօը6ո շօ աա օոԱոսա (Օօաաշոէ&ոտ ա ^ոտէօէշ1®ա Օաօօտ, 8Ճ. XVIII, 1՝.11, Սօւհո, 
1904, բբ. 80-219)։ Ն. Ադոնցի օգտագործած հայերեն բնագիրն էր՝ Կոբիւն Վար- 
դապետ, Մամրրէ Վերծանող, Դափր ԱՕյաղր, Մատհնագրաթիւնք, Վենհաիկ, 1833։ 

- Էջ ^XXV, ծան.։ 

122. Ռուսերեն բնագրում ավելացված է «բառացի թարգմանությամբ»։ - էջ 

123. Այստեղ Ն. Ադոնցը թույլ է տափս անհարիրություն, որն աոաջին անգամ 
նկատել է Ն. Աղբալյանը («Արարատ», 1919, էջ 68). անպայման չէ, որ թարգմանիչը 
համամիտ լինի թարգմանվող հեղինակի հետ։ 5-բդ գփաւմ, սակայն, Ն. Ադոնցը 
նրբացնում է իր կշռադատության տրամաբանությունը։ - էջ Շ XXVII։ 

124. Վեբծանութխն ՝ հունարեն ձ\>ճքմա<Ոհ քառի բառապատճենումն է. ձ\>ճ - 
վեր, իսկ ք\>և) 01 հ բաոի համար վերցվել է «ծանել», այսինքն «ճանաչել» բայի 
արմատից ածանցված «ծանութիւն» ձևը։ Այս ստուգաբանությունն է, որ ակնարկում 
է Դավիթը, բացատրելով այն իբրև «վերստին ճանաչում»։ - էջ ^XXVIII: 

125. Նոննոսի Լուծմունքի հրատարակությունը տես հ1տաա(Ատո, Օւօ Տշհօևօո 
շս քամ «.օմօո մ«տ Օաըօր ™ո Սւաոոշ, 2օւէտօհոքէ քսր «աօատօհշո 7հԱօ1օրւօ, I, 1903, 
ՏՏ. 220-300, արհսրը, 1903։ - էջ ^XXIX, ծան.1։ 

126. Բառացի՝ մաշված : - էջ 

127. «Հոմերոս» և «ընկեր» բաոերը հունարենում պատկանում են թեքման 
միևնույն տեսակին։ - էջ Շ XXXII։ 

128. Ռուսերեն բնագրում ավելացված է ՝ «ճշգրիտ թարգմանությամբ»։ - էջ 
^XXXIII: 

129. Ավեփ հավանական է հակառակը, «քհրղող» ասելով, Դավիթն իր մտքում 
անի ոօէէյրւքհ («բանաստեղծ»), իսկ «շարագիր» ասելով՝ ՕՆքքթսՓ^մհ («արձակա- 
գիր»)։ Խոսքն այն մասին է, որ հույները կրթությունը սկսում էին բանաստեղծների, 
աոաջին հերթին՝ Հոմերոսի ընթհրցմամբ, իսկ Դիոնիսիոսը, ինչպես և Օրա ուսուցիչ 
Արիսաարքոսը, հայտնի էր իբրև Հոմերոսի մեկնիչ։ - Անդ։ 

130. Այս պնդումը համոզիչ չէ։ Խոսքը պարզապես տարբեր տեսակի բանաս- 
տեղծություններ կարդալու տարբեր եղանակների մասին է։ - էջ ^XXXV : 

131. Ն. Ադոնցի մոտ սխալմամբ՝ «Դիոնիսիոս». սխալը նկատել է 
Ս. ժհբհլևը։ - էջ 0X0^1։ 

132. Ս. ժեբելևը առարկան է Դավթի առավելությունը հույն մեկնիչների համե- 
մատ, վկայակոչելով իր համոզմամբ ավեփ հեղինակավոր միջնադարյան աղբյուրը 
( 6 էյրաօ 1 օ 81 օսա աըոսա), որը տափս է «ողբերգության» և «նոխազերգության» 


444 


փոխաոնչության հետևյալ բացատրության. «Շատ հաճախ երգչախմբերը կազմված 
էին սատիրներից, որոնց «նոխազներ» էին անվանում»։ - Անդ։ 

133. Դավթի «Մեկնության» ամբողջական բնագրում սույն տեղին նույնպես 
բավարար իմաստ չի տափս. «Իսկ խանդաղատականն կամ աո սիրեփս երևի և 
ծնողաց՝ աո մանկանս և այսպես ընդ նմին, հթէ նույնպիսի տեղի ինչ դիպհսցի 
յընթեոնուլն» (Դաւիթ Քերական, ՄհկՕութիւն Քերականի, էջ 249)։ - էջ ^XXXVIII: 

134. Սույն տեղին անավարտ հատվածի տպավորություն է թողնում։ Եթե 
աոաջին համեմատությանը ցույց է տափս արտահայտության նույնությունը, ապա 
երկրորդի դեպքում հայն մեկնիչը փորձում է մեկնաբանել 1Հօւհ «հատկություններ», 
«ունակություններ» բառի կիրառությանը տվյալ համատեքստում։ Դիոնիսիոսի հա- 
յերեն բնագիրը նույն բառը Փոխադրում է «ոյնք» ձևով։ Ըստ երևույթին, Ն. Ադոնցը 
պետք է ենթադրեր, որ Դավիթը, իր մեկնության մեջ փոխարինելով այս բառը «անա– 
կացեալ արաեսան» կամ «անակաթեան արահստն» (տես Դափթ Քերական, էջ 
249) արտահայտությամբ, ևս մատնում է իր՝ հունարեն լուծմունքների հետ ծա- 
նոթությանը։ - Անդ։ 

135. Կ. Կոսաանյանց, Գրիգոր Մագիստրոսի Թղթերը, Ալեքսանդբապպ, 1910։ - 
էջ ՇՃԼււ, ծան. 1։ 

136. Մեջբերվում է ըստ «Փիլոնի Եբբայհցայ ճաոք թարգմանեալք ի նախնեաց 
մերոց, որոց հհղէն բնադիրք հասին աո մեզ», Վենհաիկ, 1892։ - էջ ^XԼV, ծան. 1։ 

137. Ռուսերեն բնագրում ավելացված է «և մենք այդպես էլ թարգմանում ենք»։ 

- Էջ 0X1^11, ծան.1։ 

138. Հունարեն աոոգանաբանաթյան համաձայն խոսքի տևողությունը 
չափվում է նվազագույն կարճ ձայնավորի տևողությամբ, որ կոչվում է «ժամանակ» 
Հթօսօհ։ Սակայն, թարգմանության մեջ հնարավոր թյուրիմացությունից խուաաիհլա 
համար, նախընտրում ենք օգտագործել գրաբարյան «ամանակ» նույնիմաստ 
եզւաւյթը։ - էջ ^XԼIX: 

139 Գ Ջահուկյանի հայտնաբերած բնագիրը հաստատում է այս հատվածի՝ 
Դավթին պաականեա. բայց փոքր-ինչ այլ խմբագրությամբ. «Տի նա և նա<յ>ի 
(հրատարակված է նա ի ի\ բնաթխն իմանի իբր թէ իանաւագոյն, և արաեսա անի 
զհամրառնաւն և զնաազեաւն իբր թէ հողմն՛ յ եղ եգան է*. Այս մեկնաբանումը չի 
առնչվում ո՜չ Ն. Ադոնցի մեջբերած Աստվածաշնչյան տեղիին, ոչ էլ որևէ քերակա- 
նական օրինակների։ Խոսքը «նայ» ձայնավորների՝ երաժշտական սանն ընղու լա 
և փոխելու հատկության մասին է, ինչով դրանք նմանվում են շնչին «հողմին», որ 
Փչվում է սրինգի կամ շվիի, կամ այլ փողային գործիքի միջով։ - էջ ՇԼ։ 

140. Աոաջին, Հ. Զոհրապի հրատարակությանը տե ս «Մովսիսի Քերթողահաւր 
Նախակրթաթիւն հռետորական ասացեալ Գիրք պիտոյից», Վենետիկ, 1796։ . 

Ադոնցը, սակայն, հավանաբար օգտվել է հետևյալ հրատաբակությունից «Մովսէսի 
Խորենացայ Մատենագրաթխնք», Վենետիկ, 1843, կամ 1865։ ՎեբջԻն քննակա 
հրատարակությանը տե՜ս «Գիրք սփաոյից», աշխատ. Գ. Ս. Մուրադյանի, Երևան, 
1993։ - Անդ, ծան. 1։ 


445 


141. Այս հաավածը, ըսա Գ. Ջահուկյանի հրաաարակած «Մեկնության», 
պատկանում է Դավթին։ - էջ (XI։ 

142. Ռուսերեն բնագրում ավելացված է. «որ նշանակում է “վանկ”»։ - էջ (XII։ 

143. «Փաղ-աոութխն» բաոը կազմվել է իբրև հունարեն Օսճ–ճօթղ–՝ը բաոապաա– 
ճենում. ^VV նախածանցի (օսձ-գ դրա առնմանված տարբերակն է) համարժեք 
ընտրվել է «փաղ»՝ «փաղել» («փակել, շրջափակել, շրջապաաել, ամփոփել, պաբ– 
փակհլ») բայի արմատը, իսկ ձաքւ(ՅՃ\*ւ)՝ «վերցնել, ստանալ» բայի \ռթ արմատն, 
իր հերթին, թարգմանվել է համապատասխան՝ «առնել» բայի «աո» արմատով։ - 
Անդ։ 

144. Տես Եւսեբի Պամփիլեայ Կեսարացայ ժամանակականը երկմասնեայ, 
աշխաաասիրութեամբ Հ. Մկրտիչ վրդ. Աւգերեանց, մասն Ա, ժամանակագրութիւն 
պատմական, մասն Բ, Քրոնիկոն Կանոն, Վենեաիկ, 1818։ - Անդ, ծան. 2։ 

14$. յ.&*ոէ, Բւօ Շհրօաե ճօտ Տստօհւա տա մտա տրաօատօհօո սհօոշէշէ (ՕՕՏ, 20), 
Լօդաք, 1911։ - Անդ, ծան. 2։ 

146. Այս դեպքում սեոը՝ գոյականի ձևի անվավախ մնալու պարագայում 
որոշվում է միայն արական (օ) կամ իգական (րք) սեռի հոդով։ - էջ (XVII։ 

147. Դավթի «Մեկնության» մեջ ասված է. «Բայց արականդ շսի թխթական և գի 
ոչ լսի ծաւասաի ի մերումս, որ և ի Հոռոմին յայանի, արական ձայնխ յայսմ անուան 
աոաբեալ յորոց ցուցականն յաոաքականէն ըստ երկուս դիմաց, յռրժամ աոաքեսցի 
ոք աո ոք յամեքէ, զեեոաարն նշանաար րանխ ցացանեւ և գմաւաաարն ծրեին 
աեսութեամբ» (Մեկնաթխն Քերականին, էջ 2Տ7)։ Թեև դրվագի իմաստն այդքան էլ 
պարդ չէ, այնուամենայնիվ կարելի է տեսնել, որ «ցուցականն» այստեղ կարող է և 
չնշանակել որևէ հոլովի անվանում։ - էջ (XIX։ 

148. Ն. Ադոնցի մոտ սխալմամբ՝ «հոմանիշը»։ - էջ (XXII։ 

149. (Այնոցիկ, որ ի) Լինելաթխն խնդրոց և լուծմանը գիրք, տես «Փիլոնի 
Եբրայեցայ Մնացորդը ի Հայս», աշխատասիրությամբ Հ. Մկրտիչ վրդ. Ավգերյանց, 
Վենեաիկ, 1826։ - էջ (XXIII։ 

150. Ի դեպ, հոլանդացի գիտնական 8ո. Վայտենբերգը, ելնելով հունարենի և 
հայերենի պատմական հնչյունաբանությունից, փորձում է ապացուցել, որ այս բաոը 
իր վկայված հնչյունական տեսքով չէր կարոդ հայտնվել աղբյուրներում VI դ. 
վերջից վաղ (տե՜ս I. Տ. ^աէօոնօը, Շհւօոօ1օըյր օք էհօ ձրաօատո դալապբ “տսրօրմ” 
ա Օւօոյրտոս Ուրաւ, տես «Աշտանակ», հայագիտական պարբերագիրք, Գ, Երևան, 
2000)։ –Անդ։ 

151. թտէՕՀէք «դերբայ» գոյականը հունարենում առաջացել է բայից, 

որը նշանակում է «մասնակից, հաղորդ լինել»։ - էջ (XXVI։ 

152. Աոաջին ձևը՝ ուղղական հոլով է, համապատասխան՝ աբական սեոի 
հոդով, երկրորդը՝ կոչական է, օ՜ կամ ո՜վ բացականչությամբ։ - էջ (XXVII։ 

153. «Ներում» ձևը հանդիպում է նաև Թեոնի «Նախակրթությունների» 
հունարեն չպահպանված վերջնամասում, «եւ աո սակաւ սակաւ յաոաջ անցանելով 

446 


այսպէս՝ զամենայն ճաոեցելոցն բոան հարցուք. համանգամայն սպասեալ զգուշաս– 
ցուք եւ գասացեալ գգխաս եւ գմեկնութիւնս ըսա քանի յեղանակս ներում յաղագս 
վերծանութեան, որպէս յաոաջագոյն ասացի» («Թեովնեայ Յաղագս ճարտասանա- 
կան կրթաթեան», աշխ. Հ. Մանադյանի, Երևան, 1938, էջ 179)։ Մ. Պաաիյոնը և 
Ջ. Բոլոնյեզին (^«ևստ 7հ6օո, Րրօց^ոատտատէտ, 16x16 ձէտեԱ բտր հ1. իտճԱօո, տ\«օ 1՛ 
տտտսէտոօ6 բօսր ւ՚ձրա&աօո ժօ Օ. Տօ1օքո6տւ, Րյոտ, 1977, բ.106) վերականգնում են 
Շ \>ղ V՝ անդեմ էխշօո կամ 2սւ («հնարավոր է») բայի անցյալ անկատարը։ Նույն 
կերպ, թերևս, պետք է հասկանալ սույն ձևի կիրառությունը Տիմոթեոս Կագի 
«Հակաճառության» թարգմանությունում։ - էջ (XXVIII։ 

154. Տես ծան. 121։ - էջ (XXXIII։ 

155. Ն. Ադոնցը օգտվել է հայերեն բնագրի աոաջին հրատարակությունից՝ 
«Կոբիւն վարդապետ, Մամրրէ Վերծանող, Դաւիթ Անյաղթ, Մաաենագրաթխնք, 
Վենեաիկ, 1833»։ Քննական բնագիրը կազմվել է Երևանի Մատենադարանի հինգ 
գրչագրերի հիման վրա, որոնցից հնագույնները՝ XIII դարի են, տե՜ս «Սահմանք 
իմաստասիրութեան» համահավաք քննական բնագիր, թարգմ. ռուսերեն, աոաջա– 
բանը և ծանոթագր.՝ Ս. Ս. Արևշատյանի, Երևան, 1960։ Նույն բնագիրը առանց 
քննական ապարատի վերահրատարակվեց «Մատենագիրը Հայոց» մատենաշա- 
րում (հատ. Գ, Անթիլիաս-Լիբանան, 2004, էջ 147-196), Ս. Ս. Արևշատյանի նախա- 
բանով։ Հունարեն բնագրին հայերենը համեմատել և անհրաժեշտ շտկումներ է 
մտցրել Գ. Ս. Մուրադյանը, որի սիրալիր բանավոր տեղեկության համաձայն, «Սահ– 
մանքի» հայերեն թարգմանությունն՝ հունարեն բնագրի համեմատ իրոք պակասա- 
վոր է և ցույց է տայիս բազմաթիվ այլ տարբերություններ։ - Անդ։ 

156. Ն. Մառը իրավամբ աոարկում է «դասական» և «ասորաբան» հայերենի՝ 
նախածանցով բսաեր կազմելու օգաին. «Ն. Ադոնցն, անշուշտ, չի կարող մտածել, 
որ ապիկար, ընթեոնում, ապականեմ, պատերազմ, պատաասա և մի քանի 
տասնյակ այլ բաոեր գոյացել են հունարենի ազդեցության ներքո», (տե՜ս Ա Իձտբբ, 
նշվ. գրախոսականը, էջ 318)։ - էջ (XXXIV։ 

157. Ն. Ադոնցը չի տարբերում նախդիր/նախադրությունը, որն աոանձին խոս- 
քի մաս է, և նախածանցը, որը ձևույթ է։ Հունարեն քերականությունը տալիս է որոշ 
առիթներ այդպիսի շփոթության համար, քանի որ նախդիրների և նախածանցների 
ձևերը համընկնում են։ - Անդ։ 

158. II. Իձտբբ, 14օձտտ Ոշրբալօտօաճ, րբ^ 3030 *™ տտօաա՚րօաա Ճ1-Ճ11 
86 X 3 (360, X. XIX, ՇՈ6., 1909, ՕՕ. 53-113), 8 օ6.։ Տ. X հճօբբ, 1(88X330X00 
8781 >րյփ 0 է 10 >աթ 0 .ձլատօօյւ, ՏթօոՅՕ, 1995. - էջ (XXXVI, ծան. 1։ 

159. Ն. Ադոնցի այս տեսակետին դժվար է համաձայնել։ Ավելի հավանական է, 
որ թարգմանության «նյութականության» աստիճանը պայմանավորված է թարգ- 
մանվող բնագրի բարդությամբ՝ մասնագիտական եզրերով և բանաձևերով հագե- 
ցած լինելով, և այս տեսակետից Դավիթ փիլիսոփայի գրվածքների թարգմանու- 
թյունները իրենց «նյութականությամբ» չեն զիջում մեկնվող Արիստոտելի կամ 
Պորփյուրի բնագրերին։ - էջ (XXXVII։ 

160. Այս կշռադատության տրամաբանական գիծը հսաակեցման կարիք ունի։ 
Եթե «մեծ հեղինակության» երկը «նյութական» սկզբունքով թարգմանվեր հայերեն, 

447 


ՀՏր™ հայկա, ։ աճ ^ ՝ե«“. օժավեր մեկնություններով, ապա կարն* 
կւիճհր ենթադրել, որ թարգմանությանը «նյութական» էր, հայ մեկնիչների ազատու- 
թյանը չսահմանափակելա համար։ Տվյալ դեպքում, սակայն, և մեկնվող, և մեկնոո 
բնագիրը թարգմանական են, և՝ թարգմանված միևնույն մեթոդով։ - Անդ։ 

161. Ասա, էջ Շ XVIII։ - էջ ՇՍՕր\Ա11։ 


162. Տես ծան. 115։ –Անդ։ 

163 Խոսքը սահմանումների կամ տեսական հրահանգների մասին է (ահս 
Գիրք Պիտոյից, աշխատ. Գ. Ս. Մուրադյանի, Երևան, 1993, էջ 13)։ - էջ ՇԼՃՃՃ։ 

Անանիայի Շիրա կաց այ Մնացորդք բանից, աշխ. Ք. Պաականյան ՍՊո 
1877։ - Անդ, ծան. 1։ *՜՛ 


165. Հ. Հ. Մանանդյան, Դավիթ Անհաղթի խնդիրը նոր լուսաբանությամբ 
Վաղաբշապատ, 1904։ - էջ ՇԱՕՕա, ծան. 1։ թյ բ ՛ 


ԳՐԱԿԱՆ ՆՇՄԱՐՆԵՐ 

Լեզվական - ուղղագրական 
(էջ 307) 


Գրված է 1904 թ. Ս. Պհահրբուրգում։ Առաջին անգամ տպագրվել է իր 
իսկ Ադոնցի կողմից հրատարակված «Բանբեր գրականության և ար- 
վեստի» հանդեսում (Գիրք Բ, Ս. Պհահրբուրգ, 1904, էջ 129-154)։ Արտա- 
տպվում է այս հրատարակությունից։ 


ո 1 ր ^, Վ օ“ ծ0 .^ ած 1 նշանակո ^ ^րալ, մանկավարժ, լեզվաբան Ղազարոս 
Աղայանի (1840-1911) գրական-մանկավարժական գործունեության 40-ամյակի 
առթիվ, որի հանդիսությունները աեղի են ունեցել 1902 թ. մայիսին։ - էջ 307։ 

2. Ակնարկում է այն իրողությանը, որ Անտոն ԳաբագաշյաՕՕ իր աշխատու- 
թյունները գրում էր գրաբարախառն արևմտահայ հրե նով։ Դրա լավագույն օրինակս 
1 895) Ա1Գ Է 1 ջ 30$> Ի * Ք °° ա1|ան Պ»«մաթիւն Հայոց» քառահատորյակն է (Թիֆլիս, 

. ս 3 ՛^՝ Ադայանը հեղինակ է նաև լեզվաբանական ու քերականագիտական բազ– 

մաթիվ հոդվածների՛ աաոադարճաթյանն ու ուղղագրությանը նվիրված ակնարկ- 
ների, ինչպես օրինակ «Հայկական հնչյունների մասին», «Հայոց լեզու», «Սուրբ 
լեզու», «Հայոց գր հրի մասին», «Երկբարբառները մեր լեզվում» և այլն, ինչպես նաև 
«Ուսումն մայրենի լեզվի» աոաջինից չորրորդ տարվա դասագրքերի (ունեցել են 
տասնյակ վերահրատարակություններ)։ 


Նմանատիպ այդ աշխատություններն ամփոՓված են Ղ– Աղայանի Երկերի 
քառահատոր ժողովածուում (Երևան, 1962-1963)։ - էջ 330։ 

4. Լ. Շանթ, Ես-ի մարդը, դրամա հինգ արարով, տե՜ս «Բանբեր գրականության 
և արվեստի», Գիրք Բ, 1904, էջ 1-48։ - էջ 332։ 


Գրախոսություն - Հ. ՏԵՐ-ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ, ՆՈՐ ԲԱՌԳԻՐՔ 
ՀԱՅԵՐԵՆ ԳՐԱԲԱՐԵ՝ ԱՇԽԱՐՀԱԲԱՐ ԼԵԶՎԻ, ՌՈՒՍԵՐԵՆ 
ԹԱՐԳՄԱՆՈՒԹՅԱՄԲ։ ՌՈՍՏՈՎ 1898, 575 էջ 

(էջ 333) 


Գրված է 1 898 թ. Վիեննայում։ Լույս է տեսել «Հանդես ամսօրյա»–ում 
(տե՜ս «Հանդես ամսօրյա», 1898, Իծ 10-11, էջ 323-327)։ Արտատպվում է 
այս հրատարակությունից։ 


1. Տպագրիչ, գրող, խմբագիր Հ. Տեր-Աբրաեամյանը (Հովհաննես դպիր Տեբ– 
Աբրահամյան Տեբ-Հովհաննիսյանց, Հովհան Տեբ-Աբրահամյան) իր ժամանակին 
հայտնի էր հատկապես «Տեղագրաթխն Անի քաղաքին հանդերձ աեսաբանացոյց 
պաակերօք» (Թեոդոսիա, 1863, 1867), «Պաամաթխն Խրիմու» (մասն 1-2, Թեո– 
դոսիա, 1865), «Համաոօա պաամաթխն Հայոց» (Թեոդոսիա, 1870, 1874, 1880) աշ- 
խատություններով։ - էջ 333։ 

2. Նկատի ունի Գաբրիել Երեց վախյանց ի (Աբարւյրրօտ) “Բջսօւօ-պայաօաճ 
Օ\օտոբե" (Թիֆլիս, 1854; ահ՜ս նաև երկրորդ հրատարակությանը՝ Թիֆւիս, 1876) 
երկասիրությանը։ - Անդ։ 

3. Տե՜ս «Աոձեոն բաոարան հայկազեան լեզաի», Վենետիկ, 1846, 2-րդ 
ապագյաւթյուն՝ Վենետիկ, 1865։ - էջ 334։ 

4. Տե՜ս Ազեքսանդբ Խուդաբաշյան, Բաոարան ի հայկական լեզաէ ի ռուսաց 
բարբաո, հատ. 1-2, Մոսկվա, 1838, տե՜ս նաև Բ տպագրությանը, Երևան, 1986, 
1987։ - Անդ։ 

5. Ն. Ադոնցի թարգմանությունը ևս անհաջող է։ Բաոը պատճենում է հունարեն 
ՇՆՀթռօԽ եզրը, որը ռուսերենում անի միայն հնաոճ համարժեք՝ ճյարօթՋՕուօթտ– 
Տ 26 (տօՅձ^ւօտ)։ - էջ 337։ 

6. Ընդգծված բացատրությունները հավանաբար վերաբերում են բան 
շարադրանքում բաց թողնված րաոերի։ - էջ 338։ 

7. Գրախոսությունում ռուսերենի ուղղագրական սխւպները Հ. Տհբ-Աքբա– 
եամյանինն են։ - էջ 340։ 


448 


41-9 


449 



Գրախոսություն - ՆՈՐ ՀԱՅԵՐԵՆ ՔԵՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ 
(Օ. ՃՏ.7. ՃՏՏՕաճ^, խտսսրաօատօհշ ջրտաա&էւե, 1936) 

(էջ 341) 

Գրված է 1936 թ. Բրյոաելում։ Լույս է տեսել «Վեմ» ամսագրում (տե՜ս 
«Վեմ», Փարիզ, 1936, Ւ& 4, էջ 46-51)։ Արտատպվում է այս հրատարա- 
կությունից։ 


1. Մանուկ Աբ էոլյանը աշխարհաբարի քերականությանն ու ուղղագրությանը 
նվիրված բազմաթիվ աշխատությունների հեղինակ է։ Այդ աշխատանքներն ամ- 
փոփված են նրա «Հայոց լեզվի տեսություն» (Երևան, 1931) արժեքավոր ուսումնա- 
սիրության մեջ։ Հավանաբար, Ն. Ադոնցն այստեղ նկատի ունի հենց այս աշխատու- 
թյունը։ - էջ 341։ 

2. Ակնարկում է Հրանա Ասաաուրի «Աշխարհաբարի գործնական քերականու- 
թյուն» դասագիրքը։ - Անդ։ 

3. Նկատի ունի Արսեն Այաընյանի «Քննական քերականություն աշխարհա- 
բար կամ արդի հայերեն լեզվի» աշխատությունը (Վիեննա,1866։ Բ. տպագրություն, 
Երևան, 1987), որը մասնագետների կարծիքով, հայոց ժամանակակից լեզվի 
ուսումնասիրության հիմքն է կազմում (էդ. Աղայան)։ - էջ 344։ 

4. Խոսքը գրող, մանկավարժ, հասարակական գործիչ Օեան Կարոյի (Հով- 
հաննես Կարապետյան (1890-1933)) մասին է։ - էջ 345։ 

5. «Մ. Աբեղյանի ապօրինի գավակը» - Ն. Ադոնցը վճոականորեն հանդես է եկել 
Մ. Աբեղյանի ուղղագրական այն բարեփոխումների դեմ, որոնք 1922 թ. սկսյալ քա- 
ղաքացիության իրավունք ստացան Խորհրդային Հայաստանում։ Աբեղյանական 
ուղղագրության վերաբերյալ Ն. Ադոնցի կարծիքը ահ ս աստ (էջ 41 1-424)։ - էջ 346։ 


ՏԵՂԵԿԱԳԻՐ Ն. ԱԴՈՆՑԻ. 

«ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ ՀԱՅԵՐԵՆ ԼԵԶՎԻ» ԳՈՐԾԻՆ 
(էջ 348) 

Գրված է 1934 թ. օգոստոսի 23-ին Բրյոաելում։ Գրությանը պատաս- 
խանն է Ադոնցին եղված Երասաղեմի Հայոց պատրիարք Թորգոմ արքեպ. 
Գուշակյանի նամակի, որով պատրիարքը խնդրել է գիտնականի կարծիքը 
Հր. Աճաոյանի «Պատմություն հայերեն լեզվի», աշխատությունը «Սրբոց 
թարգմանչաց-Դուրյան» գրական մրցանակի ներկայացնելու վերաբերյալ։ 
Լույս է տեսել «Սիոն»–ում (տես «Սիոն», 1934, խշ 12, դեկտեմբեր, էջ 382– 
385)։ Արտատպվում է այս հրատարակությունից։ 


1. 1934 թվականը Ադոնցի ստեղծագործական ու անձնական կյանքի ամենա- 
բարդ տարիներից էր։ Աոիթը կնոջ՝ Օլգա Ադոնց-Հովնաթանյանի երկարատև ու 
հոգսաշատ հիվանդությանն էր։ Ադոնցը չափազանց ծանրորեն է տարել այս 
իրողությունը՝ պաաճաո հոգեկան ու բարոյական անասելի տվայտանքների։ «Շատ 
ծանր օրեր եմ անցնում,– գրում է նա Թորգոմ պատրիարքին,– տարին բոլորեցի 
գրեթե կոշմարի մեջ։ ...Կինս հիվանդ է ... Ես մենակ եմ, ամբողջ հոգսը վրաս է, որ 
մեծ արգելք է զբաղումներիս... Մնացած եմ շվարած, բեկված հոգով և մոլորած 
գլխով» (տե՜ս Պ. Հ. Հովհաննիսյան, Թորգոմ պատրիարք Գաշակյան և պրոֆեսոր 
Նիկողայոս Ադոնց, «Հասկ», հայագիտական տարեգիրք. Նոր շրջան. Է-Ը տաբի, 
1995-1996, ԱՕթիփաս, 1997, էջ 472, ծան. 22)։ - էջ 348։ 

2. Խոսքը Հր. Աճաոյանի «Հայոց լեզվի պատմության» ուսումնասիրության 
մասին է։ 1934 թ. հոկտեմբերի 28-ին Երասաղեմի Հայոց պատրիարքարանի Գրա- 
կան հանձնաժողովը, ի նկատի ունենալով Աճաոյանի երկասիրության անուրանալի 
արժեքը, ինչպես նաև «բազմահմուտ քննիչ, մեծանան բանասեր պրոֆ. Ն. Ադոնցի 
երաշխավորությանը», միաձայն որոշում է ընդունել 1934 թ. համար «Սրբոց թարգ- 
մանչաց-Դուրյան» գրական մրցանակը (120 պաղեսաինյան ոսկի փրա) հատկաց- 
նել Հր. Աճաոյանի աշխատությանը (տես «Սիոն», 1934, նոյեմբեր, էջ 360)։ 
Հր. Աճաոյանի այդ աշխատությանը լայս տեսավ ավեյի ուշ՝ Երևանում՝ երկու 
հասարով (տե՛ս Հր. Աճաոյան, Հայոց լեզվի պատմության, հատ. 1-2, Երևան, 1940, 
1951։ Անդ։ 

3. Հայոց լեզվի հետագա ուսումնասիրությանը փայլուն կերպով ապացուցեց 
Ն. Ադոնցի այս հիանայի կռահումը։ Հր. Աճաոյանի կողմից փոխառություններ 
հռչակված շատ բաոեր այժմ համարվում են բնիկ հայ բաոեր, իսկ մի մասն էլ՝ 
ընդհանուր փոխառություններ։ - էջ 349։ 

4. Հ. Ս. Նիբերգի պահլավագիաական ոաումնասիրություններն ամփոփված են 
«աւ&եսօհ Ճշտ Րշհ1^ւ. քշհւ^ւորօրէտր սոժ ՕԽտտտր» ուսումնասիրությունում (Սբբտ»1», 
1931)։ –Անդ։ 

5. Հին հայերենի և շրջակա ու հեռու լեզուների ուսումնասիրության, դրանց 
համադրման ու բաղդատման ուղղությամբ հատկապես արժեքավոր են Գ. Բ. Ջա- 
հուկյանի ուսումնասիրությունները (ահս «XՁ^^Ջ^^յ^ա^ տյսյհ 0 61 ՝օ օուօատաա X 
0 Ջյլօ 68 թօօ 6 ճշւա>ւ «Յաււա։» (5թ60&ւյ, 1964), «Հայերենը և հնդեվրոպական հին 
լեզուները» (Երևան, 1970), «Հայոց լեզվի պատմություն, նախագրային շրջան» 
(Երևան, 1987) և այլն)։ - էջ 351։ 

6. Սահփանոս Սյունեցա այս հույժ կարևոր վկայությանը պահպանվել է նրա 
«Մեկնութիւն քերականին» երկում, որ հրաաարակել է Ն. Ադոնցը. «Եւ դարձեալ զքո 
լեզաիդ գիտելն զբովանդակ զբաոսն զեզերականս, որպէս զԿորճայն հւ զՏայեցին հւ 
գԽութայինն եւ զՉորրորդ Հայեցին եւ զՍպերացին եւ զՍիւնին հւ զԱրցախայինն. 
այլ մի՜ միայն զմիջեբկրհայսն եւ զոսաանիկսն, այլհւ աւգաակարք ի պաամաթխնսն, 
զի մի՜ վրիպեսցի անընդել զուով լեզուացն» (ահ՜ս ասա, էջ 187)։ - Անդ։ 

7. Տե՜ս Նորայր Բյազանդացի, Կորյուն վարդապետ և նորին թարգմանությամբ, 
Տփղիս, 1900, էջ 16-35։ - էջ 352։ 


450 


451 


ԱԲԳԱՐ ՊԱ8ԱԶԱՏԻ «ԽԱԼԴԵՐԵՆ ԼԵԶՎԻ ԲԱՆԱԼԻՆ» 

(է2 353) 


Գրված է 1936 թ. Բրյոաելում։ Լույս է տեսել «Անահիտ» հանդեսում 
(տե՜ս «Անահիտ», Փարիզ, 1936, սեպաեմբեր-հոկաեմբեր, 5, էջ 3-7)։ 

Գրության շարժառիթ է ծառայել Ադոնցին ուղղված Ա. Չոպանյանի 
թղթակցությունը՝ կարծիք հայտնելու Աբգար Պայազատի «Խալդերեն լեզվի 
բանալին» (Երևան, 1935) գրքի վերաբերյալ։ Ստորև ներկայացնում ենք 
Չոպանյանի այղ գրությունը, որը կարող է պատկերացում տալ, թե ինչու 
Ադոնցի նման բազմազբաղ ու գիտական հստակ սկզբունքներ ունեցող 
պատմաբանը անդրադարձել է նման մի գրքի արժեվորմանը. 

«Պարոն Աբգար Պայազատ, զոր վերջին անգամ Երևան գտնված միջո- 
ցիս անձամբ ճանչնալու հաճույքն ունեցա, աշխարհիս ամենեն համակրելի 
մարղերեն մեկն է։ Ուտիացի (Աղվանից երկրի) հայ մըն է, որ, բացի «Խալ- 
դերեն լեզվի բանալին» տիտղոսով բանասիրական աշխատութենեն, հրա– 
աարակած ունի նաև ու կշարունակե ցարդ հրատարակել սիրուն պաամը– 
վածքներ։ Իրեն հետ ունեցած տեսակցությանս միջոցին, ան ինծի խոսեցավ 
ուտիերեն լեզվին վրա, որ հայերենեն բոլորովին տարբեր լեզու մըն է 
(ինչպես է, օրինակի հաճար, պասքերու լեզուն Ֆրանսայի մեջ), և ըստ իրեն՝ 
չինարենի կամ ճաբոներենի հհա որոշ կապ ունի (7). ըսավ թե այղ լեզվի 
քերականության, համաձայնության, բառամթերքին վրա ընդարձակ աշ- 
խատություն մը պատրաստելու վրա է, և ցույց տվավ ինծի բավական 
ստվար ձեոագիր մը զոր ավարտելու համար դեռ հավելվածական ջանքի մը 
պետք ուներ։ Անկից ի վեր, խալդական արձանագրությանց ինչ-ինչ ընթեր- 
ցումներն քիչ շատ ծանոթանալով նախահայկական այղ հին լեզվին, կար- 
ծեր է նույնություն գտնել այղ լեզվի և ուտիերենի միջև, և այղ թեզն է, որ 
պաշտպաներ է «Խալդերեն լեզվի բանալին» գրքույկին մեջ, որ, հայերեն և 
ռուսերեն շարադրված, լույս տեսավ քանի մը աճիս առաջ։ Այս աշխատու- 
թյունը, ոչ մասնագետի մը, այլ «սիրող» բանասերի մը գործն ըլլալով, ան- 
շուշտ իր թերություններն ունի, բայց հայտնի լեզվաբան Հրաչյա Աճաոյան, 
որ առաջաբանը գրած է, անոր թերություններեն մեկ քանին մատնանշելով 
հանդերձ, անոր հիմնական գաղափարը ճիշղ կ հռչակն և այդ գաղափարը 
կհամարե կարևոր գյուտ մը։ Հարցը ունենալով զուտ մասնագիտական 
բնույթ, և ես ըլլալով հեթանոս մը այդ մարզին մեջ, խնդրեցի հմուտ բարեկա– 
մես՝ պրոֆ. Ն. Ադոնցեն՝ որ հաճի «Անահիտ»–ին համար գրադատական մը 
գրել այս աշխատության մասին, զոր՝ հիմնվելով Հր. Աճաոյանի հեղինակա- 
վոր կարծիքին վրա՝ կներկայացննի իրեն իբր շահեկան և արժեքավոր գործ 
մը։ Ուզեցի Ադոնցի պես ներհուն բանասերի մը կարծիքն ևս ունենալ այս 
հարցին վրա և միամտորեն կ՛ենթադրեի, որ այդ կարծիքն ալ նպաստավոր 
պիտի ալար, պարունակելով հանդերձ անշուշտ քննադատական մասեր։ 
Շնորհակալությամբ ստացա իր հոդվածը, որ սակայն բոլորովին աննպաստ 

452 


կարծիք մը կհայանհ։ Աոաջին անգամ չէ, որ երկու կարող բանասերներ 
միևնույն նյութին վրա տարբեր կարծիք կհայտնեն։ Խալդերենի և ուտիերե- 
նի առնչության հարցը՝ այսպիսով՝ ավելի ևս շահեկան կդառնա, գիտական 
հրատապ այժմեականության երևույթ մը կստանա։ Պխւրոն) Պայազատի 
գրքեն կարտատպեմ այստեղ,– որպեսզի «Անահիա»–ի ընթերցողները կարե- 
նան համեմատել Ադոնցի կարծիքին հետ,– Աճաոյանի գրաբար շա- 
րադրված աոաջաբանին էական հատվածին աշխարհաբար թարգմանու- 
թյունը՝ 

«... Ուտիացի Աբգար Պայազատը, միանգամայն հմուտ և գիտակ ու- 
տիերեն լեզվի և ոչ էլ անտեղյակ խալդերենի, միանգամայն անկախ կեր- 
պով, սույն աշխատության մեջ, մի բոլորովին նոր միտք է երևան հանում, 
ցույց տալով, որ խալդերեն լեզուն ուտիերենն է։ Եվ այս բանը ոչ թե հա- 
րևանցի կերպով, այլ չափազանց հավաստի և ճշգրիտ հաստատությամբ 
ապացուցում է։ Իր ենթադրության ստուգությանը ապացուցում են օրինակ 
այն ստուգությունները՝ 10-14, 57-64-րդ էջերում, խալդերենը և ուտիերենը 
դեմ աո դեմ։ Այս բառերի թիվը 50 հաա է, որոնցից յոթը (««եդ տւժատ (Այս- 
տեղ, ինչպես և Ադոնցի հոդվածին մեջ հիշատակված խալդերեն բաոհրհՕ 
ոմանց տ-ը սովորական տ-հն զանազանուելու (շ-ի պես հնչվելու) համար 
նշան մը ունի վերևը, այդ ձևով տ չունենալով, այդ զանազանությունը կտ- 
տանք շեղագիր տ-ով միայն - Ա. Չ.), բտուհդ տհասս, էտրըսս, էտԽհւ, ւբէսեՓ 
ինձ թվում են կասկածելի, որովհետև տարբեր են և կամ նշանակությունը 
անծանոթ է մեզ, իսկ մնացած 49 բառերը երբ միմյանց հետ համեմատվեն, 
իրար բոլորովին համապատասխան դուրս կգան։ Ոչ միայն երկու լեզուների 
քառերի նմանությունն և իմաստի նույնությունն է, որ զարմանք և սքանչանք 
է պատճառում մեզ, որովհետև դա դեռ զարմանալի չէ, երբ մեկը մանրա- 
կրկիտ կերպով ուշադրության առնի և բառերի կազմությունը քննի, 
կտեսնվի, որ բայերի բոլոր խոնարհումները նույնն են երկու լեզուներում, 
ինչպես խալդ, տւճստէաս կառուցեց և արաբա, տսհտէօոօ կառուցեց, շինեց. 
Արդարև անկարելի է ասել, որ այս բոլորը պատահական է միայն, կամ փոխ 
է առնված մեկի կամ մյուսի կողմից։ Նույնպես շատ կնտեր կան, որ անկա– 
րեւի է մեկնել խալդերենով, բայց մեկնում են ստույգ կերպով ուտիերեն լեզ- 
վով ինչպես խալդ. տւասաԱտա - ընտանիք կրկնական, որին համապատաս- 
խանում է ուտիերեն լեզվով տոտ - ընտանիք, տոհմ, որից էլ կրկնությամբ 

&ոսսա1աւ ցեղն ու մեղը, ազգն ու մազգը– 

«Այս բոլորը տեսնելով ա քննելով, համարձակվում եմ անվանել Պայա- 
զատի գործը «նորակերտ նորանշան չնաշխարհիկ գործ», ինչպես մեր 
նախնիքներից մեկն ասել է. և այս ոչ թե վայրապար եմ ասում այլ գուշակ 
եմ ուզում լինել, որ իր այս գործը նոր բևեռագիտության անկյունաքարը 

^Թելադրությունը զոր իր հոդվածին մեջ Ադոնց կներկայացնհ պ. Պա- 
յազատին, արդեն՝ ինչպես ըսի վերև՝ իրագործված է այս 
քանի մը տարին ի վեր։ Պ(աբոն) Պայազատի խալդերեն լեզվին նվիրված 

453 



մանրամասն աշխատությանը արդեն հանձնված է, ինչպես իմացանք 
Երևանի թերթերհն, Մհլգոնյան հանձնաժողովին, որ զայն պիտի հրա– 
տարակհ ի մոաո։ 

Ցանկալի է, որ ուտիերենի և խալդերենի առնչության թեզին վրա, որ 
շատ հետաքրքրական թեզ մըն է, ուրիշ հայ գիտուններ ալ արտահայտեին 
իրենց կարծիքը» (Ա. Չ.), ահս «Անահիտ», 1936, 5, էջ 1-2։ 

Ադօմցի դրությանն արտատպվում է «Անահիտ»–ի հրատարա- 
կությունից։ 


1. Դիմում է «Ա0ահիա»–ի խմբագիր Արշակ Չոպանյանին։ - էջ 353։ 

2. Ուտիերենի և ուրարտերենի հնարավոր խնամության մասին մանրամասն 
տես Գ. Տեր-Մկրաչյանի հետևյալ ուսումնասիրությանը՝ «Ուրարայան բևեռագրերի 
լեզուն» («Արարատ», 1893, Իե 11, էջ 923-934 («Միաբան» ստորագրությամբ), ահս 
նաև աոանձին գրքույկով (Վաղարշապաա, 1893), նաև «Հայագիտական ուսում- 
նասիրություններ», հատ. Ա, Երևան, 1979, էջ 410-419)։ - Անդ։ 

3. Ա. Հ. Սեյսը (1845-1933) աոաջիններից էր, որ զբաղվեց ուրարտական սե- 
պագրերի վերծանությամբ։ Դեռևս 1882 թ. նա հրաաաբակեց այն ժամանակներում 
հայտնի ուրարտական բոլոր 57 արձանագրությունները (տես Ա. Տտյրշշ, 1հշ 
օսոտւքօրա 1ոտօոբէ1օոտ օք \Դո, ժշօւբհշրշժ տոժ էրտաժտէօժ, Լօոժօո, 1882, տես նաև սույն 
դիվանի լրացումները՝ «1օսուտ1 օք էհշ 8.օյրտ1 ձտւտէւօ Տօօւօէ/», Լօոժօո, 1886, Vօ1 XIV– 
1894, րօ1. XX; 1906, Vօ1. XXV; 1911, Vօ1. XXVI); - Անդ։ 

4. Հր. Աճաոյան, Կարծիք իմ (գրաբար), ահս Արգաբ Պայազատ, Խալդերեն 
լեզվի բանալին, Երևան, 1935, էջ 5-8։ - Անդ։ 

5. Այժմ վերջնականապես ապացուցված է, որ ուտիերենը պատկանում է 
իբերակովկասյան լեզվաընտանիքի դաղսաանյան ճյուղի լեզգիական խմբին։ Ոչ 
պաշտոնական տվյալներով ուտիերեն խոսողների թիվը տատանվում է 6-7 հաօաոհ 
միջև (1987 թ.)։ - էջ 359։ 

6 Ղարար աղի բարբաոի ուսումնասիրության ուղղությամբ հատկապես մեծ է 
Հր. Աճաոյանի ավանդը (տես Հր. Աճաոյան, Քննություն Ղարաբաղի բարբաոի, 
Վաղարշապաա, 1901)։ Ավելի ուշ այդ բնագավաոը հատուկ քննության առարկա է 
դարձել Կ. Դավթյանի համար (ահս Կ. Դավթյան, Լեռնային Ղարաբաղի բար- 
բառային քարտեզը, Երևան, 1966)։ - Անդ։ 

7. Նկատի անի ապագա Ամենայն Հայոց կաթողիկոս Գևորգ Դ Կոսաանդ– 
նապոլսհցի ՔհրհստհճյանիՕ (1813-1882), որը 1844-1858 թթ. եղել է Բարսայի հայոց 
հոգևոր թեմի առաջնորդ։ - Անդ։ 


ԻՆՉՊԵՍ ՊԵՏՔ է ԳՐԵԼ «ԱՄԵՆ» 

ԵՎ «ՉԵԶՈՔ» ԲԱՌԵՐԸ 
Ուղղագրական խնդիրներ 

(էջ 360) 

Գրված է 1930 թ. հունիսի 15-ին Փարիզում։ Բնագիրը պահվում է Բոս- 
տոնի «Հայրհնիք» օրաթերթի արխիվում։ Աոաջին անգամ լույս է տեսել 
«Հայրենիք» օրաթերթում (տես «Հայրենիք», օրաթերթ, Բոստոն, 1930, 12 
հուլիսի, Ւծ 5531, էջ 1, 3)։ Երկրորդ անգամ հրատարակվել է Սաամ– 
բուլի «Ազդարար» օրաթերթում («Ազդարար», Սաամրուլ, 1930, 29 հուլի- 
սի, Իծ 1141, էջ 2 ; 30 հուլիսի, Ւ6 1 142, էջ 2)։ 

Արտատպվում է առաջին հրատարակությունից։ 

1. Նկատի ունի իր «Մամիկոնյան իշխանուհին բյուգանդական գահի վրա» 
ուսումնասիրությունը (տես «Հայրենիք», ամսագիր, Բոստոն, 1930, ՒԵՒԵ 5-8, 10; 
ահ՜ս նաևՆ. Ադոնց, Երկեր, հատ. Ա, Երևան, 2006, էջ 281-366)։ - էջ 360։ 

2. Ա. Ղազիկյանը հայերենի ուղղագրությանը նվիրված բազմաթիվ հոդվածներ 
է տպագրել 1920-1930-ական թվականներին «Բազմավհպ»–ի էջերում։ - Անդ։ 

3. Տպագրական վրիպակ է, պետք է լինի 1824 թ.՝ «Քերականաթիւն ԴիոՕիսիոսի 
Թրակացայ», հանդերձ ծանօթաթեամբք հւ բացաարութեամբք ի Ցակովբայ 
Շահանջրպեահան յԵդեսացայ, Փարիզ, 1824։ Տե՛ս նաև սույնի երկրորդ հրատարա- 
կությանը բնագիրը Խոնարհն, հայհրհն և ֆրանսերեն, աոաջաբանը և ծանո- 
թագրությունները՝ ֆրանսերեն (քտո», 1830)։ - Անդ։ 

4. Տե՜ս ասա, էջ 1-305։ –Անդ։ 

5. Որքան որ մեզ հայտնի է, Ն. Ադոնց ն այլևս չի անդրադարձել այս հարցին։ 

- Էջ 363։ 

6. Ակնարկում է «Հայրհնիք» ամսագրի խմբագրության անհարկի միջամտու- 
թյունը՝ վերը հիշատակված իր հոդվածի ուղղագրությանը։ Ադոնցի այս գրության 
վերաբերյալ տե՜ս նաև հետևյալ գրախոսականը՝ X, ԱմէՕ թե Ամեն. «է»–ով թե «հ»– 
ով «Ազդարար», օրաթերթ, Սաամբալ, 1930, 20 օգոստոսի, Ւ61160։ - Անդ։ 


ՆՈՐԻՑ «ՉԵԶՈՔ» ԵՎ «ԱՄԵՆ» ԳՐՈՒԹՅԱՆՑ ՄԱՍԻՆ 

(էջ 364) 

Գրված է 1930 թ. Փարիզում։ Բնագիրը պահվում է Բոստոնի «Հայրե- 
նիք» օրաթերթի արխիվում։ Լայս է տեսել «Հայրհնիք» օրաթերթում (տես 
«Հայրենիք» օրաթերթ, Բոստոն, 1930, 5 դեկտեմբերի, Ի& 5653, էջ 1, 2; 6 

455 


454 



դեկտեմբերի, Ւ6 5654, էջ 1, 2; 7 դհկանմբհրի, Ւծ 5655, էջ 1, 3; 9 դեկտեմբե- 
րի, Ի6 5656, էջ 1, 2; 10 դեկտեմբերի, Ւծ 5657, էջ 1, 2)։ Արտատպվում է այս 
հրատարակությունից։ 


1930^ 9^35^^^ է^ճ^ 1 ԳԲն1 * ՉեզոՏ>> և « Ամէն ». «Բազմավեպ», 


2. Նկատի անի Ա. Բագբաաանա «Հայհրէն քհբակաՕաթիւն ի պէաս զաո 
գացհլոց» գիրքը (Վհճհաիկ, 1852)։ - էջ 365։ 


3. Ակնարկում է Ա. Ղազիկյանի անպատշաճ խոսքերն ոպղված իրեն՜ 
(«Բագրաաունի, Այաընյան, Նոբայր (գւխավորնհրք միայն հիշելով), որոնց աոջև 
աշխարհի բոլոր պրոֆեսորները, ընդ որս և պրոֆ. Ագոնց, պետք է գլուխ ծոեն 
խոնարհությամբ և հաբգանոք» («Բազմավեպ», 1930, խտ 9, էջ 360))։ - էջ 367։ 


4. Այսինքն՝ հայր Արսեն Բագրաաանան և հայր Արսեն Ղազիկյանին։ - Անդ։ 

5. Նկատի ունի Դավիթ Անհաղթին (ահս Դավիթ Անհաղթ, Մհկնութիւն 
Պէրիարմէնիաս գրոցն) ԿորխՕ վարդապետ, Մամրրէ Վերծանող, Դաւիթ Անյաոթ 
Մատենագրաթիւնք, Վհնհտիկ, 1833)։ - էջ 372։ 


,*■ ^ կաաԻ աճԻ Մաեփանոս Ռոշքյանին (Լեհացի, ՍահՓանյան)։ 30 տարվա 
(1700-1730) աշխատանքի արդյունք է նրա մեծածավալ «Գանձարան Հայոց լեզվի 
կամ Բառգիրք ՍտհվւաՕյաՕ» հայհրհՕ-լաաինհրհն անտիպ աշխատությունը, որի 
ընդօրինակություն նհրը պահվում են Վենհաիկի և Վիհննայի մաաենադարան– 
Սսւաւմ։ - Ւ՜օ 174* * 1 


«գնամ է, գափս է» ըսողներան ամբողջ ճետը (այսինքն՝ սհրունդը - Պ. Հ), կրավե 
մեր զմայլեփ լեզվին քաշածն իրենց կործանարար, քանդիչ ձեոքերեն (անդ, էջ 367)։ 
- Էջ 384։ 

10. Ա. Ղազիկյանի տերմինաշինական հնարքներից է՝ «ՉԵԶՈՔ րաո գոյու- 
թյուն չանի, և չի կրնար ունենալ։ Գրեւ ՉԵԶՈՔ քբէիքար ոճիր է, և մոլորությանը 
գերադրականը» (անդ, էջ 363)։ - Անդ։ 

11. Այս ընդդիմախոսականում Ա. Ղազիկյանը շարունակ անվանարկում է 
Ադոնցին, վիրավորում նրա գիտական, մարդկային ա բարոյական արժանա- 
պատվությանը, անվայելուչ բաոեբ օգտագործում նրա հասցեին, ինչպես օրինակ՝ 
«տգետ», «զրպարաող», «արգահատելի», «անիրավ», «անհմուտ հայերենի մեջ», 
«Հայկազյանի (նկատի անի բսաարանը - Պ. Հ.) խորթ թոռ», իսկ նրա տեսությանն էլ 
պիտակավորում՝ «անգիտության», «խաոնափնդոր», «թանձր մոլորության», «դա- 
տարկաբանության», «թանձր տգիտություն» և նման այլ անպատիվ որակումներով։ 

Հակաոակ Ա. Ղազիկյանի՝ բանավեճերս նման ցածր կուլտուրայի, նկաաեփ է, 
թե որքան Ադոնցի խոսքը զուսպ է, մտավորական, պարկեշտ ա խոհեմ։ Հնարավոր 
է, որ այս հանգամանքը ազդել է Ա. Ղազիկյանի եեաագա կեցվածքի վրա։ Ադոնցի 
«Նորից «Չեզոք» և «Ամեն» գրությանը մասին» հոդվածի աոթիվ գրված իր պատաս- 
խան խոսքում («Վերջին խոսքս «Չէզոք» և «ամէն» թառերում շուրջ» («Բազմա- 
վեպ». 1931, Ի6 1, էջ 21-25)) Ղազիկյանը որդեգրեւ է քիչ ավեփ զուսպ ու չափավոր 
դիմելաձև։ - Անդ։ 


(«ԳԵՐԵԶՄԱՆ» ԲԱՌԻ ՍՏՈՒԳԱԲԱՆՈՒԹՅԱՆ ՄԱՍԻՆ) 


7. Խոսքը Գ. ՋարբհաՕալյանի «Պաամութիւն հայերԷՕ դպրութհանց. ի պէաս 

ուսման ազգային վարժաբանաց, Ա. Հին մաահնագրութիւն» աշխատության մասին 
է (Վենեաիկ, 1865). - էջ 377։ 1 

8. Խոսքը Յոզեֆ Կարասի (1871-1942) մասին է։ Առանձնակի արժեք անեն նրա 
«ձատբրտշհշ սոժ ^օօհտաստ ճշտ Օւեսօհ-ձրաօատօհշո» (Սարասբուրգ, 1899) և «Ջււ– 
էօոտշհշ Օրտաատէւե ժշտ Թ1ւ1օ8օհ–^ոոէատօհշո» (Սարասբուրգ, 1901) ուսումնասիրու- 
թյունները, թեև նաև վերջինիս հայերեն թարգմանությունը (Երևան, 2002)։ - էջ 383։ 

9. Ակնարկում է Ղազիկյանի արհամարհական, մերժողական վերաբերմունքը 

արևելահայ բանասհբնհրի նկատմամբ «Արևհլահայ և... ուղղագրություն ... Ո՜րքան 
տարօրինակ, ո՜րքան հակոտնյա՝ ողնդժնյա բան. մեր լեզվին վրա ո՜չ շնորհք 
թողացին և ոչ ուղղության այդ արևելահայք, և մեր պրոֆ(հսոր)ը (այսինքն՝ Ն. 
Ադոնցը - Պ. Հ.) մի ի նոցանհ՝ ուղղագրության մասին հոդված գրելու կ՚եոհ։ Խոսքս 
մոտավոր ախար անցյափն վրա չէ. հի՞նը ի՜նչ է որ ... Չէ* որ Աղայանցնհբ, Մալ– 
խասյանցներ, Աբեղյանցներ նայն նման այլանդակեցին, անճանաչելի դարձացին 
մեր սքանչհփ լեզուն, ճիշդ նայն շավղին է, որ կհետևի և մեր պրոֆ. Ադոնցը» («Բազ- 
մավեպ», 1930, Իծ 9, էջ 357)։ 8Լ ՝ * 

Մեկ այլ կապակցությամբ, Ղազիկյանը ավեփ անպարկեշտ տոնով խորհուրդ է 
տափս «Իսկ մենք վեբջակհաք դնելհ աոաջ պիտի հորդորեինք՝ եթե նհրհ պրոֆ. 
Ադոնցը, որ լավ կ՛ ըըա երբեք ուղղագրության մասին խոսք չընեն, ոչ ինքը, և ոչ ալ 

456 


(էջ 385) 

Գրված է 1893 թ. Թիֆլիսամ։ Լայս է տեսել «Արձագանք» օրաթերթում 
(«Արձագանք», Թիֆլիս, 1893, 6 հունվարի, 14» 3, էջ 2)։ 

Հոդվածը հատկանշական է նրանով, որ այն 22-աճյա Նիկալայոս 
Ադոնցի (Թիֆլիսի ռուսական 2-րդ դասական գիմնազիայի սան) աոաջին 
հրապարակումն է, նրա մուտքը հայագիտության ասպարեզ։ Հետաքրքիր է 
նաև «Ադոնց» ազգանվան ձևը։ Հայտնի է, որ նա գիմնազիայում է հրաժար- 
վել իր ազգանվան՜ Տհր-Ավետիքով, ռուսականացված ձևից և ստորագրել 
սկսել որպես Ադոնց։ 

Արտատպվում է այս աոաջին հրատարակությունից։ 

1. Խոսքը հայագետ, Լազարյան ճեմարանի հայոց լեզվի դասախոս Խաչատուր 
(Քյուչյուկ) Հովհաննիսյանի (1853-1920) մասին է։ - էջ 385։ 

2. Նկատի ունի ավստրիացի հայագետ, Վիհննայի համալսարանի պրոֆեսոր 

Ֆբ. Մյուսերի «Ո«ա* հաեօԱսոցշո» (տե՜ս «^ւ«ո« 2«է*«հհ# ՏԵ մւ« &սոմօ ճ« 
Աօրցշոնաժօտ», 8 «ոճ V, 3, ^ւ«ո, 1891) ուսումնասիրությանը։ - Անդ։ 


457 



3. Տե՜ս «Արձագանք», 1892, 11 դեկտեմբերի, Իծ 144, էջ 3։ - Անդ։ 

4 Խոսքը մանկավարժ, գրող Սամվել Գյուլզադյանի (1830-1912) մասին է։ - Անդ։ 

5. Խ. Հովհաննիսյանը հարկ է համարել աոանձին հոդվածով անդրադառնալ 
Ադոնցի այս թոուցիկ նկատողությանը և հայտնել իր անհամաձայնությանը (ահս 
Խ. Հովհաննիսյան, «Գերեզման» բասի ստուգաբանությունը (պատասխան պ(ա– 
րոն( Ադոնցին), «Արձագանք», 1893, 29 հունվարի, Իծ 12, էջ 12)։ Հետաքրքիր է, որ 
Խ. Հովհաննիսյանին տարօրինակ է թվացել անծանոթ հոդվածագրի ազգանունը և 
ստիպված է տարակուսել «Ադոնց» թե* «Ագոնց»։ - էջ 38Ճ։ 

ՎԱՂ ՇՐՋԱՆԻ ՓՈԽԱՌՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ ՀԱՅԵՐԵՆՈՒՄ 

(էջ 387) 

Գրված է 1938 թ. Բրյ ուսելում։ Աոաջին անգամ լույս է տեսել «8.օ\Դ1օ մշ< 
Ճէսճշտ ւոճօ-Տսւօբտշոոշտ» հանդեսում (ահ՜ս խ. ճժօոէշ, Տաբոաէտ ճշ հ&սէշ 
շբօզսշ շո ճրաձաշո, «ւՀշւաօ ճշտ Տէսժշտ 1ոճօ–Տսրօբձշոոօ>. 8ս11շէա էրեոօւէհօէ 
բսեԱձ տօստ Ա ճսշօէւօո մօ \^1տճ Տձոոէտոոս, 1. 1, բոտշ, 1, Տսշ&րշտէ, 1938, բ. 457– 
467)։ Այնուհետև վհրահրաաարակվհլ է Ն. Ադոնցի «ատէօեօ մ՚ճրաձաշ» 
գրքում (Ւօա, 1946, բ. 395-405)։ Լայս է տեսել նաև հայերեն թարգմա- 
նությամբ (Վ Պ. Սհղբոսյան), որը զետեղվել է Ն. Ադոնցի «Հայաստանի 
պատմությանը» գրքում (Երևան, 1972, էջ 382-392)։ 

Արտատպվում է այս վերջին հրատարակությունից։ 

1. Խոսքը վերաբերում է Սաբգոն I Աքադացուն (2316-2261)։ Հայտնի են 2306 թ. 
Եփրաաի հոսանքով վեր՝ դեպի հյուսիս, նրա կատարած արշավանքի մանբա– 
մասները, իսկ դեպի Փոքր Ասիա կատարած արշավանքի վերաբերյալ տեղեկու- 
թյունները կցկտուր են։ Սարգոն Աքադացու տերության աշխարհագրական 
նկարագրությանը վերջերս լույս է տեսել նաև հայերեն թարգմանությամբ (տե՜ս «Հայ 
ժողովրդի պատմության քրեստոմատիա», հատ. 1, Երևան, 2007, էջ 50-52)։ - էջ 387։ 

2. Այժմ պատմագիտության մեջ տիրապետում է այն տեսակետը, որ կաս- 
սիաները լեոնային անասնապահական ցեղեր էին որոնք անհիշելի ժամանակներից 
ի վեր բնակվում էին Զագյասի լեռնաշղթայի կենտրոնական հատվածում։ Ք. ա. 
XVIII դարի երկրորդ կեսին նրանք թափանցելով Հյուսիսային Սիջագեաք՝ 1742 թ. 
Խարար գետի ակունքներից ոչ հեոու ստեղծեցին իրենց թագավորությանը։ 1595 թ. 
նրանք գրավեցին Բաբելոնը և այն հոչակեցին մայրաքաղաք։ Կասսիաական 
հարստությունը գոյատևեց մինչև Ք. ա. 1155 թվականը։ - էջ 393։ 

3. Հր. Աճաոյանը («Արմատական բառարան», հատ. 4, Երևան, 1979, էջ 596) 
բառը համարում է ասորական Փոխառություն։ - էջ 395։ 


4. Այսօր ապացուցված է, որ ուրարտերենը սեպագիր արձանագրություններում 
վկայված խոաիերենին մերձավոր ազգակից լեզու է։ Սեպագիր ուրարտերենի և 
հայերենի հետ նրա աղերսակցության մասին տե՜ս Ռ. Իշխանյան, Բնիկ հայերեն 
բառեր և հնագայն փոխառություններ, Երևան, 1989։ Ր. ձայրսա, ՑՅՋաւօօրրտօ– 
1Ո6Տ06 ա^օճտբօոտաշտւօէ, տ7բբ 0 ՜ւ՝»7բ Ջ Բ՚ րՇ0աէ 0 տձտււՋՅօււա։ տյլատօո, 2թ6– 
8ջջ, 1967, Ի4. ճտոասա, ճ^բբա՚օւսւհ « ^Բ^Բ^* 00 «Յաս։, նբ6տօտ, 1985, և 
այլ ուսումնասիրություններ։ - էջ 397։ 


ԲՑՈՒԶԱՆԴԱԿԱՆ ԱՐԵՎԵԼ.ՔԻ ՌԱԶՄԱԿԱՆ 
ՍԱՀՍԱՆԵԶՐԵՐՈՒՄ 

Հասարներ, արաբաններ, աեսնակնհր 
(էջ 398) 

Գրված է 1938 թ. Բրյոաելում։ Աոաջին երկու հասկացությունների՝ 
«Հուսարներ» և «Տրաբաննհր» ստուգաբանությունը պատկանում է Անրի 
Գրեգուարին, իսկ երրոբդինը («Տեսնակներ»)՝ Ն. Ադոնցին։ Որոշեցինք 
Ա.Գրեգուարի ստուգաբանությունը հրատարակել Ադոնցի նկատողության 
հետ, նկատի ունենալով այն հանգամանքը, որ դրանք լույս են տեսել միա- 
սին՝ մեկ ընդհանուր խորագրի ներքո և բովանդակության առումով աղերս- 
վում են միմյանց։ 

Հոդվածը լույս է տեսել «Տյրշտոէւօո» հանդեսում (տե՜ս Ա. Օրձշօւրօ, 
14. ճժօոէշ, ճաւ օօոճոտ աւԱէտեշտ ժօ Լ՚Օոօոէ Տյրշտաէա. Աստտտրճտ, 7րտհոու, 
7&8ւաԷտ, «Տ^շոոէաո», 8րաւօ11շտ, 1938, է. XIII, քոտօ. 1, բ. 279-282)։ Հայերեն 
թարգմանությունը (Վ. Պոդոսյան) կատարվել է այս աոաջին տպագրու- 
թյունից։ 

1. «Նոր հունարենը չի ընթերցվում» - Ա. Գրեգաարն ակնարկում է միջ- 
նադարյան լատինական արտահայտությունը. «Օւսս ոօո 1օցսոէսւ» («Հունարեն է 
անընթեռնելի է»)։ Քանի որ լատինական արևմուտքում հունարենի իմացությունը 
միջնադարում նվազել էր, վերծանողները, ընթերցվող ձեոագրեյաւմ հանդիպելով 
հունարեն հատվածին, այսպես էին զգուշացնում ունկնդյաղներին և պարզապես 
բաց թողնում հատվածը։ - էջ 399։ 

շ. Ե վ «սեղան» և՜ «բանկ» իմաստները հունարենում արտահայտվում են նայն 
րթճոշՀս բառով, որից և ածանցվել է րթօէՈըՀհղհ «բանկիր», «դրամափոխ» (ինչ- 
պես այս, այնպես էլ նախորդ պարզաբանումը պատկանում է Օ. Վարդազարյանին)։ 
- Էջ 400։ 


458 


459 



I 


ՀԱՅԵՐԵՆ ՄԻ ՔԱՆԻ ԲԱՌԵՐԻ ՍՏՈՒԳԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ 

(էջ 403) 

Գրված է 1937 թ. Բրյոաելում։ Լույս է անսնլ ահղի Ազաա համալսարա- 
նի տեղեկագրում (ահս 14. ձճօոէշ, Չսօ1զսօտ տէյրաօւօշխ* տրաձաօոոօտ, 
«ճոաարօ ձշ Լ՚1ոտէւէսէ ժօ բհւ1օ1օջւ6 շէ ճ՚ՄԱէօեշ օոշոէ«1շտ «է տեորշտ», էօաշ V, 
8րաւշ11օտ, 1937, ր. 5-12)։ Արևմաահայհրհն թարգմանությամբ (Հ. Ապաա– 
յան) հրատարակվել է «Սիոն»–ում (տե՜ս «Սիոն», 1938, 142 10, էջ 313-316)։ 
Տարօրինակ է Ն. Ադոնցի հողվածի Ապատյանի թարգմանության մեջ տո- 
ղատակի գիտական ապարատի իսպաո բացակայությունը։ Սույն հատո- 
րում զետեղել ենք հողվածի արևելահայերեն թարգմանությանը (0. Վար– 
դազարյան), որը կատարվել է բնագրի հիման վրա։ 

1. Ինչպես նշեցինք (էջ \ ր Ո–Հա1) Ն. Աղոնցի թողոնում առկա է բազմաթիվ 
բացակա էջերով մի ընդարձակածավալ ֆրանսերեն «Հայերեն ստուգաբանական 
բառարան»։ Վարանում ենք պնդել, թե բառարանն ամբողջությամբ չի պահպանվել, 
անհրաժեշտ է առավել ուշադրությամբ ուսումնասիրել առկա նյութը։ Այն ինչին մենք 
կարողացանք ծանոթանալ՝ սերա աղերս ունի «Հայերեն մի քանի բառերի ստուգա- 
բանություն ներ» հոդվածում ներկայացված նյութի հետ։ Անկասկած է, որ մի ընդհա- 
նուր աշխատանքի հատվածներ են, որում կարելի է համոզվել ստորև ընթհրցոդի 
ուշադրությանը ներկայացվող ստուզաբանություննհրի հրապարակումը (թարգմա- 
նությունը ֆրանսերենից՜ Օլգա Վարդազարյանի)։ - էջ 403։ 

62. Վրոյր, Պարոյր 

Հատուկ անուններ են, որոնց երկրորդ տարրը՜ ավհսահրհն ր»օ6»՝ «աճ, հասակ, 
կեցվածք», պարթևհրհն՝ *րօ)ո, պարսկերեն՜ րօւ՝ «կերպարան, կեցվածք»։ \ ր րօյ^<*>Դ– 
րօ-րօյրր ՝ «տղամարդու կեցվածք (ունեցող)» (հմմա. «աոնադէմ»), «քաջ», «խիզախ». 
ք«րօ^ր<*բ#ր»–ր»օճ», որտեղ բոր» նախածանց է կամ բտր»–ե «լի», որ հաղորդում է 
(բարդման) «լիուլի, (իաոաա» իմաստը (հմմտ. բ»ա–»ր«յ«4է»ր» «ամենաթանկագին»)։ 

63. Արգաւան 

Սի հավատացյալի հատուկ անուն է, ավհսահրհն ւոխա (յէ. 13, 117). 
•ր«)«<*»ր38(7), արդ, յ-արզ՜ «պատվավոր, թանկ»։ 

64. Տաճաա 


66. Աբաագերք 

Ամրոցի անուն՝ ՚ճքրօր/ր)թօւհ<*աւ1*+&շր, ըՏր<8»ր»)ր, սանսկրիտերեն 8հ*>. 
ավեսաերեն շււհ «լեռ»։ 

67. Հոռի 

68. Սահմի 

Հոռի, Սահմի՝ հայկական տարվա երկրորդ և երրորդ ամիսներն են։ Կարծում 
եմ, որ դրանք բաբելոնական ծագում ունեն՜ (Փոխառված ւինելով հայերեն), հավա- 
նաբար, իրաներենի միջոցով։ Իրանական տոմարը, նախ քան դառնալ արեգակնա- 
յին, լուսնային էր և հենվում էր բաբելոնական հաշվարկին։ Փոխառելով տոմարը, 
պարսիկները փոխարինեցին բաբելոնյան ամիսների անունները սեփական 
անվանումներով, սակայն չէին կարող հավակնել արմատախիլ անելու բաբելոնյան 
ամիսների (անունների) գործածումդ (ամբողջ) կայսրությունում։ Ավելի ուշ տոմարը 
կրել է մեծ բարեփոխում։ Վաղեմի ամիսները վերացվեցին, և ղրանց Փոխարեն ներ- 
մուծվեցին (ամիսներ) Ավհսաայի դիցաթյաննհրի անուններով։ Հայերը (և կայսրու- 
թյան հյուսիս-արևհլյան այլ հեոավոր մարզերը) խուսափեցին այս տեսակի Փո- 
փոխություններից, քանի որ հավանաբար իրենց տոմարը համարում էին ավելի հին, 
քան Սասանյանների բարեփոխվածը։ Ուստի հայերենը պահպանել է մի քանի 
վաղեմի անուններ, ինչպիսիք են և մեր խնդրո առարկաները։ Դրանք ներկայացնում 
են իրանական տոմարի ամենահին դիմագծերը։ Հոռի և Սահմի՝ 2-րդ և 3-բդ ամիս- 
ները համապատասխանում են ճւրս և Տ«աս>«ա»–ոս, բաբելոնական՜ նույնպես 2-բդ 
և 3-րդ ամիսներին։ Իրանական լեզուն պետք է »ւրս արտասաներ իբրև »"ա>օրս և 
*«աս>»»աս (այսպես Ն. Ադոնցի ինքնագրում - 0. Վ). հայերենում օրս դարձել է 
օր>հօյ և տ»աս>տ» հ ա (նույնիսկ այսօր պարսկերեն 5»ոօ հայերեն արտասանվում է 
«շահնա»՝ «սանր»)։ Հ/ա֊ի սեռական հոլովը եա։ի է, իսկ ասծմ-ինը սահմի. 

69. Արաց 

Արաց՝ հայկական տոմարի 6-րդ ամիսը, համապատասխանում է բաբելոնա- 
կան ս1ս1ս (կամ *1*1ս) 6-րդ ամսին։ Բաբհլոներհն անունը ոչ այլ ինչ է, եթե ոչ «ուրա- 
խության ճիչ»՝ Թամմազի հարության աոթիվ և ի հիշատակ (այս իրադարձության)։ 
Քանի որ հայերի մոտ Թամմազի հավասարազորը Արաճ էր (կամ էրը, ինչպե« 
(նրան հիշատակում է) Պլատոնը), դա թայլ է տալիս արաց ի մեջ որոնելու Արա 
անունը։ Սակայն դժվարության է հարուցում արաց-ի հոգնակի թիվը։ (ԲաբելոՕե– 
րեն ս1ս1» կամ »1»1ս իրաներենում պետք է հանգեցներ «»ր» ձևին, աըդյո ք արաց-ը 
»ր(*ր)–ի հոգնակիաթիվը չէ։) 

70. Աբէգ 


Հատակ անուն < *է*6»է^օհս՝ «արյուն հեղող»։ 

65. Ռահ 

Ինչ-ոբ գետի՝ հավանաբար Աբաքսի անվանում, ավեսաերեն ր»՚»հ», առաս- 
պելական գեա, սանսկրիտերեն ր»*»՝ ինչ-որ գետի անվանում, հմմա. Րշւ, պարս- 
կերեն «ոսպ։ 


Արէգ-ո 8-քդ ամիսն է։ Բաբելոնական տոմարի 8-րդ ամիսը եղել է «ո«–8 
ութերորդ ամիս»։ Թերևս աբէգղ ««–ն է, ձևափոխված Աբէհ «արև»–ին («ևս 
համազգայինի Բեյրութի գրական պահոց, պբոֆ. Ն. Ադոնցի ֆոնդ, պահարան Թ/Ա– 


461 


460 



2. ճթՀՀՕՍթՕհ ոչ թե «Մեծ Արջ»–0 է, այլ «Արջեպան» «Կառավար» համաս– 
ա հղության ամենաերևելի աստղը։ - Անդ։ 

3. «Բեղուն» բաոի ստուգաբանությունը բացակայում է Ապատյանի 
թարգմանությունում, որի հետևանքով 14 բաոի փոխարեն ներկայացվել է 13 բաոի 
ստուգաբանություն։ - էջ 407։ 


ՈՒՂՂԱԳՐԱԿԱՆ ԵՎ ՏԱՌԵՐԻ ԲԱՐԵՓՈԽՈՒԹՅԱՆ 
ՀԱՆՁՆԱԺՈՂՈՎԻՆ 

(էջ 410) 

Գրված է 1927 թ. ապրիւի 18-ին Փարիզում։ Բնագիրը պահվում է Ե. 
Չաբհնցի անվ. Գրականության և արվեստի թանգարանի Սա. Մափւաս– 
յանցի ֆոնդում։ Աոաջին անգամ, խմբագրական երկու ոչ մեծ կրճատումով 
լույս է տեսել Պ. Հ. Հակոբյանի աշխատասիրությամբ (տես Պ. Հ. Հա- 
կոբյան, Ն. Ադոնցի դիտողությունները հայերենի ուղղագրության և տառերի 
վայելչության վերաբերյալ, «Պաամա-բանասիրական հանդես», 1967, Իծ 4, 
^ 157-168)։ Երկրորդ անգամ լույս է տեսել Ն. Ադոնցի՝ «Հայաստանի ոսկե– 
հանքը. Փոքր ոաումնասիրություններ» ժողովածուում (կազմել և ներա- 
ծությանը գրել է Պ. Հ. Հովհաննիսյանը, Երևան, 2006, էջ 145– 1 57)։ 

Գրության շարժառիթ է ծառայել հհաևյաւը։ Հայերենի ուղղագրության 
ռեֆորմը, որն իրականացվեց 1922 թվականին, տեղիք տվեց զգալի վիճա– 
բա հաթյանների։ Խորհրդային Հայաստանի կառավարությունը Գիտության 
և արվեստի ինստիտուտին հանձնարարեց ստեղծել հատուկ հանձնաժողով՝ 
հայոց լեզվի ուղղագրության և տառերի ձևի բարեփոխման վերաբերյալ 
վերջնական նախագիծ պատրաստելու համար։ 

Հանձնաժողովի կազմած համադրական աղյուսակը (տես «Տեղե- 
կագիր», ՀՍԽՀ Գիտության և արվեստի ինստիտուտի, Երևան, 1927, էջ 94– 
96) 1927 թ. փետրվարին ուղարկվեց մի շարք նշանավոր հայագետների, 
այդ թվում և Ն. Աղոնցին։ 

Ն. Ադոնցի այս գրվածքը պատասխանն է իրեն ուղղված հանձ- 
նաժողովի հրավերի։ 

Տպագրվում է ինքնագրից։ 

1. Ուղղագրության և աստերի բարեփոխման հանձնաժողովի կազմում էին 
Հր. Աճաոյանը, Հ. Մանանդյանը, Լեոն, Սա. Մալխասյանցը, Ա. Խաչատրյանը, Գր. 
Ղափանցյանը, Ալ. Շիրվանզադեն և ուրիշներ։ Հանձնաժողովի գործունեության 
մահրտմասները տե՜ս «Տեղեկագիր Հ. Ս. Խ. Հ. Գիտության և արվեստի ինստիտու- 
տի ուղղագրության և աստերի ձևի բարեփոխության հանձնաժողովի», Երևան 1927՛ 
■Էջ 411։ 


2. Հանձնաժողովի նախագահն էր Հ. Հ. Մանանդյանը։ - Անդ։ 

3. Ընդգծված ամբողջ հատվածը դարս է մնացել «Պաամա-բանասիրական 
հանդեսի» հրապարակումից, կրճատումը պատկանում է խմբագրությանը։ - Անդ։ 

4. Ընդգծվածը դարս է մնացել աոաջին հրատարակությունից։ Այս և նախորդ 
իրողությունների վրա մեր ուշադրությանը հրավիրել է Ա. Գ. Մադոյանը (տես նրա 
«Հայագիտության դասականները միասնական ուղղագրության մասին» գրքույկը, 
Երևան, 2005)։ - էջ 421։ 

5. Այսինքն՝ Ս. Պետերբարգի։ - Անդ։ 

6. Նկատի անի Գ. Հովսեփյանցի «Քարտեզ հայ հնագրության» ուսումնասի- 
րությանը (հատ. Գ, Վաղարշապատ, 1913)։ - էջ 422։ 


462 


463 



1 




աւ % % ^ 


՚ Կազմեցին Օլգա Վաբդազարյանը և Քբիսաինե Ցախչյանը 


42-9 


465 



ԱՆՁՆԱՆՈՒՆՆԵՐԻ 


Աբեդյան Ա.– 341, 343-347, 432, 450 
Աբեղյան Մ. - 341, 344, 346, 456 
Աբովյան Խ. - 317 

Աբրահամ (Աբրաամ), անձնանուն - 
Լ\ՂՈ 

Աբրահամ, Ասավածաշնչ. - XXXI 
Աբրահամ, ճարտասան - ԼXXX, 
ԼXXXI 

Ագաթանգհղոս ֊361, 377, 380 
Ադա լյան Ռ. - VII 

Ադամ, Ասավածաշնչ - XXXIX, XIV , 
XԼVIII, ԼXXI 
Ադամյան Ա.Ա. - 433 
Ադոնց Ն. - V-V1II, XIV, 348, 352, 401, 
402, 411, 427-430, 432-437, 439, 
441, 443-462 

Ադոնց-Հովնաթանյան Օ. - 451 
Աթանագինհս, սուրբ - XXI 
Աղայան էդ. - 450 

Ադայան Ղ. ՜ 307, 330, 332, 448, 449, 
456 

Ադբալլան Ն. - 430-432, 444 
Աղեք սանդր (Ալեքսանդր Մակեդոնացի) 
֊379 

Ալիշան Ղ. - XXXII, XXXVII, ՃԼՐ/, 
ԼXVI, ԼXXIV, X^II, 0X111, 426 
Ալֆ (Կալավան), Եգիպտոսի սուլթան - 
XXXII 

Ակինյան Ն. - 431 

Աճաոյան Հր. - 348-353, 441, 450-454, 
458, 462 

Այաընյան Ա. ֊ 344, 367, 424, 450, 456 


Այվագյան Գ. - 307, 308 
Անանիա Ա Մոկացի, Հայոց կաթողիկոս 
֊ՍՕՕէԲ/ 

Անանիա Շիրակացի - XI, VI, XI, VIII, 
սոաւ, ^ԼXXX,448 
Անանուն, բյուզանդացի մատենագիր - 
399 

Անանուն, հայ քերական - XI, IV, Լ1, 

ւււ, ւ\, ւյօոէ ւxx, x^, 
ճօւ, ճՕՐՀ-շտւ, ^x, 0x111, 

ՕՃՃՃ1, 0 XXXII, 0 XXXVI, 0X01, 
0X1,^, ՕՃԼՀա, 0X1, IX, ՕԼ-ՕԼ11, 
ՕԼՐ7, 01X10, ^ԼXXXտ, 374, 428, 
432, 436 

Անանուն Բյուզանդացի, վերլածագիբ - 
ահս նաև Բյուզանդացի 
Անասաաս, Բյուզանդիայի կայսր - 
ԼXXXV 

Անասաաս, վարդապետ - ՈՕՕ011 
Անթապյան Փ. - 441 
Աննա, անձնանուն - 332 
Անսանինոս Պիոս, Հոոմի կայսր - XV 
Անուշավան Սոսանվեր - 392 
Ապաայան Հ. - 460, 462 
Ապոլլոն (Ապալոն) - 0X011 
Ապոլլոնխա Դիսկոլոս, քերական ֊ XV, 
XVI, ^XXII, ^XXIII, ՇԼ\ 

Ապրվեգ, անձնանուն ֊ 321 
Աոաքել, գրիչ - XXVI 
Աոաքել Սյանեցի ֊ XXI, 0X1, 0X11, 435 
Ասաաուր Հ. - 341, 450 


467 


Ասողիկ (Սաեփաճոս Տարոնեցի) - 
ԼՃՃՃ11, 374 

Աստվածացան, Ասավածաշճչ. 

Շ XXXIII, ահ՜ս Հովհաննես Ասա– 
վածաբան 

Ասավածանհս, անձնանուն - ՇԼՃԱԼ 

Ավգերյան Մ. - 446 
Ավհաիքյան Գ. - XVIII 
Աբա, նաեապեա - 392, 461, ահ՜ս էբ 
Արամե, թագավոր - 396 
Արամյան ագգ - XXXI 
Արգավան, անձնանուն - 460 
Արիանոս, աղանդապետ - XXXVIII 
Արիսաակես, վարդապետ - XXIV 
Արիսաակհս Գրիչ ֊ XVIII, XIX, XXI– 
XXIII, XI, VII, ԼXXIII-ԼXXV, 
ԼXXXIX, Ճ01, 0^, 426, 434 
Արիսաարքոս Սամոթբակցի, հույն քե- 
րական ֊ XV, 444 

Արխաատհլես - XIX, XXII, XXIII, 
XXVII, xւտ, ճար, XXVII, 
ԼՃՃՃ111, 0X^11, ^XV, ՇԼՃՅ, 
^ԼXV, շսաճ, 

ՇԼՃՃՃԱ, 377, 447 
Արծրունյաց ցեղ - XXXI 
Արշավանիներ - XXXIX 
Արշավիր, անձնանուն - 380 
Արսեն, անձնանուն - 380 
Սրտավազդ, անձնանուն - 314 
Արաավան, անձնանուն - 314 
Արևշատյան Ս.Ս. - 447 
Ափթոնիոս, ճարտասան - (XXXVII , 
ՇԼՃՃՃ 

ԱքիԱեվս, դից. - ՕԼ111 


ԲաբկհՕ Ա Ոթմսեցի, Հայոց կաթողիկոս 
֊381 

Բագարաա Մամիկոնյան, թարգմանիչ - 
XXXVII 

Բագրաառւնի Ա., հայագետ - 312, 313, 
316, 365 - 368, 375, 376, 378, 379, 
381,456 

Բագրաաունյաց ցեղ - XXXI, XXXIV, 
ԼՃՃՃ111 

Բաշխեն Վաեևունի - 381 
Բարսեղ, Հեթում 1-ի եղբայր - XXVI, 
XXIX, 0X11 

Բարսեղ, վանական - 0X11 
Բարսեղ, վանահայր - 0X11 
Բարսեղ, տեր - XXV 
Բարսեղ, քերական - Լ XXXIX, Ճ01, 
Ճ011, 0X11, 0X111 
Բարսեղ Կեսաբացի - ՃԼ111 
Բարսեղ ճոն - 0X11, 426 
Բարսեղ Մաշկևոբցի - 0X111 
Բեկկհր Ի. - 426 

Բերբերյան (Պեբպերյան) Հ. - VII 
Բյոպանղացի ֊ ՇՃ1\, 0X^11, 0 XXXIII, 

օճճճո(, ^xxxV, օւա, օլճ, 

տե՜ս նաև Անանուն Բյուզանդացի 
Բոլոնյեգի Ջ. - 447 
Բբիսեիս, դից. - 0Լ111 
Բրյակներ Ա. - 398 
Բրոսսե Մ. - ՍՕՕՕ^ 

Գալիանոս (Գաղիանոս), բժշկապետ - 
XXII, XXVIII 

Գաղաաացիներ, ցեղ ֊ 349 
Գառնիկ, Մաշտոցի աշակերտ • XX 
Գարագաշյան Ա. ֊ 309, 448 
Գհլքեր Հ. ֊401 

Գհոբգիոս Խոյրոբոսկոս - ՕՃ\Ո, 0Ճ\Դ1 


Գեորգիոս Պիսիդաս - XXVII 
Գեբմանոս, Կոսաա Օդնուպոլսի պատ- 
րիարք - Լ XXXIV 
Գյալզադյան Ս. ֊ 385, 386, 458 
Գյուտ Ա Արաեեզացի, Հայոց կաթողի- 
կոս ֊ XXIII, XX, XXXII, Լ XXXII 
ԳնելԱրշականի - 382 
Գնել Գնունի - 382 
Գրեգուար Ա. ֊ 408, 459 
Գրիգոր, գրիչ - XXXVI 
Գրիգոր, վարդապետ - XXIX 
Գրիգոր, տեր - XXIV 
Ս. Գրիգոր Ա Լուսավորիչ - XX, XXXIX, 

ճլ, ւճճճ\աւ 

Գրիգոր Բ Վկայասհր, Հայոց կաթողի- 
կոս - ԼX, Լ XXXIX, տե՜ս Վահրամ 
Պահլավունի 

Գրիգոր Գ Պահլավունի, Հայոց կաթո- 
ղիկոս - տե ս Գրիգորիս կաթողի- 
կոս 

Գրիգոր Լամբրոնացի - XXXIII, XXXIV 
Գրիգոր Մագիստրոս - XIV, XXVII, 
XXIX, Լ, XIV, ԼV, XVII, XX, ԼՃ1, 
XXVIII, Լ XXVII, ԼՃՃՃ1Ճ, ՃՕ– 
ճօռ, օւ-օւճ, 0X1, օճւււ, օճճ«, 
0ՃԼ11, ՕՃԼՐ/, 0Լ1, 0Լ11, ՕԼՃՃԱք, 
374, 426, 428, 432, 435, 445 
Գրիգոր Նազիանզացի (Աստվածա– 
բան) - ՃԼ1, (XXIX 
Գրիգոր Նյուսացի ֊ 439 
Գրիգոր Տաթևացի - XVIII, XIX, XXII, 
XԼV, XXXIII, 434 

Գրիգորիս, Հայոց կաթողիկոս - XXVIII, 
տես Գրիգոր Գ Պահլավունի 
Գագվոամիան, անձնանուն - 381 
Գուբգեն, անձնանուն - 380, 381 
Գևորգ, անձնանուն - 320 


Գևորգ Դ Կոստտնդնուպոլսեցի Քեբես– 
աեճյան, Հայոց կաթողիկոս - 359, 
454 

Գևորգ Սկևոացի - XVIII, ՃՃ100011, 
XXXIII, ԼՃՃՐ/, ՕՐՀ, 434 
Գևորգ Սսեցի - 426 

Դավթյան Կ. - 454 
Գավիթ Ամիղցի, քերական - XX 
Գավիթ Անհաղթ (Գավիթ փխիսոՓա, 
Ներգինացի, Հարքացի) - XIX, 

XXII. XXIII, XXVIII, XXIX, 
ՃՃՃ\111–ՃԼԲՀ, XX, VI, XXVIII, 

XXIX, Լ1, XXVII, XXVIII, XXXII, 
ԼՃՃ1Ճ–ԼՃՃՃ1, ԼՃՃՃ111, 

Լճճճւճ, Ճ01, 0Ճ1Ճ, 0ՃՃ111– 
^XXXV, 0ՃՃՃՀՈ11, Օճճճւճ, 
օճլր/, օւճճա, օլճճ^, 
0ԼՃՃ\Գ1, 0ԼՃՃ1Ճ, ՕԼՃՃՈ, 
ՕԼՃՃՃՈ, 426, 428, 429, 432, 440, 
441, 444, 447, 448, 456 

Գավիթ թագավոր, Ասավածաշճչ. - 

XXX, XXXII, XXVIII, ԼՃՃՃ111 
Գավիթ Խլմշաժ, վարդապետ - 441 
Գավիթ Հռոմեացի (հյուպատոս) ֊ XXV, 

ԼՃՃՃ1Ո, ԼՃՃՃՐ/, ԼՃ500/1, 442 
Գավիթ Հռոմեացի (Փյունիկ) - XXVII, 
XXVIII, ահս նաև Փինիկ վփփսո– 
փա 

Գավիթ Քերական (Գավիթ Հայ) ֊ XIII, 
XVI, XXVII, Լ, ԼՈՎՈր, XVIII, 
XXVII, XXX, XXXV, XXXVII, 
XXXIX, XXXXI, XXXXII, X XXXVI, 
ՃՕ, Ճ0^–0^1, Օւճ-ՕՃԲ/, ՕՃ\Դ– 
^XXՈ, ^XX^V, ^XXVI-^XXIII, 
^XXV -^XXXIV, ^XXXVIII, 
^XXXIX, ^XXXXI, 0ԼՃՃՃ111, 374, 

469 


468 


428-430, 432, 433, 435, 436, 438, 
442, 444-446 
Դավիթ Քորայրնցի - 441 
Դարկո Ե. - 398, 399 
Դափնե, դից. - 0X011 
Դհմեար, դից - XXXIV 
Դիոգհնես Բաբելոնացի, քերական - 
0X3011 

Դիոմեդես ֊ 0ճ\Ա, 0X^1, ահ՜ս նաև 
Մելաճպոդես 

Դիոնիսիոս Արիսպագացի - 
ԼXXXV 

Դիոնիսիոս Թրակացի (Դիոնիսիոս Քե- 
րական, Դիոնիսիոս, Հաամ) - VI, 
VII. XIII, XV, XVI, XVIII, XX, 
XXVI, XXVII, XXX, XXXV– 
XXXVII, XԼVII, Լ-ԼՐ/, XVIII, XX– 
XII, XXVI, XXIX, XXXI, ԼXXIV, 
սօէՀա-սաճ, ւճճճււ, 
ւxxxIII, ճօւ, ճօււ, ճօր^-ճօտւ, 
011, 0^ 0X 0X111, ^XVI. ^XVՈ, 
^XX֊^XXXI, ^XXXIII, ^XXXV, 
0X0, 0X10, 0X011, 0X01^0X11, 
0X1^00X1, 00X111, ^ԼXIV, 
0ԼՃ\Ղ–0ԼՃՃ11, ^ԼXXVI- 
ՕԼՃՃՕէ, ^ԼXXXI, 360, 370-375. 
425-428, 431-437, 441, 442, 444, 

445, 455 

Դիոնիաա, դից. - X^IX. 0, ^XXXVI 
Դոնաաոս (էլիոս Դոնասաս), քերական 
■437 

Դորմ է. - 387 


Եզհկիհլ, գրիչ - XXIV 
Եզնիկ (Եզնակ) Կոդքացի - XXVIII, XI, 
ԼXXVIII, 440, 442 
Եզր Անգհղացի - 00001 

470 


Եղիշե, պատմագիր - 438, 442 
Ենովս, Ասավածաշնչ. - XXV 
Եսայի, գրիչ - XX, XXI 
Եսայի, տեր - XXIV 

Եսայի Մարգարե, Ասավածաշնչ. - 391, 
393 

Եսայի Նչեցի ֊ XIV, XXXVI, XXXVII, 
Լ, Օ, XV, XX, XXI, XXV, XXVI, 
^XXVII, ^XXXII, 0X0, 00, 

^XXX^, 435, 441 

Եվսեբիոս Կեսաբացի - 0ՃՃ111, 0X11, 
444, 446 

Եվաիքես, աղանդապետ - XXXVIII 
Եբեմիա Մարգարե - XXXII 
Երեցփոխյանց Գ. ֊ 333, 449 
Եբնշաեղ Վ.Կ. - V 
Եփբեմ, վարդապետ - 0010011 

Զապել, Հայոց թագուհի - XXX 
Զավեն, անձնանան - 380 
Ջարբհանալյան Գ. - ՕՕՕ^, 0^, 
0X11, 377, 426, 456 
Զաքարիա, վարդապետ - XXIV 
Զոերապ Հ. - 445 

էւիաս, Փիլիսոփա - XXXIX, ՕՃՃՃՕէ, 
00X1 ֊00X1՝^, 00Ճ\Ա1, ^XXXVՈ, 
(XXX IX, ^XXXXI 
էր, աոասպ. - 461, տե՜ս Արա 
էրագմ Ռոաաերդամցի - 443 

Թադեոս Առաքյալ - XXXIX 
Թադեոս Մբայտարեցի - XXV 
Թամմուզ, դից. - 461 


Թեոդոս, Բյուզանդիայի կայսր - 
XXXIX, XX 

Թեոդոսիոս, քերական - ^XXII 
Թեոդորոս Ալեքսանդրացի - ^ԼXXII 
Թհոդոբոս Դակոն - XXV 
Թեոդորոս Քրթենավոր - XXXVIII 
Թեոն Ալեքսանդրացի ֊ 446, 447 
Թոռնյան Թ. - 00X^11 
Թովմա Արծրունի - X XXXII 
Թովմա (Թումա), վարդապետ - XXIV 
Թովմաս Առաքյալ - 0 XXXIII 
Թորգոմ, Ասավածաշնչ. - XXVIII 
Թորգոմ արքեպ. Գուշակյան - 348, 450, 
451 

Թոբոս, գրիչ - 374 
Թորոս, կրոնավոր - XXVI 
Թոբոս Կլայեցի - XXX, XXXIV, XXIII, 
XXIV, ՃՕՈք 


Ժեբելև Ս. Ն – VI, 429, 430, 437, 443, 
444 

Իմաստուն, անձնանուն - 00X111 
Իշխանյան Ռ. - 459 
Իշպոփնի, Ուբաբաոփ թագավոր - 394 
ԻսմայեԼ Ասավածաշնչ. - XXXI 
Իսրայել, ազգ, Ասավածաշնչ. - XXXIII 
Իրինեոս (Իբենեոս) Լագդանացի - 
XXIV, 00ՃՃՃ1, 431 


Լագարդ Պ. դե - 388 
լհո - 462 

Լևոն, անձնանուն - 320 
Լևոն, գրիչ - XXIX 


Լևոն 1Ո, Բյուզանդիայի կայսր - 
XXXXV 

Լևոն I, Հայոց իշխան - XXX 
Լևոն ն, Հայոց թագավոր - XXX 
Լևոն ա, Հայոց թագավոր - XXXI, 
XXVII, XXIX, XXXXVա 

Խաչաթյանց Գր. - VI 
Խաչատրյան Ա. - 462 
Խաչերյան X. Գ. - 434, 435 
Խաչիկյան Լ.Ս. - 442 
Խադարաշյան Ա. - 334 - 337, 339, 449 
Խալդ, դից. - 357 
Խաչատուր, վարդապետ - XXIV 
Խաչատուր Կեսաբացի - XXIV 
Խաչիկ, վարդապետ - Լ XXXIII 
Խոոեան (Խոոեամ), անձնանուն - 381 
Խորեն, անձնանուն ֊ 381 
Խրախճան, անձնանուն - 00X111, 

(XXIV 

Կայեն, Ասավածաշնչ. ֊ XXXIX 
Կասսիաական հարստություն - 458 
Կավադ, անձնանուն - 314 
Կաբապեա դպիր Ղահրամանյան-Ավ– 
թանդխյան - 359, տես Ղահրա– 
մանյան-Ավթանդիլյան Կ. 
Կաբապեա Ձագ, գրիչ - 426 
Կարապետյան Հ. - տես Օհան Կարո 
Կարսա 8ո. ֊ 383, 456 
Կեկավմենոս, մատենագիր - 398 
Կիրակոս Գանձակեցի ֊ XV, XVII, XX, 
XXXXIII-XXXXVI, 0X1 
Կյուրեդ Ալեքսանդրացի - ՕՕՕՕԱ, 
XXXXV 

Կյուբոս I, Պարսից արքա - XXXIII 


471 


Կոն Լ. - 430 
Կոնիբեր Ֆ.Կ. - ԼՃՅՕք 
Կոսաանդին, գրիչ (1) - XXII, XXXIV 
Կոսաանդին, գրիչ (2) - 441 
Կոսաանդին I, Հայոց իշխան - XXXI 
Կոսաանդին I Մեծ, Հոոճի կայսր - XV 
Կոսաանդին VII Ծիրանածին - 400 
Կոսաանյանց Կ. - 0X1,11, 445 
Կորյուն (Մեծ Կորյուն, Փոքր Կորյուն) - 
XX, 0Լ11, 377, 378, 444, 447, 451, 
456 


Հագար, Ասավածաշնչ. - XXXI 
Հակոբ, գրիչ ֊ XXXIV 
Հակոբ, երեց - XXXVI 
Հակոբ, վարդապետ - XXIV 
Հակոբ, աեր - XXIV 

Հակոբ Ա Կլայեցի, Հայոց կաթադիկոս - 
XX, սօօ^տ 
Հակոբյան Պ. Հ. - 462 
Համան Արևելցի - XXXIV, ԼXXVII, 
ԼXXXII. ԼXXXIX, Ճ01, x^ս, 
X^VIII, ՕԲ^, 0\Ա, 0* 0X11, 0X111, 
371, 374, 426, 428 

Հարության արքեպ. Սանաենեցի - 359 
Հեթամ I, Հայոց թագավոր - XXX, 
XXVII, XXVI, XXIX, ԼXXXVIII, 
441 

Հեթամ II, Հայոց թագավոր - XXX, 
XXXI, XXXIII, XXIV 
Հեթամյան արքայատոհմ - 441 
Հհլիոգորոս - Օճ^, ՕՃ\Ա. ^XVII, 
0X301, ^XXIII, ^XXVII-^XXIX, 

0 XXXI -0 XXXIV, 0 XXXVI - 
0 XXXVIII, 0X11, ՕՃԼա, 0 XXVII, 

օսր, օւտ, օւտս, օւճռւ, 

^ԼXXI, 433, 443 


Հեկամեդե, դից. - ՕԼԲք 
Հեդինե, դից. - 0Լ111 
Հեսյաքիոս, բառարանագիր - 390, 403– 
405,409 

Հերոդոաոս - 0 XXXVIII 
Հերովդես Մեծ - 0 XXIII 
Հերովդիանոս, քերական - XV, XVI, 
^XXIII 

Հիլգարդ Ա. - XVI, 0X^1, 0X^11 
Հիսաս Քրիստոս - XIX, XXIV, XXV, 
XXX, XXXIII, XX, ՃԼԼ XXVII, 
XXVIII, XXIX, XXXXI, XXXXIII, 
XXXXVIII, 368, 369 

Հյարշման Հ. - 350, 375, 376, 383, 388, 
394 

Հոր, Ասավածաշնչ. - 403 
Հոմերոս ֊ XXIX, XII, XXI, XXVIII, 
^XXXII, ^XXIII, 0X1.^, 0X111. 
^X^V, ^XXXI, 404, 409, 436. 444 
Հոմիանոս, աոասպ - XXIX 
ՀոմմելՖ-387 

Հովնա ն Ա ՄանդակաՕի, Հայոց կաթո- 
ղիկոս XXIII, XX, XXI, XXXXII 
Հովհան Գ Օձնեցի, Հայոց կաթողիկոս - 
XXXVIII, XXXXIII. X XXXIV, 369, 
439 

Հովհան Մամիկոնյան - 376 
Հովհան Որոտնեցի - XVIII, XIX, XXII, 
XXIX 

Հովհան վարդապետ Կարճևանցի– XXV 
Հովհաննես, գրիչ - XXXVII, XXXII 
Հովհաննես, եպիսկոպոս, Հեթում 11-ի 
եղբայր - XXIV 

Հովհաննես, պարոն - Լ XXX IX, X^, 443 
Հովհաննես, սուրբ - XXI 
Հովհաննես, վարդապետ (1)– XXXVI 
Հովհաննես, վարդապետ (2) - XXXXVա 


Հովհաննես Աստվածացան - տե՜ս Աստ- 
վածացան 

Հովհաննես Դամասկացի - XXXVII, 
XXIV 

Հովհաննես Եբզնկացի Ծոբծոբհցի ֊ 
XX, XXXVI, XV, XXV, 0X1, 374, 
427, 435, 438, 441 

Հովհաննես Երգնկացի Պլուզ - XIV , XX, 
XXIX-XXXII, XXXIV, XXXV, X, 
XI, XIV, XVII, XX, XXI, XXIII, 
XXVIII, XXXV, XXXVII, IXXXVI, 
XXXXVII, X^-X^VIII, 0-01Ճ, 0X1– 
0X111, ^XXXII, 0X1, 0X11, ^XV, 
426-428, 432, 435, 438, 441, 442 
Հովհաննես Ե Դրասխանակերացի, Հա- 
յոց կաթողիկոս ֊ XV, XXXXՈ, 
XXXXIII 

Հովհաննես Թլկուբանցի - 349 
Հովհաննես Կարմիր, վարդապետ - 
XXIX 

Հովհաննես Կոսաանդնապոլսեցի - 

XXVI 

Հովհաննես Մայրագոմեցի - XXXVIII 
Հովհաննես Մկրիչ, Ասավածաշնչ. - 369 
Հովհաննես Ոսկեբերան - 404 
Հովհաննես Պհտրիծիոնի - ^XXXVI 
Հովհաննես Սարկավագ - XVIII 
Հովհաննիսյան Լ. - 436 
Հովհաննիսյան Խ. - 385, 457, 458 
Հովհաննիսյան Հ. Վ. - 434 
Հովհաննիսյան Պ. Հ. - VI, 451, 462 
Հովսեփ Հուզայա - 437 
Հովսեփյանդ Գ. - XXXVII, XII, 
XXXXII, 422, 463 

Հոաաինիանոս I, Բյուզանդիայի կայսր 
- V, 427 


Ղազար, տեր - XXIV 
Ղազար, քահանա - 359 
Ղազար Փարպեցի - 377, 380, 381, 438 
Ղազիկյան Ա. - 360, 361, 364-376, 379, 
380, 382-384, 455-457 
Ղահրամանյան-Ավթանդիլյան Կ. - 359, 
տես Կարապեա դպիր Ղահրա– 
մանյան-Ավթանդիլյան 
Ղափանցյան Գր. - 462 
Ղուկաս, Ասավածաշնչ. ֊ 368, 390 
Ղուկաս, գրիչ - XXIV 
Ղուկաս, տեր, Թադեոս Մրայաուրեցու 
հայր - XXV 

Ղեոնդ, անձնանուն - 320 


ճանաշյան Մ. - 433 
ճարյան Ա. - 444 
ճհմճեմյան Ս. - 441 

Սադոյան Ա.Գ. - 463 
Մալխասյանց Սա. - 456, 462 
Մամբրե Վերծանող - XXXVIII, XX, 
XXX, XXXIX, XXXX-XXXXII, 
X XXXIV, 0^ 0X111, 433, 444, 447, 
456 

Մամիկոնյաններ, աոհմանան ֊ 350, 431 
Մայսներ Բ. - 392 

Մայրեանա, Թադեոս Մրայաուրեցու 
մայր - XXV 

Մանանդյան Հ.Հ. - XXX IX, ՕՃՃՄէ, 
^XXXXII, 431, 432, 447, 448, 462, 
463 

Մանգեն Ամաաունի ֊ 38 1 
Մագնոս (Մանգնոս) Մամիկոնյան - XX, 
XXI 

Մանաել Համազասպյան - 431 


472 


473 


Մառ Ն. - V-VII, 324, 353, 427, 429, 430, 
447 

Մաաթեոս Ավետարանիչ - XXVII 
Մաաթէաս Օահայեցի - 349 
Մարիամ Աստվածածին - XX 
Մարկոս, գրիչ - XXVII 
Մարտիրոս, գրիչ - XXV 
Մարտիրոս, ջահընկալ - XXV 
Մարտիրոս Հիգանցի - XXVI 
Մարաիրոսյան Ա.Ս. - 438 
Մաքաոն, դից. - (XIV 
Մաքսազյանց Ա. - 429 
Մհթոդխա Պաաարացի - ԼXXVIII, 442 
Մելամպոդես, հայն քհրական - ԼXXVI, 
0X71, 0X70, 0X5(17, ^XXV, 
ՇՃ5(0(, 0 XXXII, 0 XXXIV֊ 
^XXXVIII, 0X01, 0X001, ՕՃԼ\Ո, 
ՇՃԼ\Ղ1, 0X1 IX, ՕԼԱք, շւ^ 
(XXX, 0X17, ՇՀՃՃ, ^XXXI, 

0 XXXIX, 0X017, 0X07111, 433, 
տե՜ս Դիոմեդհս 

Մելիք-Աշբաֆ, Եգիպտոսի սուլթան - 
XXXII 

Մելքիսեթ, վարդապետ - XXIV 
Մեհեն Ռշտունի - 381 
Մհմնոն, անձնանուն - 0X1, IX 
Մհյհ Ա. ֊350, 390,410,429 
Մենհլսաս, դից. - 00X711 
Մեսրոպ Մաշտոց (Մեսրոր Մաշտոց, 
Մեսրովբ, Սուրբ Մեսրոպ, Սաբր 
Մաշտոց) - XXII, XXXIX, XI., 
XXIX, 316, 377, 378, 384, 440 
Մհրքս Ա. - 427, 437 
Միկլոշիչ Ֆ. ֊ 400 
Միքայել, գրիչ - ԼՃԲք 
Սիքեա Մարգարե - XXX 
Մխիթար, գրիչ - XXII 


Մխիթար Այբիվանեցի - ԼԱ, ԼXXXա, 
441 

Մխիթար Սեբասաացի (Մխիթար Աբբա- 
հայր) - 374, 375, 384 
ՍխիթարյաՕ Ա. - 433 
Սխիթարյաննհր - VII, 0X7, ԼXXII, 
ԼXX^7, ՃՕՕ, 307, 309, 312, 334, 
346, 360-362, 376, 379, 383, 384, 
423 

Մյալլհր Ֆբ. ֊ 385, 457 
Մովսհս, Ասավածաշնչ. - ՃԼ՚71, ՃԼ՚7Ա1 
Մովսհս Գ Տաթևացի, Հայոց կաթողիկոս 
֊ XXIII, XXIV 

Մովսհս Խորհնացի - XVII, XX, XXI, 
XXVI, ՃԼ, ՃԼՐ/, ՃԼ՝71, XԼVՍ, 
ԱՕ(, 0X5(1, ԼՃՃՕ, 0ԼՃՐ7, 
^ԼXXII, 386, 392, 426, 432, 438, 
445 

Մովսհս Կաղանկաավացի - Լ XXXIII 
Մովսհս Հոհաոր - ԼXXXII 
Մովսհս Հռոմեացի ֊ XXIX, 0X701 
Մովսհս Սյունհցի - ԼXXXIV, 0X10071 
Մովսհս Քերական - XIII, Լ, Լ1, ԼԱ, Լ7, 

ւտւ-ււճ, լճօ(, ւxxI, ւxxIX, 

ԼXXXVI, ԼXXXIX, X^, ՃՇԼ X^V- 

x^VII, x^Ix, օտ-Հոա, 00x0x1, 

0X10, 0X0 V, 0X0 VIII, ՕԼ, ՕԼԱ, 
^ԼXXI, ^ԼXXII, ^ԼXXXIII, 374, 
428, 431,432, 436, 438 
Մովսհս Քերդող, Քհրդողահայր - XXII, 
XXIII, XXVII, XXVIII, XXXVIII, 
XԼI, ՃԼր7, XԼVII, XԼIX, 0X701, 
ԼXXVII, ԼXXIX-ԼXXXII, 440, 445 
Մուշեղ, տեր - XXXVա 
Մուրադյան Ա. Ն. - 433, 434, 437 
Մուրադյան Գ. Ս. - 434, 438, 445, 447, 
448 


Նաբագոդոնոսոբ, Ասորհսաանի թա- 
գավոր - XXXIII 
Նարսեհ, դպրապեա - 437 
Նհճհսիոս Եճհսացի - Լ XXXIV - 
ԼXXXVI, 442 

Նհսաոր (Նհսաորիոս), աղանդապետ - 
XXXVIII, ՃԼ 

Նհսաոր, դից. - ԼՃ1, 0X0 IX, 0Լ17 
Ներոն, Հոոմի կայսր - XV 
Նհրսես, գրիչ - XXXVI 
Ներսհս Դ Շնորհալի, Հայոց կաթողի- 
կոս - XXVII, XXVIII 
Ներսհս Լաճբրոնացի - ԼXXա, 374 
Նհրսես Մշեցի - 441 
Նիբերգ Հ. Ս. - 349, 451 
Նիկհվար Փոկաս, Բյուզանդիայի կայսր 
- 399 

Նիկողայոս Զմյոանացի - XXVI 
Նոննոս, վերլուծագիբ - ^XXIX, 0X017, 
0X07, 0ՃԼ71, 444 
Նորայր Բյագանդացի - 352, 451, 456 

Շահան-Ջրպետյան Հ. - Ճ017, 0X0, 
0X10, 360, 373, 375, 425-428, 455 
Շամիրամ, Ասորհսաանի թագուհի - 392 
Շանթ Լ. - 332, 449 
Շավասպ, անձնանուն - 314 
Շոթա Ռոաթավելի - 403 
Շիրինյան Մ. (է.) - 439 
Շիրվանգադհ Ա. - 462 
Շմավոն, վարդապետ - XXIX 

Չամչյան Մ. - 0X505(7 
Չարհնց Ե. - 562 
Չոպանյան Ա. - 452, 454 


Պայազատ Ա. ֊ 353, 354, 356-359, 452– 
454 

Պաաիյոն Մ. - 447 
Պաականյան Ք. ֊ XI. VIII, 349, 448 
Պաարոկլես, դից. - 0Լ01 
Պարիս, դից. - 0Լ1Ա, 0Լ17 
Պարույր, անձնանուն - 460 
Պետրոս, անձնանուն - (XX, 00X70 
Պետրոս, տեր - XXV 
Պետրոս Ա Գետադարձ, Հայոց կաթո- 
ղիկոս - 0X00 

Պետրոս Առաքյալ ֊ 368, 369 
Պետրոս Սյունհցի - 5(ԼՐ7 
Պիթագորաս, փիլիսոփա ֊ XԼIII 
Պիհոոն, Փիլիսոփա - XXVIII 
Պլատոն (Պղաաոն) փիլիսոփա - XXII, 
ՃԼ10, ՕՃՃՕԼ 0ԼՃ1, 00X7, 46 1 
Պլինիոս Ավագ, մատենագիր - 390 
Պյութաս, իմաստասեր, աոասպ. - ՃԼ01 
Պյութիա, դից. - ^XXXVՕI 
Պոդոս, Մովսհս քհրդողահոր աշակերտ 
֊ ԼXXX, ԼXXXI 
Պոդոս Ալեքսանդրացի - 0Լ5(5Օ( 

Պոդոս Առաքյալ - XXX, XXXII, 
0X50(01 

Պոդոս Սամոսատցի - 0 XXXIII 
Պողոսյան Պ. Մ. - 440 
Պողոսյան Վ. - 459 
Պորփյուր, փիփսոփա - XXIII, XXVI, 
XXXVI, 3(Լ70, ԼԱ, ԼXXXIII, 
0ճր70, 0500(7, 0Լ5Օ(70, 
^ԼXXIX, ՕԼ5ՕՕ01, 447 
ՊորՓյուրիոս, քերական - 0X71, 

0X70, 050(0, 0X001, 0X017 
Պտղոմեոս, աշխարհագիր - 00X17 
Պտղոմեոս ճեմական - 0X2(17, 433 
Պտղոմեոս IV Փիլոմեաոր, Եգիպտոսի 
թագավոր - XV 


474 


475 


Պրիամոս, դից. - 0X111 
Պրիսկիանոս, քերական - 437 

Ջահուկյան Գ. Բ - 432-435, 445, 44Ճ, 
451 

Որեմճիոս Պալայմոն (Քվինաոս Ռեմ– 
միոս Պալայմոն), քերական - XV, 
437 

Ռեյխլին Ի. - 443 

Ռուբինյան արքայատոհմ - ԼXXXVIII 
Ռոաինյան Ն. - 316, 317 

Սարաս Կ. - 398, 399 
Սահակ, անձնանան - 431 
Ս. Սահակ Ա Պարթև, Հայոց կաթողի- 
կոս XXII, XXXIX, XX, 377 
Սահակ Բագրաաունի - 01^X11 
Սահակյան, հայրանուն - 431 
Սամուել Անեցի ֊ ԼX, XXXXա- 
ԼXXXVI 

Սասանյան արքայատոհմ - 461 

Սաբզիս, եպիսկոպոս - XIX 

Սարգոն I Աքադացի - 387, 388, 391, 458 

Սաքո, անձնանուն - 415 

Սգաբրի Ռ. - 434 

Սեբեոս, պատմագիր ֊381 

Սեր, Ասավածաշնչ. - XXXIX 

Սեղրոսյան Վ. Պ. - 458 

Սեյս Ա. - 353, 454 

Սիմեոն, ծաղկող - XXV 

Սիմոն, անձնանուն - 0ՍՇՕ31 

Սիմոն, տեր - XXIV 

Սիրուն, անձնանան - 00X111 


Սմբատ, Թադեոս Մբայաաբեցա որդի - 
XXV 

Սոլմսեն, լեզվաբան - 393 
Սողոմոն, Ասավածաշնչ. - XXXII, 440 
Սաեփանյան Գ. Խ. - 442, 443 
Սաեփանոս, բյազանղացի վերլածազիր 
֊ 0X1^ ^XVI, 0X^1, ^XXV, 
^XXX^V, 0X0-0X011, €XԼVIII, 

օճօօլ օօ^-օօտ, շ^ա-շւճ, 

^ԼXV 

Սաեփանոս, գրիչ (1283 թ.) - 441 
Սաեւիանոս, գրիչ (1402 թ.) - XXXVIII 
Սաեվւանոս, գրիչ (1631 թ.) - XXV 
Սաեփանոս, գրիչ (XIX դ. սկիզբ) - 
XXXV 

Սաեփանոս, դրան երեց - ԼXXXIII, 
Լ XXXIV, Ս00^1 

Սաեփանոս Գույներ Երից անց (Գույնե– 
րիցանց, Կայծաոոն, Կայրաոոնցի) 
֊ XVIII, XIX, XXI, XXII, XXXIV 
Սաեփանոս Լեհացի (Ռոշքյան, Սաե- 
փանյան) - 374, 375, 379, 456 
Սաեփանոս Նախավկա" - XXVIII 
Սաեփանոս Ռուբինյան, Լևոն 11-ի հայր 
XXX 

Սաեփանոս Սյուների - XIII, Լ-Լ11, XV, 
XVII, XVIII, ԱԼ ԼXVIII-ԼXX, 
XXXVII, ԼXXXIII, Լ XXXIV, 

ԼXXXVI, X^V-X^VIII, 01, 0111, 
0^, ^V, ^VII, 001-0X111, ^XXXI, 
^XXXII, 0 XXXVII, 0 XXX VIII, 
0X0^1, ՕԼ, 00 V, 0Լ\Ղ1, ՕԼՃ\Ս, 
^ԼXXXII, 351, 374, 426, 428, 451 
ՍաեՓանոս Սյուների, քերական (այլ) - 

ւյօօօ^ օճյյօ^ 

Սաեփանոս Օրբե|յաՕ - ԼXXXVI, 349 
Սրվանձայանց Գ. - Լ11, ԼXXX 
Սուլխան Սարա Օրրեփանի - 403 


Սուրենյանց Վ. - 421, 423, 424 
Սաքրյան Ա. - 426 

Վահան Մամիկոնյան, Մա(ն)զնոսի որ- 
դի֊ XI, XII 

Վահրամ Պահլավունի ֊ ահ՛ս Գրիգոր Բ 
Վկայասեբ 

Վաղինակ, անձնանուն - 381 
Վայդներ է. - 387 
Վայտենբերգ Ց. - 446 
Վաչագան, իշխան - ՃԼՐ/ 

Վասակ, Գրիգոր Մագիստրոսի հայր - 
XXVII, XXIX, ԼXXXIX 
Վարդագարյան Օ. - 425, 459, 460 
Վարդս։ ն, անձնանուն - 368 
Վարդան Ակներցի - XXXIII 
Վարդան Արևելքի (Կիլիկեցի) - XXI, 
XXIII, XXVI, XXVIII, XXIV, 
XXVII, Լ, Լ1, XV, XXVI, XXVII, 
XXIX, XXXXIII, Ճ011, 0X31, 

^XXVI, 435,441,442 
Վարդան Բաղիշեցի ֊ XXVII 
Վարդան Մամիկոնյան - XX, XXI 
Վարդան Մամիկոնյան (Կրասեր) - 43 1 
Ս. Վարդանանք - XXII 
Վարդանյան Ա. - 43 1 
Վարդերես Լեհացի - XX, XXV 
Վարի Ռ. - 398, 399 

Վարրոն, Մարկոս Տհրենաիոս, քերա- 
կան - 437 

Վենեաիկցիներ ֊312, ահս նաև Մխի– 
րարյաննեբ 
Վըրուս Ա. - 437 

Վոամշապուհ, Հայոց թագավոր– XXXIX, 
XX 

Վբույր, անձնանուն - 460 


Տաճաա, անձնանուն - 460 
Տաշյան Հ. XXI, XXXVI, XXXVIII, 
XXIX, XXXXV, 00X^/111 
Տեր-Արրաեամյան Հ. (Հովհաննես դպիր 
Տեր-Արրահամյան, Տհբ-Հովհան– 
նիսյանց, Հովհան Տհր-Աբբահամ– 
յան) ֊ 333, 334, 336, 337, 339, 449 
Տեբ-Ավեաիքով - ահ՛ս Ն. Ադոնց 
Տհր-ՄկրաչյաՕ Գ. - XXXX^V, 331, 353, 
432, 454 

Տհբ-Մկբաչյան Կ. - ԼXXXIII 
Տհր-Մովսիսյան Մ. - 439 
Տիգրան Մեծ, Հայոց թագավոր - XXIV 
Տիմոթեոս Կոպ - ^XXVIII, 00X0^ 349, 
368, 373, 379, 382, 432, 447 
Տիրիճան, անձնանուն - 00X111, ՕԼՃ^ 
Տրյուփոն, քերական - 00 V 
Տուհ, ցեղանուն ֊ 350 

Ոէփգ Գ. ֊ XV, 427, 437 

Փաշալյան (Բաշալյան) Լ. - VII 
Փսաեն, անձնանուն - 380 
Փավսաոս Բուզանդ - 349, 377, 380-382 
Փափկանես, անձնանուն - 00X111, 

^XX^V 

Փիփպպոս (Վարդան Փիլիպպիկոս), 
Բյուզանդիայի կայսր - XXXXV 
Փիփպպոս, վարդապետ - XXIV 
Փիլոն Ալհքսանդքացի (Եբրայեցի) - 
XVII, XXIV, 0X^11, ^XXV, 0X0^, 
00X111, ^XXV, 00X^111, 00X311, 
^XXXXI, 378, 431, 445, 446 
Փինիկ (Փիլիկ) վարդապետ, փիփսոփա, 
աոասպ. - XXVIII, XXIX 
Քսենարքոս, բանաստեղծ ֊ 404 


Քրիսաափոր Ա Տիբաոիջցի, Հայոց կա- 
թողիկոս - Լ XXXII 

Օյդենբարգ Ս. Ֆ. - V 
Օլիմպիոդոյաս, փիփսոփա - ՇՍ01 


Օհան Կարո - 34Տ, 4Տ0, աե՜ս Կարա- 
պետյան Հ. 

Օաերբեկ Ռ. - 433 
Օայան Գբ. ֊308,317 

Ֆաբրից խոս Ի.-Ա. - 42Ճ 


ձծօտհեա 14. - 341, 450 
ձճօոէշ ֊ 433, 458, 459, 460 
ձտԱստ 1հ6օո - 447 
ձբօԱօաա Բ^տօօԽտ - 437 
ձոտէՕէ«1շ* - ՇԼ\Դ11, ՇԼՃՈ, 444 

8ձո1էՕՏՈԱ V. - 458 

81»եօ «..V. - 393 

Տօ 18 տօգ Տա. - 393, 403, 405-410 

Տօ1օցոտտւ Օ. - 447 

նօո^շսօհ օ.ւյ. - սօօաւ 
Տուքոաա X. - 313 
8 ւԱՏՇ - ՇԼՃ11, 444 


ՕսՆւշճ յ.–Շհ. - 425– 427 
Շօոէշաս Օ. - 393 
Շօո^հօտրօ 2. Շ. - 431 
Շհւսէ V/. VՕՈ ֊ XVI 


Բ»տճ–444 
նհօրաօ 2. - 393 

Օւօո^տատ Ոա«, Օտոյրտ ձօ Ոս*։» 
Օւօատւօ 7ոշշ - XV, XVI, ՃՇԲ^, 
^XVI, ՇՃԼ, 425, 427, 433, 437, 446 
Բրտրսբ Բ. - 394 

Տրժսրէ X - 389, 391 
Տրոօսէ ձ. - 404, 408 
Տստշեատ - 446 

ՕտեէՓր II. -401 
Օտօրշւստ Շհօշրօհօտշստ - 437 
<31օէ2 Օ. - 350 
Օրօցօս« Ծ. - 459 


Օրօշօր ւ^օո Սոշսաշ - 0X1^, 444 

Տշհո-390 
116ՈՈՃՈՈ 2. - 350 
ՏտրօձւՅՈստ յտօհաշստ - 437 
աւցորճ ձ.. - 437 
8օ&ասա 1. - 404 
8օաոտ1 2. - 388 
Ոօէէշրնօ<;ե X. - 433 
ՏսՆտօհատՈՈ II. - 315, 404 


1րօո»6Ա» - 431 


1նրտէ I. - ՇԱԼ 446 
X6Vօր]^սա X. ճ. - 426 
Ճ1ս 8 0 2. - 405 
ճօհո Լ. - 437 
ՏրօԱ^.–430 
ՏրաոԵտօհտր X. - ՍՕէՀՂ 
Xս1ա ձ.. - 410 


Լտքտրճշ 2. ժ© - 388, 390 
Լօհոաա֊Ջոսբէ Շ.ք. - 394, 396 
Լ«Ոէ2 ճ. - 437 
Լ«րօյր 14. - 433 
Լւճա 2. - 403 


1^քտոտո<Ատո Ծ. - 0X1^, 444 

1^«ա«է /է. ֊ 390, 394, 395, 404, 408, 409 

ծ1օ1ՏՏՈ6ր 8. - 387, 392, 393, 396 

&1«1տէ6ր X. - 350 

՚հձէՈ. - 427, 437 

ձքօէեօճհս \օո Օւյաւբստ - ՍՕՕաւ 


478 


479 


^յրհօրշ 8.Տ. - 408 

ք«ա1օո»4.–447 
Ր&սԱօո յ. - 403 
Բօճօրտշո ճ. - 410 
Րօրբհ^ոստ - 444 

Տօհոօւճօր յլ - 437 
Տտյրշ* X ». - 394, 454 
ՏօհշՏէօէօաէշ - 410 
Տյյւրհւ 8. - 434 

Տօբերօաա /Ա«։աձոոսյ - 437 
Տէ 6 աաշէ 26 ր ք. - 394 

տ^տէօ ո. օ. –ԼՅՕէՀաւ 


յշր-Տէձբաաւ X - 426 
7հօօժօսա XI 0X111(1111101 - 437 
7հօօբ1սնս;էա Տեոօօէէտ - 381 
7տ6ր6էօե 14 - 394, 396 

ՍհԱ 8 Օ. - XV, ՇՃԼ, օւտւ, 437 
Սհւեօ(բա Օ. - 343 


1 ^«ո1*յբՍ.–388 
VIII 8.-399 
VօօԵա X. - 437 


X X - 433 
X«>ՕՏ^ Ւ1. - VI 
Ճբճտաճէտտ Շ. Շ. - 432 

Տ3թ|4^33թ5ա Օ. Օ. - 438 

Րտ^աօ^օբ (1՜Լաօ&օբ) - 443 

I՝. 6. - 459 

>^666^6» Շ. Տ. - VI 

14օտա Ոտօբայօտօած (Ոտրբայ– 
0X1(6) - ՇՍՕէ^, 447 
ւ^բաբդրրօո Ր. - 449 

10աուա^36 14. - 388 

\1&բբ «. ՏԼ - VI, (XXXVI, 327, 
429, 430, 447 
Ի4 11X811X083 8. X - VI 

1՚6բ–Ւ4օ806օա Ի4. - 439 
Փաւօտ ^6ւս։<աձբօճօաճ - 438 
X3^աx^ա 14. X - 459 
10օրաա&Ջ, աատբտրօբ - VI 


^^։1<1օ X - 404, 405, 410 
^«և։ Օհ. - ՕՍՕՕ(, 
^օւէօոհօրք յ. յ. Տ. - 446 
1^1880 VI Օ. - 430 


480 


ն4 1 էօճճ(ձ\ւօհ ծ ձՆՕՀօճօհ - ^XXII, ՒէձԾաթ - ՕՅէԼՍէ, ՇԼա 

0 x 3011 աօհւա*– օսէա 

ձշօյսւՀ –շւա, շւր/ 


ճւօ\>սօւօհ ծ &թՓՀ - 0300, ՕՅՕէ^, 

0X3^, 03(ԼԲՀ, 437 


•8Ս\պ - օւա 


՚ՕնԺձօթՕհ - 443 
՚&բշ>ձա*6հ - 030011 


"Օթղթօհ - (XXVII 


Սռրթժրձրյհ - ՕԼԲք 

ՈշՀթՕհ– 01^, ՕԼՅէՀՈՈ 

Սթէօթօհ - օւա 

Արօճշքաւօհ ծ Աէթոէռրր\էւ^ծհ 

0X3 □V 


շ^(|ւ4)է> - օսօօա 


Թմև)\>– օւյաւ 


7|»^ս8–աա 


ա^֊շճսճ 

ա\)շձսօհ - օւՅօա Փւ^փ^V - օւՅօււ 


ճէԱծւօւ - 395 


481 



ՏԵՂԱՆՈՒՆՆԵՐԻ 


Ագուլի, բնակավայր - 359 
Ագուլիս, ավան ֊ 359 
Աթենք ֊ XXVIII, XXXIX, XI/, XI, I 
Ալեքսանդրիա (Աղեքսանդրիա) - XԼ 
Աղահեճ (Լահիճ), ցեղանուն - 359 
Աղվանք, Աղվանից աշխարհ, Աղվանից 
երկիր ԼՃՃՃ111, 321, 378, 452 
Անավարգա - 441 
Առարելոց վանք (Մաշ) - 43 1 
Ասորեսաան - 396 
Արագած, լեո - XXIII 
Արագվա, գեա - 321 
Արալեղք, տեղավայր ֊ 394 
Արարատյան երկիր - XXIII 
Արաքս, գետ - 460 
Արմավիր - 392 
Արշինի, ց հղանան - 359 
Արաագերք, ամրոց - 461 
Արաագ, իշխանության - 0X1 
Արցախ - 351, 359 
Արևելյան Հայաստան - 422 
Աքա, քաղաք - XXXII 

Բաբհլոն - XXXIII, 458 
Բագրևանդ, գավաո - Լ XXXII 
Բաբգաշաա, գավաո - ^ԼXVI 

Բեյրաթ - VIII, 46 1 
Բյուզանդիա - 427 
Բյագանդիոն, քաղաք ֊ XI,, 443 
Բոստոն • 455 

Բրյոաել– 433, 450, 452, 458-460 
Բարսա - 454 


Գայւիձոր - 0X1, տես Գլաձոր 
Գլաձոր, վանք, դպրոց, վարդապետա- 
րան - 441 

Գողգոթա - XXXIX 

Գաազ, գավաո - XXVII, ^ԼXVI 

Դաղսաան - 389, 391 
Դեբջանի անապատ - Լ XXXIX 
Դպրեվանք - 0X11 
Դվին - ԼXXXVI, 431 

Եգիպտոս - XXXII, 438 
Եվյապա - 332, 423 
Երզնկա, քաղաք - Լ XX XIX, ՃՕ, 442 
Երոաաղեմ - XXXIII, XXXIX, 
ԼXXXVIII, 450, 451 
Երևան - 351, 434, 452 
Եփրաա - 388, 458 

Զագբոսի լեռնաշղթա - 458 
Զոկ, շրշան - ՕԼՃ^ 

էջմիածին (Ս. էջմիածին) - V, VI, XIII, 
XV, XVIII, XX, XXI, XXIX, 
XXXVIII, XI, IX, Լ1, XXIV, 331, 
353, 374 

քՒեողոսիա - 308 
Թիֆլիս ֊ 361, 419, 457 
Թրակիա - 443 
Թուխարք, ամրոց - 350 


Իտալիա - 394 

Լաեիճ, ցեղանուն - 359 
Լեռնային Ղարաբաղ - տե ս Ղարաբաղ 
Լոնդոն - 0X^71 
Լուսավորչի լեռ - ԼXXXVIII 

Խաբար, գեա - 458 
Խաղա իք, երկրամաս - 395 
Խաշեն - Լ XXXIV 
Խարսիանոն, բանակաթհմ - 400 
Խրիմ (Ղրիմ) - 449 

Ծախուբի, բնակավայր - 359 
Ծործորի սբ. Ասավածածնի վանք - 0X1 

Ս. Կարապետ, վանք - XIX, XXIII, 
XXV, տես Հովեանավանք 
Ս. Կարապետ, վանք (Մաշ) ֊ Լ11 
Ս. Կարապետ, վանք (Տարոն) - 
ԼXXXVIII 

Կարփի (Կարբի), գյուղ - XXIII 
Կեսարիս», շրջան - 387, 388 
Կխիկիա - XXXII, XXVIII, XXXIV, 438 
ՍԿիրակոս, անապատ - XXXVI 
Կղարջք - ՕԼՃ^ 

Կոսաանդնապպիս (Կ. Պոլիս) - XXVI, 
XXXIX, ՍՕՕԼ Լ XXX IV, 307, 308, 
313,317, 431 
Կովկաս - 389 

Կորմեք, գավաո - ԼXVII, ՕԼՃ^ 


Հայաստան - V, XXXIX, XI,, 392, 394, 
396, 427 

Հարճղավնի, տեղավայր - 359 
Հարք, գավաո - XXII, XXI, ԼXXXII 
Հեբեն (Հերեան, Հերեր, Հերթն, Հեթևն), 
գյաղ ֊ XXII, XXI, ԼXXXII, 440 
Հովեանավանք - XXIII, XXV, տես 
Ս. Կարապետ, վանք 

Ս. Ղազար - 364, 384 
Ղարաբաղ ֊ ՕԼՃ\Դ, 314, 316-318, 351, 
357, 359, 382, 454, տե՜ս նաև 
Լեռնային Ղարաբաղ 

Մակու, խանության - 0X1 
Մեծ Հայք - XXXIII 
Մեռա, Ասավածաշնշ. - XXXIII 
Մերձավոր Արևեյք - 390 
Ս. Սինաս անապատ, ճգնարան - 
ւյօօԼ\աւ, 442 
Միջագեաք ֊ 388, 389, 458 
Մծբին - 321, 437 
Մնձուր (Մուզաբ), լեռներ - 389 
Մոսկվա - 321 
Մաշ ֊ VIII, XII, 431 

Շաշի - 352, 385 

Պարիս - 359, տե՜ս նաև Փարիզ 
Պարսկաստան - ԼXXXI 
ՄՊեաերրարգ - V, VII, 448, 463 
Պեարոգրաղ - 360, 425 
Պրուսս», քաղաք - 359 


482 


483 



V» - 454 


Ջոսլա - ԼՅՕՕՕք 

Ռահ, գնա - 460 
Ռոստով ֊ 333 

Սարկավագաց վանք - XXIX 
Սեպուհ, լեո - 442 
Սինա, լեո - ԼXXV1II 
Սիսիան 352 

Սկևասյի վանք - ԼXXIII 1 ԼXXIV 
Սաաճբալ– 455 

Վաղարշապաա - 331 
Վայկուն, բնակավայր - 359 
Վայոց ձոր - 0X1 
Վան, լիճ - 332 
Վան, քաղաք - 394 
Վասպարական - 426 
Վաաիկան - ԼXXVIII 1 0X1^1, 

Վարագա Սուրբ Նշան, վանք - 426 
Վարդաշհն, գյուղ - 358 
Վենեաիկ ֊ VI, XIII, XV-XXVII, XXIX, 
XXX, XXXIV-XXXVIII, ՃԼ111֊ 
xւV, xւVII, xւIX, ս. ւ՝^ա, ՃՕՈ. 
^XVI, 316, 334, 364, 365, 370, 377, 
425, 426, 436, 438-441 
Վիեննա - VI, VII, XIII, XV. XXI, 
XXXVI, XXXVIII, ՍՕՀ, ՃՕԱ, 
ՕՍՕԱՈ, 431, 449, 457 
Վրաստան (Վիրք) - 0X11, ^ԼXXVI 


Տաթև (Եվսաաթե Առաքյալ), վաՕ» ֊ 
XXIX, ՃԼՕէ, Լ1, ԼՃ1, 352 
Տայք ֊ 350 
Տարռն - 43 1 

Տրապպիս (Տրիպոլի) - XXXII 
Տրովա, քաղաք - 320 
Տվպիս - 380 

Ցաիսսբի, երկրամաս - 359 
Տբոնք, գյոսլ - 431 

Ոէաիք - 359 
(հրարաու ֊ 394, 396, 397 

Փարիգ - VII, X^IV, 373, 411, 425, 455, 
462 

Փոքր Ասիա - 387, 389, 396, 458 
Փոքր Հայր ֊ 388 
Փոյոպացիներ, ցեղանուն - 350 
Ֆրանսիա - 326, 426, 452 

քաղկեդոն - XXXVIII 
Ջեսա.նի վանք - 0X111 


ճյաօա», ձւաճաօո - 434, 458 
1սԱէ–434 

Լաբշկյ– 315 

ձէահս - 437 

Տէ.1*շէ«ոհսրց - 433 
Տւօասշ - Լճճճ՛՝/ 


ճօձէէքՀ Հ\Պ֊ ՕԼՃՐ/ 

ճօրօթքւ ւք\ղյ– ՕԼՃԲ^ 

ձբսոտտտ — VI, 432 
Շ. Ո&րշբՇյբր - 324 


484 



ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ 


ԱՇԽԱՏԱՍԻՐՈՂԻ ԿՈՂՄԻՑ (Պ. Հ. Հովհաննիսյան) V 

Արուեստ Դիոնիսեայ Քերականի եւ հայ մհկնութիւնք նորին 

ՆԱԽԱԲԱՆ X 111 

I. ՁԵՌԱԳԻՐ ՀՈՒՇԱՐՁԱՆՆԵՐԻ ՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆ XV 


Քերականական գրականությունը և դրա նշանակությանը հին 
հայկական մատենագրության համար։ Սույն աշխատանքում 
օգտագործված ձեոագիր հուշարձանները։ Դրանց տեսությանն 
ըստ էջմիածնի վանքի, ինչպես նաև Վհնհտիկի և Վիեննայի 
Մխիթար յան միաբանաթյանների մատենադարաններում պահ- 
ված ձեռագրերի։ 

II. ՆԿԱՐԱԳՐՎԱԾ ՁԵՌԱԳՐԵՐԻ ԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒԹՅՈՒՆ Լ 

Քերականական նյութերի համապատկերը։ Դիոնիսիոսի 
(երկի) գրչագրերը և դրանց փոխհարաբերությանը։ Ւ1Տ, Գրիգորի, 
Վարդանի, Հովհաննեսի, Եսայիի քերականական երկասիրու- 
թյունները և դրանց ձեռագրերը։ Մովսեսի և Դավթի անունները 
կրող կամ նրանց վերաբերող բնագրերը։ Բառարանագրական 
նյութեր։ Ուղղագրություն։ 

III. ԿՈՐԱԾ ԲՆԱԳՐԵՐԻ ՎԵՐԱԿԱՆԳՆՈՒՄ 

Պատմագրական տեղեկություններ քերականների մասին։ 
Առասպելականն ու վավերականը դրանց մեջ։ Հովհաննես 
Երզնկացա հաղորդումները հին քերականների մասին։ Վաղ, 
այժմ կորած աշխատություններ ուշ բանաքաղների կազմում։ 
Դրանց տարանջատելու հնարները։ Դավթի, Անանունի, Մովսեսի 
և Սաեփանոսի բնագրերի վերականգնումը։ Վիճելի հանգամանք- 
ների վերլուծությունը։ Համամի քերականությանը։ 


487 



IV. ՎԵՐԱԿԱՆԳՆՎԱԾ ԲՆԱԳՐԵՐԻ ՔՆՆՈՒԹՅՈՒՆԸ ^X^V 

Քննության սահմանները։ Քննական ապարատը։ Դավթի 
մեկնությունը և դրա առնչությունը հայն քերականների 
լուծմունքներին։ ՆախէտգաՏ և Ոթօձէքճ^օւ։ Համակարգված 
բաղդատություն գլուխ աո գլուխ և դրվագ աո դրվագ։ 
Համեմատություն Մելամպոդեսի, Հեյիոդորոսի, Սաեփանոսի և 
Բյուզանդացու (մեկնությունների) հետ։ Մատենագրական 
զուգահեռներ և մերձեցումներ։ 

V. ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ԵԶՐԱԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ ՇԼՅՕՕԱ 

Դավիր ֊քերականի աոնչությունը Դավիթ-փիլիսոՓային։ 
Հունական դպրոցի հուշարձանների փոխհարաբերությունները 
պարզեր» մեթոդները։ 


ԲՆԱԳՐԵՐ 

ԱՐՈԻԵՍՏ ԴՒՈՆԻՍԵԱ8 ՔԵՐԱԿԱՆԻ 

12X113 Ճ10ՒՈՋ101 

Տսբբ1շաշոԱ »րէԱ 

ճմժւէսաօոէաո «րաշոաաա։ Բաոք քերականին 

1ոժ» րրոշօօ-սաէուտտա 

ՄԵԿՆՈՒԹԻՒՆՔ ՔԵՐԱԿԱՆԻ, ՇՕհա2ՒՈ^211 13 Ճ21214 

I. Դաւթի Փիփսոփայի, Ոտւոժս բհ։1օ«օբեւ 

Ո. Անանուն մեկնչի, ձոօոյրոս «սռէօու 

ա. Մովսհսի Քերդողի, Ւձօյր*։։ զ6«1օ1։ 

IV. Սաեփաննոսի Սիւնեցայ, Տէօբեսա ՏաաշուԱ .... 

V. Գրիգորի Մագիստրոսի, Օրօցօհւ հձտցսէհ 

VI. Համամայ Արեւելցայ, Տասաւ ՕոշոէտԱտ 

Ցանկք աՕաաՕց Եւ բասից, Խձւշշտ ռօաասա տէ V^րեօո^ա 


..1 

38 

.57 

.67 


..77 

125 

157 

181 

.221 

.251 

.287 


Գրական նշմարներ, լեզվական-ուդղագրական 

Գրախոսություն - Հ. Տեր-Արրահամյան, Նոր բառգիրք հայերեն գրաբարն 
աշխարհարար լեզվի, ոուսնրեն թարգմանությամբ։ Ռոստով, 1898, 

575 էշ 

Գր ախոսութ յուն - Նոր հայերեն քերականությունը (Օ ձւէ ձհօ ^հւա , 

3«ասաօատօե« Օէսաոսճհ, 1936) 


307 


.333 

.341 


Տեղեկագիր Ն. Ադոնցի. «Պատմություն հայերեն լեզվի» գործին 

Աբգար Պայազատի «Խալդերեն լեզվի բանային» 

Ինչպես պետք է գրել «Ամեն» և «Չեզոք» բաոերը 

Նորից «Չեզոք» և «Ամեն» գրությանը մասին 

(«Գերեզման» բառի ստուգաբանության մասին) 

Վաղ շրջանի փոխառություններ հայերենում 

Բյուգանդական Արևեյքի ռազմական սահմա նեգրերում 

Հայերեն մի քանի բառերի ստուգաբանություններ 

Ուղղագրական և տառերի բարեփոխության հանձնաժողովի մեծարեյի 
նախագահին 


348 

.353 

.360 

.364 

.385 

.387 

.398 

.403 

.411 


ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ 
ՑԱՆԿԵՐ 


425 

465 


488 



ՆԻԿՈՂԱ8ՈՍ ԱԴՈՆՑ 


ԵՐԿԵՐ 
ՀԱՏՈՐ Գ 

ՀԱՑԵՐԵՆԱԳԻՏԱԿԱՆ ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ 


Կազմի ձևավորումը՝ Գ. Վ Մաբիկյանի 
Տեխ. խմբագիր՝ Վ, Զ. Բդոյան 

Սրբագրիչ՝ Վ Վ. Գնբձյան 

Համ. շարվածքը՝ Ս. Գասպարյ ա նի 

Համ. ձևավորումը՝ Ս. Գասպարյ անի 

Ա. Աղուզումցյանի 
Գ. Գասպարյ անի 


Չափսը՝ 60x84 1/6։ Թուղթ՝ օֆսեթ։ Տպագրություն՝ օֆսեթ։ 

Հրաա. 38.2 մամուլ, ապագր. 43.0 մամուլ + 1 ներդիր - 40.0 պայմ. մամուլի։ 
Տպաքանակ՝ 500։ Պաավեր՝ 9։ 


ԵՊՀ հրատարակչություն, Երևան, Ալ. Մանուկյան 1 
ԵՊՀ տպագրատուն, Երևան, Աբովյան 52 


Գալուստ Կյուլպենկյան հիմնարկության հովանավորությամբ 
Երևանի համալսարանի հրատարակչությունը 
լույս է ընծայել հետևյալ գրքերը 

1 0. Հակոբյան, Ստ. Մելիք-Բախշյան, Հ. Բարսեղյան - Հայաստանի և հարա- 

կից շրջանների տեղանունների բառարան, հատոր 3, 1998։ 

2. 0. Հակոբյան, Ստ. Մելիք-Բախշյան, Հ. Բարսեղյան - Հայաստանի և հարա- 
կից շրջանների տեղանունների բառարան, հատոր 4, 1998։ 

3. 0. Հակոբյան, Ստ. Մելիք-Բախշյան, Հ. Բարսեղյան - Հայաստանի և հարա– 
կից շրջանների տեղանունների բառարան, հատոր 5, 2001։ (Բառարանը 
2002 թ. արժանացել է ՀՀ նախագահի մրցանակին «Մարդկային զարգաց- 
ման և հումանիստական արժեքների, այդ թվում՝ հումանիտար գիտություն- 
ների զարգացման բնագավառում ձեռք բերված նվաճումների համար»). 

4. Ստեփանոս Տարոնհցի Ասողիկ - Տիեզերական պատմություն (աշխարհա- 
բարի վերածեց Վ. Վարդանյանը), 2000 թ.։ 

5. Հրաչյա Գաբրիհլյան - Հայկական լեռնաշխարհը, 2000 թ.։ 

6. Ալեքսանդր Մարգարյան - Հայերենի հոլովները, 2000 թ.։ 

7. Նահապետ Քուչակի բանաստեղծական աշխարհը, աշխատասիրությամբ 
ակադեմիկոս Հրանւո Թամրազյանի, Եր., 2001 թ.։ 

8. Շարական (ժողովածու) - Աշխարհաբարի վերածեցին Ա. Մադոյանը և Գ. 
Մադոյանը, 2001 թ.։ 

9. Հրաչյա Միրզոյան - Հովհաննես Մրքուզ Ջաղայեցի, 2001 թ.։ 

10. Ռաբեն Ղազարյան - Միջին գրական հայերենի բառապաշարը, 2001 թ.։ 

11. Բաբկհն Հարությունյան - Մեծ Հայքի վարչա-քաղաքական բաժանման հա- 
մակարգն ըստ «Աշխարհացոյցի», 2001 թ.։ 

12. Վարդան Արևհլցի - Տիեզերական պատմություն (աշխարհաբարի վերածեց 
Գ. Թոսունյանը), 2001 թ.։ 


13. Գևորգ Մադոյան - Գրիգոր Անավարզեցին շարականագիր, 2001 թ.։ 

14. Գևորգ Արգարյան - Հայ տպագրության նախապատմություն, 2001 թ.։ 

15. Փայլակ Անթապյան - Հովհաննես սարկավագ Իմաստասեր, 2001 թ.։ 

16. Յոզեֆ Կարստ - Կիլիկյան հայերենի պատմական քերականության, 2001 թ.։ 

17. Ոաֆայել Մաթևոսյան - Կաբան ապագայի որոնումներում, իրադարձու- 
թյուններ և դասեր, 2001 թ.։ 

18. Խաչիկ Բադիկյան - Ուսումնական դարձվածաբանական բառարան, 2002 թ.։ 

19. Հրաչյա Գաբրիելյան - Հայոց բնաշխարհը (դասագիրք), 2002 թ.։ 

20. էդուարդ Աղայան - Լեզվաբանական հետազոտություններ, 2003 թ.։ 

21 . Արտակ Մովսիպան - Նախամաշտոցյան Հայաստանի գրավոր մշակույթը, 
2003 թ.։ 

22. Հրաչյա Աճաոյան - Քննություն Կիլիկիայի բարբառի, 2003 թ.։ 

23. Պիոն Հակոբյան - Գիտական ուսումնասիրություններ, 2003 թ.։ 

24. Աշոտ Սաքիասյան - Հայոց լեզվի հոմանիշների բացատրական բառարան 
(2004 թ. արժանացել է ՀՀ նախագահի մրցանակին «Մարդկային զարգաց- 
ման և հումանիստական արժեքների, այդ թվամ՝ հումանիտար գիտություն- 
ների զարգացման բնագավառում ձեռք բերված նվաճումների համար»), 

2003 թ.։ 

25. Երջանիկ Գևորգյան - Հայոց շարժումային լեզվի բացատրական բառարան 
(Շարժութարան), 2003 թ.։ 

26. Հայնրիխ Հյուրշման - Հայերենի քերականության, առաջին մաս, Հայերենի 
ստուգաբանություն, 2003 թ.։ 

27. Հայնրիխ Հյուրշման - Հայագիտական ուսումնասիրություններ, 2004 թ.։ 

28. Ալեքսանդր Մարգարյան - Հայոց լեզվի քերականություն (Ձևաբանություն) 

2004 թ.։ 

29. Ռամազ Գորգաձհ - Հայերեն-վրացերեն զրուցարան, 2004 թ.։ 

30. «ժուռնալ Ազիատիկ» հանդեսի հայագիտական նյութերի ծանոթագրված 
մատենագիտություն, 2004 թ. (ռուսերեն)։ 

31. Հրաչյա Աճաոյան - Հայոց պատմության, հյուսված ընդհանուր պատ- 
մության հետ, 2004 թ.։ 

32. ՅովհաննԷս Սարկաւագ Իմաստասէր - Լուծմունք «Սահմանաց գրոց», 2004 թ.։ 


33. Սանդրո Սարդարյան - Հայաստանը քաղաքակրթության օրրան, 2004 թ.։ 

34. Կարէն Իւզթաշեան - Աւարայրի ճակատամարտից դէպի Նուարսակի 
պայմանադրութիւնը, 2005 թ.։ 

35. Հարության Դելլալյան - ժողովածու, 2005 թ.։ 

36. Բախտիար Հովակիմյան - Հայոց ծածկանունների բառարան, 2005 թ.։ 

37. Գաոնիկ Անանյան - Ակնարկներ հայոց հին և միջնադարյան հրապարա- 
կախոսության, 2005 թ.։ 

38. Վահան Տհր-Ղևոնդյան - Կիլիկյան Հայաստանը և Մերձավոր Արևելքի 
արաբական երկրները (1145-1226 թթ.), 2005 թ. (ֆրանսերեն)։ 

39. Գաոնիկ Ստեփանյան - Երզնկա (Հնագույն դարերից մինչև մեր օրերը), 

2005 թ.։ 

40. Հրաչյա Ա ճաոյան - Լիակատար քերականություն հայոց լեզվի համեմատու- 
թյամբ 562 լեզուների. Իմաստաբանություն, Բառաքննություն, Շարա- 
հյուսություն, 2005 թ.։ 

41. Օտար աղբյուրները Հայաստանի և հայերի մասին. 16-րդ հատոր։ Արաբ 
մատենագիրներ Թ-ժ դարեր։ Ներածությունը և բնագրերից թարգմանու- 
թյունները Արամ Տեր-Դևոնդյանի, 2005 թ.։ 

42. Սահակ Բազյան - Խաչատուր Աբովյանը աոակախոս-բանաստեղծ և դրա- 
մատուրգ, 2005 թ.։ 

43. Ոամազ Գորգաձհ - Վրացերեն-հայերեն բառարան, 2005 թ.։ 

44. Պավել Շարաբխանյան - Հանգաբանություն, 2005 թ.։ 

45. Ռուբէն Ղազարհան - Գրաբարի հոմանիշների բառարան, 2006 թ.։ 

46. Գրիգոր Զօհիապը ժամանակակիցների յուշերում եւ վկայաթիւններամ։ 
Աշխատասիրութեամբ Ալբերտ Շարուրեանի, 2006 թ.։ 

47. Նիկողայոս Ադոնց - Երկեր, հինգ հատորով, հատոր Ա, Պատմագիտական 
ուսումնասիրություններ, 2006 թ։ 

48. Հ. Պօղոս Գոճանեան - Ուղեցոյց դասական ուղղագրութեան, 2006 թ.։ 

49. Հայկազ ժաճկոչյան - Հայ ժողովրդի պատմություն, 2006 թ.։ 

50. Հայ հմայական և ժողովրդական աղոթքներ։ Աշխատությամբ Ս. Հարություն- 
յանի, 2006 թ.։ 

51. Սաթենիկ Գեջյան - Անի։ Մատենագիտություն, 2006 թ.։ 


52. Հարություն Մ. Վենհտիկյան, Տերալդ Ա. Ոարֆիլդ - Համաշխարհային 
առևտրի ֆինանսավորում, 2006 թ.։ 

53. Շահէ Արքեպիսկոպոս Աճէմհան, Հայերէն Աստուածաշունչը, 2006 թ.։ 

54. ւ^ ասւձրսո& ծքատսւըհւստ - շօււ6շնօո Ժս ^ՅէՅՈՅժՅրտո, 2006 թ., 
«ևաիրի» հրատարակչության հետ համատեղ 

55. Արևելագիտության հարցեր (Հոդվածների ժողովածու, հատոր VI), 2006 թ.։ 

56. Հսւկոթ ՍիմոՕյան - Վերին նավեր, գիրք Ա, (1976-1990 թթ. պեղումների 
արդյունքները), 2006 թ.։ 

57. Նիկողայոս Ադոնց - Երկեր, հինգ հատորով, հատոր Բ, Պատմա-բանասիրա– 
կան ուսումնասիրություններ, 2006 թ.։ 

58. Լիլիթ Զաքարյան - Աղջոց սուրբ Ստեւիանոս, 2007 թ.։ 

59. Ալբերտ Խաոատյան - Կոստանդնապոլսի հայ գաղթօջախը (>^^711 
դարեր), 2007 թ.։ 

60. Մատենագիրը Հայոց - մատենաշար, Զ հատոր, Ը դար, տպագրվել է 
Անթիլիասում (Լիբանան), 2007 թ.։ 

61. Մատենագիրք Հայոց - մատենաշար, է հատոր, Ը դար, տպագրվել է 
Անթիլիասում (Լիբանան), 2007 թ.։ 

62. Մատենագիրք Հայոց, մատենաշար, Ը հատոր, Շարական, տպագրվել է 
Անթիլիասում (Լիբանան), 2007 թ.։ 

63. Հայ ժողովրդի պատմության քրեստոմատիա (Հնագույն ժամանակներից 
մինչև Ք. հ. 298 թվականը), հատ. 1, 2007 թ.։ 

64. Ռուբեն Ղազարեան, Հենրիկ Ավետիսեան - ևորայայտ բառեր գրաբարում, 
2007 թ.։ 

65. Ֆելիքս Հայրապետյան - Ֆենոլոգիայի հայերեն-ռուսերեն-անգլերեն բա- 
ցատրական բառարան, 2007 թ.։ 

66. ԱրմԷն Մալխասեան (կազմող) - Ցուցակ ձեռագրաց Մաշտոցի անուան 
Մատենադարանի, հատոր Գ, 2007 թ.։ 

67. Դենի դը Ռուժմոն - Սերը և Արևմուտքը (թարգմ. Ալ. (Յոփչյանի), 
2007 թ. 

68. Սերոբ Ղազարյան - Հայոց լեզվի պատմություն, 2007 թ.։ 

69. Լաւրենտի Յովհաննիսեան - Հայ թարգմանական գրականութեան բառա- 
պաշարը (V դար), Ազգային Մատենադարան, հ. ՄԽ, 2007 թ.։ 


70. Համաստեղ– Մոռացված էջեր, հատոր Դ, 2007 թ.։ 

71. Գրիգոր Միքայելյան - Կիլիկիայի հայկական պետության պատմություն, 

2007 թ.։ 

72. Նիկողայոս Ադոնց - Երկեր, հինգ հատորով, հատոր Գ, Հայերենագիտական 
ոաումնասիրություններ, 2008 թ։ 


I
Internet Archive Audio

Featured

Top

Images

Featured

Top

Software

Featured

Top

Texts

Featured

Top

Video

Featured

Top

Mobile Apps

Browser Extensions

Archive-It Subscription

Save Page Now

Full text of "Aruest Dioniseay k'erakani ew hay meknut'iwnk' norin [Ars Dionysii grammatici et Armeniaca in eam scholia]"

See other formats
